جلسه 1396/06/12

بسم الله الرحمن الرحیم



حرمت ربا از نظر كتاب، سنت و اجماع مسلمين

موضوع: حرمت ربا از نظر کتاب، سنت و اجماع مسلمین
بحث ما در باره احکام ربا و احکام دین است، آنهم سایه به سایه تحریر الوسیله حضرت امام، البته مسأله ربا (با پیدا شدن بانک ها) در عصر و زمان ما بسیار محل ابتلا می باشد، چون کسانی از بانک قرض می گیرند یا برای ضروریات یا برای کمالیات، ضروریات معلوم است، کمالیات ضروری نیست بلکه می خواهد خوب زندگی کند و غالباً ربح ده در صد یا پانزده در صد در میان است.
مقدمهأمّا بعد:
فبعدما فرغنا عن دراسة أحکام المضاربة، اقترح علینا بعض حضار بحوثنا أن ندرس أحکام الربا علی غرار ما ورد فی (( تحریر الوسیلة)) للسید الأُستاذ أعلی الله مقامه، فنزلنا عند رغبتهم، و قد کثر الابتلاء بالرّبا فی الأحوال الحاضرة خصوصاً بعد تأسیس البنوک فی البلد بوفرة، و إیداع الناس أموالهم فیها – مردم ثروت شان را در بانک می گذارند- و رجوع الآخرین إلیها للاستقراض لرفع حوائجهم الضروریة أو الکمالیة، فصار ذلک سببا لذیوع الاستقراض الربوی بین الناس أعاذنا الله منه، غیر أنّ جماعة من المؤمنین خوفاً من الوقوع فی الحرام، تمسّکوا بالحبل الشرعیة الّتی لا تختلف عن الرّبا فی الحقیقة أصلاً، و سوف ندرس بعض هذه الحیل بإذن الله فی محلّها.
و نحن نأمل من الله سبحانه أن یرشدنا إلی الحق، و یسدّ خطانا فی الطریق إلیه أنّه علی ذلک قدیر و بالإجابة جدیر. و قد سعیت علی قدر جهدی و نعم ما قال القائل:
علی المرأ أن یسعی علی قدر جهده *** و لیس له أن یکون موفقاً إلّا بإذن الله سبحانه.
و کتابنا هذا یشتمل علی مقدمة و فصول و خاتمة
متن تحریر الوسیله:«القول فی الرباو قد ثبت حرمته فی الکتاب و السنّة و إجماع من المسلمین، بل لا یبعد کونها من ضرویات الدین و هو من الکبائر العظام»[1]

ما باید هر یک از این ادله (کتاب، سنت و اجماع مسلمین) را بیاوریم و سپس آنها را مورد بررسی قرار بدهیم، آنگاه ببینیم آیا حرمت ربا از ضروریات دین است یا از ضروریات دین نیست؟
ربا از نظر قرآن کریمقران مجید یک گرفتاریهایی که مردم داشتند و ریشه در زندگی آنان داشت، یک مرتبه آنها را حرام نمی کند بلکه تدریجاً حرام می کند و این برای ما یکنوع درس است که اگر بخواهیم با یک سنت خلاف اخلاقی مبارزه کنیم و آن را یک مرتبه ریشه کن نماییم موفق نمی شویم، بلکه باید تدریجاً با آن مبارزه کرد، من در قرآن کریم دو مورد را پیدا کردم که تدریجاً تحریم شده اند، یکی در مورد خمر، اسلام خمر را تدیجاً حرام کرده، یعنی چهار مرحله ای کرده، در یک مرحله می فرماید: « تَتَّخِذُونَ مِنْهُ سَكَرًا وَرِزْقًا حَسَنًا» [2]
و از ميوه هاي درختان نخل و انگور، مسکرات (ناپاک) و روزي خوب و پاکيزه مي گيريد.
قران می خواهد بگوید:« خمر» رزق حسن نیست، در مرحله بعد می گوید: « يا أَيهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَقْرَبُوا الصَّلَاةَ وَأَنْتُمْ سُكَارَى»[3]
، در مرحله سوم می فرماید: « يسْأَلُونَكَ عَنِ الْخَمْرِ وَالْمَيسِرِ قُلْ فِيهِمَا إِثْمٌ كَبِيرٌ وَمَنَافِعُ لِلنَّاسِ وَإِثْمُهُمَا أَكْبَرُ مِنْ نَفْعِهِمَا»،[4]
در مرحله چهارم می فرماید: «يا أَيهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّمَا الْخَمْرُ وَالْمَيسِرُ وَالْأَنْصَابُ وَالْأَزْلَامُ رِجْسٌ مِنْ عَمَلِ الشَّيطَانِ فَاجْتَنِبُوهُ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ»[5]

