جلسه 1396/08/10

بسم الله الرحمن الرحیم



عدم جواز شرط زيادي در قرض

موضوع: عدم جواز شرط زیادی در قرض
المسألة التاسعة: « لا یجوز شرط الزیادة بأن یقرض مالاً علی أن یوءدّی المقترض أزید ممّا اقترضه سواء اشترطاه صریحاً، أو أضمراه بحیث وقع القرض مبنیّاً علیه، و هذا هو الربا القرض المحرّم الذی ورد التشدید علیه»[1]

ظاهراً حرمت ربا از ضروریات فقه است، البته فرق است بین ضروریات فقه و بین ضروریات مذهب و ضروریات اسلام، ظاهراً حرمت ربا از ضروریات فقه باشد، و در عین حال ممکن است بعضی بگویند:«حرمت ربا» از ضروریات اسلام است، خلاصه این مطلب بستگی دارد که چگونه شیاع داشته باشد، در هر حال در اینکه ربا در اسلام حرام است، هیچ فقیهی در باره آن اختلاف نکرده است، حتی ما گفتیم آیات « ربا» ناظر به ربای معاوضی نیستند، بلکه ناظر به ربای قرضی اند، و اگر ربای معاوضی را هم حرام کرده بخاطر این است که حریم ربای قرضی باشد.
حضرت امام (ره) می فرماید: ربا حرام است خواه صریحاً شرط زیادی بکنند، یا شرط زیادی ضمنی باشد، یعنی «مبنیّ علیه العقد» باشد، مثلاً قبلاً با همدیگر مذاکره کرده اند، اما هنگامی که صیغه را می خوانند، صیغه مقید به زیادی و سود نمی کنند، بنابراین، «الشرط مبنی علیه العقد کالشرط المذکور فی العقد» یعنی ما معتقدیم که شرط «مبنی علیه العقد» با شرط مذکور فی العقد فرق نمی کنند. هر چند مسأله روشن است، ولی خواندن روایات هم خالی از فایده نیست ولذا ما روایات را نیز می خوانیم.
روایاتٍ1: وَ عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ وَ سَهْلِ بْنِ زِيَادٍ جَمِيعاً – این دوتا (احمد بن محمد و سهل بن زیاد) را برای این کنار هم آورده است که اگر کسی نسبت به سهل بن زیاد شک کند، می گوییم اشکال ندارد چون در کنارش احمد بن محمد هم است، اگر می بینید که اینها را به صورت مزدوج می آورند، برای رفع اشکال است- عَنِ ابْنِ مَحْبُوب عَنْ هُذَيْلِ بْنِ حَيَّانَ أَخِي جَعْفَرِ بْنِ حَيَّانَ الصَّيْرَفِيِّ قَالَ:« قُلْتُ لِأَبِي جَعْفَرٍ ع إِنِّي دَفَعْتُ إِلَى أَخِي جَعْفَرٍ مَالًا فَهُوَ يُعْطِينِي مَا أُنْفِقُهُ وَ أَحُجُّ مِنْهُ وَ أَتَصَدَّقُ وَ قَدْ سَأَلْتُ مَنْ قِبَلَنَا فَذَكَرُوا أَنَّ ذَلِكَ فَاسِدٌ لَا يَحِلُّ وَ أَنَا أُحِبُّ أَنْ أَنْتَهِيَ إِلَى قَوْلِكَ فَقَالَ لِي أَ كَانَ يَصِلُكَ قَبْلَ أَنْ تَدْفَعَ إِلَيْهِ مَالَكَ قُلْتُ نَعَمْ قَالَ خُذْ مِنْهُ مَا يُعْطِيكَ فَكُلْ مِنْهُ وَ اشْرَبْ وَ حُجَّ وَ تَصَدَّقْ فَإِذَا قَدِمْتَ الْعِرَاقَ فَقُلْ جَعْفَرُ بْنُ مُحَمَّدٍ أَفْتَانِي بِهَذَا»[2]

