مشخصات کتاب

مرکز نگهدارنده نسخه : سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران

شماره بازیابی نسخه : 5-32861

سرشناسه : شیخ بهائی، محمدبن حسین، 953 -1031ق.

عنوان و نام پدیدآور : کشکول[نسخه خطی]/ بهاءالدین محمد بن عزالدین حسین حارثی همدانی عاملی جبعی، معروف به شیخ بهایی

وضعیت استنساخ : سعیدعلی حسینی لکهنوی، 1250ق.

مترجم دکتر علی غضنفری.

آغاز ، انجام ، انجامه : آغاز: الحمدلله الواحد المعین و صلی الله علی سیدنا محمد و آله اجمعین و بعد فانی لما فرغت من تالیف کتابی المسمی بالمخلاة الذی حوی من کل شیء احسنه و احلاه و هو کتاب کتب فی عنفوان الشباب قد لفقته و نسقته و انفقت فیه ما رزقته و ضمنته ...

انجام: ... من کلام بعض الحکماء لایستصغروا شیئا من المعروف ان قدرتم علی اصطناعه فان الیسیر فی حال الحاجة انفع لاهله من درک الکثیر فی حال الغنی عنه و من کلامهم رحم الله من اطلق ما بین کفیه و امسک ما بین فکیه.

انجامه: قد تمت الکتاب بعون الملک الوهاب بید فقیرالحقیر المسکین المستکین عبده العاصی سعیدعلی الحسینی الکهنوی فی سنه 1250 هجری.

مشخصات ظاهری : 480 برگ، سطرها متغیر: 76×123؛ قطع: 170×270

یادداشت مشخصات ظاهری : نوع و درجه خط: نسخ و نستعلیق، راسته- چلیپایی- حمایلی

نوع کاغذ: هندی نخودی، آهارمهره (برخی برگ ها سرخ و سبز رنگ شده است)

تزئینات متن: جدول دور متن و حاشیه به مشکی، عناوین و خطوط بالای برخی عبارات به سرخی

نوع و تز ئینات جلد: مقوایی با روکش تیماج عنابی با دو ردیف حاشیه ریسه ای در مرکز جلد به شکل لوزی و اطراف آن جدول به زر، اطراف جلد حاشیه ریسه ای زرپوش ضربی، عطف پارچه سبز تیره، اندرون کاغذ نخودی

خصوصیات نسخه موجود : حواشی اوراق: ادامه متن به شیوه مورب نویسی در حاشیه

معرفی نسخه : بنگرید به شماره بازیابی 993 (993ع) در جلد 8 فهرست همین کتابخانه.

توضیحات نسخه : نسخه بررسی شده. تیر ماه 1399، برخی برگ ها نانوشته، لکه، رطوبت، مرمت غیراصولی،آفت زدگی برگ ها و جلد، جدا شدن جلد از نسخه، پارگی جلد از قسمت عطف

یادداشت کلی : زبان: عربی- فارسی

یادداشت عنوانهای مرتبط : این اثر، به کشکول شیخ بهایی نیز معروف است.

یادداشت باز تکثیر : این اثر، در سال 1296ق در ایران به چاپ سنگی رسیده؛ پس از آن بارها از سوی ناشران مختلف به چاپ رسیده است.

منابع اثر، نمایه ها، چکیده ها : الذریعة 18: 77؛ مشار عربی: 744؛ معجم المطبوعات 2: 1263؛ فنخا 26: 403؛ ملی 8: 480؛ مرعشی 20: 248؛ سلطنتی 7: 582؛ ملک 1: 441

منبع تهیه : خریداری ازسیدمحمدحسین خبره فرشچی درتاریخ28/1/1389

عنوانهای دیگر : کشکول شیخ بهایی

موضوع : نثر فارسی -- مجموعه ها

Persian prose literature -- Collections

نثر عربی -- مجموعه ها

Arabic prose literature -- Collections

شعر فارسی -- مجموعه ها

Persian poetry -- Collections

شعر عربی -- مجموعه ها

Arabic poetry -- Collections

شناسه افزوده : حسینی لکهنوی، سعیدعلی، قرن 13ق.، کاتب

منشاء اثر : خبره فرشچی، سیدمحمدحسین

اشاره

فهرست

مقدمه ناشر 6

مقدمه مترجم 7

دفتر اول 17

مقدمه مؤلف 19

دفتر دوم 159

دفتر سوم 279

دفتر چهارم 437

دفتر پنجم 623

فهرست موضوعی 863

فهرست شعرا 892

فهرست منشورات مترجم 896

مقدمه ناشر

بسم اللّٰه الرحمن الرحیم

مفتخرم که پس از سال ها فعالیت در عرصه فرهنگی و چاپ صدها جلد کتاب، اینک کشکول شیخ بهاء رحمة اللّٰه علیه که حاوی نکاتی ارزشمند خاصه در حوزه اخلاق است، با ویژگی های جدید تقدیم صاحبان اندیشه و ملت فرهنگ دوست خود کنم.

ترجمه ای روان و نیز نمایه ای از موضوعات مختلف این اثر ارزشمند، که حاصل تلاش بی وقفه ی اندیشمند فرزانه حجةالاسلام والمسلمین آقای دکتر علی غضنفری می باشد، به حول و عنایت خدای متعال اکنون آماده طبع شده است.

باشد که خداوند متعال از ما و ایشان و همه کسانی که موجب رسیدن این معارف بیکران از علماء برجسته ی پیشین به ما شده اند، بپذیرد و همه را مشمول رحمت واسعه و فضل بی حصر خود قرار دهد. ان شاء اللّٰه تعالی

مقدمه مترجم

اشاره

بسم اللّٰه الرحمن الرحیم

کشکول نویسی یا متفرق نویسی، عبارت است از گردآوری مجموعه ای رنگارنگ از مطالعات و احیاناً تحلیل آنها در راستای هدفی خاص که نگارنده در پی آن است. بسیاری از اندیشمندان در سیر مطالعاتی خود به موضوعی زیبا می رسند که چه بسا در قالبی خاص نگنجد. نیز گاهی در تفکرات خود به گوهرهائی نائل می گردند که چه بسا نتوان آنها را در موضوعی خاص جمع کرد.

جمع آوری این دانستنی ها، در مجموعه ای تحت عنوان کشکول که ظرفی برای اشیاء متفرقه است، هم از دست رفتن آن معلومات جلوگیری می کند و هم اینکه مخاطبان ویژه ای که فرصت مطالعه ی موضوعی مباحث را ندارند، جذب خود ساخته و اطلاعات عمومی گسترده ای را در اختیار آنها قرار می دهد.

شیخ بهاء در سیر مطالعاتی خود و خاطرات و تجربیات ارزشمند از سفرهای متعدد خویش، نکاتی زیبا و مؤثر در افزایش اطلاعات عمومی و همچنین دارای آثار تربیتی یافته بود؛ وی بخشی از این یافته ها را در مجموعه پنج دفتر کشکول جای داده است.

لازم به یادآوری است که به خاطر برخی نکات مطرح شده در این کتاب و غیر آن، نمی توان شیخ را به گرایشی خاص متهم نمود. در این باره بایستی ضمن مطالعه دقیق تمامی مباحث کشکول، مجموعه کتاب هائی که انتساب آنها به وی قطعی است، مورد توجه قرار گیرد.

اینک لازم است ضمن نگاهی به زندگی نامه شیخ بهاء، به بایسته های ترجمه صحیح و نیز ویژگی های این ترجمه اشاره کرد.

زندگینامه شیخ بهاء

نام او محمد بن عزالدین حسین بن عبدالصمد بن شمس الدین محمد بن صالح حارثی همدانی عاملی جبعی (جباعی) معروف به شیخ بهایی یا شیخ بهاء است. او از نژاد حارث بن عبداللّٰه اعور همدانی متوفی سال 65 هجری از برجستگان اسلام بوده است.

وی در روز چهارشنبه بیست و هشتم ذی الحجه 953ق در بعلبک در خانواده ای شیعی مذهب چشم به جهان گشود. و در جبل عامل در ناحیه شام در روستایی به نام جبع یا جباع می زیست.

ناحیه جبل عامل یکی از مراکز شیعه در خاورمیانه است و دانشمندان شیعه که از این ناحیه برخاسته اند، بسیارند. پدرش عزالدین حسین از شاگردان شهید ثانی بود که پس از قتل شهید ثانی تصمیم به ترک وطن گرفت و عازم ایران شد. بهاءالدین در کودکی در حالیکه سیزده سال داشت، به همراه پدرش به ایران آمد.

وی میل به سیاحت داشت و به مدت سی سال در بلاد عرب و عجم می گشت و در محافل علمی شرکت می جست. شیخ بهاء مدتی در مصر و بیت المقدس و دمشق و حلب ساکن بود و کسوت ظاهری او جهانگردی بود ولی قصد وی ترویج دانش به صورتی ناشناخته و کسب دانش و معارف از صاحبان علم و معرفت بود.

شخصیت علمی شیخ بهایی

در نیمه اول قرن یازدهم هجری، حوزه علمیه اصفهان از وجود نوادری چون شیخ بهایی، مجلسی اول، مجلسی دوم، میرداماد، ملاصدرا و میرفندرسکی بهره می برد. نزدیکترین علمای زمان به شاه عباس، شیخ بهایی بود. وی در علوم فلسفه، منطق، هیئت تبحر داشت، شیخ بهایی از جمله نادر دانشمندان است که علاوه بر علوم دینی بر علومی همچون ریاضی، هندسه و فیزیک تسلط داشت. مجموعه تألیفاتی که از او برجای مانده حدود 88 کتاب و رساله است.

بهایی آثار برجسته ای به نثر و نظم پدید آورده است. عرفات العاشقین (تألیف 1024-\1022)، اولین تذکره ای است که در زمان حیات بهایی از او نام برده است.

اشعار فارسی بهایی عمدتاً شامل مثنویات، غزلیات و رباعیات است. ویژگی مشترک اشعار بهایی، میل شدید به زهد است. از مثنویات معروف شیخ می توان به «نان و حلوا یا سوانح سفرالحجاز» اشاره کرد. این مثنوی ملمّع چنانکه از نام آن پیداست در سفر حج و بر وزن مثنوی مولوی سروده شده است و بهایی در آن ابیاتی از مثنوی را نیز تضمین کرده است. او این مثنوی را به طور پراکنده در کشکول نقل کرده است.

«نان و پنیر»، «طوطی نامه» «شیر و شکر» از آثار شیخ است. «نان و خرما»، «شیخ ابوالپشم» و «رموز اسم اعظم» را نیز منسوب به او دانسته اند. تنها اثر فارسی بهایی که در دیوان های چاپی آمده است، «رساله پند اهل دانش و هوش به زبان گربه و موش» است. آثار نحوی و بدیع شیخ نیز جایگاه ویژه ای دارد. مهمترین و دقیق ترین اثر او در نحو، «الفوائد الصمدیه» معروف به صمدیه است که به نام برادرش عبدالصمد نگاشته است و جزو کتاب های درسی در مرحله متوسط علم نحو در حوزه های علمیه است. اشعار عربی بهایی نیز شایان توجه بسیار است. معروف ترین و مهمترین

قصیده او موسوم به «وسیلة الفوز والامان فی مدح صاحب الزمان علیه السلام » در 63 بیت است که هر گونه شبهه ای را در اثنا عشری بودن وی مردود می سازد. دوبیتی های عربی شیخ نیز از لطافت زیبائی برخوردار بوده و غالب آنها در جهت تربیت و تعالی روحانی است.

از برجسته ترین آثار چاپ شده بهایی می توان به «مشرق الشمسین و اکسیر السعادتین»، در ارائه فقه استدلالی شیعه بر مبنای قرآن، «جامع عباسی»، از نخستین و معروف ترین رساله های عملیه به زبان فارسی، «حبل المتین فی احکام احکام الدین»، در فقه و تا پایان صلوة، «الاثنا عشریه» در برخی ابواب فقه چون طهارت، صلاة، زکات، خمس، صوم و حج، «زبده الاصول»، که تا مدتها کتاب درسی حوزه های علمی شیعه بود و دارای بیش از چهل شرح و حاشیه و نظم است، «الاربعون حدیثاً» معروف به «اربعین بهایی»، «مفتاح الفلاح» در اعمال و اذکار شبانه روز به همراه تفسیر سوره حمد، «حدائق الصالحین»، که شرحی بر صحیفه سجادیه است و البته از این اثر تنها الحدیقة الهلالیة در شرح دعای رؤیت هلال (دعای چهل و سوم صحیفه سجادیه) در دست است، «عروةالوثقی»، در تفسیر سوره حمد است، «عین الحیاة»، در تفسیر و شببه تفسیر صافی ملا محسن فیض کاشانی، «شرح تفسیر بیضاوی»، «حاشیه بر تفسیر بیضاوی»، «حل حروف القرآن»، «حواشی تفسیر کشاف»، و نیز «خلاصةالحساب»، «زبدة الاصول»، «توضیح المقاصد»، «تشریح الافلاک»، «مخلاة» اشاره کرد.

نامدارترین اثر بهایی «الکشکول»، معروف به «کشکول شیخ بهایی» است که مجموعه گرانسنگی از علوم و معارف مختلف محسوب می شود. تألیف این کتاب در مصر آغاز و در پنج جلد تنظیم شده است.

زندگی سیاسی شیخ بهایی

حیات شیخ بهایی با چهار تن از سلاطین سیاسی از جمله: طهماسب اول، اسماعیل دوم، محمد خدابنده و شاه عباس اول، همراه بود.

خاندان شیخ بهایی در قزوین، مورد توجه و عنایت دربار شاه طهماسب قرار گرفتند و شاه در نکوداشت بهاءالدین و فراهم نمودن اسباب تعلیم و معیشت وی توصیه و سفارش بسیار نمود. با ظهور شاه عباس اول در سال 966ق و برقراری نظم و امنیت در کشور و تغییر پایتخت از قزوین به اصفهان، شیخ بهایی به اصفهان فراخوانده شد و به مقام شیخ الاسلامی رسید.

ایرادها بر عملکرد سیاسی شیخ

چند ایراد مهم بر عملکرد سیاسی شیخ مطرح شده است که عبارت است از:

الف) همکاری وی با سلاطین صفوی در قالب پذیرش منصب شیخ الاسلامی.

ب) مدح سلاطین معاصر خود و تألیف کتاب یا رساله به نام آنها.

ج) تضاد و دوگانگی در نظر و عمل سیاسی.

شاید بتوان در پاسخ این ایرادها گفت: قصد شیخ ترویج دین و شریعت بوده است. نزدیک شدن او به حکومت به همین علت و برای جلب امکانات در همین راستا قابل ارزیابی است.

نیز نباید از نظر دور داشت که حکومت عثمانی در آن عصر از جمله دشمنان اصلی ایران محسوب می شد و تعریف و تمجید شیخ از سلسله صفویه در قبال حکومت رقیب آنان یعنی دولت عثمانی، امری لازم و اجتناب ناپذیر بود.

خدمات فنی شیخ بهایی

شیخ بهایی به مهارت در معماری و مهندسی معروف است. معماری مسجد امام اصفهان، شاخصی برای تعیین اوقات شبانه روز از روی سایه آفتاب (ساعت یا صفحه آفتابی و یا ساعت ظلی) در این مسجد، تعیین سمت قبله مسجد، تقسیم آب زاینده رود به محلات اصفهان و قرای مجاور رودخانه، گلخن گرمابه ای در اصفهان به نام حمام شیخ بهایی یا حمام شیخ که شمعی در زیر پاتیل گلخن افروخته بود و با همان شمع آب حمام گرم می شد، طراحی منارجنبان اصفهان، طراحی شهر نجف آباد، کاریز شهر به نام قنات زرین کمر و... به او نسبت می دهند.

استادان و شاگردان شیخ بهایی

از جمله اساتید علمی وی، پدرش شیخ حسین، ملا عبداللّٰه یزدی، ملا علی مذهب، ملا افضل قاضی و حکیم عمادالدین محمود و ملا محمد باقر یزدی و نیز علماء مصر و شامات بود.

ملا صدرای شیرازی، فاضل جواد، سید هاشم بحرانی، ملا محسن فیض، ملا رفیع طباطبائی و ملا خلیل غازی و علامه محمد نقی مجلسی و ملا صالح مازندرانی، شیخ زین الدین عاملی، ملا حسن علی شوشتری، نظام الدین ساوجی، سید حسین کرکی و...از شاگردان او محسوب می شوند.

گویند شیخ در درس، حکایات اخلاقی را بیان می کرد.

وفات شیخ

شیخ در دوازدهم شوال 1030ق در سن هفتاد و هفت سالگی پس از یک هفته بیماری از دنیا رفت. تشیع بی مثالی از جنازه او در میدان نقش جهان اصفهان بعمل آمد و بنابر وصیت خودش و فرمان شاه عباس در محل پای امام رضا علیه السلام ، دفن گردید.

شکراللّٰه سعیه و رحمةاللّٰه و برکاته الواسعة علیه و علی جمیع المؤمنین.

ویژگی های ترجمه

ترجمه اگر رباعی و از «ترجم» مشتق شده باشد، به معنای گردانیدن لفظی از زبانی به زبان دیگر می باشد و اگر ثلاثی و از رجم مشتق شده باشد به معنای انداختن مطلب و بیان آن از روی حدث و گمان خواهد بود.

این واژه اصطلاحاً به معنای برگرداندن کلمات و عبارات از زبان متکلم به زبان مخاطب است، که گاه ترجمه تحت اللفظی نام می گیرد.

در این نوع ترجمه واژه ها معادل یابی می شوند و معادل ها به جای واژه های زبان متکلم جایگزین می گردند. این نوع از ترجمه برای فهم معادل لغات مبدأ، نیکوست ولی با توجه به این که فضای تکلم زبانهای مختلف به یک شکل نیست، شیوه چینش واژه ها هم یکسان نمی باشد، چنین ترجمه ای گاه خود را گنگ نشان داده و مفهوم مورد نظر متکلم را ابلاغ نمی کند.

عمده این مشکل، از آنجا ناشی می شود که مترجم تنها واژه ها را ترجمه می کند، وی می خواهد ساختار زبان مبدأ را به زبان مخاطب انتقال دهد، که این گاهی برای مخاطب که به دستور زبان خود آشناست و از دستور زبان متکلم بیگانه است قابل فهم نیست.

همچنین مترجم گاه با خواندن یک و یا چند باره متن و توجه به معانی واژه ها و دستور زبان مبدأ و مقصد، مفهومی که از آن عبارت درک می شود، استخراج کرده و آن را با جمله بندی جدید، در قالب دستور زبان مقصد پیاده می کند.

هدف مترجم از این نوع ترجمه، ابلاغ محتوا و مفهوم مورد نظر متکلم به مخاطب می باشد.

طبیعی است در این نوع ترجمه، تراوشات ذهنی و سوابق فکری مترجم و شرایط زمانی و مکانی ترجمه نیز بی تأثیر نیست و... بنابراین چه بسا با اندکی کم دقتی به جای بیان آراء و نظریات متکلم، اعتقاد مترجم مطرح شود.

البته ناگفته نماند که برخلاف ترجمه تحت اللفظی، این نوع از ترجمه برای مخاطبان، بیشتر قابل درک است.

متون ترجمه

اشاره

متن ترجمه در نوع ترجمه دخالت عمده ای دارد. به همین جهت لازم است چند متن ترجمه ای مورد بحث اجمالی قرار گیرد.

1- متون دینی

متون دینی به دو بخش عمده قابل تقسیم هستند. متون وحیانی که مراد از آن کتاب های مقدس و

از جمله قرآن کریم است که بدور از هر گونه تحریفی به همان شکل نازل شده، باقی مانده است.

بخش دیگر از متون مقدس، متون روائی است که مسانید تفسیر قرآن و احکام فقهی، اخلاقی و...

می باشد. ترجمه این متون به خاطر اهمیت ویژه ای که دارند، حساسیتی خلاص را می طلبد.

2- متن ادبی

متون ادبی نیز همانند شعر و داستان ویژگی خاصی دارند و به همین جهت ترجمه آنها حساسیت ویژه ای دارد.

شاعر با استفاده از قدرت خیال و با بهره گیری از انواع صناعات ادبی با رعایت دستور زبان و سبک شعری خاص، جملاتی موزون را طرح می کند. تغییر حروف، دگرگونی در اعراب کلمات، استفاده از جناس، تضاد و غیره دراین مهم سهیم هستند. پس شعر صرفاً بیان محتوا نیست، ریختن محتوا در الفاظی محدود و مشخص است که گاه اضافه شدن یک حرف، شعر و مراد شاعر را مختل می کند. حساسیت ویژه این قسم از ترجمه گاهی چنان خودنمائی می کند که امکان ترجمه را از مترجم می گیرد، چراکه او احساس می کند توان انتقال معرفت مورد نظر مؤلف در قالب الفاظ و عبارات متناسب با متن را ندارد. این مسأله در ترجمه ی کشکول به شدت خود نمائی می کند.

3- متن علمی

در ترجمه متون علمی علاوه بر مراعات تمام آنچه که مترجم بایستی رعایت نماید، اشراف به اصطلاحات خاص آن دانش نیز لازم است. مترجمی که متن فقهی، فلسفی، طبی و... ترجمه می نماید باید اصطلاحات خاص این فنون را بداند، چرا که در غیر این صورت، وی معادل لغوی واژه متن را جایگزین آن می سازد، که شاید اساساً مورد نظر ماتن نبوده است.

4- متون سیاسی و مطبوعاتی

مطبوعاتی که به ارائه اخبار و اطلاعات سیاسی و اجتماعی می پردازند، به خاطر حساسیت هائی که در گستره ی معنائی واژه ها وجود دارد، ویژگیهایی خاص دارند. به طوری که گاه اخبار منتشره در این دسته از مطبوعات، با حذف یک علامت ویرایشی و یا جابجا شدن یک کلمه و یا یک حرف در معنای مقصود اخلال ایجاد می کند.

5- متون عامیانه

متون عامیانه مثل متون نمایشنامه ها و گفتگوهای عامیانه، غالباً با گویشهای خاص مکتوب می شود و حتی حالات گویندگان در متن ذکر می گردد. اگر ترجمه این نوع از متن به صورت متن نمایشی و گفتگو ارائه شود باید مترجم علاوه بر شرایط عمومی ترجمه، با نمایشنامه نویسی و با

گویش عامیانه زبان مقصد آگاه باشد.

6- متن غیر مکتوب

ترجمه سخنرانی یا مصاحبه، از ترجمه متن مکتوب سخت تر است، مترجم بایستی حافظه ی قوی و سرعت انتقال داشته باشد تا بتواند در حین تکلم متکلم، به نزدیک ترین واژه به مراد متکلم دست یابد.

7- متن مترجم

گاهی متن ترجمه شده ای به زبان سوم ترجمه می شود. مثلاً اصل متن به زبان عربی است، و به زبان فرانسه ترجمه شده است و حال مترجمی می خواهد آن را به زبانی و مثلا فارسی برگرداند.

این شکل از ترجمه تمام مشکلات ترجمه را بصورت مضاعف داراست. چه اینکه امکان دخالت دیدگاه مترجم در آراء صاحب اثر، دو برابر می شود، نیز امکان اشتباه او هم به همین صورت افزایش پیدا خواهد کرد.

روش ترجمه

ترجمه را می توان به سه شکل کلی (دقیق، تلخیصی و اقتباسی) انجام داد.

ترجمه دقیق، در مقابل ترجمه تلخیصی و اقتباسی است.

خصوصیت عمده ترجمه دقیق در این است که متن ترجمه شده، عین اصل تلقی شود و مخاطب از آن همین برداشت را داشته باشد.

در ترجمه تلخیصی، مترجم کلام متکلم را فشرده کرده و محتوای آن را به زبان مخاطب ذکر می کند.

مترجم علاوه بر شرایط عمومی ترجمه بایستی به قوانین تلخیص آشنایی داشته باشد چراکه برخی تصور کرده اند، تلخیص به معنای حذف و اثبات است، در حالیکه در تخلیص هرگز نباید از متن اولیه چیزی را حذف کرد و یا عین مطلبی را آورد (مگر در مواردی که حذف یا ذکر چیزی ضروری به نظر رسد)، بلکه باید چکیده ی اصل را که حاوی همه مطالب آن است مطرح ساخت.