اي کساني که ايمان آورده ايد! شراب و قمار و بتها و ازلام [= نوعي بخت آزمايي ]، پليد و از عمل شيطان است، از آنها دوري کنيد تا رستگار شويد!
عیناً همین مراحل را که در باب ربا آورده است، اگر یک مرتبه ربا را تحریم می کرد، کسی قبول نمی کرد، فلذا به تدریج حرام کرد، در مورد ربا چهار آیه داریم که یکی از آنها مکی است و سه تای دیگرش در مدینه نازل شده است.
آیه مکی«وَمَا آتَيتُمْ مِنْ رِبًا لِيرْبُوَ فِي أَمْوَالِ النَّاسِ فَلَا يرْبُو عِنْدَ اللَّهِ وَمَا آتَيتُمْ مِنْ زَكَاةٍ تُرِيدُونَ وَجْهَ اللَّهِ فَأُولَئِكَ هُمُ الْمُضْعِفُونَ » [6]

آنچه بعنوان ربا مي پردازيد تا در اموال مردم فزوني يابد، نزد خدا فزوني نخواهد يافت؛ و آنچه را بعنوان زکات مي پردازيد و تنها رضاي خدا را مي طلبيد (مايه برکت است؛ و) کساني که چنين مي کنند داراي پاداش مضاعفند.
یعنی اینکه ربا می دهید تا اموال تان زیاد بشود، در پیشگاه خدا زیاد نمی شود، اما گر صدقه بدهید، آن در پیشگاه خدا رشد می کند.
معمولاً مفسرین این آیه را مربوط به ربا می دانند و آنهم ربای قرضی، البته در آینده خواهیم خواند که ما دو نوع ربا داریم:
الف؛ ربای قرضی
ب؛ ربای معاوضیمی گویند این آیه مربوط است به ربای قرضی، ولی من وقتی ما قبل آیه را دیدم، به نظر رسید که این آیه اصلاً مربوط به ربا نیست، چون ماقبل آیه این است:
« فَآتِ ذَا الْقُرْبَى حَقَّهُ وَالْمِسْكِينَ وَابْنَ السَّبِيلِ ذَلِكَ خَيرٌ لِلَّذِينَ يرِيدُونَ وَجْهَ اللَّهِ وَأُولَئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ » [7]