مضمون حدیث این است که راوی می گوید من مبلغی را به برادرم دادم، مثلاً یک میلیون درهم دادم، او به من پول می دهد، من حج می روم و صدقه می دهم، قرار و مداری هم با او نبسته ام، بلکه من به او پولی را به عنوان قرض داده ام، او نیز یک مبلغی را به من می دهد، یابن رسول الله، این حکمش چگونه است؟
حضرت می فرماید اگر شرط نکردی، اشکال ندارد. منتها حضرت از راوی سوال می کند که: آیا قبل از آنکه این مبلغ را به او بدهی، این پول ها را به شما می داد؟ به حضرت عرض کردم که: بله، یعنی قبل از قرض دادن من به او، به من پول می داد، حضرت فرمود اشکال ندارد، معلوم می شود این مبلغی را که به شما می دهد، ربطی به پولی (که شما به او داده اید) ندارد، بله، اگر بعد از دادن پول به شما مبلغی را بدهد، بوی ربا را دارد، اما اگر قبلاً هم به شما کمک می کرده، بعد از دادن قرض هم به شما کمک می کند، معلوم می شود که این پول بر اساس اخوت است نه بر اساس «ربا».
2: وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ يَحْيَى عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَيْنِ عَنْ مُوسَى بْنِ سَعْدَانَ عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ أَبِي الْعَلَاءِ عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ عَمَّارٍ عَنْ أَبِي الْحَسَنِ ع قَالَ:« سَأَلْتُهُ عَنِ الرَّجُلِ يَكُونُ لَهُ مَعَ رَجُلٍ مَالٌ قَرْضاً فَيُعْطِيهِ الشَّيْ ءَ مِنْ رِبْحِهِ مَخَافَةَ أَنْ يَقْطَعَ ذَلِكَ عَنْهُ فَيَأْخُذَ مَالَهُ مِنْ غَيْرِ أَنْ يَكُونَ شَرَطَ عَلَيْهِ قَالَ لَا بَأْسَ بِذَلِكَ مَا لَمْ يَكُنْ شَرْطاً»[3]

کسی به من قرض داده و من نیز گاه و بیگاه در خانه اش آش می فرستم، و گاهی نان می فرستم، خلاصه اینکه به او (مقرض) یکنوع کمک می کنم. چرا؟ چون می ترسم طلبش را از من مطالبه کند، این کار ربا حساب می شود یا نه؟
حضرت فرمود: مادامی که شرط نکرده باشی، اشکال ندارد.
3: وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ صَفْوَانَ عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ عَمَّارٍ قَالَ:« قُلْتُ لِأَبِي إِبْرَاهِيمَ ع الرَّجُلُ يَكُونُ لَهُ عَلَى الرَّجُلِ الْمَالُ قَرْضاً فَيَطُولُ مَكْثُهُ عِنْدَ الرَّجُلِ لَا يَدْخُلُ عَلَى صَاحِبِهِ مِنْهُ مَنْفَعَةٌ فَيُنِيلُهُ الرَّجُلُ الشَّيْ ءَ بَعْدَ الشَّيْ ءِ كَرَاهِيَةَ أَنْ يَأْخُذَ مَالَهُ حَيْثُ لَا يُصِيبُ مِنْهُ مَنْفَعَةً أَ يَحِلُّ ذَلِكَ لَهُ قَال لَا بَأْسَ إِذَا لَمْ يَكُنْ بِشَرْطٍ.»[4]

4: وَ عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ سَعِيدٍ عَنْ يُوسُفَ بْنِ عَقِيلٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ قَيْسٍ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ ع قَالَ:« مَنْ أَقْرَضَ رَجُلًا وَرِقاً فَلَا يَشْتَرِطْ إِلَّا مِثْلَهَا فَإِنْ جُوزِيَ أَجْوَدَ مِنْهَا فَلْيَقْبَلْ وَ لَا يَأْخُذْ أَحَدٌ مِنْكُمْ رُكُوبَ دَابَّةٍ أَوْ عَارِيَّةَ مَتَاعٍ يَشْتَرِطُهُ مِنْ أَجْلِ قَرْضِ وَرِقِه »[5]