در ترجمه اقتباسی، مترجم به فراخور نیازی که خود به کلام متکلم دارد، بخشی از آن را اقتباس می کند و به ترجمه همان بخش می پردازد، لازم به ذکر است که مترجم در ترجمه تلخیصی و یا اقتباسی بایستی به صراحت عبارتی که حاکی از تلخیص و اقتباس از متن است، بیاورد.

شرایط عمومی مترجم

اشاره

ترجمه بدون فهم دانستنی های ذهنی متکلم و اعتقادات او و نیز شرایط مکانی و زمانی وی

میسر نیست. این مهم حساسیت کار مترجم را دو چندان می کند و لذا برای هر چه بهتر شدن کار ترجمه و ارائه ترجمه صحیح تر، شروطی ترسیم شده است. این شروط عبارتند از:

1- آشنایی با زبان مبدأ و مقصد

از ارکان مهم ترجمه آشنایی کامل با زبان مبدأ و مقصد است، باز یادآوری می شود که این آشنایی بایستی تام بوده و به جزئیات دستوری و گفتاری هر دو زبان، همچنین واژه های مأنوس و نیز اصطلاحات آن دو، سرایت کند. بدیهی است کوچکترین نقص در این مهم، به همان اندازه از درست بودن ترجمه می کاهد.

2- آشنایی با متن

مترجم می بایست با متن آشنایی داشته باشد، این امر خصوصاً در متون تخصصی و حتی نیمه تخصصی ضروری به نظر می رسد. عدم آشنایی مترجم با متن موجب خروج ترجمه او از ترجمه ی فنی شده و حاصل آن چیزی جز ارائه متن عامیانه به جای متن تخصصی نخواهدبود.

3- امانت داری

از برجسته ترین ویژگیهای مترجم، امانت داری اوست. متنی که در اختیار او قرار گرفته است چون مرده ای بی جان بر سکوی غسال خانه است که غسال به هر شکل که بخواهد با او رفتار می کند و او قدرت هیچ عکس العملی را ندارد. بی تردید ترجمه نادرست، نه تنها موجب ارائه مفهومی ناقص به مخاطب می شود، بلکه هتک حرمت جدی ماتن اولیه است و این از گناهان بزرگ شمرده می شود.

4- بهره گیری از منابع بهتر

مترجم در ترجمه لغوی واژه ها باید به کتاب های لغوی معتبر رجوع کند. طبعاً کتاب هائی که نگارش آنها به زمان نگارش متن نزدیکتر باشد در اولویت قرار دارند چرا که گذشت زمان در تغییر مفاهیم الفاظ بی تأثیر نیست.

5- استفاده از واژه های مناسب

هرچند برخی ترادف را در لغت عرب نمی پذیرند و می گویند هر کدام از واژه های مترادف برای حالتی از حالات خاص موضوع، وضع شده است، ولی گاهی این حالات چنان به هم نزدیک است که عرف جز ترادف از آن چیزی درک نمی کند. البته علومی چون وجوه و نظائر در همه لغات و حتی لغت عرب همین موضوع را بررسی می کند. مترجم بایستی سعی کند در مقابل هر واژه ای از متن، معادلی که نزد مخاطب مأنوس تر است تهیه نماید.

6- آشنایی با فضای کتابت متن

آشنایی با زمان کتابت متن و فضای سیاسی، اجتماعی، علمی و... حاکم بر آن و نیز دیدگاه نویسنده اولیه، نقش عمده ای در ارائه ترجمه ای خوب دارد.

شما به ترجمه های آیات قرآن توجه کنید. گاه ترجمه برخی آیات بدون توجه به فضای نزول آیه اساساً امکان پذیر نیست. و چه بسا با آشنایی با آن فضا، آیه درخشش ویژه ای بیابد که فهم آن از قبل دشوار به نظر برسد.

ویژگی های این ترجمه

لازم است بعد توضیحات بالا به ویژگی های این ترجمه پرداخت. ترجمه ای که در پیش روی دارید، از نوع ترجمه آزاد و دقیق است. مترجم تلاش کرده است مراد و مقصود مؤلف را در کمترین عبارت بنگارد. قبل از استفاده از این ترجمه به نکات ذیل توجه شود.

نشده اند. چه اینکه ترجمه این اشعار به نثر فارسی، معنای مورد نظر شاعر را ابلاغ نمی کند و جز عباراتی پراکنده که ذهن مخاطب را بیشتر مشوش کند، معنای قابلی را القاء نمی نماید.

در پایان این مقدمه، از خدای متعال علو درجات شیخ بهاء و مترجمان و دانش پژوهان در این عرصه را خواستارم.

اللهم وفقنا لما تحب و ترضی

علی غضنفری

دفتر اول

اشاره

مقدمه مؤلف

الحمد لله رب العالمین و صلی الله علی سیدنا محمد و آله اجمعین. و بعد؛ همه گونه مطالب خوب و دلنشین در کتاب مخلاة یعنی توبره، جمع کردم، و نوشتن آن را در آغاز جوانی آغاز کردم. در این کتاب هر آنچه روزی داده شده بودم، جمع نمودم؛ هرچه که نفس به آن اشتها دارد و چشم به آن خشنود می شود و ظاهر تأویل قرآن و چشمه های اخبار و احادیث و محاسن آثار اسلامی و حکمت های بدیع که درخشش آنها موجب نورانیت می شود. کلمات جامعی چون بدر تابان و نسیم قدسی که مشام ارواح را معطر می نماید و ارادت انسانی که استخوان پوسیده را زندگی می دهد و نفس های عروس هایی که چون گوهر درخشان و مسایل نفیسی که سزاست با نور بر صورت حور نوشته شود و مباحث بسیاری که به خاطرم آمده و مناقشه های زیادی که در زمان تحصیل به ذهن قاصر من رسیده است با ترتیبی که هیچ مؤلفی تاکنون بر این ترتیب بر من پیشی نگرفته و پیراستگی ویژه که کسی تاکنون بدان راه نیافته است.

من به مطالب کمیابی دست یافتم که طبیعت آدمی بدان توجه نموده و گوشها بدان رغبت داشته، اندوهناک را خوشحال و سزای نگهداری چون گوهر دارد، لطیفه هایی که از نوشیدنی گوارا صاف تر و از روزگار جوانی درخشان ترند، اشعاری که از آب زلال خوش گوارتر و از سحر جایز لطیف ترند، موعظه هایی که اگر بر سنگ خوانده شود، منفجر شود و اگر بر ستارگان قرائت شود پراکنده گردد، فقره هایی که از گونه زیباتر و از شکوه عاشق نازکتر بود.

پس از نگارش کتاب «مخلاة»، درخواست خیر از خدا کردم و کتاب دیگری نگاشتم که جا پای مخلاة گذارد و مصداق این مثل (ترک الاول للاخر) آشکار شود، البته چون فرصتی برای موضوعی کردن این کتاب نیافتم، آن را چون سبدی قرار دادم که ارزان و گران در آن جمع شده باشد و چون گردنبندی که دانه های چاق و لاغر آن پراکنده شده باشد، این کتاب را کشکول نامیدم تا با اسم برادرش مخلاة مناسبت داشته باشد. البته از کتاب مخلاة در این کتاب چیزی نیاوردم و برخی صفحات آن را سفید گذاشتم تا به فرصت پر کنم تا کشکول لبریز نشود، چه اینکه گدا محروم شود اگر کشکولش پر گردد.

حال دیدگان خود را در این بوستان ها بچرخان و ذوق خود را از حوض آن سیراب نما و در

باغستان های آن گردش کن و نور حکمت از مشرق آن بگیر و برای گرفتن آن دندان حرص خود را بفشار و آن را بر کسی که توان درکش ندارد نثار نکن، و این کتاب و برادرش (مخلاة) را همنشین تنهایی و مونس وحشت و باعث راحتی یار خلوت و رفیق مفرد و ندیم حضر قرار ده که این دو کتاب همواره دو همسایه نیکو و دو داستان سرای عالی و دو استاد خاضع و دو معلم متواضع، بلکه دو باغ با بوی خوش گل و دو زن نیکورخسار و دو ترانه خوان زیباپوش و دو خوش بوی در لباس جلال هستند. پس آنها را از غیر طالبانش حفظ کن و جز برای خواستگارانش بذل ننما که هرکس جاهلان را دانش دهد، نابودش ساخته و آنکه دانش را از صاحبان حق منع کند، ظلم نموده است.

فمن منح الجهال علماً اضاعه

و من منع المستوجبین فقد ظلم

تفسیر آیه ایاک نعبد و ایاک نستعین

مفسران در تفسیر این آیه وجوه عدیده ای را مطرح کرده اند از جمله بهترین آنها چیزی است که در تفسیر فخر رازی آمده است و حاصل آن این است که در شریعت اسلام آمده است که کسی که چند جنس را در یک معامله خرید و برخی از آنها معیوب درآمد، مشتری می تواند همه ی اجناس را پس دهد یا همه را نگهدارد و اینکه تنها معیوب ها برگرداند صحیح نیست. (این عمل که تبعض صفقه نامیده می شود، روا نیست). در نماز نیز انسان عابد که عبادت ناقص بجا آورده است، آن را تنها به خدا عرضه نمی کند بلکه با عبادت جمیع عابدان از انبیاء و اولیاء و صالحان عرضه می کند و عرضه کلی موجب پذیرش عبادت او می شود چه اینکه حتماً خدا همه را با هم برنمی گرداند و رد برخی همان تبعض صفقه است و از آن نهی شده است پس خدا عمل او را نیز در ضمن عمل بقیه می پذیرد.

بهشت یا مسجد

یکی از ارباب حال روزی به یارانش گفت: اگر مرا مخیر کنند بین دخول در بهشت و دو رکعت نماز، نماز را ترجیح دهم. گفتند: چرا؟ فرمود: من در بهشت به بهره خود مشغولم و در نماز به حق پروردگارم و این کجا و آن کجا.

شبلی در خواب

احیاءالعلوم آورده است: کسی شبلی را پس از مرگش به خواب دید و به او گفت: خدا با تو چه کرد؟ گفت: با من مناقشه کرد تا بیچاره شدم. و چون مرا بیچاره دید در رحمت خود فرو برد. دیگران نیز او را بخواب دیدند و از حالش پرسیدند وی دو بیت شعر گفت که: با دقت به حساب ما رسیدگی کردند، پس منت گذاشتند و آزاد کردند این شیوه پادشاهان است که با مملوک آن مدارا کنند.

حاسبونا فدقّقوا ثم منّو فأعتقوا

هکذا شیمة الملوکِ بالممالیک یرفقوا

حکومت

عبدالملک مروان نزدیک مرگش در کاخ خود، رختشویی را دید که لباسها را برای شستن به زمین می زد، گفت: ای کاش لباسشو بودم و خلافت را عهده دار نمی شدم. سخن او به ابوحاتم رسید، او گفت: خدا را سپاس که اینان را به جایی رسانده که لحظه مرگ آرزوی حالی را می کنند که ما در آن هستیم و البته چون مرگ ما رسد، آرزوی حال آنها نکنیم.

عمل و زبان

معاذ بن جبل می گوید: به رسول خدا صلی الله علیه و آله گفتم: مرا به عملی خبر ده که با آن داخل بهشت شوم و مرا از جهنم دور نماید. پیامبر فرمود: سئوال مهمی پرسیدی و البته بر کسی که آن را انجام دهد آسان است. خدا را پرستش نما و چیزی را شریک او قرار نده، نماز را بپادار، زکات ده، رمضان روزه بگیر و حج برو. سپس فرمود: آیا تو را به راههای خیر راهنمایی نکنم؟ گفتم: آری؛ فرمود: روزه سپر است، صدقه خطا را خاموش می کند چون آب که آتش را خاموش می کند و نماز انسان در دل شب، شعار صالحان است. سپس پیامبر این آیه را تلاوت کرد. تَتَجٰافیٰ جُنُوبُهُمْ عَنِ الْمَضٰاجِعِ یَدْعُونَ رَبَّهُمْ خَوْفاً وَ طَمَعاً وَ مِمّٰا رَزَقْنٰاهُمْ یُنْفِقُونَ . ⁽¹⁾

پس فرمود: آیا تو را خبر دهم به اساس هر کار و ستون دین و فراز کوهان آن؟ گفتم: آری، فرمود: اساس هر کار اسلام و ستون آن نماز و فراز کوهان آن جهاد است. سپس فرمود: آیا تو را خبر دهم به معیار آن؟ گفتم: بلی، فرمود: زبانت را در اختیار بگیر. گفتم: ای پیامبر خدا آیا ما به آنچه می گوییم مؤاخذه می شویم. فرمود: مادرت بعزایت ای معاذ، آیا انسانها به خاطر آنچه از زبانشان عایدشان می شود، با صورت (بینی) در آتش نمی افتند.

ریا

یکی از بندگان برجسته خدا گفته است: سی سال نماز را که در صف اول بجا آوردم، اعاده کردم چرا که روزی به خاطر عذری دیر آمدم و به صف اول نرسیدم و در صف دوم قرار گرفتم.

احساس خجالت کردم که مردم مرا در صف دوم می بینند. از این فهمیدم که نماز سی سال گذشته ام شائبه ریا داشته است و از اینکه مردم مرا سبقت گیرنده در خیر می دانند لذت برده ام.

عزت

کسی گفته است عزت بدون عین علم، زلت و بدون زای زهد، بیماری است.

بزرگمهر

بزرگمهر می گوید: دشمنان با من دشمنی کردند و دشمنی دشمن تر از نفسم نیافتم. با

همه شجاعان مبارزه کردم و کسی جز دوست بد بر من غلبه نکرد. از هر غذای لذیذی خوردم و با زیبا چهرگان همبستر شدم و لذیذتر از عافیت نیافتم. صبر زرد و شربت تلخ خوردم و بدتر از فقر ندیدم. با کوهها کشتی گرفتم و با شجاعان مبارزه کردم و غالب تر از زن سلیطه نیافتم. تیراندازی کردم و تیر خوردم و سخت تر از سخن بد از دهان طالب حق ندیدم. اموال و اندوخته را صدقه دادم و صدقه ای نافع تر از هدایت گمراه نیافتم. به نزدیکی پادشاهان و گرفتن صله از آنان خوشحال شدم و چیزی زیباتر از آزادی از دست آنان نیافتم.

پند مهم هندی ها

هر یکصد سال در برخی نواحی هند جشنی بپا می دارند. اهل شهر از بزرگ و کوچک به صحرا در کنار صخره ای بزرگ می روند. منادی ندا دهد بر این صخره نایستید جز کسی که در عید سابق حاضر بوده است. شاید پیرمردی پیر که قدرتی نداشته و نابینا باشد و یا پیرزنی بدچهره که از شدت پیری روی پا نایستد، بسختی بر بالای سنگ می روند. و چه بسا اصلاً کسی حاضر نباشد و همه از بین رفته باشند. هرکس بر این سنگ می ایستد با صدای بلند می گوید: من در عید سابق حاضر و بچه کوچکی بودم در آن سال، شاه فلان شخص و وزیر او فلانی و قاضی فلانی بود. سپس او مردم آن زمان را توصیف می کند که چگونه خاک قبرشان را یکسان کرد و در زیر خاک مدفون شدند. آنگاه مردم را موعظه می کند و مرگ را به یاد آنها می اندازد و فریب دنیا را یادآور می شود، و دگرگونی حال دنیا را بازگو می کند. مردم در آن روز بسیار می گریند و مرگ را یاد می کنند و بر گناهانشان تأسف می خورند و از غفلت در عمر خود متأثر می شوند و آنگاه توبه می کنند و بسیار صدقه می دهند و گذشته را جبران می کنند.

پند دیگر هندی ها

دیگر از عادات آنها این است که وقتی سلطان آنها می میرد، او را در کفن گذاشته و بر حیوانی می گذارند و کشان کشان می برند در حالی که موی سرش بر زمین کشیده می شود، پشت سر او نیز پیرمردی می آید که خاک موی سر او را جارو می کند و می گوید: ای مردم غافل، چشم باز کنید و ای مقصران و غافلان دامن تلاش به کمر زنید، این سلطان شماست؛ ببینید پس از آن عزت و شوکت، دنیا با او چه کرد! کار آنها با این جسد همین است تا از همه ی کوچه های شهر عبور کنند و جسد را در قبر گذارند و این رسم آنان در باره هر کدام از ملوک است.

اطاعت نفس

بزرگی گفته است چون نفس، تو را عصیان کرد؛ تو نیز درخواست هایش را اطاعت نکن.

مولوی

جان ز هجر عرش اندر فاقه یی

تن ز عشق خاربن چون ناقه یی

جان گشاید سوی بالا بالها

تن زده اندر زمین چنگالها

این دو همره یکدگر را راهزن

گمره آن جان کو فروماند زتن

همچو مجنونند و چون ناقه اش یقین

می کشد آن پیش و این واپس بکین

میل مجنون پیش آن لیلی روان

میل ناقه پس پی کره دوان

یکدم ار مجنون زخود غافل شدی

ناقه گردیدی و واپس آمدی

گفت ای ناقه چو هر دو عاشقیم

ما دو ضد بس همره نالایقیم

تا تو باشی با من ای مرده ی وطن

بس ز لیلی دور ماند جان من

روزگارم رفت زین گون حالها

همچو تیه قوم موسی سالها

راه نزدیک و بماندم سخت دیر

سیر گشتم زین سواری سیر سیر

سرنگون خود را ز اشتر درفکند

گفت سوزیدم زغم تا چند چند

آنچنان افکند خود را سوی پست

کز فتادن از قضا پایش شکست

پای خود بر بست و گفتا گو شوم

در خم چوگانش غلطان می روم

زین کند نفرین حکیم خوش دهن

بر سواری کو فرود ناید زتن

عشق مولی کی کم از لیلی بود

گوی گشتن بهر او اولی بود

گوی شومی گردد بر پهلوی صدق

غلط غلطان در خم چوگان عشق

لنگ و لوک و خفته شکل و بی ادب

سوی او میغیژ و او را می طلب

دردهای روانی

یکی از بزرگان گفته است: در بلاد مغرب به طبیبی برخوردم که عده ای بیمار کنار او بودند و او علاج آنها را توصیف می کرد. من هم نزد او رفتم و گفتم: مرض مرا علاج کن که خدا شما را ببخشد. لحظه ای در بیماری من نگریست و این نسخه را تجویز کرد. ریشه فقر و برگ صبر و هلیله تواضع را در ظرف یقین بریز و آب خشوع بر آنها بیفزا، آتش حزن را زیر آن روشن کن و با صافی مراقبت در جام رضا بریز و با شراب توکل مخلوط نما و با کف صدق تناول کن و با کاسه استغفار بنویس و با آب ورع مضمضه نما و از خوردن غذای حرص بپرهیز، خدا اگر

بخواهد تو را شفا می دهد.

زمان و ما

تهامی می گوید: مجاهده می کنم با غرور و نهایت غنای دنیا این است که فقیر شود، ما در دنیا چون ساز کشتی هستیم که تصور می کنیم از حرکت ایستاده ایم، در حالی که زمان ما را به حرکت می آورد.

تنافس فی الدنیا غروراً و انما

قصاری غناها ان یعود الی الفقر

و انا لفی الدنیا کرکب سفینة

نظنّ وقوفا و الزمان بنا یجری

اهل قبور

کسی گفته است: روزی به قبرستان رفتم، بهلول را دیدم گفت: اینجا چه می کنی؟ گفتم: با مردمی همنشینی می کنم که مرا آزار ندهد و اگر از آخرت غافل شوم، آن را به خا طرم آورد و چون غیبت کنم از من غیبت ننماید.

هجرت از دنیا

به دیوانه ای که از قبرستان بیرون می آمد، گفته شد: از کجا آمده ای؟ گفت: نزد این قافله که اینجا منزل کرده اند، بودم. گفت: به آنان چه گفتی؟ دیوانه گفت: گفتم: کی می روید؟ گفتند: وقتی شما بیائید.

خمول

عده ای از اهل کمال می گویند: چون دیدار شب می آید خوشحال شوم و می گویم با پروردگارم خلوت می کنم و چون می بینم صبح می شود از دیدن آنچه مرا از خدا مشغول خود سازد، به وحشت می افتم.

مولوی

عقل جز وی عقل را بد نام کرد

کام دنیا مرد را ناکام کرد

چون ملایک گوی لا علم لنا

تا بگیرد دست تو علمتنا

دل ز دانشها بشستند این فریق

زانکه این دانش نداند این طریق

دانشی باید که اصلش زان سر است

زانکه هر فرعی به اصلش رهبر است

پس چرا علمی بیاموزی بمرد

کش بباید سینه را زان پاک کرد

گر در این مکتب ندانی تو هجی

همچو احمد پری از نور حجی

گر نباشی نامدار اندر بلاد

گم نه یی واللّٰه اعلم بالعباد

انس با خدا

هِرَم بن حیان گوید: نزد اویس قرنی آمدم. گفت: چه شده؟ گفتم: می خواهم با تو انس گیرم. اویس گفت: من کسی را ندیدم که پروردگارش را بشناسد و با بنده اش مأنوس گردد.

عطار

گم شد از بغداد شبلی چند گاه

کس بسوی او کجا می برد راه

باز جستندش زهر موضع بسی

در مخنث خانه یی دیدش کسی

در میان آن گروه بی ادب

چشم تر بنشسته بود و خشک لب

سائلی گفت ای بزرگ راز جوی

این چه جای تست آخر بازگوی

گفت این قومند چون تر دامنان

در ره دنیا نه مردان نه زنان

من چو ایشانم ولی در راه دین

نه زنم نه مرد در دین آه از این

گم شدم در ناجوانمردی خویش

شرم می دارم من از مردی خویش

هرکه جان خویش را آگاه کرد

ریش خود دستار خان راه کرد

همچو مردان کن دلی را اختیار

تا شود آن برتر از جان پیش یار

گر تو بیش آیی ز موری در نظر

خویشتن را از بتی باشی بتر

مدح و ذمت گر تفاوت می کند

بت گری باشی که او بت می کند

گر تو حق ر ا بندیی بتگر مباش

ور تو مرد ایزدی آزر مباش

نیست ممکن در میان خاص و عام

از مقام بندگی برتر مقام

بندگی کن بیش از این دعوی مجوی

مرد حق شو عزت از عزی مجوی

چون ترا صد بت بود در زیر دلق

چون نمایی خویش را صوفی به خلق

ای مخنث جامه مردان مدار

خویش را زین بیش سرگردان مدار

خمول

ابوربیع زاهد به داود طائی گفت: مرا موعظه کن. داود گفت: از دنیا روزه بگیر و در آخرت افطار کن و چنانچه از شیر می گریزی از مردم بگریز.

یکی از صاحبدلان می گفت: ای برادران صفا، اکنون زمان سکوت و نشستن در کنج خانه است.

فضیل می گوید: من منت دارم بر کسی که بر من بگذرد و سلام نکند.

ابوسلیمان دارانی، خدایش بیامرزد؛ گوید: وقتی ربیع بن خیثم بر در خانه اش نشسته بود، سنگی به صورتش خورد و صورتش خونین شد. وی خون از چهره پاک می کرد و می گفت: خوب موعظه ای بود ای ربیع. برخاست و به خانه رفت و تا جنازه اش بیرون نیاوردند از خانه خارج نشد.

یکی از عرفا گوید با مردم کمتر معاشرت کنید چه اینکه از حال خود در قیامت با خبر نیستید چه اینکه اگر در قیامت کمتر تو را بشناسند بهتر است و رسوایی تو کمتر.

رباب دختر امرءالقیس یکی از زنان امام حسین علیه السلام که در کربلا با امام بود و سکینه از اوست. وقتی به مدینه آمد بزرگان قریش به خواستگاری او رفتند. وی نمی پذیرفت و می گفت: پس از رسول خدا مرا پدر شوهری نباشد. از آندم تا مرگش در محلی که سقف و سایه نداشت زندگی کرد.

