جلسه 1396/07/29

بسم الله الرحمن الرحیم



بين مرد و فرزندش، بين مرد و همسرش، و بين مسلمان و كافر حربي ربا نيست

موضوع: بین مرد و فرزندش، بین مرد و همسرش، و بین مسلمان و کافر حربی ربا نیست
در اینکه بین زوج و زوجه و هکذا بین پدر و پسر ربا نیست، جای بحث نیست، همچنین است در مسأله مولا و عبدش، یعنی بین مولا و عبدش نیز ربا نیست، محل بحث مسأله کافر است، کافر تارتاً حربی است و تارتاً ذمی، ما در این زمینه دو روایت داشتیم که بین شان تعارض بود، روایت سوم گفت:« قُلْتُ فَالْمُشْرِكُونَ بَيْنِي وَ بَيْنَهُمْ رِبًا قَالَ نَعَمْ» [1]
.
سوم می فرماید از مشرک نمی شود ربا گرفت، در حالی که در روایت چهارم فرمود:« لَيْسَ بَيْنَ الْمُسْلِمِ وَ بَيْنَ الذِّمِّيِّ رِبًا ... »[2]
.
جمع بین روایت سوم و چهارمپس روایت سوم می گوید ربا حرام است، روایت چهارمی می گوید جایز است، بین این دو روایت تعارض است، چگونه بین آنها جمع کنیم؟
بعضی ها چنین جمع کرده اند و می گویند: ر وایتی که می گوید نمی شود از مشرک ربا گرفت، مراد آن مشرک و ذمی است که به قانون ذمه عمل کند، در حقیقت مشرک در حدیث سوم به معنای کافر ذمی است، منتها ذمیی که پایبند به قانون ذمه باشد.
اما روایت چهارم که می گوید: « لَيْسَ بَيْنَ الْمُسْلِمِ وَ بَيْنَ الذِّمِّيِّ رِبًا ... » ناظر به کافر ذمیی است که از قانون ذمه خارج شده، مال او حلال است ولذا هیچ مانعی ندارد که از او ربا بگیریم.
پس روایت سوم که می گوید ربا گرفتن از مشرک (ذمی) حرام است، مرادش آن ذمیی است که به قانون ذمه عمل کند، روایت چهارم که می گوید ربا گرفتن از کافر ذمی جایز است، ناظر به آن کافر ذمی است که به قانون ذمه عمل نکند و از ذمی بودن خارج شده باشد.
من همیشه گفته ام که این گونه جمع ها، جمع تبرعی و بدون شاهد است ولذا نمی شود به آن اعتنا کرد.
ارائه دو راه جمع از طرف استاد سبحانیولی من برای حل این مشکل، دو راه جمع فکر کرده ام:
الف؛ راه اول این است که روایت سوم را طرح کنیم، یعنی روایتی که می گوید ربا بین مسلم و مشرک حرام است، طرح کنیم، اتفاقاً مرحوم فیض در کتاب « وافی» می فرماید اصحاب ما به این روایت عمل نکرده اند، قهراً می ماند روایت چهارم، و آن این است که بین مسلم و کافر ربا نیست، یعنی ربا گرفتن از کافر حرام نیست، خواه کافر، کافر حربی باشد یا کافرذمی.
ب؛ راه جمع دوم این است که هردو روایت را طرح کنیم، یعنی هم روایت سوم را طرح کنیم و هم روایت چهارم را، و رجوع کنیم به قواعد عامه، قواعد کدام است؟ احترام مال مسلم و ذمی، قهراً نتیجه این می شود که از کافر ذمی هم نمی توانیم ربا بگیریم، یعنی ربا گرفتن از کافر ذمی نیز حرام است چون کافر ذمی از نظر اسلام حکم مسلمان را دارد.
تمّ الکلام فی الفصل الأول، أعنی الربا المعاوضی.
 