پس حق نزديکان و مسکينان و در راه ماندگان را ادا کن! اين براي آنها که رضاي خدا را مي طلبند بهتر است، و چنين کساني رستگارانند.
معلوم می شود که این آیا مربوط به ربای اصطلاحی نیست، این مربوط است به کمک به مردم، گاهی کمک به مردم از روی ریا و سمعه است، و گاهی کمک به مردم از راه قصد قربت است، آیه می خواهد این مطلب را بیان کند. ربایی که قصد قربت در آن نیست، مثلاً پول می دهد که در انتخابات به من رأی بدهند، یا پول می دهم که در فلان مورد به من کمک کنند، اگر قصد قربت نباشد، این در پیشگاه خداوند رشد ندارد.
«وَمَا آتَيتُمْ مِنْ رِبًا (به معنی زیادی است نه ربای اصطلاحی) لِيرْبُوَ فِي أَمْوَالِ النَّاسِ (أی لیدخلوا فی أموال الناس، که به مردم کمک کنید) فَلَا يرْبُو عِنْدَ اللَّهِ (این نقطه مقابل زکات است) وَمَا آتَيتُمْ مِنْ زَكَاةٍ تُرِيدُونَ وَجْهَ اللَّهِ فَأُولَئِكَ هُمُ الْمُضْعِفُونَ » کلمه زکات در این آیه قرینه است که مراد از ربا در آیه، ربای اصطلاحی نیست، بلکه مراد این است که پولی را به مردم بدهیم و قصد قربت در آن نباشد، مقابل زکات است، یعرف الأشیاء بأضدادها، اول می گوید:« وَمَا آتَيتُمْ مِنْ رِبًا» بعداً می گوید:« وَمَا آتَيتُمْ مِنْ زَكَاةٍ» معلوم می شود که اولی مقابل دومی است، در دومی قصد قربت است، اما در اولی قصد قربت نیست، اولی در پیشگاه خدا بی ارزش است، اما دومی در پیشگاه خدا ارزشمند است ولذا با بیانی که عرض کردم این آیه مربوط به ربای اصطلاحی نیست، البته مفسرین غالباً این آیه را برای ربای اصطلاحی آورده اند، اما از سیاق کلام قطع نظر کرده اند، معلوم می شود که دومی قصد قربت دارد، اما اولی قصد قربت ندارد.
بنابراین، این آیه که در مکه نازل شده از نظر مفسرین مربوط است به ربای اصطلاحی، اما از نظر ما مربوط به ربای اصطلاحی نیست و ما برای مدعای خود دو قرینه داشتیم:
الف؛ ماقبل آیه که می فرماید: « فَآتِ ذَا الْقُرْبَى حَقَّهُ» در باره حضرت زهراست.
ب؛ « وَمَا آتَيتُمْ مِنْ رِبًا» در مقابلش می فرماید: « وَمَا آتَيتُمْ مِنْ زَكَاةٍ»، معلوم می شود که این ربا مقابل زکات است، دومی صدقه ای است لله، اما اولی دررش قصد قربت نیست.
و أما الثلاث الباقیة فقد وردت فی السور التالیة: النساء، آل عمران، و البقرة.
عرض کردم که در باره ربا چهار آیه داریم، آیه ی که خواندیم در مکه بود، غالب مفسرین گفتند مربوط به ربای اصطلاحی است، ولی ما گفتیم مربوط به ربای اصطلاحی نیست، بلکه در مقابل صدقه است، اما آیاتی که در مدینه نازل شده اند، اولین آیه این است که یهود را مذمت می کند و می گوید: « وَأَخْذِهِمُ الرِّبَا وَقَدْ نُهُوا عَنْهُ» [8]

و (همچنين) بخاطر ربا گرفتن، در حالي که از آن نهي شده بودند.
اینکه یهود را مذمت می کند بر ربا خواری، ضمناً به مسلمانان می فهماند که مبادا شما ربا بخورید و می خواهد آرام آرام و به تدریج ربا خواری از بین ببرد.
و أمّا فی سورة آل عمران، فإنّما نهی فیها عن الرّبا إذا کان أضعافاً مضاعفة و یقول:
« يا أَيهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَأْكُلُوا الرِّبَا أَضْعَافًا مُضَاعَفَةً وَاتَّقُوا اللَّهَ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ» [9]