معراج

به مناسبت معراج پیامبر سروده اند:

راه ز اندازه برون رفته ای

پی نتوان برد که چون رفته ای

عقل در این واقعه حاشا کند

عشق نه حاشا که تماشا کند

خمول

ابن جوزی می گوید: ابراهیم بن ادهم مأمور حفظ بوستانها بود، روزی سربازی آمد و از او میوه خواست. ابراهیم نداد. سرباز با تازیانه به سرش کوفت، ابراهیم سرش را نزدیک کرد و گفت: بزن سری را که همواره نافرمان بوده است. سرباز او را شناخت و عذر خواست. ابراهیم گفت: آنکه سزاوار اعتذار بود در بلخ جای گذاشتم.

کسی به سهل گفت: می خواهم با تو باشم. سهل گفت:وقتی یکی از ما از دنیا رفت آن یکی با که همراه شود، اکنون هم با همو همراهی کند.

به فضیل گفتند: فرزندت می گوید: دوست دارم در جایی باشم که مردم را ببینم و مردم مرا نبینند. فضیل گریست و گفت: وای بر فرزندم. چرا حرفش را درست بیان نکرده و نگفته دوست دارم در جایی باشم نه مردم را ببینم و نه مردم مرا ببینند.

شرک خفی

عارف کاشانی در باره ی آیه شریفه لَنْ تَنٰالُوا الْبِرَّ حَتّٰی تُنْفِقُوا مِمّٰا تُحِبُّونَ ⁽¹⁾، می گوید: هر عملی که انسان را به خدا نزدیک سازد، نیکی است و نزدیکی به خدا زمانی ایجاد می شود که انسان از غیر خدا اظهار بیزاری نماید. بنابراین هرکس چیزی را دوست داشته باشد به همان اندازه محروم و در پنهانی برای او شریک دانسته است چرا که به غیر خدا محبت یافته و خدا می فرماید: وَ مِنَ النّٰاسِ مَنْ یَتَّخِذُ مِنْ دُونِ اللّٰهِ أَنْدٰاداً یُحِبُّونَهُمْ کَحُبِّ اللّٰهِ ⁽²⁾و کسی که خواسته خود را بر خواسته خدا برتری دهد از سه راه از خدا دور شده است، علاقه به غیر، شریک برای خدا و برتری دادن بر خدا. پس کسی که خدا را بر خود برتری دهد و خواسته او را بر خواسته خود برتر شمارد، دوری از خدا از بین می رود و قرب ایجاد می شود و در غیر این صورت محجوب باقی خواهد ماند. و اگر از مال دیگری انفاق زیاد کند باز هم از احسان بهره نبرده است زیرا خدا از انفاق او باخبر است هرچند دیگران بی خبرند.

خمول

در کتاب احیاء العلوم، در بیان فوائد عزلت گفته اند، فائده ششم خلاصی از دیدار بیماران (بیماران قلبی) و جاهلان و تحمل گفتار و اخلاق آنان است، چه اینکه نگاه به اینان، موجب کوری کوچک است.

به اعمش گفته شد چرا کور شدی؟ گفت: به خاطر نگریستن به بیماران.

گفته شده که ابوحنیفه بر اعمش وارد شد و به او گفت در اخبار آمده است که وقتی خدا از کسی دیده اش را بگیرد، چیز بهتری به او خواهد داد. اینک عوض نیکی که خدا به تو داده چیست؟ اعمش گفت: بهتر از اینکه بیماران را نبینم و تو از آنانی! و چه خوب سروده است: با

تنهایی خود مؤمن شدم و به خانه نشستم، انس صفا و سرور بدست آوردم. روزگار ادبم کرد و باکی ندارم که دیده نمی شوم و کسی را نمی بینم. تا زنده ام از کسی نمی پرسم آیا لشکر رفت یا امیر سوار شد.

آنست بوحدتی و لزمت بیتی

فطاب الانس لی و صفی السرور

و ادبنی الزمان فلا ابالی

بانی لا ازار و لا ازور

و لست بسائل ما عشتُ یوماً

اسار الجند ام رکب الامیر

مَثل دنیا طلبی

ابوالفتح بستی می گوید: آیا نمی بینی که انسان در طول حیاتش، گرفتار بیچارگی شده که بهبودی ندارد، او چون کرم ابریشم دور خود می بافد و با غصه و غم در بین بافته هایش هلاک می شود.

الم تر ان المرء طول حیاته

معنیٍّ بامر لایزال یعالجه

کدود کدود القزّ ینسج دائماً

ویهلک غمّاً وسط ماهو ناسجُهُ

دنیا و آخرت

یکی از بندگان گوید: آخرت را سرمایه خود قرار ده، هرچه از دنیا گرفتی، سود توست.

محمد بن حنفیه می گوید: کسی که کرامت نفس داشته باشد. دنیا در نظرش کوچک شود.

از جمله سخنان برخی این است که: ای آدمیزاد، تو مانند عدد هستی هر روزی که بگذرد، جزیی از تو رفته است.

انصاف در حکومت

مأمون به یکی از عمّال ستمکار خود نوشت: در باره ی کسی که بر آنها ولایت یافته ای انصاف روا دار و در غیر این صورت کسی که بر تو ولایت دارد، بر تو انصاف روا می دارد.

غفلت

بزرگی گفته است: تعجب است از کسی که پروردگارش را می شناسد و چشم زدنی از او غافل است.

تعجب

بزرگمهر می گوید: دانشمندترین انسانها در دنیا کسی است که از دنیا کمتر شگفت زده

شود.

یکی از صوفیان می گوید: اگر بگویند چه نزد تو متعجب تر است؟ گویم قلبی که خدا را بشناسد و عصیان کند.

ترک دنیا

رسول خدا صلی الله علیه و آله می فرماید: آدمی اهل تقوا نباشد، مگر اینکه آنچه را که نفعی به حال او ندارد، رها کند.

کبر

امیرالمؤمنین علی علیه السلام می فرماید: چیزی پر ضررتر برای انسان از شنیدن صدای پاها در پشت سر او نیست.

غیبت

دانشمندی به عیادت زاهدی رفت و از برخی دوستانش سخنی بر زبان آورد. عابد گفت: از عیادتت زیان بردی و مرتکب سه جنایت شدی. اول آنکه دوستم را مورد کینه من قرار دادی؛ دوم آنکه دل آسوده مرا گرفتار کردی؛ سوم آنکه خودت را نزد من متهم ساختی.

انس مؤمن

عبید بن زراره از امام صادق علیه السلام نقل می کند که فرمودند: مؤمنی نیست مگر اینکه خدا از ایمانش برای او مونسی قرار داده که در تنهایی به او علاقه مند می شود؛ بطوری که اگر بر قله کوه باشد وحشت او را فرا نمی گیرد.

خمول

خدا به یکی از انبیائش وحی کرد که: اگر می خواهی فردا مرا در حظیرةالقدس ببینی، پس در دنیا غریب و تنها و محزون و وحشت زده باش؛ چون پرنده ای که تنها بر زمینی خالی پرواز می کند و از میوه درختان می خورد و شبانه به لانه می رود و شب پناهش می دهد و این پرنده جز با من انس ندارد و از مردم وحشت می کند.

خانه ستمگر

در تورات آمده است هرکه ظلم کند خانه اش ویران گردد، و در این قرآن عزیز آمده است

این خانه ها به خاطر ستم صاحبانشان ویران شدند. فَتِلْکَ بُیُوتُهُمْ خٰاوِیَةً بِمٰا ظَلَمُوا. ⁽¹⁾

مولوی

گر سعیدی از مناره اوفتید

بادش اندر جامه افتاد و رهید

چون نصیبت نیست آن بخت حسن

تو چرا بر باد دادی خویشتن

سرنگون افتاد کان زیر منار

مینگر تو صد هزار اندر هزار

عطار

چون جدا افتاد یوسف از پدر

گشت یعقوب از فراقش بی بصر

نام یوسف ماند دائم بر زبانش

موج می زد جوی خون از دیدگانش

جبرئیل آمد که هرگز گردگر

بر زبان تو کند یوسف گذر

از میان انبیاء و مرسلین

محو گردانیم نامت بعد از این

چون در آمد امرش از حق آنزمان

گشت محوش نام یوسف از زبان

دید یوسف را شبی در خواب پیش

خواست تا او را بخواند سوی (پیش) خویش

یادش آمد ز آنچه حق فرموده بود

تن زد آن سرگشته ی فرسوده زود

لیک از بی طاقتی آن جان پاک

برکشید آهی نهایت دردناک

چون ز خواب خوش بجنبید او ز جای

جبرئیل آمد که می گوید خدای

گر نراندی نام یوسف بر زبان

لیک آهی برکشیدی آن زمان

در میان آه تو دانم که بود

در حقیقت توبه بشکستی چه سود

عشق بازی بین چه با ما می کند

عقل را زین کار رسوا می کند

عشق

افلاطون گوید: عشق قوه ای است غریزی که از وسوسه های طمع و شبه تخیل بر هیکل طبیعی انسان وارد می شود، عشق موجب ترسو شدن شجاع و شجاع شدن ترسو شده و بر هر انسانی عکس طبیعت او را می آفریند.

جاذبه نیکی

حکیمی گوید: نیکی، آهن ربای روحانی است که دلها را تنها به خاطر همان حالت روحانی مجذوب خود کند.

عشق

حکیمی گوید: عشق الهامی شوقی است که خدا بر هر صاحب روحی عطا می کند تا او آنچه برای غیر حاصل نمی شود، بدست آورد.

دوستی در دنیا

نویسنده کتاب اغانی می گوید: روزی علویه ای دیوانه، بر مأمون داخل شد و می رقصید و کف می زد، و این دو بیت را می خواند:

انسانی را دوست دارم که از جفای من نرنجد، از سایه دوستی خوشم می آید که اگر کدورتی ایجاد کنم، دست از نیکی بر ندارد.

مأمون و سایر اهل مجلس از ترانه خوانان و دیگران، صدای او را شنیدند و آفرین گفتند.

مأمون او را خواند و از او خواست تا شعرش را بار دیگر بخواند. وی نیز در پی اصرار مأمون تا هفت بار شعر را خواند. مأمون به وی گفت: این خلافت را از من بگیر و دوستی که تو وصف کردی به من بده.

عذیری من الانسان لا ان جفوته

صفالی و لا ان صرت طوع یدیه

و انی لمشتاق الی ظل صاحب

یروق و یصفو ان کدرت علیه

نکوهش گنهکار

ابونواس گوید: داخل خرابه ای شدم، کنار دیوار خیکی پر از آب بود، مرد نصرانی را دیدم که خوابیده و سقایی بر او افتاده است، چون مرا دید از روی نصرانی بلند شد و خیکش را برداشت و گریخت.

نصرانی بدون اینکه خجالت بکشد، برخاست و شلوار خود را بالا کشید و می گفت: ای ابونواس خود داری کن از اینکه کسی را در این حال سرزنش کنی؛ چرا که ملامت او را بیشتر به گناه وادار می کند. ابونواس می گوید: من از کلام او این مصرع را فهمیدم که: دع عنک لومی فانّ اللوم اغراء.

دوست

عمر بن سعید گوید: شبی که من به اتفاق چهار هزار سرباز مأمور حفاظت از بارگاه مأمون بودم. مأمون را دیدم که با چند پسر بچه و زن از کاخ بیرون رفت؛ مرا نشناخت و پرسید کیستی؟ گفتم: عمرو. گفت: خدا تو را عمر دهد؛ گفتم: ابن سعید. گفت: خدا تو را سعادتمند کند؛ گفتم: ابن مسلم. گفت: خدا تو را سلامت دهد و سپس گفت: از اول شب نگهبان

بوده ای؟ گفتم نگهداری با خداست و او بهترین نگهدار است. مأمون تبسمی کرد و گفت:

رفیق تو کسی است که با تو باشد و به خود ضرر رساند تا به تو نفع دهد، گرفتاری زمانه را از تو بزداید و برای ایجاد خاطر خوش تو خود را دچار تفرقه نماید. سپس به غلامش گفت چهار صد درهم به من دهند.

ان اخا الهیجاء من یسعی معک

و من یضر نفسه لینفعک

و من اذا ریب الزمان صد عنک

بدّد شمل نفسه لیجمعک

عشق

مأمون به یحیی اکتم گفت: عشق چیست؟ یحیی گفت: عشق پیش آمدهایی است که برای آدم ایجاد می شود تا قلبش را حیران نماید و نفس او را متأثر سازد. ثمامه در آنجا بود و گفت: یحیی ساکت شو، تو باید جواب سئوال از طلاق دهی و یا از حاجی که مرتکب صید حرام شده پرسیده شوی؛ این سئوال ویژه من است. مأمون گفت: تو بگو ای ثمامه؛ ثمامه گفت: عشق همنشینی است مانع دیگران، رفیقی است مالک، راه هایش سخت و دستوراتش جاری است. بدن و روح و قلب و خاطر و عقل و خرد را در قبضه کنترل خود درآورده و عنان اختیار را از صاحبش بگیرد و از هر تصرفی او را ممنوع سازد. مأمون به وی آفرین گفت و به او هزار دینار عطا کرد و گفت: کسی که مانند تو عشق را توصیف کند، پزشک ماهری است.

تغییر جنسیت

دمیری در حیاةالحیوان به نقل از ابن اثیر در کامل در باره ی حوادث سال 623 آورده است: همسایه ای داشتیم که دختری بنام صفیه داشت، وقتی پانزده ساله شد از آلت تناسلی او، آلت مرد ظاهر شد و بر صورتش موی روئید.

در کتاب نزهةالقلوب نیز آمده در ولایت قمشه از اصفهان نیز در زمان سلطان اولجایتو خدابنده، چنین حادثه ای برای دختری در شب عروسی پیش آمده است.

مولوی

مؤمنان بی حد ولیک ایمان یکی

جسمشان معدود لیکن جان یکی

جان گرگان و سگان از هم جداست

متحد جانهای شیران خداست

همچو آن یک نور خورشید سما

صد بود نسبت به صحن خانها

لیک یک باشد همه انوارشان

چونکه برگیری تو دیوار از میان

چون نماند خانها را قاعده

مؤمنان باشند نفس واحده

قرآن جاوید

بزرگی گفته: همه ی کتابها در خواننده ایجاد سستی می کند مگر قرآن که به خاطر نکات تازه آن تا قیامت ملال آور نمی باشد.

جمیع الکتب یدرک من قرأها

ملال او فتورٌ او سامة

سوی هذا الکتاب فان فیه

بدائع لا تملُّ الی القیامة

ال در الحمد

زرکشی در شرح این شعر در کتاب تلخیص المفتاح که آن را «مجلی الافراح» نامیده و کتابی پر حجم است که بیش از کتاب مطول بوده و من در سال 992 در بیت المقدس مطالعه کرده ام، می نویسد: ال در الحمد برای استغراق یا جنس است، زمخشری آن را ال جنس دانسته، گفته اند این رأی حکایت از معتزله بودن وی می کند البته ممکن است نظر او را چنین توجیه کرد که آنچه در خواندن حمد از بنده خواسته اند، انشاء حمد است نه اخبار از آن، به همین علت استغراق صحیح نیست چرا که بنده نمی تواند همه ی مراتب حمد را انشاء کند، به خلاف جنس که در آن چنین احتمالی نخواهد بود.

لف و نشر

در همان کتاب در بحث لف و نشر آمده است: زمخشری به مناسبت آیه وَ مِنْ آیٰاتِهِ مَنٰامُکُمْ بِاللَّیْلِ وَ النَّهٰارِ وَ ابْتِغٰاؤُکُمْ مِنْ فَضْلِهِ ... ⁽¹⁾می گوید: این مصداق لف و نشر مرتب است و ترتیب اصلی آیه چنین است: و من آیاته منامکم و ابتغائکم من فضله باللیل و النهار، که بین دو قرینه اول و دو قرینه دوم فاصله آورده شده است. چه اینکه آن دو زمان هستند و زمان و آنچه در زمان واقع می شود یک چیز می باشند و این لف و نشر است که اتحاد هر دو را ثابت می کند. زرکشی پس از این نقل قول، می گوید: حرف زمخشری مطابق ادبیات عربی نیست زیرا موجب می شود که نهار، معمول ابتغائکم باشد و حال آنکه معمول بر عامل (مصدر) مقدم شده و این تقدم جایز نیست؛ علاوه اینکه لازم می آید عطف بر دو معمول دو عامل باشد و این از نظر ترکیبی جایز نیست.

عشق

بوعلی سینا رساله ای در عشق نوشته و می گوید: عشق ویژه انسان نیست بلکه در همه ی موالید سه گانه از معدن و نبات و حیوان وجود دارد.

پند

بهرام گور تنها یک فرزند داشت و او هم پست همت بود و کنیزکان بر او چیره می شدند. او فریفته کنیزکی شد. بهرام مطلع گردید و به کنیزک گفت: به عاشقت بگو: من خود را در اختیار عاشقی قرار می دهم که عالی همت و بزرگوار باشد، شاهزاده متأثر شد و دست از دون همتی برداشت تا سلطان گشت و از بهترین سلاطین شد در بیان نظرات شایسته و شهامت.

نظامی

چه خوش نازیست ناز خوبرویان

زدیده رانده را در دیده جویان

به چشمی خیرگی کردن که برخیز

به دیگر چشم دل دادن که مگریز

به صد جان ارزد آن نازی که جانان

نخواهم گوید و خواهد به صد جان

اعشی

ابوالفرج اصفهانی در جلد پنجم اغانی که در قدس آن را مطالعه کردم، می نویسد: نام اعشی، عبدالرحمن بن عبداللّٰه است او با فاصله سیزده نسل به همدان می رسد. اعشی شوهر خواهر شعبی فقیه است و شعبی نیز شوهر خواهر او بود. وی چند بار بر علیه حجاج بن یوسف مبارزه کرد و بر علیه او شعر می سرود. بار آخر او را اسیر کردند و به حضور حجاج بردند. حجاج پس از شکر به خاطر دست یافتن بر اعشی، گفت: تو همان نیستی که چنین گفته ای و مردم را به جنگ تشویق می کردی؟ سپس به تمسخر مصراعی از آخر اشعار او خواند و به جلاد فرمان داد تا گردنش را بزنند.

اعشی مدت زمانی طولانی در شهرهای دیلم اسیر بود. شبی دختر کسی که اعشی اسیر او بود نزد او آمد و به او اظهار تمایل کرد. اعشی نیز تا صبح هشت بار با او مقاربت کرد. دختر پرسید شما مسلمانان همیشه چنین هستید؟ اعشی پاسخ مثبت داد. گفت: اگر تو را آزاد کنم مرا به همسری انتخاب می کنی؟ اعشی گفت: آری. شب بعد با هم فرار کردند. یکی از شاعران مسلمان در باره ی او گفته است: کسی که ثروتش مایه نجات او شود، قبیله همدان است که آلت آنها باعث نجاتشان شود.

فمن کان یفدیه من الاسر ماله

فهمدان یفدیها الغداة ایورها

نامه به نجف

دو بیتی به یکی از از دوستانم در نجف نوشتم. که: ای باد هرگاه به نجف رسیدی از جانب من خاک نجف را ببوس و بایست و حکایت مرا برای غریبان آن دیار بگو و باز گرد.

یا ریح اذا اتیت ارض النجف

فالثم نائبا ترابها ثم قف

واذکر خبری لدی غریب نزلوا

وادیه و قص قصتی وانصرف

عقیق و جادو

صفی حلی گوید: گویند: عقیق جادوگری را باطل می کند وقتی بر انگشت تو باشد. مع الاسف با وجود عقیقی که بر دهان تو قرار گرفته با دو چشم تو جادوگری می کنند.

قبل ان العقیق قد یبطل السحر

بتختیمه لسرٍّ حقیقی

واری مقلتیک تنفث سحراً

و علی فیک خاتم من عقیق

زیارت مدینه

صفی در حال ورودش به مدینه می گوید: این گنبد آقای من است که نهایت آرزوی من است. محمل را نگهدارید تا سم شتران را ببوسم.

هذه قبة مولای و اقصی املی

اوقفواالحمل کی الثم خُفَّی جملی

نامه به هرات

به پدرم که در هرات به سال 989 بود، نوشتم: ای ساکن زمین هرات، آیا این جدایی کم است، آری به حق مصطفی زیاد است باز گردید که سرزمین صبر من خشک شد که اشک چشم من از دوری شما همواره جاری است. خیال شما در دل من است و دل من سخت گرفتار اندوه شما. اگر باد صبا از جانب شما بوزد به او خوش آمد گویم و پیغام می دهم که دل سرگشته گرفتار شماست و فراق شما روح ما را در بند کشیده و دل از علاقمندی به صاحب خال خالی نمی باشد. چه خوش است سرزمین حمی از کسی که در آن سرزمین است، آهوی آن آتش درخت غضا را در دل من روشن کرد. در روز فراق، وداع را فراموش نکردم، و اشکی که جاری می شود و قلبی که دردناک است فراموش نکردم و صبر از دندان او آب گوارا جاری نکرد.

یا ساکنی ارض الهراة اما کفی

هذا الفراق بلی و حق المصطفی

عودوا علی فربع صبری قد عفا

والجفن من بعد التباعد ما غفی

و خیالکم فی بالی

و القلب فی بلبالی

ان اقبلت من نحوکم ریح الصبا

قلنا لها اهلا و سهلا مرحبا

و الیکم قلب المتیم قد صبا

و فراقکم للروح منذ قد سبا

و القلب لیس بخالی

من حب ذات الخالی

یا حبذا ربع الحمی من مربع

فغزّا له شبّ الغضی فی اضلعی

لم انسه یوم الفراق مودعی

بمدامع تجری والقلب موجع

و الصبر لیس بسالی

عن ثغرة السلسالی

نفرت از مرگ

هرکه بر زمین راه رود، از مرگ نفرت دارد، و اگر با بصیرت بنگرد می بیند راحتی بزرگتر در مرگ است.

ان هذالموت یکرهه

کل من یمشی علی الغبراء

و بعین العقل لو نظروا

لروأه الراحة الکبری

زیارت مکه

هنگام ورود به مکه گفتم: ای کسانی که به مکه آمده اید این منم که مهمانم و این است زمزم و منی و مسجد خیف، چه بسیار دیدگانم را می مالیدم که بدانم این آثار در بیداری می بینم یا در خواب.

یا قوم علی مکة هذا انا ضیف

ذی زمزم ذی منی و هذا الخیف

کم اعرُک عینیی لاستیقن هل

فی الیقظة ما اراء ام هذا طیف

روح بخشی ای نسیم صبحدم

گوییا می آیی از ملک عجم

تازه گردید از تو داغ اشتیاق

می رسی گویا ز اقلیم عراق

مرده ی صد ساله یابد از تو جان

تو مگر کردی گذر بر اصفهان

غم و شادی

از سخنان یکی از صاحبدلان است که: همانا یوسف علیه السلام پیراهنش را از مصر سوی پدرش فرستاد، چرا که همان پیراهن زمانی که آلوده به خون بود، آغازگر حزن پدر شد. یوسف خواست که خوشحالی پدر از همان چیزی باشد که مایه اندوهناکی او شد.

لذت دنیا

حسن بن سهل گوید: به لذتها نگریستم دیدم همه جز هفت چیز ملال آورند و آنها عبارتند از: نان گندم، گوشت بره، آب سرد، لباس فاخر، بوی خوش، بستر خواب، نگاه به

زیبای از هر چیزی. به او گفته شد از گفتگو و مجالست با مردم نگفتی؟ گفت: آری آن برتر است.