الفصل الثانی: فی الحیل الشرعیة
البته حیل شرعیه دو مقام دارد، یکی در ربای معاوضی است که در اینجا بحث می کنیم، دیگری در ربای قرضی است که بعداً بحث خواهیم کرد، یعنی هر موقع ربای قرضی را بحث کردیم، به دنبالش حیل شرعیه اش را نیز بحث می کنیم.
نظر حضرت امام (ره) در حیل شرعیهحضرت امام (ره) می فرماید من در گذشته به حیل شرعیه معتقد بودم، ولی بعد از فکر و مطالعه، عقیده ام عوض شد، یعنی به هیچکدام از آن حیل شرعیه ای که آقایان گفته اند، اعتقاد ندارم، البته بحث ما فعلاً در ربای معاوضی است.
منتها حضرت امام (ره) یک صورت را استثنا می کند و می فرماید این صورت در واقع جزو حیل شرعیه نیست، بلکه یک واقعیت است، یعنی موضوع عوض می شود، البته تعبیر من است که می گویم استثنا کرده، و در حقیقت استثنا نیست، بلکه خروج موضوعی دارد، آن کدام است؟ آن جایی است که یک طرف را جنس مغایر بدهیم، مثلاً من یک من گندم را در مقابل دو من گندم می فروشیم، منتها به یک من گندم، یک درهم را هم اضافه می کنم، یعنی یک من گندم و یک درهم را در مقابل دو من گندم می فروشیم، می فرماید این حرام نیست و اشکال ندارد. چرا؟ چون بیع متماثلین باید مثلاً بمثل باشد، در اینجا متماثلین نیستند، بلکه یک طرف درهم دارد، طرف دیگر درهم ندارد، بیع یک من گندم به اضافه یک درهم در مقابل دو من گندم، این طرف اضافه دارد، می گوید اشکال ندارد.
بیع حنطة بمنّ (کنارش یک دانه درهم نیز است) در مقابل دو من حنطه و گندم، یک طرف یک من گندم است، طرف دیگر دو من گندم است، منتها به شرط اینکه در کنار یک من گندم، یک درهم نیز باشد، این ربا شمرده نمی شود، ایشان می فرماید این فرار از ربا نیست، بلکه موضوع عوض شده، موضوع ربا بیع المتماثلین مثلاً بمثل بود، اما اینجا متماثلین نیستند.
مثالمثلاًٌ، گاهی شرع مقدس دو موضوع گفته، منتها ما خیال می کنیم که فرار است، مثلاً کسی برایش روزه گرفتن سخت است، می تواند روزه بگیرد، ولی هوا بسیار گرم است، شرع مقدس فرموده اگر سفر کنی، اشکال ندارد، این در حقیقت فرار از حکم الله نیست، بلکه دوتا حکم داریم که عبارتند از:« الحاضر یصوم، المسافر یفطر»، این آدم می خواهد از تحت این موضوع (الحاضر) بیرون بیاید و وارد موضوع دیگر بشود، ما نحن فیه نیز از این قبیل است.
نکتهسپس حضرت امام (ره) یک نکته ای را می فرماید که تا کنون از دیگران نشینده ام، و آن این است که اصلاً ربای معاوضی، ربا نیست، ربا همان ربای قرضی است، این (ربای معاوضی) یکی از محرمات است، یعنی یکی ازمحرمات این است که اگر متماثلین را با هم عوض کردید، باید یکسان باشند، این حکم شرعی است، این ربطی به ربا ندارد، ربا همان است که بعد ها خواهیم خواند که ربای قرضی باشد، منتها این یکی از محرمات است، متماثلین را اگر کسی عوض کرد باید یکسان باشند، این از حالت یکسانی بیرون می آید،« خرج الموضوع إلی موضوع آخر»، این همان چیزی بود که من در اوایل مبحث ربا متذکر شدم و گفتم اصلاً تحریم تفاضل و زیادی در متماثلین، یکنوع حریم است برای بستن راه ربا خواری، و آن این است که مبادا کسی جنس را نقداً بدهد و نسیه بیشتر بگیرد، چون سابقاً پول نبوده یا کم بوده، یک من گندم بدهد، در مقابل دو من گندم بگیرد، می گوید اگر به صورت قرضی باشد حرام است، فلذا می گوید من یک من گندم نقد را در مقابل دو من گندم نسیه می فروشم ، یعنی نقداً به مشتری یک من گندم می دهد، بعد از چند ماه از او دو من گندم می گیرد، اسلام برای اینکه جلوی ربای قرضی را بگیرد، تا طرف از راه دیگر وارد ربا خواری نشود، فرموده متماثلین در مقام بیع، باید یکسان باشند، دیگر فرق نمی کند که هردو نقد باشند، یا یکی نقد و دیگری نسیه باشد، اتفاقاً این مسأله در روایت نیز آمده است.
المسألة السابعة:« ذکروا للتخلّص من الربا وجوهاً مذکورة فی الکتب، و قد جدّدت النظر فی المسألة فوجدت أنّ التخلّص من الرّبا غیر جائز بوجه من الوجوه، و الجائز هو التخلّص من المماثلة مع التفاضل، کبیع منّ من الحنطة المساوی فی القیمة لمنّین من الشعیر أو الحنطة الردیئة، فلو أرید التخلّص من مبایعة المماثلین بالتفاضل یضمّ إلی الناقص شیء فراراً من الحرام إلی الحلال، و لیس هذا تخلّصاً من الربا حقیقة، و أمّا التخلّص منه فغیر جائز بوجه من الحیل»[3]