اي کساني که ايمان آورده ايد! ربا (و سود پول) را چند برابر نخوريد! از خدا بپرهيزيد، تا رستگار شويد!
آن ربا را نهی می کند که اضعاف مضاعف باشد، مثلاً من به کسی صد تومان قرض داده ام و بنا شد که هر ماه ده تومان ربا بدهد، ماه اول طرف گفت ندارم، اجل را بالا ببر ، اجل را بالا بردیم، ماه دوم باز گفت ندارم، اجل را بالا بردیم، و هکذا ماه سوم هم گفتم ندارم، کم کم ربا از اصل بالاتر شد، من صد تومان به طرف قرض دادم، اما در موقعی که می خواهم ربح بگیرم، دویست و سیصد می گیرم که در واقع بهره بر بهره می شود، هر ربا را حرام نمی کند، آن ربا را حرام می کند که اضعاف مضاعف باشد.
بنابراین، از هر ربا نهی نمی کند، بلکه از ربای مضاعف نهی می کند، که بهره بر بهره است، در واقع صد تومان قرض داده بود، بنا بود که ماه ده تومان بدهد، ماه اول نداد، باید ماه دوم ربح صد و ده را بدهد، ماه سوم ربح صد بیست را بدهد، ماه چهارم ربح صد و سی را بدهد، به این می گویند اضعاف مضاعف، چند برابر.
و أمّا فی سورة البقرة فیحرّم الربا تحریما باتاً – چه مضاعف باشد و چه مضاعف نباشد – بلحن شدید و یقول: « ألَّذِينَ يأْكُلُونَ الرِّبَا لَا يقُومُونَ إِلَّا كَمَا يقُومُ الَّذِي يتَخَبَّطُهُ الشَّيطَانُ مِنَ الْمَسِّ ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ قَالُوا إِنَّمَا الْبَيعُ مِثْلُ الرِّبَا وَأَحَلَّ اللَّهُ الْبَيعَ وَحَرَّمَ الرِّبَا فَمَنْ جَاءَهُ مَوْعِظَةٌ مِنْ رَبِّهِ فَانْتَهَى فَلَهُ مَا سَلَفَ وَأَمْرُهُ إِلَى اللَّهِ وَمَنْ عَادَ فَأُولَئِكَ أَصْحَابُ النَّارِ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ »[10]