خسرو

خبرم مپرس از من چو مقابل من آیی

که چه در رخ تو بینم ز خودم خبر نباشد

مردمان در من و بیهوشی من حیرانند

من در آن کس که ترا بیند و حیران نشود

ساکنان سر کوی تو نباشند بهوش

این زمینی است که از وی همه مجنون خیزد

دی که رسوا شده ای دیدی و گفتی این کیست

دامن آلوده به خون خسرو تو دامن بود

قامتت راست چو تیر است و عجائب تیری

که زمن دور و مرا در دل و در جان گذرد

وحشی

مریض عشق اگر صد بود علاج یکی است

مرض یکی و طبیعت یکی علاج (مزاج) یکی است

تمام طالب وصلیم و وصل می طلبیم

اگر یکیم و اگر صد که احتیاج یکی است

بجز فساد مجو وحشی از طبیعت دهر

که وضع عنصر و تألیف و امتزاج یکی است

وحشی

شد وقت آن دیگر که من ترک شکیبایی کنم

ناموس را یک سو نهم بنیاد رسوایی کنم

چندان بکوشم در وفا کز من نپوشد راز خود

هم محرم مجلس شوم هم باده پیمایی کنم

تو خفته و من هر شبی در خلوت جان آرمت

دل را نگهبانی دهم خاطر تماشایی کنم

گویند

یک جو غم ایام نداریم و خوشیم

گه چاشت گهی شام نداریم و خوشیم

چون پخته به ما می رسد از عالم غیب

از کس طمع خام نداریم و خوشیم

گویند

گر قسمت ما از تو جفا افتاده است

آن نیز هم از طالع ما افتاده است

داری لب و دندان و دهان شیرین

تلخی زبانت از کجا افتاده است

گویم

از بسکه زدم شیشه ی تقوی بر سنگ

وز بسکه به معصیت فرو بردم چنگ

اهل اسلام از مسلمانی من

صد ننگ کشیدند ز کفار فرنگ

اثر تیغ وقت

شاید از جامی باشد که می گوید:

وقت را تیغ گفته اند بران

که بود بی توقفی گذران

هر کجا تیز بگذرد آن تیغ

وانگردد بوای وای و دریغ

گر چه باشد گذشتنش نفسی

لیک تأثیر آن قویست بسی

مکر زنان

زمخشری در تفسیر إِنَّ کَیْدَکُنَّ عَظِیمٌ ⁽¹⁾، می گوید: خداوند کید زن را بزرگ شمرده هرچند مکر مردان هم بسیار است چرا که آنان لطیف تر و نازک تر کید خود را اعمال می کنند، یعنی در واقع حیله گری آنان توأم با مداراست. نیز زمخشری گفته است: زنان کوتاه قد با امثال خودشان آشوبی بپا می کنند که با دیگران نکنند.

یکی از دانشمندان گفته است: من از زنان بیشتر از ابلیس می ترسم چرا که خدای متعال کید ابلیس را ضعیف و کید زن را بزرگ دانسته است.

چند مسأله ریاضی

اگر سئوال شود از ترکیب حروف معجم به شرط اینکه دو حرف از یک جنس در یک کلمه نیاید، چند کلمه دو حرفی ایجاد می شود؟ در پاسخ وی، دو عدد زیر را تقسیم کنید.

756 \27*28

اگر بگویند چند کلمه سه حرفی بدست می آید؟ دو عدد زیر را تقسیم کنید.

19656 \26*756

اگر بگویند چند کلمه رباعی بدست می آید؟ دو عدد زیر را تقسیم کنید.

291400 \25*19656

و...

مساحت جسم

راه بدست آوردن مساحت اجسامی مانند فیل و شتر که یافتن مساحت آنها سخت است این است که آنها را داخل حوض مربع آب قرار داده و آب حوض اندازه گیری شود. سپس آنها را از حوض خارج کرده و باز اندازه گیری شود. آنچه کم شده مساحت تقریبی آن اجسام است.

سیره محمدی صلی الله علیه و آله

یحیی بن معاذ همواره می گفت: ای دانشمندان که کاخهایتان قیصری و خانه هایتان کسرایی و مرکب هایتان قارونی و ظرفهایتان فرعونی و اخلاقتان نمرودی و خوراکهایتان جاهلی و روشتان سلطانی است. چه چیزتان محمدی است.

سنائی

دین فروشی کنی که تا سازی

بارکی نقره خنک و زین زرکند

گویی از بهر حرمت علمست

این همه طمطراق خنک و سمند

علم از این ترهات مستغنی است

تو برو بر بروت خویش بخند

قبه شافعی

قبه شافعی، ساختمانی بزرگ و وسیع است. امسال که سال 992 هجری است به زیارت قبه او رفتم. در بالای میل قبه، زورقی از آهن نصب است. شاعری در هنگام دیدن قبه و آن میل و زورق گفته است: قبه آقای من که عظیم ترین قبه است، اگر دریایی از زیر آن وجود نداشت کشتی بر فراز آن نبود.

قبة مولای قد علاها

لعظم مقدارها السکینه

لو لم یکن تحتها بحار

ماکان من فوقها سفینة

ابوسعید

دل جز ره عشق تو نپوید هرگز

جز محنت و درد تو نجوید هرگز

صحرای دلم عشق تو شورستان کرد

تا مهر کسی دگر نروید هرگز

دعا در عرفات

نزد امام رضا علیه السلام از عرفه و مشعر صحبت شد. فرمودند: کسی بر این کوهها نایستد، مگر اینکه دعایش مستجاب است. آنها که مؤمن هستند دعای آخرتشان مستجاب می شود و آنها که کافرند دعای دنیایشان.

تلاش

به ابن مبارک گفته شد: تا کی می نویسی؟ گفت: ممکن است سخنی به حال من سود داشته باشد و تاکنون نوشته نباشم.

طاعون

ابن جوزی در کتاب صفوة الصفوة در بیان حوادث سال 645 می نویسد: در این سال به مدت چهار روز طاعون در بصره شیوع پیدا کرد؛ در روز اول، هفتاد هزار و در روز دوم،

هفتاد و یک هزار و در روز سوم، هفتاد و سه هزار و در روز چهارم همه از دنیا رفتند و جز یک تن باقی نماند.

خط آرزو

روزی پیامبر مربعی ترسیم کرد و در وسط آن خطی کشید که سر خط بیرون آمده بود، و چند خط کوچک هم در کنار آن خط ترسیم کرد و سپس به اصحاب فرمود: می دانید چیست؟ راوی می گوید: گفتند خدا و رسولش داناترند، فرمود: خط وسط انسان است، و این خطوطی که کنار اوست مرگ است، و این خطهای کوچک، پیش آمدهایی است که آدمی را به خود مشغول می دارد و خط بیرون از مربع، خط آرزوست که مربع عمر اجازه رسیدن انسان به آن را نمی دهد. ظاهراً مربع ترسیم شده چنین باشد.

دانش و سیاست

ابن اثیر صاحب کتاب «جامع الاصول والنهایة فی غریب الحدیث» است. وی به سلاطین وقت احترام ویژه می گذاشت و دارای منصبهای مهمی بود. ابن اثیر به مرضی گرفتار گردید و

دست و پایش از کار افتاد و منزوی شد، رؤسا و علماء به خانه او می آمدند و از او کسب دانش می کردند. روزی طبیبی به عیادت او رفت و متعهد شد او را معالجه کند، معالجات مؤثر واقع شد و او می توانست اعضای فلج شده اش را به حرکت اندازد، روزی مقداری دینار به او داد و مرخصش کرد. دوستانش گفتند: چرا نگذاشتی که مراحل بهبودی کامل شود؟

گفت: اگر کاملاً خوب می شدم می بایست منصبهای قبلی را می پذیرفتم ولی تا وقتی به این حال هستم متوجه نفس خود و مطالعه می باشم و با صاحبان منصب همکاری نمی کنم که از همکاری با آنان، خدا را به غضب آورم و آنان را خشنود سازم و البته مطمئن هستم رزق و روزی من هر کجا مقدر باشد می رسد.

آری او به ناراحتی جسمی خود ساخت تا در آن مدت جامع الاصول والنهایة و امثال آن را تحریر کند.

بندگی خدا

در تفسیر آیه: وَ سَخَّرَ لَکُمْ مٰا فِی السَّمٰاوٰاتِ وَ مٰا فِی الْأَرْضِ جَمِیعاً مِنْهُ إِنَّ فِی ذٰلِکَ لَآیٰاتٍ لِقَوْمٍ یَتَفَکَّرُونَ . ⁽¹⁾

نیشابوری از ابویعقوب نهر جوری نقل کرده است که خدا عالم را مسخر انسان کرد تا چیزی او را مسخر ننماید و انسان فقط مسخر خدا باشد. پس این انسان اگر به زینت دنیا و خوشی آن دلبستگی بیابد، نعمت خدا را انکار کرده و فضل و نعمتهای خدا را غافل شده است؛ چرا که خدا او را آزاد از هر بندگی قرار داده و فقط بنده خود نموده ولی او از این بندگی بهره ای نمی برد.

ثروت

امام صادق علیه السلام فرموده است: فقیری نزد پیامبر آمد، ثروتمندی در آنجا بود لباسش را جمع کرد که با فقیر تماس پیدا نکند. رسول خدا فرمود: چه باعث شد چنین کنی، ترسیدی از فقر او به تو چیزی برسد یا از غنای تو چیزی عاید او شود؟ غنی گفت: ای رسول خدا حال که چنین می فرمایی نصف اموال من برای او باشد، پیامبر به فقیر گفت: از او قبول می کنی؟ فقیر گفت: نه، پرسید چرا؟ گفت: می ترسم مانند او شوم.

شکر نعمت

گفته شده در کوههای لبنان زاهدی از مردم جدا شد و در غاری در آن کوه ساکن گشت.

وی هر روز روزه می گرفت و هر شب قرص نانی برای او می رسید و نصفش را افطار و نصف دیگرش را در سحر می خورد. مدتی چنین بود تا شبی نانش نرسید. گرسنگی به او فشار آورد به هر حال نمازش را خواند و در انتظار قرص نان ماند تا از گرسنگی نجات یابد ولی فراهم نشد. در دامنه کوه عده ای نصاری می زیستند، چون صبح شد عابد نزد آنان آمد و از پیرمردی از آنان طعام خواست. وی نیز دو قرص نان جو به او داد. آنها را گرفت و رو به سوی کوه نهاد. سگ نصرانی، زاهد را تعقیب کرد و پارس کنان دامن او را گرفت، زاهد نیز یکی از نانها را سوی او انداخت. سگ نان را خورد و دوباره دامن او را گرفت. عابد بناچار گرده ی دیگر را به او داد و سگ باز هم نان را خورد و دست بردار نبود و دامن او را پاره کرد. زاهد گفت: از تو بی حیاتر ندیده ام، صاحب تو بیش از دو قرص به من نداد از من چه می خواهی؟ خدا سگ را به زبان آورد و سگ گفت: من کم حیا نیستم، سالها در خانه این نصرانی هستم و به نان و استخوانی قانع می باشم؛ گاه مرا فراموش می کند و چند روز گرسنه ام؛ گاهی او خود هم چیزی برای خوردن پیدا نمی کند و هر دو گرسنه ایم و با این حال از وقتی که خود را شناخته ام از او جدا نشده ام. عادتم این است که اگر چیزی بیابم شکر می کنم و اگر نیابم صبر می کنم. ولی تو، یک شب گرده نان خود را نیافتی صبر نکردی و از درگاه روزی دهنده بندگان، به در خانه ی نصرانی آمدی و... اکنون کدام یک کم حیا هستیم. عابد دست بر سرش کوفت و بر زمین بیهوش افتاد.

پاسخ طعن

الاغ ابوحسین جزار (ادیب) هلاک شد. کسی برای او نوشت، الاغ ادیب رفت. به اطلاع دوستان رساندم که آنچه باید برود رفت. کسی که با آبرو بمیرد راحت مرده و خریکه جانشینی چون ادیب داشته باشد، نمرده است.

مات حمار الادیب قلت لهم

مضی و قد فات فیه ما فاتا

من مات فی عزّه استراح و من

خلّف مثل الادیب ما ماتا

جزار پاسخش داد که: چه بسا نادانانی که مرا می بینند که در پی روزی هستم، گویند:

پیاده ای و پیاده به مقصود رسد. گویم: اگر الاغم مرده تو زنده ای و به جای آن بار مرا حمل می کنی.

کم من جهول رانی

امشی لاطلب رزقاً

فقال لی صرت تمشی

و کل ماش ملقّی

فقلت مات حماری

تعیش انت و تبقی

بناهای مسلمانان

یکی از مؤلفان در سال 993 به من نوشته که ساختمان های قسطنطنیه عبارتند از:

بناهای مسلمانان بیست و پنج هزار بنا به صورت زیر است: مسجد جامع ها 400 باب، مسجدهای محله ها 4494 باب، مکتب خانه ها 1652 باب، بناهای عالیه 50 باب، خانقاه ها 150 باب، زاویه های مشایخ و منزویان 285 باب، کاروانسراها 418 باب، چشمه سارها 948 باب، وضو خانه ها 4985 باب، نانوایی ها 395 باب، آسیاها 585 باب، میدان ها12 عدد حمام ها 874 باب.

بناهای کفار نیز عبارتند از: خانه های یهودی نشین 285 باب، کنیسه ها742 باب، مناره ها 55 باب.

مرگ شبلی

هنگامی که شبلی در بستر احتضار بود، یکی از حاضران به او گفت: ای شیخ بگو لا اله الا اللّٰه. شبلی در پاسخ گفت: خانه ای که تو در آن سکونت می نمایی، نیازی به چراغ ندارد.

ان بیتا انت ساکنه

غیر محتاج الی السراج

سفر

ابن دقیق در مسافرت در ضمن نامه به ابن نباته نوشت: چه بسیار شبهایی که بیابانها را پشت سر می گذاردیم و چشمان ما روی هم نمی آمد و استراحت نمی کرد. دوستانمان در شکوه نکردن یا استراحت، اختلاف کردند. برخی گفتند: بهتر آنست آخر شب را منزل کنیم و بعضی گفتند: بهتر آنست که بیاد دوست باشیم و همین اظهار مورد پسند واقع شد.

کم لیلة فیک وصلنا السری

لا نعرف الغمض و لا نستریح

واختلف الاصحاب ماذالذی

یزیل من شکویهم او یریح

فقیل تعریسهم ساعة

و قیل بل ذکراک و هوالصحیح

ابن نباته در پاسخ نوشت: در پناه خدا مسافرتت را به پایان برسانی و به سلامتی بازگردی. اگر ممکن بود پلکهای چشم ما عازم سفر شوند پلکهای مجروح خود را چون شتران راهوار به سفر می فرستادم، متأسفانه آنها از دوری تو رنجور گردیده و آرزوی بازگشت تو را دارند.

فی ذمة اللّٰه و فی حفظه

مسراک والعود بعزم نجیح

لو جاز ان تسلک اجفاننا

اذا فرشنا کل جفن قریح

لکنهابالعبد معتلة

و انت لا تسلک الا الصحیح

قهوه

شیخ محمد بکری صدیقی دو شعر زیر را در باره قهوه سروده است. من وقتی در مصر بودم این دو شعر را از او استنساخ کردم. می گوید: شرابی از پوست درخت بن آشامیدیم که پارسایان را برای عبادت کمک می کند. آنگاه که شراب در دست اهل دل درآید همانند بوی خوشی است که از زباد ⁽¹⁾، به مشام می رسد.

شربنا قهوة من قشر بن

تعین علی العبادة للعباد

حکت فی کف اهل اللطف صرفا

زبادا زائباً وسط الزباد

قاسمی

میان مجلس رندان حدیث فردا نیست

بیار باده که حال زمانه پیدا نیست

دگر ز عقل حکایت به عاشقان منویس

برات عقل به دیوان عشق مجری نیست

نگاه دار ادب در طریق عشق و مترس

اگر چه دوست غیور است بی محابا نیست

اسیر لذت تن مانده یی و گرنه ترا

چه عیشها است که در ملک جان مهیا نیست

ز طعن مردم بیگانه قاسمی چه ضرر

ترا که از غم جانان ز خویش پروا نیست

خواندن قرآن

کسی از محمد بن سیرین در باره ی مردی پرسید که بر فراز دیواری قرآن می خواند و فریادی زد و افتاد؟ ابن سیرین گفت: با وی قرار گذارده بودم روی دیوار بنشیند و یک ختم قرآن بنماید. چون در آن حال از روی دیوار به زمین افتاد، مصداق این دو شعر است که: اگر بدانی چه می گویم مرا معذور می داری و اگر بدانم چه می گویی ترا سرزنش می کنم. ولی از آنجا که از گفتار من بی اطلاعی، مرا شماتت می کنی و من هم از آنجا که می دانم نادانی، ترا معذور می دارم.

لو کنت تعلم ما اقول عذرتنی

او کنت اعلم ما تقول عذلتکا

لکن جهلت مقالتی فعذلتنی

و علمت انک جاهل فعذرتکا

زیادی اسم در بسمله

سیوطی در حاشیه تفسیر بیضاوی می نویسد: بسیاری از مفسران ذیل بسم اللّٰه گفته اند لفظ اسم ممکن است زیادی باشد چنانکه لبید صد و چهل و پنج ساله گفته است: از زندگی و درازی آن به ستوه آمدم، بویژه از این مردم که همواره حالم را می پرسند.

و لقد سئمت من الحیوة و طولها

و سؤال هذالناس کیف لبید

لبید، در هنگام احتضار خطاب به دخترانش گفت: دو دختر من آرزومند بودند پدرشان زنده بماند. مگر نه این است که من از قبیله ربیعه و مضر هستم. از جا برخیزید و بجان آن کسی که او را می شناسید، بر من گونه نخراشید و سر نتراشید و بگویید کسی مرده است که دوستش را ضایع نکرده و نسبت به او خیانت و مکر ننموده است، تا به آخر سال درود بر شما باد ویک سال کامل بگرید معذور است.

تمنی ابنتای ان یعیش ابوهما

و هل انا الا من ربیعة او مضر

فقوما و قولا بالذی تعلمانه

و لا تخمشا و جها و لا تحلقا شعر

و قولا هو المرء الذی لا صدیقه

اضاع و لا خان الخلیل و لا غدر

الی الحول ثم اسم السلام علیکما

و من یبک حولا کاملا فقد اعتذر

در شعر لبید لفظ اسم السلام زائد است. برخی زیادتی اسم را تجویز نکرده اند و گفته اند:

اگر اسم در بسم اللّٰه زائد باشد، جایز است که گفته شود: ضربت اسم زید و اکلت اسم الطعام.

سپس به مناسبت شعر لبید اظهار داشته اند که سلام نامی از نامهای خداست و نظر لبید این بوده تا دختران خود را به خدا متوجه کند.

و دلیل بر این نظریه آنست که نام خدا را بطور کنایه پیش از این متعرض شده است.

جزای قتل

حیوةالحیوان زیر کلمه حجل (کبک) می نویسد، بزرگی از بزرگان کُرد به خانه سلطانی دعوت شده بود. بر سر سفره چشمش به دو کبک افتاد، کردی به او نگاه کرد و خندید. امیر علت خنده را جویا شد. کردی گفت: در بچگی راهزن بودم؛ روزی بر تاجری دست یافتم؛ خواستم او را به قتل برسانم تضرع کرد و من توجهی نکردم. وقتی دید من حتماً او را به قتل می رسانم نگاهش به دو کبک افتاد و گفت: شهادت دهید که این قاتل من است. اکنون که چشمم به این دو کبک افتاد یاد احمقی او افتادم. امیر گفت: دو کبک گواهی دادند پس

دستور داد تا گردنش را زدند.

وحشی

می نماید چند روزی شد که آزاریت هست

غالباً دل در کف چون خود ستمکاریت هست

در گلستانی نمی جنبی چو شاخ گل زجای

می توان دانست کاندر پای دل خاریت هست

چاره ی خود کن اگر بیچاره سوزی کار تست

وای بر جانت اگر مانند خود یاریت هست

عشق بازان رازداران همند از من مپوش

همچو من بی عزتی یا قدر و مقداریت هست

چونی از شاخ گلت رنگی و بویی می رسد

یا باین خوش می کنی خاطر که گلزاریت هست

در طلسم دوستی کاندر تواش تأثیر نیست

نسخها دارم اشارت کن اگر کاریت هست

بار حرمان برنتابد خاطر نازک دلان

عمر من بر جان وحشی نه اگر یاریت هست

درخواست صله

ابن عنین بیمار شد، به سلطان این دو بیت را نوشت:

بچشم آن بزرگی به من بنگر که از هرگونه نعمت تو را برخوردار ساخته، و تو را بیش از کسی شادکام می سازد. من مانند الذی هستم و محتاج به حوائج آن (صله و عائد)، دعا و ستایش مرا بپذیر.

انظر الیّ بعین مولیً لم یزل

یوالی النداء و تلاف قبل تلافی

انا کالذی احتاج ماتحتاجه

فاغتنم دعائی والثناء الوافی

سلطان به عیادتش شتافت و به او هزار دینار داد و گفت تو الذی هستی و این صله است و من نیز عائد می باشم.

حرف سلطان که گفت من عائد هستم به سه وجه قابل حمل است. 1- من عائد موصول هستم. 2- من عیادت کننده تو هستم. 3- بار دیگر صله می فرستم.

درخواست از کریم

یکی از حکماء گوید: از کریم کم درخواست نکن که نزد او حقیر می شوی.

صله رحم

احیاءالعلوم از امام صادق علیه السلام نقل می کند که: مودت یک روز صله و یک ماه قرابت و یک سال رحم است. اگر کسی قطع چنین رحمی کند خدا او را از درگاهش مأیوس گرداند.

دوست

حسن بصری گوید: چه بسیار برادری که مادرت او را نزائیده است.

دیگری گوید: خویشاوندی نیازمند دوستی است و دوستی نیاز به خویشاوندی ندارد.

از حکیمی پرسیدند: برادرت نزد تو محبوب تر است یا دوستت؟ گفت: برادرم در صورتی که دوستم باشد.

گذشت انوشیروان

گویند در مجلس انوشیروان سفره گسترده شد، کاسه های غذا چیده می شد، یکی از کاسه هااز دست خادم افتاد و بر سفره ریخت. خادم دانست که انوشیروان او را خواهد کشت.

وهمه ی غذاها را روی سفره ریخت و بهم زد. انوشیروان که غضب کرده بود، گفت: چرا چنین کردی؟ غلام گفت: می دانستم که کشته می شوم، گفتم: تو را نکوهش می کنند که به خاطر ریختن ظرفی کسی را کشته ای. بگذار جسارت کنم تا مردم شما را نکوهش نکنند.

انوشیروان به فکر رفت و او را جزء مقربان خود قرار داد.

مولوی

راه فانی گشته راه دیگر است

زانکه هشیاری گناه دیگر است

آتشی در زن بهر دو تا بکی

بر کره باشی از این هر دو چونی

تا کره بانی بود همراز نیست

همنشین آن لب و آواز نیست

ای خبر هات از خبر ده بیخبر

توبه ی تو از گناه تو بتر

جستجویی از ورای جستجو

من نمی دانم تو می دانی بگو

حال و قالی از ورای حال و قال

غرق گشته در جمال ذوالجلال

غرقه یی نه که خلاصی باشدش

یا بجز دریا کسی بشناسدش

قرائات سبعه

ابوحیان گوید: تعجب می کنم از غیر عربی که در نحو ضعیف است و به عربی ایراد گرفته و قرائت متواتر او را که نظیر آن در کلام عرب فراوان است، مورد ایراد قرار داده است، عجیب تر آنکه وی امامان قرائت که شرق و غرب عالم به قرائتشان اطمینان کرده اند مورد طعن قرار داده است. تفتازانی می گوید: جرم بزرگ زمخشری این است که وی اسناد قرائت قراء هفتگانه و روایات آنها را مورد طعن قرار داده و گفته قرآن را هر جور که دوست داشته اند خوانده اند. این طعن نارواست. ابن منیر می گوید: به خدا پناه می برم و بیزارم از آنچه زمخشری به قاریان نسبت داده است. آری او کورکورانه رفته است و خیال کرده که قرائات اجتهادی و اختیاری است، من می دانم که این قرائتهایی که پیامبر بر جبریی ل خوانده است همانطور است که بر او نازل شده است و این قرائتها به تواتر به ما رسیده است، پس قرائتهای هفتگانه اجمالاً و تفصیلاً متواتر هستند. و حرف زمخشری و امثال او قابل اعتناء نیست اگر این نبود که زمخشری عالم به قرائت و ادبیات عرب است می توان او را از ربقه اسلام خارج کرد، به هر حال زمخشری راهی پر خوف را طی کرده است. آنچه او می گوید که تفصیل قرائات سبعه متواتر نیستند و بستگی به نظر مسلمانان بوده است، غلط است چه اینکه هیچ یک از مسلمانان چنین حرفی نزده اند. در نهایت ابن منیر ضمن بیان شواهدی بر صحت قرائت ابن عامر می گوید: هدف این نیست که قرائت را مطابق ادبیات عرب اصلاح کنیم بلکه باید ادبیات را بر اساس قرآن اصلاح کرد. ⁽¹⁾

نام علی

برخی در باره ی اسم علی گفته اند: علی اسمی که به سبب آن تبرک می جویم، اول آن «چشم»، (عین) است و اگر آخر آن را فراموش کردم، آخر آن «برای من» (لی) است.