کسی به دیگری ورق (درهم و دینار) قرض می دهد و می گوید فقط مثل آن را به من بده، حضرت می فرماید بهترش بدهد قبول می کند، فرض کنید او به من یک درهمی داده که وسط است، من به او یک درهمی می دهم که اعلاست، اگر آنچه را که گرفت، مثلش را بدهد، اما اگر آنکس که پول قرض داده به دیگری می گوید: فلانی، من به شما پول قرض دادم، این اسب خود را به من بده تا فلان جا بروم و بر گردم، می فرماید این ربا می شود، در واقع این زیادی حکمی است، آقایان خوانده اند که زیادی، زیادی حکمی است و گاهی زیادی، زیادی عینی می باشد، این زیادی حکمی است.
5: عَبْدُ اللَّهِ بْنُ جَعْفَرٍ فِي قُرْبِ الْإِسْنَادِ (چون بین امام ع و کتاب واسطه کم است فلذا به آن می گویند قرب الإسناد ) عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْحَسَنِ عَنْ جَدِّهِ عَلِيِّ بْنِ جَعْفَرٍ عَنْ أَخِيهِ مُوسَى بْنِ جَعْفَرٍ ع قَالَ:« وَ سَأَلْتُهُ عَنْ رَجُلٍ أَعْطَى رَجُلًا مِائَةَ دِرْهَمٍ عَلَى أَنْ يُعْطِيَهُ خَمْسَةَ دَرَاهِمَ أَوْ أَقَلَّ أَوْ أَكْثَرَ قَالَ هَذَا الرِّبَا الْمَحْضُ»[6]

ربای واضح همان است که در این حدیث آمده است
6: مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ عَلِيِّ بْنِ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ حَمَّادٍ عَنِ الْحَلَبِيِّ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ:« إِذَا أَقْرَضْتَ الدَّرَاهِمَ ثُمَّ جَاءَكَ بِخَيْرٍ مِنْهَا فَلَا بَأْسَ إِذَا لَمْ يَكُنْ بَيْنَكُمَا شَرْطٌ»[7]

مثلاً من مبلغی را به فلان کس داده ام، او بعد از یکسال قرضم را می دهد و در کنارش یک قالیچه هم می دهد، حضرت می فرماید اشکال ندارد، اتفاقاً مستحب هم است که اگر کسی به شما چیزی را قرض داد، شما در مقام ادا، بهتر ادا کنید، اما به شرط اینکه قرار و مداری در بین نباشد.
7: مُحَمَّدُ بْنُ يَعْقُوبَ عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِيسَى عَنْ يَحْيَى بْنِ الْحَجَّاجِ عَنْ خَالِدِ بْنِ الْحَجَّاجِ قَالَ:« سَأَلْتُهُ عَنِ الرَّجُلِ كَانَتْ لِي عَلَيْهِ مِائَةُ دِرْهَمٍ عَدَداً قَضَانِيهَا مِائَةً «9» وَزْناً قَال لَا بَأْسَ مَا لَمْ يَشْتَرِطْ قَالَ وَ قَالَ جَاءَ الرِّبَا مِنْ قِبَلِ الشُّرُوطِ إِنَّمَا يُفْسِدُهُ الشُّرُوطُ»[8]

8: وَ عَنْ عَلِيِّ بْنِ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ حَمَّادٍ عَنِ الْحَلَبِيِّ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ:« سَأَلْتُهُ عَنِ الرَّجُلِ يَسْتَقْرِضُ الدَّرَاهِمَ الْبِيضَ عَدَداً ثُمَّ يُعْطِي سُوداً وَزْناً وَ قَدْ عَرَفَ أَنَّهَا أَثْقَلُ مِمَّا أَخَذَ وَ تَطِيبُ نَفْسُهُ أَنْ يَجْعَلَ لَهُ فَضْلَهَا فَقَالَ لَا بَأْسَ بِهِ إِذَا لَمْ يَكُنْ فِيهِ شَرْطٌ وَ لَوْ وَهَبَهَا لَهُ كُلَّهَا صَلَحَ»[9]