کساني که ربا مي خورند، (در قيامت) برنمي خيزند مگر مانند کسي که بر اثر تماس شيطان، ديوانه شده (و نمي تواند تعادل خود را حفظ کند؛ گاهي زمين مي خورد، گاهي بپا مي خيزد). اين، به خاطر آن است که گفتند: «داد و ستد هم مانند ربا است (و تفاوتي ميان آن دو نيست.)» در حالي که خدا بيع را حلال کرده، و ربا را حرام! (زيرا فرق ميان اين دو، بسيار است.) و اگر کسي اندرز الهي به او رسد، و (از رباخواري) خودداري کند، سودهايي که در سابق [= قبل از نزول حکم تحريم ] به دست آورده، مال اوست؛ (و اين حکم، گذشته را شامل نمي گردد؛) و کار او به خدا واگذار مي شود؛ (و گذشته او را خواهد بخشيد.) اما کساني که بازگردند (و بار ديگر مرتکب اين گناه شوند)، اهل آتشند؛ و هميشه در آن مي مانند.
این آیه یکی از آیات مشکل قرآن است ولذا کمتر کسی موفق شده که این آیه را درست معنی کند، البته ما نیز در این جلسه حل نمی کنیم، بلکه آن را موکول می کنیم به جلسات آینده و در آنجا آیه را معنی می کنیم، آیه می فرماید کسانی که ربا خوارند، در زندگی مانند آدم جن زده است، آدم جن زده بلند می شود و می افتد، باز پا می شود و می افتد، یعنی استقرار در مشی و راه رفتن ندارد، می گوید آدم های ربا خوار مثل آدم های جن زده هستند که: « يتَخَبَّطُهُ الشَّيطَانُ» یعنی چه؟ ربا خوارانی هستند از یهود و غیر یهود که راه می روند و می نشینند، باز راه می روند و می نشینند « يتَخَبَّطُهُ الشَّيطَانُ» نیست، ولذا کسانی که در کمین این هستند که به قرآن انتقاد کنند، یکی از انتقادات شان به همین آیه است، اینکه قرآن می فرماید: «أ لَّذِينَ يأْكُلُونَ الرِّبَا لَا يقُومُونَ إِلَّا كَمَا يقُومُ الَّذِي يتَخَبَّطُهُ الشَّيطَانُ مِنَ الْمَسِّ ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ قَالُوا إِنَّمَا الْبَيعُ مِثْلُ الرِّبَا وَأَحَلَّ اللَّهُ الْبَيعَ وَحَرَّمَ الرِّبَا فَمَنْ جَاءَهُ مَوْعِظَةٌ مِنْ رَبِّهِ فَانْتَهَى فَلَهُ مَا سَلَفَ وَأَمْرُهُ إِلَى اللَّهِ وَمَنْ عَادَ فَأُولَئِكَ أَصْحَابُ النَّارِ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ»
آدم های ربا خوار، مثل آدم های جن زده هستند که از اتاق شان و خوابگاه شان بلند نمی شوند مگر مثل کسانی که کساني که ربا مي خورند، (در قيامت) برنمي خيزند مگر مانند کسي که بر اثر تماس شيطان، ديوانه شده، چطور آدم جنس زده استقامت ندارد، راه می رود و می افتد و هکذا راه می رود و می افتد، آدم ربا خوار نیز مثل اوست. این را باید معنی کنیم، البته این معنی در جلسات آینده خواهد آمد.
مطلب دومی که در این آیه به چشم می خورد این است که قرآن می فرماید: آدمی که گرفتار جنون شده، شیطان در او وارد شده و او را دیوانه کرده و حال آنکه علم امروز می گوید این گونه نیست، بلکه آدمی که دیوانه می شود، دستگاه عقلانی و سیم های عصبی او بهم خورده، یعنی دیوانگی یک عامل طبیعی دارد نه عامل شیطانی.
پس ما باید در اینجا سه مطلب را بدانیم:
اولاً؛ باید بدانیم، یعنی چه که آدم ربا خوار نشست و برخاستش مانند نشست و بر خاست آدم دیوانه و جن زده است.
ثانیاً؛ قرآن می فرماید آدم جن زده و مجنون، شیطان در او مس کرده و حال آنکه علم امروز می گوید دستگاه عقلانی او بهم خورده است.
ثالثاً؛ می فرماید: « إِنَّمَا الْبَيعُ مِثْلُ الرِّبَا» و حال آنکه باید عکس بگوید، یعنی بفرماید: « إِنَّمَا الربا مثل البیع»، همان گونه که بیع حلال است، ربا هم باید حلال باشد و حال آنکه عکس فرموده، یعنی: « إِنَّمَا الْبَيعُ مِثْلُ الرِّبَا» زید کالاسد، همان گونه که بیع حلال است، ربا هم حلال است، باید بگوید: « إنما الربا مثل البیع»، اما عکسش فرموده.
بنابراین، سه سوال در این آیه وجود دارد که باید آن را حل کرد:
الف؛ ربا خوار، رفت و آمدش مانند آدم جن زده است.
ب؛ آدم دیوانه و جن زده، شیطان در او دخالت کرده، در حالی که علم امروز می گوید، دیوانگی یک بیماری عصبی است.
ج؛ قرآن می فرماید: « إِنَّمَا الْبَيعُ مِثْلُ الرِّبَا» و حال آنکه باید عکس بفرماید، خصم و دشمن می گوید: انما الربا مثل البیع.
البته ما بعد از چند جلسه در باره این سه مطلب بحث خواهیم کرد.
ما تا اینجا به این نتیجه رسیدیم که قرآن مجید ربا را یکجا حرام نکرده، بلکه تدریجاً حرام نموده است، چهار آیه را خواندیم و گفتیم یکی مربوط به ربا نیست، اما سه تای دیگرش مربوط به رباست، منتها ربا را تدیجاً حرام می کند نه یکباره و دفعتاً، اول انتقاد از یهود می کند، بعداً می فرماید اضعاف مضاعف حرام است، بعداً می گوید خود ربا حرام است، و در این آیه سه اشکال یا سه جای سوال وجود دارد که باید از آنها جواب داد.
کلام حضرت امام در تحریر الوسیله این بود: « و قد ثبت حرمته فی الکتاب و السنّة »
و أمّا الثانی: أعنی السنّة
فیأتی فی کلام المصنّف ما یدلّ علی تحریمها و نحن بعض ما ورد فیه، و عقد صاحب الوسائل باباً فی تحریم الربا أورد فیه أربعاً و عشرین (24) روایة – که این خودش تواتر است- نکتفی بذکر روایتین منها، چون اگر همه روایات را بیاوریم، مسأله طولانی می شود ولذا من فقط دو روایت انتخاب کردم، بقیه را در وسائل ببینید:
 