اسم الذی تیمّنی اوله ناظرة

ان فاتنی اوله فان لی آخره

دیگری در باره ی اسم ابراهیم گفته است: صاحبش او را ابراهیم نامید. زیبایی چهره اش حقیقت نام او را توصیف می کند. آری او مانند ابراهیم در دل آتش ساکن می شود و آتش او

را نمی سوزاند.

سماه ابراهیم مالکه

و لحسنه وصف یصدقه

اضحی کابراهیم یسکن فیه

نار القلوب و لیس تحرقه

دیگری گفته است از آتش در شگفتم که چگونه با علاقه ای که به تو دارد سوزشش باقی است. به آتش گویم سرد و سالم باش که ابراهیم در آن است.

عجبت لنا قلبی کیف تبقی

حرارتها و حبک یحتویه

فیا نیرانه کونی سلاما

و بردا ان ابراهیم فیه

سعدالدین عربی در باره ی ایوب گوید: ملامت کنندگان، مرا به علاقه او ملامت کنند در حالی که گوش عاشق سخن آنان را نمی شنود، محبوبم ایوب نامیده شده و عاشق او گرفتارش گشته است.

یلوم علی حبه العاذلون

و لا سمع للعذل فیه و لا

یسمی بایوب محبوبنا

و لکن عاشقه المبتلی

دیگری در باره ی نام فرح گوید: ای آنکه از معما با خبری و معما می گویی و پاسخ می دهی، بگو آن چیست که چون حرف را وارونه سازند نام او بدست آید.

یا خبیراً بالمعما خبرة تعلو و تطفُو

هات قل لی ایّما اسم عندما یقلب حرفُ

عزالدین موصلی در باره ی اسم سعید آورده است: اسم کسی که در من شقاوت ایجاد کرده است و شقاوت من به خاطر او افزوده می شود. هرگاه من و او در جایی جمع شویم، مخالف ما گوید این شقی و آن سعید است.

اسم الذی شاقنی سعید

و لی شقاء به یزید

اذا اجتمعا یقول ضدی

هذا شقی و ذا سعید

اهلی

اگر به دست اشارت کنی به جانب من

برد به سوی تو روحم چون مرغ دست آموز

بیضاوی

نام او عبداللّٰه و شهرت وی ناصر الدین و کنیه اش ابوالخیر فرزند عمر بن محمد بن علی بیضاوی است. مردی پارسا بود، وی به تبریز رفت و ناشناس در کلاس درسی در کنار کفشها نشست. استاد اشکال هایی بر موضوعی که مطرح کرده بود، بیان می کرد. بیضاوی اجازه خواست تا پاسخ گوید. استاد گفت: به شرطی که درس مرا فهمیده باشی. بیضاوی گفت:

میخواهی درس شما را با عبارات خودتان بازگو کنم؟ استاد متعجب شد و پاسخ مثبت داد.

بیضاوی درس استاد را بیان کرد و حتی خطاهای وی را اصلاح نمود و پاسخ اشکال های او را مطرح ساخت و اشکالاتی بیان کرد. استاد از پاسخ اشکالات او باز ماند. وزیر در مجلس بود، نام و نشان او را پرسید و وی را در جای خود نشانید و درخواست کرد که قضاوت شیراز را بپذیرد. بیضاوی قبول کرد و وزیر خلعتی به او بخشید. بیضاوی در سال 685 وفات یافت و در تبریز دفن شد. الغایة در فقه و شرح المصابیح، المنهاج، الطالع و المصباح از جمله آثار اوست.

گواهی موی چشم

نیشابوری در تفسیر آیه اَلْیَوْمَ نَخْتِمُ عَلیٰ أَفْوٰاهِهِمْ وَ تُکَلِّمُنٰا أَیْدِیهِمْ... ⁽¹⁾، آورده است در اخبار صحیحه ای آمده است که اعضا آدمی در قیامت علیه او گواهی می دهند، مویی از پلک چشم بحرکت می آید و اجازه گواهی به نفع صاحب خود می خواهد. خدا به او اجازه شهادت می دهد. وی گواهی می دهد که صاحبش در خوف خدا گریسته است. خدا او را می بخشد.

نام مجنون

نام مجنون که شیدای لیلی بود، احمد و لقب وی قیس است. مجنون گفته است: مرا آزردی و با حرفی مرا از پا درآوردی دور از من شدی و راه برمن بستی و اندوهی از خود در من بجا گذاشتی.

واذیتنی حتی اذا ما قتلتنی

بقول یحلّ العصم سهل الاباطح

تجافیت عنی حین لالی حیلة

و خلفت ما خلفت بین الجوانح

نیز گفته است: هر شب به ستاره نسر بنگر من هم شب به آنجا نگاه می کنم، شاید دیده من به چشم تو افتد و از غصه دل خود به او شکوه بریم و او یاریمان کند.

الی الکواکب النسر انظری کل لیلة

فانی الیه بالعشیة ناظر

عسی یلتقی لحظی و لحظک عنده

و نشکو الیه ما تجنّ الضمائر

یکی از بزرگان می گوید: ⁽²⁾

دل جز ره عشق تو نپوید هرگز

جز محنت و درد تو نجوید هرگز

صحرای دلم عشق تو شورستان کرد

تا مهر کسی دگر نروید هرگز

گویند

در عشق هوای وصل جانان نکنم

هرگز گله از محنت هجران نکنم

سوزی خواهم که سازگارش نبود

دردی خواهم که یاد درمان نکنم

عطار

گر تو را دانش اگر نادانیست

آخر کار تو سرگردانیست

ما پنبه ز روی ریش برداشته ایم

وز دل غم نوش و نیش برداشته ایم

فرهاد صفت گذشته از هستی خویش

این کوه بلا ز پیش برداشته ایم

مولوی

کشته و مرده به پیشت ای قمر

به که شاه زندگان جای دگر

مناجات

دو بیتی زیر در مسیر حجاز به خاطرم رسید.

آهنگ حجاز می نمودم من زار

کامد سحری بگوش دل این گفتار

یارب به چه روی جانب کعبه رود

رندیکه کلیسا ازو دارد عار

ای دل که ز مدرسه به دیر افتادی

واندر صف اهل زهد غیر افتادی

الحمد که کار را رساندی تو بجای

صد شکر که عاقبت بخیر افتادی

تا از ره و رسم عقل بیرون نشوی

یک ذره از آنچه هستی افزون نشوی

گفتم که کنم تحفه ات ای لاله عذار

جان را چو شوم ز وصل تو برخوردار

گفتا که بهایی این فضولی بگذار

جان خود زمن است غیر جان تحفه بیار

ای چرخ که با مردم نادان یاری

هر لحظه بر اهل فضل غم می باری

پیوسته ز تو بر دل من بار غمی است

گویا که ز اهل دانشم پنداری

عطار

کفر کافر و دین دیندار را

ذره یی دردت دل عطار را

ذره یی درد خدا در دل ترا

بهتر از هر دو جهان حاصل ترا

هرکه را این درد نبود مرد نیست

نیست درمان گر ترا این درد نیست

خالقا بیچاره ی کوی توام

سرنگون افتاده دل سوی توام

ای جهانی درد همراهم ز تو

درد دیگر وام می خواهم ز تو

رنج اندر کوی تو رنجی خوش است

درد تو در قعر جان گنجی خوش است

درد تو باید دلم را درد تو

لیک نه در خورد من در خورد تو

درد چندانی که داری می فرست

لیک دل را نیز یاری می فرست

دل کجا بی یاریت دردی کشد

کاینچنین دردی نه هر مردی کشد

عذاب بصره

ابن اثیر در کامل ذیل حوادث سال 285 آورده است: بادی زرد سپس سبز و سپس سیاه در بصره وزید، بعد باران شروع به باریدن نمود. بعد تگرگی بارید که وزن هر دانه آن صد و پنجاه درهم بود.

در همان سال در کوفه بادی زرد آمد و تا مغرب بود. سپس بادی سیاه وزید و مردم به سوی خدا تضرع کردند، در پی آن باران بسیاری بارید و در روستایی از اطراف کوفه به نام احمد آباد، باران سنگ سیاه و سفید بارید که وسط آنها گل بود، از آن شنها به بغداد بردند، موجب شگفت مردم شد.

گناه و بهشت

عارفی گوید: وقتی پدر ما، آدم علیه السلام بعد از آنکه خدایش گفت تو و همسرت در بهشت بنشینید، و یک گناه از وی سر زد و دستور به اخراجش داد، چگونه امیدوار شویم که وارد بهشت شویم با اینکه ما پی در پی، بر گناه نشسته ایم.

من این مطلب را در کتاب سفرنامه حجاز به زبان فارسی به شعر در آوردم:

جد تو آدم بهشتش جای بود

قدسیان کردند بهر او سجود

یک گنه چون کرد گفتندش تمام

مذنبی مذنب برو بیرون خرام

تو طمع داری که با چندین گناه

داخل جنت شوی ای رو سیاه

عشق

یکی از مورخان پس از بیان داستان عده ای که از شدت عشق هلاک شده بودند، می گوید:

وقتی محبت عاشقان به لیلی و سلمی عقل آنان را از بین برد. چه می شود اگر آنها عاشق

عالم اعلی باشند.

اذا کان حبّ الهائمین من الوری

بلیلی و سلمی یسلب اللب والعقلا

فماذا عسی ان یصنع الهائم الذی

سری قلبه شوقا الی العالم الاعلی

حسرت

در تفسیر نیشابوری ذیل آیه أَنْ تَقُولَ نَفْسٌ یٰا حَسْرَتیٰ عَلیٰ مٰا فَرَّطْتُ فِی جَنْبِ اللّٰهِ... ⁽¹⁾،

آورده است: ابوالفتح در فقه سرآمد بود و نزد مردم محترم و ثروت زیادی داشت، وی وقتی به بغداد آمد، در نظامیه بغداد به تدریس مشغول شد، محل مرگ او همدان است، چون نزدیک مرگش رسید به دوستانش گفت: بیرون شوید، وقتی آنان خارج شدند، پی در پی به صورتش می زد و می گفت یٰا حَسْرَتیٰ عَلیٰ مٰا فَرَّطْتُ فِی جَنْبِ اللّٰهِ ، وی گفت: ای ابوالفتح، عمر خود را در طلب دنیا و پست و اموال ضایع کردی و دائماً با پادشاهان در رفت وآمد بودی، و دوبیتی ذیل را سرود که: در تعجبم از دانشمندان که چگونه عمر را به غفلت می گذرانند، و چگونه لباس حرص را در پیشامدها بر زمین می کشانند، چنان اطراف خان ستمگران می چرخند که گویا اطراف خانه خدا در طوافند.

عجبتُ لاهل العلم کیف تغافلوا

یجرّون ثوب الحرص عند المهالک

یدورون حول الظالمین کانهم

یطوفون حول البیت وقت المناسک

نیشابوری می گوید: او در همین حال بود تا از دنیا رفت. من پناه می برم به خدا از چنین حالی و چنین مرگی و از خدا می خواهم که بر من منت نهد که از این وبال خلاصی یابم. ⁽²⁾

گویم

کردیم دلی را که نبد مصاحبش

در خانه ی عزلت از پی اصلاحش

و ز فر من الخلق بر آن خانه زدیم

قفلی که نساخت قفل گر مفتاحش

گویم

از فتنه این زمانه شور انگیز

برخیز و بهر جایی که توانی بگریز

ور پای گریختن نداری باری

دستی زن و در دامن خلوت آویز

پزشک معشوق

ابن جوزی بر سر منبر بود، یکی از حاضران به پا خاست و گفت: چه می گویی در باره ی زنی که به درد ابنه مبتلا شده است؟ ابن جوزی در پاسخ او به زبان شعر گفت: گویند لیلی در عراق بیمار است، کاش من طبیب او باشم.

یقولون لیلی فی العراق مریضة

فیا لیتنی کنت الطبیب المداویا

گفته اند: ابن جوزی همسری به نام نسیم داشت، که او را طلاق داد و از کار خود پشیمان گشت. در مجلسی دو زن بین ابن جوزی و نسیم نشسته بودند، وی به آن دو رو کرد و گفت:

ای دو کوه نعمان بگذارید نسیم صبا بوزد و من آرامش یابم.

ایا جبلی نعمان بالله خلیا

نسیم الصبا یخلص الی نسیمها

حذف و تقدیر صوفیان

فاضل صلاح صفدی در شرح لامیة العجم می نویسد: روزی از روزهای سال 726 هجری، در شهر صفد، (نزدیک حمص از شهرهای سوریه)، وارد بر مجلس علی بن صیاد فارسی شدم. وی سوره ضحی را تفسیر می کرد و می گفت: رسول خدا صلی الله علیه و آله می فرماید: احسان آن است که خدا را چنان عبادت کنی که گویا تو او را می بینی و اگر تو او را نمی بینی، او که تو را می بیند. ⁽¹⁾

سپس گفت: یکی از صوفیان گفته است جمله اگر تو او را نمی بینی، به این معناست که اگر تو از خودت غایب شدی و خود را ندیدی، او از تو غایب نیست و تو را می بیند.

ابن صبا حرف آن صوفی را پسندید و حاضران نیز او را تحسین کردند. من گفتم: حرف آن صوفی در صورتی درست است که قانون عرب با آن موافق باشد، چه اینکه این شرط و جواب است و هر دو ساکن شده اند و معنای صحیح این است که اگر تو او را نمی بینی او تو را می بیند.

مباشر و سبب

از شرح لامیه نقل شده است که از ابن جوزی پرسیدند: چگونه قتل امام حسین علیه السلام به یزید نسبت داده می شود، در حالیکه او در شام بود، و مقاتله در عراق رخ داده است؟ وی شعر رضی را سرود که گفته است: تیری از جانب تیرانداز سِلمی رها شد و بر عراقی اصابت کرد.

گفتم: چقدر دور بود هدف تو.

سهم اصاب و رامیه بذی سلم

من بالعراق لقد ابعدت مرماک

انسان و دانش

زمخشری سروده است: دانش خاص خداست و غیر او در جهل فرو می روند، چه رسد به خاک که دانش داشته باشد، می کوشد که بداند که نمی داند.

العلم للرحمن جل جلاله

و سواه فی جهلاته یتغمغم

ما للتراب و للعلوم و انما

یسعی لیعلم انه لا یعلم

فخر رازی نیز گوید:

آخرین تلاش عاقلان بسته شده است و نهایت سعی عالمان گمراهی است. ما از تلاشمان در تمام عمر خود بهره نبرده ایم مگر اینکه چند قیل و قال جمع کردیم. روح ما در جسم ما حبس و نتیجه ی زندگی ما بیچارگی شد.

نهایة اقدام العقول عقال

و غایة سعی العالمین ضلال

و لم نستفد من سعینا طول عمرنا

سوی ان جمعنا فیه قیل و قال

و ارواحنا محبوسة فی جسومنا

و حاصل دنیانا اذیً و وبال

وی نیز به فارسی سروده است:

هرگز دل من ز علم محروم نشد

کم ماند ز اسرار که مفهوم نشد

هفتاد و دو سال فکر کردم شب و روز

معلومم شد که هیچ معلوم نشد

گویند

چه شتابست در کرشمه و ناز

ما گرفتار روزگار دراز

مولوی

ای جفای تو راحت خوب تر

انتقام تو زجان محبوب تر

نار تو اینست نورت چون بود

ماتمت این است سورت چون بود

نالم و ترسم که او باور کند

وز کرم آن جور را کمتر کند

عاشقم بر لطف و بر قهرش بجد

این عجب من عاشق و این هر دو ضد

عشق از اول سرکش و خونی بود

تا گریزد هرکه بیرونی بود

جواب حرف صدارت پناه

تا سرو قبا پوش ترا دیده ام امروز

در پیرهن از ذوق نگنجیده ام امروز

هشیاریم افتاد بفردای قیامت

زان باده که از دست تو نوشیده ام امروز

صد خنده زند بر حلل قیصر و دارا

این جنده پر بخیه که پوشیده ام امروز

افسوی که بر هم زده خواهد شد از آن روی

شیخانه بساطی که فرو چیده ام امروز

بر باد دهد توبه صد همچو بهایی

آن طره طرار که من دیده ام امروز

فغانی

فکر دگر نماند فغانی بیار جان

عاشق بدین خیال و تأمل ندیده ام

عشق

چیزی که در ششم ماه مبارک رمضان در شیروان به خاطرم رسید:

ای آنکه دلم غیر جفا از تو ندید

وی از تو حکایت وفا کس نشنید

قربان سرت شوم بگو از ره لطف

لعلت بدلم چه گفت کز من برمید

بازار عشق

نیز آنچه در کاشان گفته ام:

آنانکه شمع آرزو در بزم عشق افروختند

از تلخی جان کندنم از عاشقی واسوختند

دی مفتیان شهر را تعلیم کردم مسئله

و امروز اهل میکده رندی زمن آموختند

چون رشته ی ایمان من بگسسته دیدند اهل کفر

یک رشته از زنار خود در خرقه من دوختند

یا رب چه فرخ طالعند آنانکه در بازار عشق

دردی خریدند و غم دنیا و دین بفروختند

در گوش اهل مدرسه یا رب بهایی شب چه گفت

کامروز آن بیچارگان اوراق خود را سوختند

نور ستارگان

وقتی اختلاف شد در اینکه نور ستارگان اصلی است یا چون ماه از خورشید کسب نور می کنند؟ علامه پس از بیان اینکه ماه از خورشید کسب نور می کند، می گوید: در این باب

اختلاف است ولی نتیجه نظر او این است که ستارگان از خورشید کسب نور می کنند. حال اگر کسی بگوید چرا جمله او را که می گوید: الاشبه انها ذاتیه مربوط به برخی کواکب نباشد و استخدام صورت نگرفته باشد؟ گوئیم خیلی از ذوق سلیم بعید است، چون یا نور کواکب از خود آنهاست و یا خورشید و راه سومی وجود ندارد.

اگر گفته شود: ممکن است نظر علامه در اختلاف ستارگان مربوط به پنج ستاره مریخ و مشتری و زحل و عطارد و زهره باشد، و مراد از اینکه کسب نور ستارگان و یا نور دهی آنها، اختلافی است به معنای این نیست که اختلافی در همه ی ستارگان نیست تا اینکه کذب گوینده روشن شود زیرا که خلاف در کل مستلزم خلاف در بعض است.

در پاسخ گوئیم: وقتی ما راهی برای نورانیت ستارگان نیافتیم، دلیل را به برخی ستارگان اختصاص می دهیم نه اینکه بخواهیم فقط برخی را بیان کرده باشیم و نه نقل خلاف در بعض و اینکه علامه کاذب نباشد. چه اینکه بی دلیل است این حرف که خلاف در کل مستلزم خلاف در بعض باشد، و البته این از انسان صاحب رأی نیست. چرا که محذور لزوم کذب سخن علامه در این نقل نیست، بلکه محذور این است کلام او بی معنا خواهد شد.

همین شکل در نزاع اشاعره و معتزله نیز هست. این دو اختلاف دارند که آیا افعال بندگان از خود آنهاست یا کسبی بوده و خدا افعال را صادر می کند. کسی ممکن است اشکال کند و بگوید: اختلاف در کل افعال است چگونه به برخی افعال اختصاص پیدا کرده است. وی می تواند پاسخ دهد که اختلاف در کل مستلزم اختلاف در بعض است و اینکه نقل خلاف از بعض کردیم به این دلیل است که راهی برای صدور کل پیدا نکردیم. البته این سخن بی ارزش است و بدور از سخنی حکیمانه می باشد.

همچنین اگر گفته شود که از نشانه های مختلفی در کلام علامه این قول تقویت می شود که نظر وی به پنج ستاره بر می گردد، اگر گفته شود این صحیح است در ستارگانی که زیر خورشید هستند ولی ستارگان روئین...

از جمله این شواهد عبارتند از:

1- مراد از روئین (علویه) که واژه ای اصطلاحی است، ستارگان فوق شمس است نه همه ی آنها.

2- قرینه دیگر در کلام علامه این است که وی وقتی از خسوف قمر و کسب نور وی از خورشید سخن می گوید، چون قمر سیاره است لازم است به احوال او بپردازد نه ستارگان.

3- علامه با کمترین فاصله می گوید: دانشمندان اختلاف کرده اند که آیا کواکب دارای رنگ مخصوص هستند؟ اکثر علماء می گویند: رنگ مخصوص دارند مانند رنگ زحل و پرتو مشتری و زهره و قرمزی مریخ و زردی عطارد و در خورشید اختلاف است و رنگ قمر در خسوف آشکار می شود.

از ظاهر بیان علامه بدست می آید که مراد وی اختلاف در رنگ سیارات است و لذا ماقبل آن هم اختلاف انوار آنها بود، چه اینکه ادامه ی کلام قرینه ی ابتدای آن است.

4- نیز علامه می گوید: اگر گفته شود یکی از ستارگان غیر از خورشید به باقی آنها نور می دهد... از این عبارت بدست می آید که اگر مراد علامه عموم بود کسی می تواند چنین اشکال کند که ستاره های ثابت نیز اختلافی از نظر وضع به اینکه قریب یا بعید باشند ندارند لذا دلیل تمام نیست.

می گویم: هیچ کدام از این قرائن دلالت بر بحث ما ندارد چرا که مراد از علویه ستارگان فوق الشمس نیست و علویه معنای اصطلاحی ندارد و این ایرادی نیست.

قرینه دوم نیز صحیح نیست چه اینکه اگر یک ستاره استفاده از نور خورشید کند لازم است ستارگان دیگر نیز مطرح شوند.

قرینه سوم نیز صحیح نیست چرا که مناسبتی با مطلب ندارد. در این عبارت آمده است که مشهور اختلاف دارند از اینکه ستارگان غیر از قمر نور دارند یا نه و بیان هفت ستاره به عنوان تمثیل است نه شاهد خصوصیت.

قرینه چهارم نیز درست نیست چرا ستارگان نور ده اگر ثابت باشند در هیچ وقت هلال و غیر آن نمی شوند و قرب و بعد آنها بی تأثیر است و اگر ثابت نباشند گاهی هلالی و گاهی به شکل دیگر هستند.

از این اشکلات که بگذریم، شواهدی قائم است بر اینکه کلام علامه عام است و شامل همه ی ستارگان ثابت و متغیر می شود. از جمله ی این شواهد این است که وی در آخر بحث گفته است: ستارگان ثابت در طلب نور قسمت مریی آنها با علویه شریکند. حال اگر ذکر ثوابت با علویه در این جمله برای استفاده همگی آنها از خورشید نباشد، خلاف انتظار است.

حال که این را متوجه شدی بدان که: شعاع از دو راه در جسم نفوذ می کند 1- نفوذ عبوری مانند نفوذ چشم که از برخی چیزها می گذرد و به ستاره می رسد. 2- نفوذ وقوفی که به ماوراء تجاوز نمی کند مانند درخشندگی آتش در قرمزی، نفوذ اول محتاج به این نیست که جسم

به شکلی در آید که پرتو در آن نفوذ کرده است و نیز مستلزم انعکاس نمی باشد بخلاف نفوذ دوم که جسم از آن اثر می پذیرد و انعکاس ظاهر می باشد.

حال گوئیم کسانی که می گویند ستارگان از شمس نور می گیرند باید نفوذ شعاع شمس را وقوفی بدانند که اعماق آنها از نور خورشید پر شده باشد.

اگر کسی بگوید: اگر خورشید در عمق ستاره نفوذ کند باید خفیف باشد و به همان اندازه باید شعاع چشم هم در آن اثر کند. گوئیم: اگر مراد نفوذ به معنای دوم باشد، لازم نیست ستارگان خفیف باشند، نفوذ چشم هم به معنای دوم است و حاجب ماوراء نمی باشد. البته وجود مانع موجب شده است که چشم نتواند مانند خورشید در جسم نفوذ کند.

نیز گفته شده است: اگر نور چشم از خورشید لطیف تر نباشد، سنگین تر از او نیست در حالی که نفوذ آن مانند نفوذ خورشید نیست.