و فیما ذکرنا من الروایات کفایةو مقتضی الروایات عدم الفرق بین اشتراط الزیادة صریحاً، أو کون العقد مبنیّاً علیه، کما إذا توافقا علی الزیادة، ثمّ أجریا العقد مجرداً عنها ( عن الزیادة)، و هذه الصورة کالمصرّحة، إذ لولا الشرط المبنیّ علیه العقد، لما أقدما علی العقد، و أمّا ما ذکره المصنّف فی آخر کلامه: من ورود التشدید علیه، فقد ذکر فی بعض الروایات الّتی مرّت فی فصل القرض المعاملی، فلاحظ.
ولا فرق فی الزیادة بین أن تکون عینیة کعشرة دراهم باثنی عشر، أو عملاً کخیاطة ثوب له – دوختن پراهن عمل است -، أو منفعة – رکوب دابه و اسب -، أو انتفاع بالعین المرهونة عنده، أو صفة مثل أن یقرضه دراهم مکسورة علی أن یوءدّها صحیحة – گاهی از اوقات عمل را شرط می کند و می گوید به شرط اینکه برای من یک پیراهن بدوزی، گاهی منفعت را شرط می کند، مثلاً می گوید: من به تو قرض می دهم به شرط اینکه اسب خود را به من بدهی تا فلان جا بروم و بر گردم، گاهی می گوید من به تو قرض می دهم به شرط اینکه یک چیزی گرو بگذاری تا من از آن استفاده کنم، البته صرف گرو گذاشتن اشکال ندارد، اما اینکه شرط کند که من از آن گروه استفاده کنم، اشکال دارد-
و هکذا لا فرق بین أن یکون مال المقترض ربویاً بأن کان من المکیل و الموزون و غیره بأن کان معدوداً کالجوز و البیض»[10]

همان گونه که بیان گردید، بیع معاوضی فقط در مکیل و موزون بود، اما ربای قرضی هم در مکیل است و هم در موزون، هم در معدود و هم در مذروع ، می خواهد بگوید عین مقروضه ربوی باشد یا ربوی نباشد، ربوی یعنی چه؟ یعنی مکیل و موزون، اصطلاح ربوی بودن، معنایش مکیل و موزون بودن است، یعنی هر وقت بگویند: ربوی، مراد شان مکیل و موزون است.
 

[1] تحریر الوسیله، روح الله الموسوی الخمینی، ج2، ص638.

[2] وسائل الشيعة، شیخ حر عاملی، ج 18، ص353، من أبواب الدین و القرض، ب19، ح2، ط آل البیت.

[3] وسائل الشيعة، شیخ حر عاملی، ج 18، ص354، من أبواب الدین و القرض، ب19، ح3، ط آل البیت.

[4] وسائل الشيعة، شیخ حر عاملی، ج 18، ص357، من أبواب الدین و القرض، ب19، ح13، ط آل البیت.

[5] وسائل الشيعة، شیخ حر عاملی، ج 18، ص357، من أبواب الدین و القرض، ب19، ح11، ط آل البیت.

[6] وسائل الشيعة، شیخ حر عاملی، ج 18، ص359، من أبواب الدین و القرض، ب19، ح18، ط آل البیت.

[7] وسائل الشيعة، شیخ حر عاملی، ج 18، ص360، من أبواب الدین و القرض، ب20، ح1، ط آل البیت.

[8] وسائل الشيعة، شیخ حر عاملی، ج 18، ص191، من أبواب الصرف، ب12، ح1، ط آل البیت.

[9] وسائل الشيعة، شیخ حر عاملی، ج 18، ص192، من أبواب الصرف، ب12، ح2، ط آل البیت.

[10] تحریر الوسیله، روح الله الموسوی الخمینی، ج2، ص426.