1: ذکر الشیخ وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ حَمَّادِ بْنِ عَمْرٍو وَ أَنَسِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ آبَائِهِ عَنِ النَّبِيِّ ص فِي وَصِيَّتِهِ لِعَلِيٍّ ع قَالَ: « يَا عَلِيُّ الرِّبَا سَبْعُونَ جُزْءاً فَأَيْسَرُهَا مِثْل أَنْ يَنْكِحَ الرَّجُلُ أُمَّهُ فِي بَيْتِ اللَّهِ الْحَرَامِ- يَا عَلِيُّ دِرْهَمٌ رِبًا أَعْظَمُ عِنْدَ اللَّهِ مِنْ سَبْعِينَ زَنْيَةً كُلُّهَا بِذَاتِ مَحْرَمٍ فِي بَيْتِ اللَّهِ الْحَرَام »[11]

اگر کسی ربا بخورد، مثل این است که با مادرش در بیت الله الحرام عمل جنسی انجام بدهد.
2: مُحَمَّدُ بْنُ يَعْقُوبَ عَنْ عَلِيِّ بْنِ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ أَبِي نَجْرَانَ عَنْ عَاصِمِ بْنِ حُمَيْدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ قَيْسٍ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ ع قَالَ: « قَالَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ ع آكِلُ الرِّبَا وَ مُؤْكِلُه وَ كَاتِبُهُ وَ شَاهِدَاهُ فِيهِ سَوَاء»[12]

آكِلُ الرِّبَا (یعنی ربا خوار) وَ مُؤْكِلُه (یعنی ربا ده) عین همین مطلب راجع به خمر آمده است.
بنابراین، از میان چهار دلیلی که در حرمت ربا اقامه شده، دوتای آنها ( یعنی کتاب و سنت ) را خواندیم، اما دوتای دیگر (اجماع و ضروریات دین ) را در جلسات آینده بحث می کنیم.
البته ضروریات فقه با ضروریات دین فرق می کند، مثلاً حرمت نزدیکی با زن حائض در حال حیض از ضروریات فقه است، یک ضررویات دین داریم که معنایش این است: هر کجا برویم و از هر مسلمانی بپرسیم، می گویند ربا حرام است.
 

[1] تحریر الوسیله، روح الله الموسوی الخمینی، ج2، ص420.

[2] نحل/سوره16، آیه69.

[3] نساء/سوره4، آیه63.

[4] بقره/سوره2، آیه217.

[5] مائده/سوره5، آیه90.

[6] روم/سوره30، آیه39.

[7] روم/سوره30، آیه38.

[8] نساء/سوره4، آیه161.

[9] آل عمران/سوره3، آیه30.

[10] بقره/سوره2، آیه257.

[11] وسائل الشيعة، شیخ حر عاملی، ج 18، ص121، من أبواب الربا، ب1، ح12، ط آل البیت.

[12] وسائل الشيعة، شیخ حر عاملی، ج 18، ص126، من أبواب الربا، ب4، ح1، ط آل البیت.