در جواب می گوئیم: اگر مراد کیفیت نفوذ خورشید نفوذ نکردن چشم باشد، معلوم است و این ضرری به آنچه که ما گفتیم نمی رساند و اگر مراد او این باشد که چرا نور چشم در حال درخشش خورشید نفوذ نمی کند علت آن شدت نور خورشید است چنانچه شدت نور خورشید نمی گذارد نور چشم در برف نفوذ کند، همین علت است که نور چشم در سیارات نافذ نیست و صاحب ماوراء است...

وحشی

بر دری زامد شد بسیار آزاریم هست

گر خدا صبری دهد اندیشه ی کاریم هست

صبر در می بندد اما نیستم ایمن زخود

خانه ی پر رخنه و کوتاه دیواریم هست

گر شود ناچار دندان بر جگر باید نهاد

چاره ی خود کرده ام جان جگر خواریم هست

کی گریزم از درت اما زمن غافل مباش

نقش دیوارم و لیکن پای رفتاریم هست

هر چه گویم در فراقت روز و شب داند دلم

بیش از اینم ناله و صد چند گفتاریم هست

گرچه ناید بندگی من به کار کس ولی

گر تو هم خواهی که بفروشی خریداریم هست

خلوت

نظامی در بیان جدا شدن از مردم گوید:

قدر دل و پایه ی جان یافتن

جز بریاضت نتوان یافتن

جثه ی خود پاکتر از جان کنی

چون که چهل روز به زندان کنی

مرد به زندان شرف آرد بدست

یوسف از این روی بزندان نشست

رو به پس پرده و بیدار باش

خلوتی پرده ی اسرار باش

هر چه خلاف آمد عادت بود

قافله سالار سعادت بود

خاقانی

همچنین فرد باش خاقانی

کافتاب اینچنین دلفروز است

یار موی سفید دید و گریخت

که به دزدی دلش نوآموز است

آری از صبح دزد بگریزد

گر پی جان سلامت اندوز است

گرچه مویم سفید شد بی وقت

سال عمرم هنوز نوروز است

شب کوته که صبح زود دمد

نه نشان درازی روز است

امیر خسرو دهلوی

سخن گرچه هر لحظه دلکش تر است

چو بینی خموشی از آن بهتر است

در فتنه بستن دهان بستن است

که گیتی به نیک و بد آبستن است

پشیمان زگفتار دیدم بسی

پشیمان نگشت از خموشی کسی

شنیدن زگفتن به اردل نهی

گر این پر شود مردم از وی تهی

صدف زان سبب گشت گوهر فروش

که از پای تا سر همه گشت گوش

همه تن زبان گشت شمشیر تیز

بخون ریختن زان کند رستخیز

خاقانی

نور خدا بر دمد از خوی خوش

موی سفیدی کند از بوی خوش

مکرم اگر چند کشد جور دهر

هم دهد از منفعت خویش بهر

در که شکستند نه باطل شود

سرمه ی چشم و فرح دل شود

مردمی از مردم بی رو که دید

روی در آینه ی زانو که دید

خاقانی

خاقانی را مپرس کز غم

ایام چگونه می گذارد

جو جوستد آنچه دادش ایام

خرمن خرمن همی سپارد

خاقانی

عذر داری بنال خاقانی

کاهل کم داری آشنا کمتر

دشمنانت زخاک بیشتراند

دوستانت زکیمیا کمتر

گویند

وقت غنیمت شمار

ورنه چو فرصت نماند

ناله کرا داشت سود

آه کی آمد بکار

صفدی صلاح صفدی گوید: خطای دوستت را بپوشان و کار نیک او را آشکار ساز، در باره دوست چون تاریکی با آتش باش که دود را مخفی و نور آن را آشکار می کند.

صدیقک مهما جنی غَطِّه

و لا تخف شیاً اذا احسنا

و کن کالظلام مع النار اذ

یواری الدخان و یبدی السنا

سنایی

خدایا زخوانی که از بهر خاصان

کشیدی نصیب من بینوا کو

اگر می فروشی بهایش که داده است

و گر بی بها می دهی سهم ما کو

گله از دوستان

گفته اند: ای کسانی که رفتید و حالم را بد کردید. از دست ستم شما چه کنم، ببخشید بیمار خود را که عمر سپری شد و حالم دگرگون است.

یا من هجروا و غیّروا احوالی

مالی جلد علی جفاکم مالی

جودوا بوصالکم علی مدنفکم

فالعمر قد انقضی و حالی حالی

اسماء انبیاء

اسم پیامبران که در قرآن آمده است، بیست و پنج تا است و عبارتند از: پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله آدم، ادریس، نوح، هود، صالح، ابراهیم، لوط، اسماعیل، اسحاق، یعقوب، یوسف، ایوب، شعیب، موسی، هارون، یونس، داود، سلیمان، الیاس، الیسع، زکریا، یحیی، عیسی و نیز ذوالکفل نزد بسیاری از مفسران.

عبادت صحیح

فخر رازی در تفسیرش ذیل آیه اُدْعُوا رَبَّکُمْ تَضَرُّعاً وَ خُفْیَةً ⁽¹⁾آورده است: متکلمان اتفاق نظر دارند که کسی خدا را برای ترس از عذاب یا امید به بهشت عبادت کند، عبادتش صحیح نبوده است و اگر نماز خوان بگوید نماز می خوانم به قصد هراس از جهنم و امید به ثواب، نمازش صحیح نیست. ⁽²⁾

حجاج

نیشابوری، ذیل آیه ...وَ لاٰ تَلْمِزُوا أَنْفُسَکُمْ وَ لاٰ تَنٰابَزُوا بِالْأَلْقٰابِ... ⁽³⁾، پس از بیان عادات بد حجاج بن یوسف می گوید: وی صد و بیست هزار مرد را به قتل صبر (بی گناه) کشت. در زندان او هشتاد هزار مرد و سی هزار زن، بود که سی و سه هزار تن از آنها مستحق هیچ گناهی چون قطع دست و قتل و آویخته شدن به دار نبودند.

انسان

واژه انسان مشترک بین زن و مرد است و در مذکر و مؤنث استعمال می شود. گاهی برای زن انسانه بکار می برند، مانند شعر ذیل که صاحب قاموس می گوید: لباس از عشق مرد پوشانید زن جوانی که ماه شب چهارده از او خجل بود. وقتی چشم من فحشایی کند با اشکش غسل می کند.

لقد کستنی فی الهواء

ملابس الصب الغزل

انسانة فتانة

بدرالدجی منها خجل

اذا زنت عینی بها

فبالدموع تغتسل

انسان و جنّ

فیروزآبادی می گوید: انس یعنی بشر مانند انسان. مفرد آن انسی است. وی در بخش نون کتاب قاموس می گوید: ناس به انس و جنّ گفته می شود و جمع آن اناس است، چنین جمعی که ال بر آن وارد شود، نادر است. از این سخن بدست می آید که اطلاق انس بر جنّ صحیح است ولی این بعید به نظر می رسد.

مولوی

آفتی نبود بتر از ناشناخت

تو بر یار و نیاری عشق باخت

یار را اغیار پنداری همی

شادیی را نام بنهادی غمی

اینچنین نخلی که قد یار ماست

چونکه ما دردیم نخلش دار ماست

اینچنین مشکین که زلف میر ماست

چونکه بی عقلیم آن زنجیر ماست

سنایی

صوفیان در دمی دو عید کنند

عنکبوتان مگس قدید کنند

آنکه از دست روح قوت خورد

کی نمک سود عنکبوت خورد

سنایی

زالکی کرد سر برون ز نهفت

کشتک خویش خشک دید چه گفت

ای همه آن تو چه نو چه کهن

رزق بر تو است هر چه خواهی کن

اوحدالدین کرمانی

آن کس که صناعتش قناعت باشد

کردار وی از جمله ی طاعت باشد

زنهار طمع مدار الا زخدا

کین رغبت خلق نیم ساعت باشد

گویم

جور کم به ز لطف کم باشد

که نمک بر جراحتم پاشد

جور کم بوی لطف آید از او

لطف کم محض جور زاید ازو

لطف دلدار اینقدر باید

که رقیبی ازو برشک آید

اوحدی کرمانی

در خانه دلم گرفت از تنهایی

رفتم به چمن چو بلبل شیدایی

چون دید مرا سرو سهی سر جنباند

یعنی به چه دلخوشی به بستان آیی

مجد همگر

مرا ز روی تعجب معاندی پرسید

پدر ز روی چه معنی نداشت روح اللّٰه

جواب دادم و گفتم که او مبشر بود

با حمد قرشی جمع خلق راز اله

مبشر از پی آن تا که مژده آرد زود

روا بود که دو منزل یکی کند در راه

عبدی گنابادی

هرکه سخن را به سخن ضم کند

قطره ای از خون جگر کم کند

مولوی

باده نی در هر سری شر می کند

آنچنان را آنچنان تر می کند

گر بود عاقل نکوتر می شود

ور بود دیوانه بدتر می شود

لیک چون اغلب بدند و بد پسند

بر همه می را محرم کرده اند

حکم اغلب راست چون اغلب بدند

تیغ را از دست رهزن استدند

جامی

مجموعه کونین بآیین سبق

کردیم تفحص ورقاً بعد ورق

حقا که نخواندیم و ندیدیم در او

جز ذات حق و شئون ذاتیه ی حق

خاقانی

خاقانیا به تقویت دوست دل نبند

وز غصه شکایت دشمن جگر مخور

بر هیچ دوست تکیه مزن کو به عاقبت

دشمن نماید و نبرد دوستی به سر

گر دوست از غرور هنر بیندت نه عیب

دشمن به عیب کردنت افزون کند هنر

ترسی ز طعن دشمن گردی بلند نام

بینی غرور دوست شوی پست و مختصر

پس دوست دشمن است به انصاف باز بین

پس دشمن است دوست به تحقیق درنگر

گر عقلت این سخن نپذیرد که گفته ام

این عقل را نتیجه دیوانگی شمر

ابوفراس در زندان

محقق تفتازانی در شرح کشاف ذیل آیه وَ إِذٰا قِیلَ لَهُمْ تَعٰالَوْا إِلیٰ مٰا أَنْزَلَ اللّٰهُ... ⁽¹⁾می گوید:

بنی حمدان سلاطینی خوش چهره، خوش سخن و سخاوتمند بودند و ابوفراس در فصاحت و بلاغت و اسب سواری و دلیری بین آنها یکتا بود، صاحب بن عباد در باره ی امرؤالقیس و نیز ابوفراس گفته بود: سرایندگی به پادشاهی شروع و به پادشاهی پایان یافت.

ابوفراس در ادب به کمال رسید، در جنگی اسیر رومیان شد و سروده های زمان اسارت وی رقت و لطافت ویژه ای دارد...

امیر خسرو دهلوی

گر آسایشی خواهی از روزگار

جمال عزیزان غنیمت شمار

به جمعیت دوستان روی نه

پراکندگان را به یک سوی نه

به دوری مکوش ارچه بدخوست یار

که دوری خود افتد سرانجام کار

اگر جامه تنگست پاره مکن

که خود پاره گردد چو گردد کهن

مزن شاخ اگر میوه تلخست نیز

خود افتد چو پیش آیدش برگ ریز

چو لابد جداییست از بعد زیست

بعمدا جدا زیستن بهر چیست

کجا بودی ای مرغ فرخنده پی

چه داری خبر از حریفان حی

بشادی کجا می گذارند گام

سفر تا چه جایست و منزل کدام

فغان زان حریفان پیمان گسل

که یکره زما برگرفتند دل

گویند

کی بود که سر زلف ترا چنگ زنم

صد بوسه بر آن لبان گلرنگ زنم

در شیشه کنم مهر و وفای همه را

در پیش تو ای نگار بر سنگ زنم

رشید وطواط

دور از درت ای شکر لب سیمین بر

از رنج تن و درد دل و خون جگر

حالیست که گر عوض کنم با مرگش

چیز دگرم نهاد باید بر سر

مولوی

فرخ آن ترکی که استیزه نهد

اسبش اندر خندق آتش جهد

چشم خود از غیر و غیرت دوخته

همچو آتش خشک و تر را سوخته

گر پشیمانی بر او عیبی کند

آتش اول در پشیمانی زند

هر چه از وی شاد گردی در جهان

از فراق آن بیندیش آن زمان

زانچه گشتی شاد بس گر شاد شد

آخر از وی جست و هم چون باد شد

از تو هم بجهد تو دل بر وی منه

پیش کو بجهد تو پیش از وی بجه

سعدی

تا سگان را وجوه پیدا نیست

مشفق و مهربان یکدیگرند

لقمه یی در میان شان انداز

که تهیگاه یکدگر بدرند

مولوی

هر بلا کاین قوم را حق داده است

زیر آن گنج کرم بنهاده است

لطف او در حق هرکه افزون شود

بی شک آنکس غرقه اندر خون شود

دوستان را هر نفس جانی دهد

لیک جان سوزد اگر نانی دهد

گویند

فلک دون نواز یک چشم است

آن یکی هم به فرق سر دارد

هر خری را که دم گرفت به مشت

می نداند که دم خر دارد

می برد تا فراز کله خویش

بیندش دم چو دست بردارد

برزمینش زند که خورد شود

خر دیگر بجاش بردارد

سنایی

این جهان بر مثال مرداریست

کرکسان گرد او هزار هزار

این مرآن را همی زند مخلب

آن مراین را همی زند منقار

آخرالامر بگذرند همه

وز همه باز ماند آن مردار

مولوی

هر چه داری در دل از مکر و رموز

پیش ما پیدا بود مانند روز

که بپوشیمش ز بنده پروری

تو چرا رسوایی از حد می بری

لطف حق با تو مداراها کند

چونکه از حد بگذری رسوا کند

عطار

دعوی خدمت کنی با شهریار

خود ز عشق خویش باشی بی قرار

گرچه خود را سخت بخرد می کنی

درحقیقت خدمت خود می کنی

چند خواهی بود مرد ناتمام

نه بد و نه نیک نه خاص و نه عام

سیف الدین صوفی

هر چند گهی ز عشق بیگانه شوم

با عافیت آشنا و همخانه شوم

ناگاه پری رخی به من برگذرد

برگردم از این حدیث و بیگانه شوم

از سیف الدین نقل شده است که وی بر بالین جنازه ای حاضر شد. حاضران از وی خواستند تا میت را تلقین دهد. او با این رباعی میت را تلقین داد:

گر من گنه جمله جهان کردستم

لطف تو امید است که گیرد دستم

گفتی که بروز (بوقت) عجز دستت گیرم

عاجزتر از این مخواه که اکنون هستم

گویند

گر ندارم از شکر جز نام بهر

آن بسی بهتر که اندر کام زهر

آسمان نسبت به عرش آمد فرود

ورنه بس عالیست پیش خاک تود

طلب آمرزش

یکی از بزرگان صوفیه گفته است:

بد کردم و اعتذار بدتر ز گناه

چون هست در این عذر سه دعوی تباه

دعوی وجود و دعوی قدرت و فعل

لا حول و لا قوّة الا باللّٰه

رشکی

از حال خود آگه نیم لیک اینقدر دانم که تو

هر گاه در دل بگذری اشکم زدامان بگذرد

عرفی

خوش آنکه از تو جفایی ندیده می گفتم

فرشته خوی من آیا ستمگری داند

معرفت

یکی از حکماء گوید: اگر می خواهی پروردگارت را بشناسی، بین خود و معاصی دیواری از آهن بساز.

خسرو

ما بی خبر از نظاره بودیم

جان رفت و خبر نکرد ما را

ضمیری

عشق آمد و صبر از دل دیوانه برون رفت

صد شکر که بیگانه از این خانه برون رفت

بابا نصیبی

وای به روزگار من در تو اگر اثر کند

ناله و آه نیمه شب گریه صبحگاهیم

احتیاط

گوسفندان غارت شده با گوسفندان اهل کوفه مخلوط شدند، برخی پارسایان از خوردن گوشت پرهیز می کردند. عابدی پرسید گوسفند چند سال عمر می کند، گفتند هفت سال.

وی هفت سال گوشت گوسفند نخورد.

طهارت دهان

سلیمان علیه السلام به بنی اسرائیل فرمود: در درون خود جز پاکیزه وارد نسازید و از دهان خود جز پسندیده خارج ننمائید.

لقمه حلال

عابدی گوید: اگر قرص نانی حلال بدست آورم، آن را می سوزانم و می کوبم و به صورت

دارویی برای معالجه بیماران استفاده می کنم.

پیروز

جنید بغدادی به علی بن سهل اصفهانی نوشت: از پیر و بزرگ خودت، ابوعبداللّٰه محمد بن یوسف بناء، پرسش نما که چه کسی بر کار خود چیره است؟ وی از پیر پرسید و او گفت بنویس: فرمان خدا غالب است.

دلبستگی

سمنون محب می گوید: نخستین وصال بنده به حق از خود گذشتگی است و نخستین دوری بنده از حق به خود دلبستگی است.

نصیبی

دامان خرابات نشینان همه پاکست

تر دامنی ماست که تا دامن خاکست

نظیری

گرد سر می گردم امشب شمع این کاشانه را

تا بیاموزم طریق سوختن پروانه را

نزاری گیلانی

مردم از محرومی و شادم که نومید از تو ساخت

تلخی جان کندنم امیدواران شما

صبری

بگرد خاطرم ای خوشدلی چه می گذری

کدام روز مرا با تو آشنایی بود

سنایی

ای اهل شوق وقت گریبان دریدنست

دست مرا بسوی گریبان که می برد

شرف بافقی

قطع امید من کند دمبدم از وصال خود

تا نکنم دل حزین شاد بانتظار هم

عماد فقیه

بر خاطرم غباری ننشیند از جفایش

آیینه محبت زنگار برنتابد

گلخنی

ای مردگان ز خاک یکی سر بدر کنید

بر حال زنده ی بتر از خود نظر کنید

حزنی

حزنی این عشق است نه افسانه چندین شکوه چیست

لب بدندان گیر و دندان بر جگر نه باک نیست

خان میرزا

بی درد دل حیات چو ذوقی نمی دهد

آسودگان به عمر خود آیا چه دیده اند؟

حسن دهلوی

حسن دعای تو گر مستجاب نیست مرنج

ترا زبان دگر و دل دگر دعا چه کند؟

شریف

نصیبم گشته چندان تلخ کامی بعد هر کامی

که ممنونم ز گردون گر به کام من نمی گردد

بابا نصیبی

شبها تو خفته من به دعا کز تو دور باد

آه کسان که بهر تو در خون نشسته اند

زنده در عشق چسان بود نصیبی مجنون

عشق آن روز مگر این همه دشوار نبود

عالمی کشته شد و چشم تو را ناز همان

صد قیامت شد و حسن تو در آغاز هنوز

شبلی

تلخ باشد زهر مرگ اما به شیرینی هنوز

می تواند تلخی هجران زکام من برد

گویند

ز شورانگیز خالی گشته حاصل دانه ی اشکم

که مرغ وصل هرگز گرد دام من نمی گردد

چنان زهر فراقی ریختی در ساغر جانم

که مرگ از تلخی آن گرد جان من نمی گردد

غم زمانه خورم یا فراق یار کشم

به طاقتی که ندارم کدام بار کشم

عشق تو اندیشه را سوخت که رسوا شدم

ورنه کس از من نبود عاقبت اندیش تر

بگذشت بهار و وانشد دل

این غنچه مگر شکفتنی نیست

سعدی

هزار جهد بکردم که سر عشق بپوشم

نبود بر سر آتش میسرم که نجوشم

گویند

ساکنان سر کوی تو نباشند بهوش

کان زمینست که از وی همه مجنون خیزد

اهلی

به عاشقان جگر چاک چون رسی اهلی

بیک دو چاک که در جیب پیرهن کردی

بجز هلاک خودش آرزو نباشد هیچ

کسی که یافت چو پروانه ذوق جانبازی

مجیر

به غم شاد شوی می دانم

غم دل با تو از آن می گویم

شکیبی

شبهای هجر را گذراندیم و زنده ایم

ما را به سخت جانی خود این گمان نبود

ای غائب از دو دیده چنان در دل منی

کز لب گشودنت به من آواز می رسد

حسن دهلوی

یکسر مو دلت سفید نگشت

هیچ مو در تنت سیاه نماند

ای حسن توبه آن گهی کردی

که ترا قوت گناه نماند

صبری

چون دل به شکوه لب بگشاید بگو که من

شرمنده از کدام وفای تو زادمش

یحیی

پاکبازم آرزوی دل نمی دانم چیست

این که مردم وصل می گویند حیرانم که چیست

ریاست

ابوسهل صعلوکی صوفی گوید: هرکس پیش از آمادگی ریاست، به ریاست تن دهد، خود را به خواری انداخته است.

وی نیز گوید: هرکس آرزوی مقامی کند که دیگران آن را به زحمت بدست آورده اند، به آنان خیانت کرده است.

تصوف

یکی از بزرگان صوفیه گوید: تصوف مانند سرسام است (مرضی که موجب هذیان شود).

آغازش هذیان و آخرش سکوت است و چون امکان یابد لال شود.

ابن سینا

مجدالدین بغدادی، می گوید: پیامبر خدا را به خواب دیدم، به او گفتم: در باره ی ابن سینا چه می گوئی؟ فرمود: مردی بود که می خواست بدون واسطه به خدا برسد، او را با دستم در حجاب قرار دادم و او در آتش افتاد. ⁽¹⁾

گر کسب کمال می کنی می گذرد

ور فکر محال می کنی می گذرد

دنیا همه بر سر خیالست خیال

هر نوع خیال می کنی می گذرد

گلخنی

هر چند شب آزرده تر از کوی توایم

پیش از همه کس روز دگر سوی توایم

گویم

جان به بوسی می خرد آن شهریار

مژده ای عشاق آسان گشت کار

ابذلوا ارواحکم یا عاشقین

ان تکونوا فی هوانا صادقین

در جوانی کن نثار دوست جان

رو عوان بین ذالک را بخوان

پیر چون گشتی گران جانی مکن

گوسفند پیر قربانی مکن

هرکه در اول نسازد جان نثار

جان دهد آخر به درد انتظار

سلمان ساوجی

از بسکه شکستم و بستم توبه

فریاد همی کند زدستم توبه

دیروز به توبه یی شکستم ساغر

امروز به ساغری شکستم توبه

خواجه نصیر طوسی

از هر چه نه از بهر تو کردم توبه

ور بی تو غمی خورم از آن غم توبه

وان نیز که بعد از این برای تو کنم

گر بهتر از آن توان از آنهم توبه

حسن دهلوی

دارم دلکی غمین بیامرز و مپرس

صد واقعه در کمین بیامرز و مپرس

شرمنده شوم اگر بپرسی عملم

ای اکرم اکرمین بیامرز و مپرس

ابوسعید

در راه یگانگی نه کفر است و نه دین

یک گام زخود برون نه و راه ببین

ای جان جهان تو راه اسلام گزین

با مار سیه نشین و با خود منشین

مولوی

من نگویم زین طریق آمد مراد

می طپم تا از کجا خواهد گشاد

سر بریده مرغ هر سو می طپد

تا کدامین سو دهد جان از جسد

مردنت اندر ریاضت زندگیست

رنج این تن روح را پایندگیست

هان ریاضت را به جان شو مشتری

چون سپردی تن به خدمت جان بری

هر گرانی را کسل خود از تن است

جان ز خفت دان که در پریدنست

من ز دیگی لقمه یی بندوختم

کف سیه کردم دهان را سوختم

یوسفم در حبس تو ای شه نشان

هین تو از دست زمانم وارهان

زاری یوسف شنو ای شهریار

یا بر آن یعقوب بی دل رحم آر

ناله از اخوان کنم یا از زبان

دور افتادم چو آدم از جنان

ای عزیز مصر در پیمان درست

یوسف مظلوم در زندان تست

در خلاص او یکی خوابی ببین

زود فاللّٰه یحب المحسنین

جان شود از راه جان جان را شناس

یار بینش شو نه فرزند قیاس

مزد مزدوران نمی ماند بکار

کان عرض وین جوهر است و پایدار

سر غیب آن را سزد آموختن

کوز گفتن لب تواند دوختن

جوش نطق از دل نشان دوستی است

بستگی نطق از بی الفتی است

دل که دلبر دید کی ماند ترش

بلبلی گل دید کی ماند خمش

لوح محفوظست پیشانی یار

راز کونینت نماید آشکار

پنج وقت اندر نمازت رهنمون

عاشقون هم فی صلوة دائمون

نه زپنج آرام گیرد آن خمار

که در آن سرهاست نه با صد هزار

نیست زرغباً میان عاشقان

سخت مستسقی است جان عاشقان

در دل عاشق بجز معشوق نیست

در میانشان فارق و مفروق نیست

ابوسعید

دل کرد بسی نگاه در دفتر عشق

جز رویت ندید هیچ رو در خور عشق

چندانکه رخت حسن نهد بر سر حسن

شوریده دلم عشق نهد بر سر عشق

امیدی

افتاده حکایتی در افواه

کآیینه سیاه گردد از آه

این طرفه که آه صبگاهی

زآیینه دل برد سیاهی

گویند

ای نفس دمی مطیع فرمان نشدی

وز کرده خویشتن پشیمان نشدی

صوفی و فقیه و زاهد و دانشمند

این جمله شدی ولی مسلمان نشدی

سعدی

گرش ببینی و دست از ترنج بشناسی

روا بود که ملامت کنی زلیخا را

قبر لیلی

وقتی لیلی از دنیا رفت، مجنون به روستای او رفت و از قبر او پرسید، ولی آن را به او نشان ندادند، وی قبرها را بو می کرد تا بوی قبر لیلی را استشمام کرد، در آنجا این بیت را سرود.