این فرمایش حضرت امام (ره) همان چیزی است که من روز اول متذکر شدم و شما تعجب کردید و من عرض کردم تحریم اینجا بخاطر این است که حریم بشود برای ربای قرضی، تا مبادا ربا خواران از این گونه بیع ها سوء استفاده کنند، یعنی اینکه یک طرف نقد باشد و طرف دیگر نسیه.، می گوید من یک من نقد را می فروشم در مقابل دو من نسیه بعد از شش ماه، و این (بیع نقد به نسیه) قرض نیست، شرع مقدس برای اینکه جلوی این را بگیرد، فرموده در متماثلین حتماً تفاضل نباشد.
روایتفهم این روایت از مشکلات است، ولذا قبل از خواندن متن روایت، توضیحی لازم است و آن اینکه عبد الرحمان بن حجاج به امام (ع) می گوید من می خواهم به حج بروم، متاسفانه در حج محتاج به درهم های مختلف هستیم، یا درهم دمشقی یا درهم بصری، اما درهمی که من دارم، درهم غیر بصری و دمشقی است، یعنی غلّ (به کسر غین) است، غلّه، یعنی غش و مغشوش ، از طرف دیگر رفقه و دوستان عجله دارند که به طرف حج حرکت کنیم و در حج غیر از این دو تا درهم به درد نمی خورد، چرا؟ چون در قدیم الأیام و زمان سابق که به حج می رفتند و مسافرت ها با شتر، اسب و الاغ بود، در هر چند فرسخی، یک خان یا رئیس قبیله ای بود که باید یک مبلغی به او بدهند تا با امنیت از آنجا عبور کنند، باز در بیست فرسخی، یک شیخ عربی در آنجا بود و باید یک مبلغی به او بدهند تا زیر پرجم او عبور کنند، معلوم می شود که آنها درهم دمشقی و بصری را قبول می کردند و غیر آن را قبول نمی کردند، یا در خود مکه و مدینه کاسب ها غیر از درهم دمشقی و بصری را قبول نمی کردند، اینکه می گوید ما به این دوتا درهم محتاجیم، معلوم می شود که سفر حج مشکلاتی داشته که حتماً باید این دو درهم باشد، یا مشکلاتش عبوری بوده که شیخ عرب و رئیس قبیله می گفته من امنیت شما را تا بیست فرسخی تضمین می کنم، به شرط اینکه شما فلان مبلغ را بدهید، ولذا آقایان در کتاب حج می نویسند که از شرائط استطاعت این است که قدرت پرداخت این گونه مالیات را داشته باشد.
آنگاه می گوید: یابن رسول الله، من هزار و پنجاه درهم دادم و در مقابلش هزار درهم دمشقی گرفتم، هزار و پنجاه درهم غلّی دادم (غلّ، یعنی مغشوش، البته مغشوش به این معنی که سربش زیاد است، اما نقره اش کم است) ناچارم شدم که من پنجاه تا روی آن بگذارم، هزارو پنجاه تا را عوض کنم با هزارتا.
حضرت فرمود: کار بدی کردی، چون این همان رباست، بعد حضرت فرمود: چرا یکطرف را طلا نینداختی،یعنی اگر به یک طرف دینار ضمیمه می کردی، کار تمام بود، هزار درهم را همراه با یک دینار می دادی، یک طرف درهم است با دینار، طرف دیگر فقط درهم است، وقتی حضرت این جمله را گفت، عبد الرحمان بن حجاج یک طرحی را مطرح می کند، که در واقع می خواهد کلام امام را محدّد کند.
متن روایت عبد الرحمان بن حجاجمُحَمَّدُ بْنُ يَعْقُوبَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ يَحْيَى عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَيْنِ عَنْ صَفْوَانَ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ الْحَجَّاجِ قَالَ:« سَأَلْتُهُ عَنِ الصَّرْفِ – صرف، یعنی صرّافی، تبدیل یک عمله به عمله دیگر، عمله (به ضم عین، به معنای پول است) - فَقُلْتُ لَهُ الرِّفْقَةُ ( رفقه، جمع رفیق) - رُبَّمَا عَجِلَتْ فَخَرَجَتْ فَلَمْ نَقْدِرْ عَلَى الدِّمَشْقِيَّةِ وَ الْبَصْرِيَّةِ وَ إِنَّمَا يَجُوزُ نَيْسَابُورَ الدِّمَشْقِيَّةُ وَ الْبَصْرِيَّةُ فَقَالَ وَ مَا الرِّفْقَةُ فَقُلْتُ الْقَوْمُ يَتَرَافَقُونَ وَ يَجْتَمِعُونَ لِلْخُرُوجِ فَإِذَا عَجِلُوا فَرُبَّمَا لَمْ يَقْدِرُوا عَلَى الدِّمَشْقِيَّةِ وَ الْبَصْرِيَّةِ فَبَعَثْنَا بِالْغِلَّةِ [4]
فَصَرَفُوا أَلْفاً وَ خَمْسِينَ مِنْهَا بِأَلْفٍ مِنَ الدِّمَشْقِيَّةِ وَ الْبَصْرِيَّةِ فَقَالَ لَا خَيْرَ فِي هَذَا أَ فَلَا يَجْعَلُونَ فِيهَا ذَهَباً لِمَكَانِ زِيَادَتِهَا فَقُلْتُ لَهُ أَشْتَرِي أَلْفَ دِرْهَمٍ وَ دِينَاراً بِأَلْفَيْ دِرْهَمٍ فَقَالَ لَا بَأْسَ بِذَلِكَ إِنَّ أَبِي- كَانَ أَجْرَأَ عَلَى أَهْلِ الْمَدِينَةِ مِنِّي فَكَانَ يَقُولُ هَذَا فَيَقُولُونَ إِنَّمَا هَذَا الْفِرَارُ لَوْ جَاءَ رَجُلٌ بِدِينَارٍ لَمْ يُعْطَ أَلْفَ دِرْهَمٍ وَ لَوْ جَاءَ بِأَلْفِ دِرْهَمٍ لَمْ يُعْطَ أَلْفَ دِينَارٍ وَ كَانَ يَقُولُ لَهُمْ نِعْمَ الشَّيْ ءُ الْفِرَارُ مِنَ الْحَرَامِ إِلَى الْحَلَال »[5]

«وَ إِنَّمَا يَجُوزُ نَيْسَابُورَ الدِّمَشْقِيَّةُ وَ الْبَصْرِيَّةُ» علامه مجلسی در مرآت العقول می فرماید: سابور یک منطقه ای است در اطراف فارس، مرکزش هم بندجان است، ظاهراً این فرمایش ایشان صحیح نیست، معلوم می شود که سابور، یک منطقه ای در اطراف دمشق بوده یا در حوالی بصره، معلوم می شود که در آنجا زرّاد خانه بوده که درهم را چاپ می کردند، ولذا می گوید:« وَ إِنَّمَا يَجُوزُ نَيْسَابُورَ الدِّمَشْقِيَّةُ وَ الْبَصْرِيَّةُ ...»
«يَجُوزُ» یعنی یصلح، یعنی اگر من بخواهم مکه بروم، با این درهم غشی و مغشوش نمی توانم بروم ولذا ناچارم که با همان دراهم دمشقی و بصری بروم « فَبَعَثْنَا بِالْغِلَّةِ»، کلمه غلّه (به کسر غین و تشدید لام) به معنای مغشوش است، البته مغشوش در اینجا به این معنی که سربش زیاد است و نقره اش کم، اما غلّه (به فتح غین و تشدید لام) به معنای درآمد است،« فَبَعَثْنَا بِالْغِلَّةِ» یعنی درهم مغشوش را دادم « فَصَرَفُوا أَلْفاً وَ خَمْسِينَ مِنْهَا بِأَلْفٍ مِنَ الدِّمَشْقِيَّةِ وَ الْبَصْرِيَّةِ » فَقَالَ لَا خَيْرَ فِي هَذَا أَ فَلَا يَجْعَلُونَ فِيهَا ذَهَباً لِمَكَانِ زِيَادَتِهَا» هزار و پنجاه درهم مغشوش را در مقابل هزار درهم دمشقیه و بصریه دادم، « فَقَالَ لَا خَيْرَ فِي هَذَا أَ فَلَا يَجْعَلُونَ فِيهَا ذَهَباً لِمَكَانِ زِيَادَتِهَا» چرا در یک طرف، دینار را اضافه نکردی (مراد از ذهب، دینار است) که اقلاً آنها را از تماثل بیرون بیاوری، یعنی شما هزار درهم با یک دینار به او می دادی، آن طرف هم به شما دو هزار درهم می داد، یعنی در واقع تفاوت را با دینار پخش می کردی،« فَقُلْتُ لَهُ أَشْتَرِي أَلْفَ دِرْهَمٍ وَ دِينَاراً بِأَلْفَيْ دِرْهَمٍ»، جناب راوی با « فَقُلْتُ» می خواهد کلام حضرت را مطرح کند، چون حضرت فرمود اگر در یک طرف دینار را اضافه کنی کافی است، می خواهد کلام حضرت را مطرح کند که می شود یا نه؟ « فَقُلْتُ لَهُ أَشْتَرِي أَلْفَ دِرْهَمٍ وَ دِينَاراً بِأَلْفَيْ دِرْهَم»ٍ به حضرت عرض کردم هزاردرهم و یک دینار می خرم، در مقابل دو هزار درهم، دو هزار درهم می دهم، هزار درهم و یک دینار می گیرم. حضرت فرمود: «فَقَالَ لَا بَأْسَ بِذَلِكَ – ولی این جای تعجب است، چرا؟ چون هر دینار، معادل ده درهم، اگر دینار خیلی بالا برود، یک دینار می شود معادل دوازده درهم، چطور حضرت تصدیق می کند که این کارت درست است، یعنی « لَا بَأْسَ بِذَلِكَ» و حال آنکه دو هزار درهم، خیلی بالاتر از هزار درهم و یک دینار است، البته مشکلی نیست چون از حالت تماثل بیرون می شود، منتها هیچ عاقلی یک چنین کاری را انجام نمی دهد، مگر اینکه درهم مغشوش او، نقره اش خیلی کم باشد، البته مانع ندارد که در این صورت هزار درهم و یک دنیار، مساوی بشود با دو هزار درهم - إِنَّ أَبِي- كَانَ أَجْرَأَ عَلَى أَهْلِ الْمَدِينَةِ مِنِّي فَكَانَ يَقُولُ هَذَا فَيَقُولُونَ إِنَّمَا هَذَا الْفِرَارُ لَوْ جَاءَ رَجُلٌ بِدِينَارٍ لَمْ يُعْطَ أَلْفَ دِرْهَمٍ وَ لَوْ جَاءَ بِأَلْفِ دِرْهَمٍ لَمْ يُعْطَ أَلْفَ دِينَارٍ وَ كَانَ يَقُولُ لَهُمْ نِعْمَ الشَّيْ ءُ الْفِرَارُ مِنَ الْحَرَامِ إِلَى الْحَلَال »
چون پدرم امام باقر ع در مقابل فقهای اهل مدینه جرئتش بیش از من بود، چون فقهای اهل مدینه به امام باقر (ره) اعتراض می کردند و می گفتند این فتوای شما که یک طرف نقره و یک طرف طلا است، این فرار از رباست، امام باقر می فرمود: چه بهتر، چون این فرار از حرام به سوی حلال است، هر فراری قبیح نیست، آنگاه فقهای مدینه به پدرم امام باقر ع می گفتند: آیا شما حاضرید که یک دینار را با هزار درهم عوض کنید؟ هرگز، یعنی عوض نمی کنید، پس چطور فتوا می دهید؟ حضرت می فرماید: باشه، غرض فرار از رباست، اگر کسی حاضر بود که این کار را بکند، خواهد کرد و اگر حاضر نبود، نمی کند.
 

[1] وسائل الشيعة، شیخ حر عاملی، ج 18، ص135، من أبواب الربا، ب7، ح3، ط آل البیت.

[2] وسائل الشيعة، شیخ حر عاملی، ج 18، ص136، من أبواب الربا، ب7، ح5، ط آل البیت.

[3] تحریر الوسیله، روح الله الموسوی الخمینی، ج2، ص426.

[4] غلّه، (به کسر غین، ) یعنی مغشوش، البته مغشوش به این معنی که سربش زیاد است، اما نقره اش کم، .

[5] وسائل الشيعة، شیخ حر عاملی، ج 18، ص178، من أبواب الربا، ب6، ح1، ط آل البیت.