می خواهند قبرش را بر دوستش مخفی کنند، در حالیکه بوی خوش قبر دلالت بر قبر می کند.

ارادوا لیخفوا قبرها علی محبّها

و طیب تراب القبر دل علی قبر

وی همواره شعر را می خواند تا از دنیا رفت و کنار او دفن شد.

دعا برای پدر

زنی بادیه نشین، کنار قبر پدرش ایستاد و گفت: باباجان در فقدان تو به خدا توجه می کنم و پیامبر که اسوه حسن است در مصیبت تو یاد می آورم. سپس گفت: خدایا بنده تو بدون توشه و بدون آنچه در دست بندگان است و محتاج به آنچه تو داری بر تو وارد شده است، پروردگارا، تو بهترین کسی هستی که آرزومندان به سوی او می آیند و تهیدستان از فضل او غنی می گردند و گنهکاران در رحمت او غوطه ور می شوند. پروردگارا پس قرار او را نزد خودت، موجب رحمت گردان و گهواره او را بهشت خودت قرار ده. سپس گریست و بازگشت.

مولوی

این دغل دوستان که می بینی

مگسانند دور شیرینی

تا طعامی که هست می نوشند

همچو زنبور بر تو می جوشند

تا بروزی که ده خراب شود

کیسه چون کاسه رباب شود

ترک صحبت کنند و دلداری

دوستی خود نبود پنداری

بار دیگر که بخت باز آید

کامرانی ز در فراز آید

دوغ بایی بپز که از چپ و راست

در وی افتند چون مگس در ماست

راست گویم سگان بازارند

کاستخوان از تو دوستتر دارند

کم گریز از شیر و اژدرهای نر

ز آشنایان ای برادر الحذر

خویش را موزون و پست و سخته کن

زاب دیده نان خود را پخته کن

ای کمان و تیرها بر ساخته

صید نزدیک و تو دور انداخته

آنچه حق است اقرب از حبل الورید

تو فکنده تیر فکرت را بعید

هرکه دور اندازتر او دورتر

وز چنین گنجی بود مهجورتر

فلسفی خود را در اندیشه بکشت

گوید و او را سوی گنجست پشت

جاهدوا فینا بگفت آن شهریار

جاهدوا عنا نگفت ای بیقرار

ای بسا علم و ذکاوات و فطن

گشته رهرو را چو غول راهزن

در گذر از فضل و از جلدی و فن

کار خدمت دارد و خلق حسن

بهر آن آورد خالق ما برون

ما خلقت الانس الا یعبدون

عطار

کاف کفر ای دل به حق المعرفه

خوشترم آید ز فای فلسفه

زانکه این علم لزج چون ره زند

بیشتر بر مردم آگه زند

در سفر حجاز آورده ام:

هرکه نبود مبتلای ماهروی

نام او از لوح انسانی بشوی

دل که فارغ باشد از مهر بتان

لته ی حیضی بخون آغشته دان

سینه ی فارغ زمهر گلرخان

کهنه انبانیست پر از استخوان

کل من لم یعشق الوجه الحسن

قرب الجل الیه والرسن

یعنی آنکس را که نبود عشق یار

بهر او پالان و افساری بیار

قاسم بیگ حالتی

پیوسته زمن کشیده دامن دل تست

فارغ ز من سوخته خرمن دل تست

گر عمر وفا کند من از تو دل خویش

فارغ تر از آن کنم که از من دل تست

رشید وطواط

ای روی تو فردوس برین دل من

روزان و شبان غمت قرین دل من

گفتم مگر از دست غمت بگریزم

عشق تو گرفت آستین دل من

نظامی

دولت اگر دولت جمشیدیست

موی سفید آیت نومیدیست

صبح برآمد چو سوی مست خواب

گز سر دیوار گذشت آفتاب

رفت جوانی و تغافل بسر

جای دریغست دریغی بخور

گم شده ی هرکه چو یوسف بود

گم شدنش جای تأسف بود

فارغی از قدر جوانی که چیست

تا نشوی پیر ندانی که چیست

گرچه جوانی همه چون آتشست

پیری تلخست و جوانی خوش است

شاهد باغ است درخت جوان

پیر شود برکندش باغبان

شاخ تر از بهر گل نوبر است

هیزم خشک از پی خاکستر است

میرزا سلمان

بلبل اگر مست گلست این ترانه چیست

گرنیست عشق زمزمه عاشقانه چیست

ساقی اگر نه پرده فتادی ز روی کار

می گفتمت که نغمه ی چنگ و چغانه چیست

پرواز کرد طائر ادراک سالها

معلوم او نشد که در این آشیانه چیست

چون در ازل وجود یکی ثابت است و بس

این مبحث وجود و عدم در میانه چیست

ایدل اگر زمانه به کامت نشد منال

از بخت خود بنال گناه زمانه چیست

چون در نخست نیک و بد از هم جدا شدند

واعظ بگوشه ای بنشین این فسانه چیست

آدم ز سرنوشت برون آمد از بهشت

بسم اللّٰه ای فقیه بگو عیب دانه چیست

سلمان اگر نه مهر مهی هست در دلت

بر سینه ات زداغ محبت نشانه چیست

میرزا مخدوم شریفی

بشتاب چو داری هوس کشتن اشرف

ترسم که خبر یابد و از ذوق بمیرد

کسی را لاف عصمت می رسد پیش خردمندان

که وقت دلربایی تو ایمان را نگهدارد

گویم

فرخنده شبی بود که آن دلبر مست

آمد ز پی غارت دل تیغ بدست

غارت زده ام دید خجل گشت و دمی

با من ز پی رفع خجالت بنشست

این ابیات را در سحر جمعه روز بیستم ماه صفر سال 992 در محروسه تبریز نگاشتم.

مولوی

دائماً غفلت ز گستاخی بود

که برو تعظیم از دیده رود

لا تؤاخذنا نسینا شد گواه

که بود نسیان بوجهی هم گناه

زانکه استکمال تعظیم او نکرد

ورنه نسیان در نیاوردی نبرد

از تهاون کرد در تعظیمها

تا که نسیان زاد با سهو و خطا

گرچه نسیان لابد و ناچار بود

در سب ورزیدن او مختار بود

عبدی گنابادی

زود چو شمعت فتد از سر کلاه

چند کنی موی سفیدت سیاه

موی سیاه گر بصد افسون کنی

قد که دو تا گشت بآن چن کنی

وه که مرا بر چهل افزود پنج

وز پی آن قافیه گردید رنج

من که دو مویم ز سپهر اثیر

پیش حریفان نه جوانم نه پیر

نام نکردند جوانان به من

من نکنم نیز به پیران سخن

آنکه در این مرتبه داند مرا

هیچ نداند که چه خواند مرا

در روز عیدی گفتم:

عید هرکس را زیار خویش چشم عیدیست

چشم ما پر اشک حسرت، دل پر از نومیدیست

گویم

تا بود اسباب جوانی به تن

روی چو گل باشد و تن چون سمن

تازه بود مجلس یاران به تو

جلوه کند صف سواران به تو

شیفتگان دیده به رویت نهند

رخت هوس بر سر کویت نهند

ناز کنی ناز کشندت به جان

دل طلبی نیز دهندت روان

نوبت پیری چو زند کوس درد

دل شود از خوشدلی و عیش فرد

موی سپید از اجل آرد پیام

پشت خم از مرگ رساند سلام

خشک شود عمده بازو چو کلک

سست شود مهره گردن چو سلک

کند شود باد هوا را سنان

میل زمعشوقه بتابد عنان

امام سجاد علیه السلام می فرماید: وقتی به بیچارگی افتادی، چون انسان بخشنده شکیبا باش و به بندگان خدا گلایه نکن زیرا گلایه خدا به کسی کرده ای که به تو رحم نمی نماید.

و اذا بلیت بعسرة فاصبر لها

صبر الکریم فان ذلک احزم

لا تشکون الی الخلایق انما

تشکو الرحیم الی الذی لا یرحم

نماز شب

جنید را پس از مرگش در خواب دیدند، به او گفته شد خدا با تو چه کرد؟ گفت: اشارات عرفانی پرید، عبادات هلاک شد، دانشها غیب گشت، آداب کهنه گردید و به من سود نرساند جز چند رکعتی که در سحر اقامه نموده بودم.

محبت

خواص می گویند: محبت محو ارادت ها و سوزانده شدن همه ی صفات و حاجات است.

در کون و مکان فاعل مختار یکیست

آرنده و دارنده ی اطوار یکیست

از روزن عقل اگر برون آری سر

روشن شودت کاین همه انوار یکیست

گویم

تا شمع قلندری بهایی افروخت

از رشته زنار دو صد خرقه بدوخت

دی پیر مغان گرفت تعلیم از او

و امروز دو صد مسئله مفتی آموخت

عشق

عشق آنست که دلها مجذوب مغناطیس حس شود، مقدار این جذبه به حدی است که کسی را توان اطلاع از آن نیست هر عبارتی در وصف آن بر خفاء آن می افزاید، مانند زیبائی، امری است درک شدنی و توصیف ناشدنی و مانند وزن است در شعر. چه نیک گفته است یکی از حکماء که هرکس عشق را توصیف کند آن را شناخته است.

غذای حلال

سری سقطی گوید: زمانی که از «رمله» عازم «بیت المقدس» بودم به سرزمینی سبز و خرم رسیدم، کنار آبی نشستم و از سبزیهای کنار آب خوردم و مقداری از آب نوشیدم و با خود گفتم اگر بگویم در عمرم خوراک و آب حلال خورده ام همین است که امروز خوردم و نوشیدم. آوازی به گوشم رسید که گفت: ای سری! زاد و توشه ات که به اینجا آورده ای از کجاست؟

با دنیا

قثم زاهد گوید: در کنار بیت المقدس پارسایی را دیدم و از او خواستم مرا اندرزی دهد، گفت: در کار خود چون کسی باش که درندگان او را به وحشت انداخته اند و او بیمناک است از اینکه اشتباهی کند و دریده شود و یا به کار لغوی دست زند و از پای در آید. آن شب برای او شب ترس است در حالیکه مردم به راحتی خفته اند، روز وی نیز روز حزن است در حالیکه اهل باطل خوشحالند. سپس رفت و مرا رها ساخت. گفتم: بیشتر بگو. گفت: انسان تشنه کام به آب کم بسنده کند.

حجاب ظلمانی

شیخ مقتول، سهروردی در برخی تألیفاتش می گوید: رفتار، گفتار و اندیشه های تو بر تو عرضه می شود و به مناسبت هر یک از افکار فعلی و قولی و فکری که از تو بوجود آمده صورتهای روحانی برای تو ایجاد می شود. اگر آن حرکت عقلانی باشد، صورتش زمینه فرشته ای شود که از مجالست با او در دنیا لذت بری و از نور آن در آخرت بهره گیری؛ ولی اگر حرکت شهوی یا غضبی باشد، آن صورت زمینه شیطان شود که در تمام زندگانی آزارت دهد و از ملاقات تو با نور پس از مرگت مانع شود.

شناخت خدا

ذوالنون بصری وقتی در حال احتضار بود، به وی گفته شد: به چه اشتها داری؟ گفت:

می خواهم یک لحظه پیش از مرگ برای لحظه ای او را بشناسم. گفته می شود وی متولد نوبه ⁽¹⁾است و سال 245 هجری از دنیا رفته است.

دانش خدا

در حدیث آمده است:

و لیس عند ربک صباحٌ و مساءٌ. دانشمندان حدیث شناس می گویند: مراد از این جمله این است که علم او حضور است یعنی معلوم و در پیشگاه عالم حاضر است، و مانند ما نیست که علم به گذشته و آینده متصف شود. علم خدا را به ریسمانی تشبیه کرده اند که آن را نزدیک چشم موریانه ای آوری، آن مور به خاطر کوچک بودن چشمش هر لحظه رنگی را احساس می کند که رنگ قبل از آن گذشته و رنگ بعد از آن می آید، ولی انسانی که ریسمان را در دست دارد، این گذشته و حال و آینده را احساس نمی کند و تمام ریسمان را به یکباره می بیند؛ علم خدا مانند علم کسی است که ریسمان در دست دارد و علم ما مانند دانش موریانه است. مولوی در مثنوی زیبا آورده است.

لا مکانی که در او نور خداست

ماضی و مستقبل و حالش کجاست

ماضی و مستقبلش پیش تواست

هر دو یک چیز است پنداری دو است

ابوسعید

از باد صبا دلم چو بوی تو گرفت

بگذاشت مرا و جستجوی تو گرفت

اکنون ز من خسته نمی آرد یاد

بوی تو گرفته بود و خوی تو گرفت

مولوی

مرحبا ای عشق خوش سودای ما

ای طبیب جمله علتهای ما

ای دوای نخوت و ناموس ما

ای تو افلاطون و جالینوس ما

جسم خاک از عشق بر افلاک شد

کوه در رقص آمد و چالاک شد

آتش عشق است کاندر نی فتاد

جوشش عشق است کاندر می فتاد

عشق و ناموس ای برادر راست نیست

بر در ناموس ای عاشق مایست

هر چه غیر شورش و دیوانگی است

اندرین ره دوری و بیگانگیست

آتشی از عشق در جان برفروز

سر بسر فکر و عبادت را بسوز

عارفان گر جام حق نوشیده اند

رازها دانسته و پوشیده اند

سر غیب آن را سزد آموختن

کو زگفتن لب تواند دوختن

کمال اسماعیل

بر یاد قدت دلم رهی ناله کند

چون مرغ که بر سرو سهی ناله کند

گویند مکن ناله و این غم که مراست

بر دل نه که بر کوه نهی ناله کند

سنایی

ترا ایزد همی گوید که در دنیا مخور باده

ترا ترسا همی گوید که در صفرا مخور حلوا

زبهر دین نبگذاری حرام از گفته ایزد

زبهتر تن بجا مانی حلال از گفته ترسا

توبه

شیخ امین الدین ابوعلی طبری در باره ی آیه إِنَّمَا التَّوْبَةُ عَلَی اللّٰهِ لِلَّذِینَ یَعْمَلُونَ السُّوءَ بِجَهٰالَةٍ ... ⁽¹⁾می گوید: در معنای جهالت اختلاف شده و چند وجه مطرح شده است، که عبارت است از:

1- از ابن عباس، عطاء مجاهد و قتاده و عبداللّٰه است که می گویند: هر نوع معصیتی که انسان جاهلانه انجام دهد هرچند عمومی باشد. چرا که جهالتش او را به انجام آن گناه واداشته است. خدای متعال حرف یوسف علیه السلام به برادرانش را چنین حکایت می کند که: آیا دانستید با یوسف و برادرش چه کردید، شما جاهل هستید. نسبت جهل به خاطر این است که معصیت خدا به خاطر آنها رخنه کرده بود.

2- مراد از جهالت این است که آثار گناه را که همان عذاب است، نفهمند؛ این سخن از فراء است.

3- مراد از جهالت این است که گناه را نمی شناسد در این صورت یا باید یعلمون به معنای یخطئون باشد و یا به این جهت که گنهکاران در بیان استدلال برای گناهان، افراط کرده اند.

این وجه از جبایی است و رمانی آن را ضعیف دانسته است چرا که خلاف حرف مفسران است. و چون موجب می شود که گناه گنهکاری که از گناه خود با خبر است پذیرفته نشود چرا که حصر در «انماالتوبة» دلالت می کند که توبه خاص اینان است.

رکون به ستمگر

مرحوم کلینی در باب معیشت ذیل باب عمل حاکم از امام صادق علیه السلام نقل می کند که:

ایشان ذیل آیه 113 هود می فرماید: مصداق آیه کسی است که به حضور سلطان می رسد و چنان می ماند تا سلطان دست به کیسه اش برد و عطایی به او برساند.

پند

در مجلس سی و هفت از امالی ابن بابویه آمده است: هارون الرشید به امام کاظم علیه السلام نوشت: مرا موعظه ای کوتاه کن. امام فرمود: چیزی در عالم نمی بینی که موعظه نباشد.

تصوف

از ابوسعید در باره تصوف پرسیده شد، گفت: انسان وقت خود را به چیزی که شایسته تر است بکار برد. همچنین به نظر برخی تصوف عبارت است از: کندن از وابستگی ها و منقطع شدن از همه چیز به سوی پروردگار موجودات.

اسم

در کافی از محمد بن سنان آورده شده است که: از امام صادق علیه السلام پرسیدم اسم چیست؟ فرمود: صفت موصوف.

عشق

مجنون بر در منزل لیلی در نجد آمد، سنگهای آن سرزمین را می بوسید و آثار آنجا را می بوئید. مردم ملامتش کردند. مجنون سوگند یاد کرد که جز صورت لیلی را نمی بوسد و به غیر جمال او نمی نگرد. سپس وی را در مکان دیگری دیدند که باز سنگها را لمس و آثار را می بوسد. ملامتش کردند. گفت: نگو خانه لیلی شرق نجد است بلکه همه جای نجد خانه لیلی است. منزلگاه او تمام نجد است و به هر سو رو کنی اثری از لیلی است.

لا تقل دارها بشرقیّ نجد

کل نجد للعامریة دار

فلها منزل علی کل ارض

و علی کل دمنة آثار

عارف رومی در مثنوی، به مانند همین داستان، اشاره می کند:

من ندیدم در میان کوی او

در در و دیوار الا روی او

بوسه گر بر در دهم لیلی بود

خاک بر سر گر نهم لیلی بود

همچنین می گوید:

چون همه لیلی بود در کوی او

کوی لیلی نبودم جز روی او

هر زمانی صد بصر می بایدت

هر بصر را صد نظر می بایدت

تا بدان هر یک نگاهی می کنی

صد تماشای الهی می کنی

میراشکی

شدم به عشق تو مشهور و نیستم خوشحال

که هرکه دید مرا آورد ترا بخیال

سنایی

طرب ای عاشقان خوشرفتار

طلب ای نیکوان شیرین کار

در جهان شاهدی و ما فارغ

در قدح باده یی و ما هشیار

بر سر دست عشقبازانند

ملک الموت گشته در منقار

ای هواهای تو خدا انگیز

وی خدایان تو خدا آزار

ره رها کرده یی از آنی گم

عز ندانسته یی از آنی خوار

علم کز تو ترانه بستاند

جهل از آن علم به بود صد بار

ده بود آن نه دل که اندروی

گاو و خر باشد و ضیاع و عقار

کی درآید فرشته تا نکنی

سگ زدر دور و صورت از دیوار

خود کلاه و سرت حجاب دهند

خود میفزا بر آن کله دستار

افسری کان نه دین نهد بر سر

خواهش افسر شمار و خواه افسار

ای سنایی از آن سگان بگریز

گوشه یی گیر از این جهان هموار

هان و هان تا تو را چو خود نکنند

مشتی ابلیس دیده ی طرار

تر مزاجی نگرد در سقلاب

خشک مغزی مپوی در تاتار

گر سنایی زیار ناهمدم

گله یی کرد از او شگفت مدار

آب را بین که چون همی نالد

هر دم از همنشین ناهموار

تو به علم ازل مرا دیدی

دیدی آنگه به عیب بخریدی

تو به علم آن و من بعیب همان

رد مکن آنچه خود پسندیدی

حسن دهلوی

ساقیا می ده که ابری خاست از خاور سفید

سرو را سر سبز شد صد برگ را چادر سفید

ابر چون چشم زلیخا بهر یوسف ژاله بار

ژاله ها چون دیده ی یعقوب پیغمبر سفید

عنکبوت غار را گفتم که این پرده چه بود

گفت مهمان عزیزی بود کردم در سفید

محضر آزادگان می جستم از ابنای دهر

کاغذی در دست من دادند سرتاسر سفید

ای حسن اغیار را هرگز نباشد طبع راست

راستست این زاغ را هرگز نباشد پر سفید

حکمت ها

توبه پایه گناه را از بین می برد. فقر، زیرک را از استدلال باز می دارد. انسان کامل متوجه لغزش خود است. بیماری زندان بدن است. غصه زندان روح است. آنچه انسان را مفرح کند، همان او رامحزون نماید. فرار در وقت خود، پیروزی است. صحیح ترین نظر تو آن است که از هوای نفس دورتر باشد.

امام

ابوحنیفه به مؤمن طاق گفت: امام تو، جعفر صادق علیه السلام از دنیا رفت، مؤمن گفت: ولی امام تو تا روز معلوم از دنیا نرفته است، مهدی عباسی که حضور داشت، خندید و ده هزار درهم به مؤمن طاق داد.

تبرک

شریف مکه ره آورد برای صلاح الدین ایوبی فرستاد. فرستاده یک یک هدایا را توضیح می داد، بادبزنی از برگ درخت خرما را نیز خارج کرد، و گفت: ای پادشاه این بادبزن را نه ملک و نه یکی از پدرانش مانند آن را ندیده اند. ایوبی ناراحت شد و بادبزن را گرفت و مشاهده کرد بر آن دو بیت نوشته شده: من از درخت خرمایی ساخته شده ام، که سالها در مجاورت قبری رشد کرده ام، صاحب قبر بر همه سیادت دارد، نیکبختی آن قبر کار مرا به جایی رساند که اینک در دست پسر ایوب هستم. صلاح الدین فهمید این بادبزن از نخلی است که در مسجد رسول خدا روئیده است، آن را بوسید و بر سر گذاشت و به فرستاده گفت:

راست گفتی، راست گفتی.

می کشد غیرت مرا گر دیگری آهی کشد

زانکه می ترسم که از عشق تو باشد آه او

با رقیبان خاطرت خوبست و با ما خوب نیست

کار ما سهلست اما از تو اینها خوب نیست

کار عصا

حجاج بن یوسف بادیه نشینی را دید و به او گفت: چه در دست داری؟ گفت: عصایی است که موقع نهار بر زمین می گذارم و در حال حرکت با خود بر می دارم و چهارپایانم را با آن

می رانم، در سفر از آن کمک می گیرم، در راه رفتن تکیه گاه من است تا قدمهای بلند بردارم، با آن از رودخانه می گذرم، از افتادن بازم می دارد، عبایم بر آن می افکنم تا از گرمای آفتاب سایبانی و از سرما محافظتم نماید، هرچه دور است با کمک آن به خود نزدیکش می سازم، مرکب سفر و وسیله باز کردن در خانه ام می باشد، سگ را از خود با کمک آن دور می کنم، مانند شمشیر است در جنگ، از پدرم به من ارث رسیده و از من به فرزندم ارث می رسد، نیز گله ام را با آن می چرانم و کارهای زیادی با آن دارم، حجاج مبهوت شد و بازگشت.

امیر شاهی

اگر در پایت افکندم سری عیبم مکن کاندم

چنان بودم که از مستی ز سر نشناختم پارا

حقا که به افسون دگرش خواب نیاید

آنکس که شبی بشنود افسانه ی ما را

بایزید بسطامی

در تاریخ ابن زهره اندلسی آمده است: ابویزید بسطامی سالها خدمت امام صادق علیه السلام بوده است. امام او را طیفور سقا نامیده چون سقای خانه ی ایشان بوده است، پس از آنکه امام او را مرخص کرد تا به بسطام باز گردد، اهل بسطام به خارج شهر آمدند تا از او استقبال به عمل آورند. بایزید ترسید که از استقبال آنها مغرور شود. آن روز مصادف با ماه رمضان بود، بایزید از سفره اش قرص نانی درآورد و در حالی که بر الاغش سوار بود مشغول خوردن نان شد. زهاد و عباد از او به خاطر افطار در ماه رمضان دوری کردند، بایزید با خود گفت: ای نفس این علاج مرض تو بود.

بایزید می گوید: بنده خالقش را عشق نمی ورزد تا اینکه خود را به آشکار و خفاء بذل رضای او نماید و خدا بداند در قلب او جز خدا نیست.

از او سئوال شد: علامت عارف چیست؟ گفت: از یاد خدا غافل نشود، از اداء حق او خسته نگردد، به غیر خدا مأنوس نشود. نیز گفت: عجیب نیست که من تو را دوست داشته باشم، چرا که من بنده فقیرم. عجیب آن است که تو مرا دوست داشته باشی در حالی که سلطان قادری هستی. از او سئوال شد: به چه وسیله بنده به درجه عالی می رسد؟ گفت: به کر و لال و کور بودن.

احمد بن خضرویه بلخی بر او وارد شد، بازید گفت: ای احمد تا چه زمانی سیاحت می کنی؟ احمد گفت: آب اگر بایستد می گندد، بایزید گفت: دریا باش تا نگندی.

نیز می گفت: تصوف صفت حق است که بنده می پوشد. و همچنین می گفت: هرکس خدا را بشناسد، از خلق لذت نمی برد، کسی که دنیا را بشناسد از همنشینی با آن لذت نمی برد، کسی که چشم بصیرتش باز شود مبهوت می گردد و فرصت گفتگو با مردم را ندارد.

نیز می گفت: عبد تا نادان است همواره عارف است، وقتی جهل او از بین رفت، معرفتش از بین می رود.

وی گفت: تا زمانی که انسان گمان برد در دنیا بدتر از او وجود دارد، متکبر است.

به او گفته شد: آیا ممکن است بنده در یک ساعت به خدا برسد، گفت: بلی ولی سود به اندازه سفر است.

کسی به او گفت: با که بنشینم؟ گفت: با کسی که حاجتی نیست آنچه را که خدا از تو به او تعلیم داده است، کتمان کنی.

حال بایزید

ملاقات بایزید بسطامی با امام صادق علیه السلام و اینکه سقاء خانه ایشان بوده است، عده ای از مورخین و نیز فخر رازی در بسیاری از کتابهای کلامی و رضی الدین علی بن طاووس در طرائف و علامه حلی در شرح تجرید آورده است و با گواهی این عده توجهی به برخی کتابها که می گویند بایزید با امام ملاقات نداشته، و بایزید زمان بسیاری از امام موخر بوده و امام را ندیده، نمی شود.

البته چه بسا تنافی این دو قول چنین دفع شود که دو تن این اسم را داشته اند. یکی بایزید بسطامی که لقب طیفور سقا بوده است و دیگری بایزید بسطامی مشهور و امثال این اشتباه ها زیاد واقع شده است کما اینکه در باره ی افلاطون نیز چنین اشتباهی صورت گرفته به طوری که جمع بسیاری از فیلسوفان اسم آنها افلاطون بوده است.

اسم مخفی

اگر خواستی اسم پنهانی را از کسی بشناسی، از او بخواه که حرف اول آن را بیندازد و جمع ابجدی بقیه حروف را نگه دارد، سپس حرف بعدی را بیندازد و جمع عددی بقیه حروف را نگه دارد و همین طور، سپس آنچه نگه داشته با هم جمع کند و حاصل جمع را پس از انداختن عدد اول، بر باقیمانده تقسیم کند و سپس خارج قسمت را از جمع اول کم نماید، باقیمانده عدد حرف اول است، باز هم خارج قسمت را از جمع کسر کند، باقیمانده عدد

حرف دوم است. و همینطور. ⁽¹⁾

ماه مخفی

برای استخراج برج مخفی از سئوال کننده بخواه، ماه پیش آن را، هر کدام سه برابر و ماههای بعد آن را هر ماه دو برابر کند و مجموع شماره های قبل و بعد را بگوید. حال تو ⁽²⁾

عدد مخفی

به گوینده بگو از عدد مورد نظرش 3 عدد، 3 عدد کم کند و بقیه را بگوید. سپس برای هر یک از آن، عدد 70 در نظر گرفته و هفت هفت کم کند، و بقیه را از عدد 15 کم کند و پنج پنج طرح کند، و بقیه را از 21 کم کند سپس از مجموع حاصل جمعها عدد 105 را کسر کند، عدد مطلوب بدست می آید.

امیر شاهی

بشمع نسبت بالای دلکشت کرده

روا بود که بسوزی بدین گناه مرا

خاطر و ناموس

افلاطون می گوید: خاطر راحت تو، ناموسی از ناموسهای تو است، آن را جز از کسی که بر او ایمنی آشکار نساز.

نیز گوید: مردم را محرم بشمار تا خدا تو را حفظ کند.

ارث

افلاطون مردی را دید که آنچه از پدرش به او ارث رسیده بود در مدت کمی تلف کرد.

افلاطون گفت: زمینها مردان را می بلعد و این جوان زمینها را.

عشق

سقراط می گوید: برای دوست خود یکباره محبت خود را آشکار نساز، زیرا او اگر تغییری در تو ببیند با تو دشمنی ورزد.

فیثاغورس گوید: اگر زندگی خوش می خواهی، از کسی که تو را به جای عاقل دیوانه می خواهد، خشنود باش.

نامه خاندان نبوت

(محمد حنفیه)

پادشاه روم به عبدالملک مروان نامه نوشت و او را تهدید کرده که صد هزار جنگجو از دریا و صد هزار از خشکی به سوی او گسیل خواهد کرد، عبدالملک نیز خواست او را پاسخ کافی دهد، به حجاج نوشت از محمد حنفیه بخواه که تا پاسخ تهدیدآمیز به او بنویسد و او را تهدید به مرگ کند.

ابن حنفیه در پاسخ نوشت: خدا هر روز 360 بار به بندگان می نگرد، و من از او می خواهم به من نظری نموده و من را از شر تو در امان بدارد، حجاج نامه را برای عبدالملک و او برای قیصر فرستاد. قیصر روم گفت: این نامه از او نیست. کسی از خاندان نبوت این نامه را نوشته است.

سعدی

یکی گفت پروانه را کی حقیر

برو دوستی در خور خویش گیر

رهی رو که بینی طریق رجا

تو و مهر شمع از کجا تا کجا

سمندر نئی گرد آتش مگرد

که مردانگی باید آنگه نبرد

زخورشید پنهان شود موش کور

که جهلست با آهنین پنجه زور

ترا کس نگوید نکو می کنی

که جان در سر کار او می کنی

کجا در حساب آورد چون تو دوست

که روی ملوک و سلاطین در اوست

اگر با همه خلق نرمی کند

تو بیچاره یی با تو گرمی کند

نگه کن که پروانه ی سوزناک

چه گفت ای عجب گر بسوزم چه باک

مرا چون خلیل آتشی در دلست

که پنداری آن شعله بر من گلست

نه دل دامن دلستان می کشد

که مهرش گریبان جان می کشد

نه خود را بر آتش به خود می زنم

که زنجیر شوق است در گردنم

مرا همچنان دور بودم که سوخت

نه این دم که آتش بمن برفروخت

نه آن می کند یار در شاهدی

که با او توان گفت از زاهدی

مرا بر تلف حرص دانی چراست

که او هست اگر من نباشم رواست

مرا چند گویی که در خورد خویش

حریفی بدست آر همدرد خویش

برآنم که یار پسندیده اوست

که در وی سرایت کند سوز دوست

چو بی شک نوشته است بر سر هلاک

بدست دلارام خوشتر هلاک

چو روزی به بیچارگی جان دهی

همان به که در پای جانان دهی

سبحة الابرار جامی

پیری از نور هدی بیگانه

چهره پر دود زآتشخانه

کرد از معبد خود عزم رحیل

میهمان شد بسر خوان خلیل

چون خلیل آن خللش در دین دید

بر سر خوان خودش نپسندید

گفت با واهب روزی بگرو

یا از این مائده برخیز و برو

پیر برخاست که ای نیک نهاد

دین خود را به شکم نتوان داد

با لبی خشک و دهان ناخورد

روی از آن مرحله در راه آورد

آمد از عالم بالا به خلیل

وحی کای در همه اخلاق جمیل

گرچه این پیر نه بر دین تو بود

منعش از طعمه نه آیین تو بود

عمر او بیشتر از هفتاد است

که در آن معبد کفر آباد است

روزیش وانگرفتم روزی

که ندارد دل دین اندوزی

چه شود گر تو هم از سفره ی خویش

دهیش یک دو سه لقمه کم و بیش

از عقب داد خلیل آوازش

گشت بر خوان کرم دمسازش

پیر پرسید که ای لجه ی جود

از پس منع، عطا بهر چه بود

گفت با پیر خطابی که رسید

و آن جگر سوز عتابی که شنید

پیر گفت آنکه کند گاه خطاب

آشنا را پی بیگانه عتاب

راه بیگانگیش چون سپرم

ز آشناییش چرا برنخورم

رو بدان قبله ی احسان آورد

دست بگرفتش و ایمان آورد

چهارده ساله بتی بر لب بام

چون مه چهارده در حسن تمام

بر سر سرو کله گوشه شکست

بر گل از سنبل تر سلسله بست

داد هنگامه ی معشوقی ساز

شیوه ی جلوه گری کرد آغاز

او فروزان چو مهی کرده هجوم

بر در و بامش اسیران چو نجوم

ناگهان پشت خمی همچو هلال

دامن از خون چو شفق مالامال

کرد در قبله ی او روی امید

ساخت فرش ره او موی سفید

گوهر اشک به مژگان می سفت

وز دو دیده گهر افشان می گفت

کی پری با همه فرزانگیم

نام رفت از تو به دیوانگیم

لاله سان سوخته ی داغ توأم

سبزه وش پی سپر باغ توأم

نظر لطف به حالم بگشای

زنگ اندوه زجانم بزدای

نوجوان حال کهن پیر چو دید

بوی صدق از نفس او نشنید

گفت کی پیر پراکنده نظر

رو بگردان زقفا باز نگر

که در آن منظره گلرخ ساریست

که جهان از رخ او گلزاریست

او چو خورشید فلک من ماهم

من کمین بنده ی او او شاهم

عشق بازان چو جمالش نگرند

من که باشم که مرا نام برند

پیر بیچاره چو آنسو نگریست

تا ببیند که در آن منظره کیست

زد جوان دست و فکند از بامش

داد چون سایه به خاک آرامش

کانکه باما ره سودا سپرد

نیست لایق که دگر جانگرد

هست آیین دو بینی ز هوس

قبله ی عشق یکی باشد و بس

ابوسعید

پرسید یکی ز من که معشوق تو کیست

گفتم که فلانکس است مقصود تو چیست

بنشست و به های های بر من بگریست

کز دست چنین کسی تو چون خواهی زیست

ولی دشت بیاضی

به قتلم گر بشتابی کرده باشی

چه لطف بی حسابی کرده باشی

اسیران تو بیرون از حسابند

تو هم با خود حسابی کرده باشی

دلا نیکت نکرد آن غمزه بسمل

مبادا اضطرابی کرده باشی

نهی گر بر گلو تیغ هلاکم

بحلق تشنه آبی کرده باشی

خواجه افضل ترکه

در دوزخ هجران لب کس کی خندد

یا خاطر او بخرمی پیوندد؟

گر آن دوزخ چو دوزخ هجرانست

حاشا که خدا به کافری بپسندد

ولی دشت بیاضی

آخر ز کفت جام ستم نوشیدم

وز بزم تو دامن طرب درچیدم

روزیکه بکشتنم کمر می بستی

کاش از تو گناه خویش می پرسیدم

خواجه ضیاءالدین علی ترکه

بیخوابی شب جان مرا گرچه بکاست

در خواب شدن از ره انصاف خطاست

ترسم که خیال او قدم رنجه کند

عذر قدمش بسالهانتوان خواست

دیک الجن

یکی از شاعران نامش عبدالسلام و معروف به دیک الجن بود. وی متوفای سال 235 بوده و بیش از هفتاد سال زیسته است. دیک الجن، کنیز و غلامی بسیار زیبا داشت و او آنها را بی نهایت دوست می داشت. روزی آنان را زیر رختخواب دید، هر دو را به قتل رساند و جسدشان را سوزاند و خاکستر آنها را جداگانه با خاک مخلوط کرد و از آن دو کوزه شراب ساخت. وی کوزه ها را در بزم شراب خود حاضر می ساخت و یکی را در طرف راست و دیگری را در طرف چپ می گذاشت. گاهی کوزه ای که از کنیز درست شده بود می بوسید و می گفت:

طلعتی که کبوتر مرگ بر آن نشست و دست ستم میوه اش را چید، از خونش زمین را سیراب کردم، همواره لبهایم را از لبهای او سیراب می کردم.

یا طلعة طلع الحمام علیها

و جنی لها ثمر الردی بیدها

رویت من دمها الثری و لطالما

روی الهوی شفتی من شفتیها

نیز کوزه ای که از خاکستر غلام ساخته بود می بوسید و می گفت: با اینکه او را دوست داشتم و بند دلم بود، کشتم. او مرد و خواب راحت دارد و اشک من در اندوه او بر دامنش می چکد.

و قتلته و به علی کرامة

فله الحشی وله الفؤاد باسره

عهدی به میتا کاحسن نائم

و الحزن یسفح ادمعی فی حجره

کلمات قصار امام علی علیه السلام

خوشرویی ریسمان دوستی است. وقتی بر دشمن دست یافتی، عفو را شکر خدا به خاطر چیرگی بر دشمن بدان. برترین زهد مخفی کردن زهد است. مستحباتی که به واجبات ضرر رسانند تقرب ایجاد نمی کنند. ثروت ریشه ی شهوتهاست. نَفَس انسان قدمهای او به سوی مرگ است. یاران فرد متواضع بسیار شوند. هر ظرفی به اندازه اش پر می شود جز ظرفی که وسیع است. تقوای الهی به هر اندازه و لو اندک پیشه کن. بین خود و خدا پرده ای هرچند نازک بیافکن، اگر توان آدمی کم شود خواسته اش نیز کم گردد. برترین اعمال، عملی است که نفس تو از آن بیزار است. کافی است که اجل نگهبان و حافظ باشد. معاشرت کم و دائمی بهتر از زیاد و اندوهبار است. وقتی آدمی دوستیش پایدار باشد، در انتظار دوستان زیاد او باشید. همنشین پادشاه چون شیر سوار است، مردم به حال او غبطه می خورند ولی او خود می داند چه جای خطرناکی است.

زیارت مدینه

وقتی به زیارت مدینه رفتم گفتم: چشمم به خاطر شوق مدینه می گرید گرچه جای من فلک الافلاک باشد. کسی که به سوی روضه او حرکت می کند، راه رفتن بر بال پرندگان برای او حقیر است.

للشوق الی طیبة جفنی باکی

لو ان مقامی فلک الافلاک

یستحق من مشی لدی (الی) روضتها

المشی علی اجنحة الاملاک

زیارت حرم

نویسنده این کتاب گوید: زمانی که دنبال جایی برای حفظ کفش زائران نجف بودم، دو بیتی به نظرم رسید تا بر فراز آن مکان بنویسند.

این مکان مقدس همان افق مبین است که برای تو آشکار شده است. پس ذلیلانه سجده کن و گونه ات را خاک مالی نما، این طور سینا است دیده ات بپوشان. این حرم عزت است کفش خود را خارج ساز.

هذا الافق المبین قد لاح لدیک

فاسجد متذللاً و عفّر خدّیک

ذاطور سینین فاغضض الطرف به

هذا حرمُ العزة فاخلع نعلیک

پند

این پندها را باید با نور نوشت و بر رخسار حور نگاشت.

کسی که عزت خود بخواهد، درهم و دینار نزد او بی ارزش است.

کسی که بر زمین هموار حرکت کند از لغزش در امان است.

کسی که بنده حق باشد آزاد است.

کسی که جزیی از عنایتش را بر تو بخشید، همه ی شکر خود را به او بذل نما.

کسی که در کار خود دقیق باشد، به آرزو رسد.

کسی که حوصله کند به آرزو رسد.

غضب را عذر خواهی می بندد.

چیزی دانش را چون بذل آن برای اهلش، حفظ نمی کند.

گاهی عطا، خطا و عنایت جنایت است.

اگر شمشیر نبود، ستم زیاد می گشت.

اگر راستی را تصویری بود، شیر بود و اگر دروغگویی مجسم می شد روباه می شد.

اگر نادان ساکت شود اختلاث کم گردد.

اگر کارها مقایسه شود، پوشیده ها آشکار گردد.

کسی که بر شنیدن کلمه ای صبر نکند، باید کلمات را بشنود.

کسی که نفس خود را عیبجویی کند، پاکیزه اش گردانیده است.

کسی که می خواهد به آخرین چیزی که دوستش دارد برسد، در انتظار بدترین چیزی که بدش می شمارد باشد.

کسی که در عزت دنیا شریک سلطان گردد، در ذلت آخرت شریک او شده است.

فقر، زیرک را از استدلال باز می دارد.

بیماری، زندان بدن و غصه، زندان روح است.

چیزی که به سبب آن خوشحال هستی بر همان اندوه می خوری.

آغاز حجامت، استوار گردانیدن گردن است.

روزگار بهترین ادب کننده است.

فتنه گرترین، کم حیاترین افراد است.

مرگ به آرزو می خندد.

هدیه بلاء دنیا را می زداید.

صدقه بلای آخرت را می برد.

آزاد وقتی طمع ورزد، عبد است، و عبد اگر قناعت پیشه کند آزاد است.

فرصت زود گذرد و دیر تحصیل شود.

مردم طعمه های روزهایند.

زبان کم جِرم و پر جُرم است.

روز اجرای عدل بر ظالم از روزی که وی به مظلوم ستم می کرد سخت تر است.

همنشینی با انسان سنگین، روح را تب دار می کند.

سگ ولگرد از شیر خوابیده بهتر است.

گرفتار دیوانه ی کامل شوی بهتر از این است که گرفتار انسان دیوانه گردی.

گاهی از اوقات یاقوتهای گرانبها، کم ارزش می شوند.

از حق پیروی کن و بدعت نگذار.

رعایت کن حال کسی که بدون حاجت تو را احترام کرده است.

از سم به خاطر تریاکی که نزد توست، ننوش.

از کسانی که به ظاهر ابلیس را لعن کنند و مخفیانه با او باشند، نباش.

با بردباران، سفیهانه و با سفیهان، حلیمانه ننشین.

دوست تو کسی است که به تو راست گوید نه اینکه تو را تصدیق کند.

در کار نیک اسراف روا نیست چنانچه در اسراف خیری نیست.

ابوعلی سینا یا ابوعلی مسکویه

اگر دل از غم دنیا جدا توانی کرد

نشاط و عیش به باغ بقا توانی کرد

و گر به آب ریاضت برآوری غسلی

همه کدورت دل را صفا توانی کرد

ز منزلات هوس گر برون نهی قدمی

نزول در حرم کبریا توانی کرد

وگر ز هستی خود بگذری یقین می دان

که عرش و فرش و فلک زیر پا توانی کرد

ولیکن این عمل رهروان چالاکست

تو نازنین جهانی کجا توانی کرد

نه دست و پای امل را فرو توانی بست

نه رنگ و بوی جهان را رها توانی کرد

چو بوعلی ببر از خلق گوشه یی بگزین

مگر که خوی دل از خلق وا توانی کرد

حافظ

به سر جام جم آنگه نظر توانی کرد

که خاک میکده کحل بصر توانی کرد

گدایی در میخانه طرفه اکسیریست

گر این عمل بکنی خاک زر توانی کرد

بعزم مرحله عشق پیش نه قدمی

که سودهاکنی از این سفر توانی کرد

تو کز سرای طبیعت نمیروی بیرون

کجا بکوی طریقت گذر توانی کرد

جمال یار ندارد نقاب و پرده ولی

غبار ره بنشان تا نظر توانی کرد

شاه طاهر

هر آنکس که بر کام گیتی نهد دل

به نزدیک اهل خرد نیست عاقل

چو نقد بقا نیست در جیب هستی

ز دامان او دست امید بگسل

روان است پیوسته از شهر هستی

به ملک عدم از پی هم قوافل

به صد آرزو رفت عمر گرامی

نشد آرزوی دل از دهر حاصل

ندانم چه مقصود داری ز دنیا

که گشتی مقید به دام شواغل

اگر میل کسب کمالات و همی

حریم ضمیر ترا گشت شاغل

همان گیر کز فیض فضل الهی

شدی بهره مند از فنون فضائل

به اصناف آداب گشتی مؤدب

بدانش مقدم شدی در محافل

به قانون مشائیان بر مقاصد

اقامت نمودی صنوف دلائل

ز فرط توجه بسوی مبادی

چه اشراقیان کشف کردی مسائل

چه حاصل که از صوب تحقیق دوری

به نزدیک دانا به چندین مراحل

ندارد خبر فکر کوتاه بینت

ز ماهیت مبتدا در اوائل

ضمیر تو ظاهر پرست است ورنه

چرا کرد در فعل اضمار فاعل

معلل باغراض نفسی است فعلت

که گشتی از آن جوهر فرد غافل

ز اقسام اعراض در فن حکمت

جز اعراض نفسانیت نیست حاصل

تأمل در ابطال دور و تسلسل

نهاد است در پای عقلت سلاسل

اگر قامت همتت را در این ره

شود خلعت خاص توفیق شامل

نگردد سرا پرده چرخ و انجم

میان تو و کعبه اصل حائل

نشینی طربناک در بزم وحدت

بشویی غبار غم کثرت از دل

شوی سرخوش از جام توحید و گویی

تخلصت من سجن تلک الیهاکل

خدایا بآن شمع جمع نبوت

که روشن به نور ویست این مسائل

به شاهی که او در نماز ایستاده

تصدق نموداست خاتم بسائل

به نور دل پاک زهرای ازهر

که در عصمت او است آیات نازل

به روشن دلان سپهر امامت

علیهم من اللّٰه رشح الفضائل

بحسن دل افروز خوبان دلکش

به آه جگر سوز عشاق بی دل

که از لجه ی بحر کثرت دلم را

بعون عنایت رسانی بساحل

ز سرچشمه ی وحدتم تر کنی لب

که شد بر من از تشنگی کار مشکل

دین و دنیا

در کتاب ورام آمده است: عیسی علیه السلام به حواریین خود می فرمود: خشنود باشید به کمترین دنیا با سلامت دین؛ چنانچه اهل دنیا به کمترین دین با سلامت دنیایشان خشنود هستند.

مولوی

ای که جان را بهر تن می سوختی

سوختی جان را و تن افروختی

ای دریغا ای دریغا ایدریغ

کانچنان ماهی نهان شد زیر میغ

اندکی جنبش بکن همچون جنین

تا به بخشندت دو چشم نوربین

دوست دارد یار این آشفتگی

کوشش بیهوده به از خفتگی

اندرین ره میتراش و میخراش

تا دم آخر دمی غافل مباش

واژه بس

برخی ارباب لغت گویند: کلمه بس فارسی است. عوام عرب از این کلمه استفاده می کنند و می گویند: بسک، بسی. در زبان فارسی واژه ای دیگر که این معنا را برساند وجود ندارد. ولی در لغت عرب واژهایی چون حسب، بجل، قط، امسک، اکفف، ناهیک، کافیک، مه، مهلا، اقطع و اکتف، همین معنا را می رسانند.

فصیحی

راه در دوست آشکارا مسپار

نامحرم پا بود درین ره رفتار

یا پای چنان نه که نماند نقشی

یا نقش قدم با قدم خود بردار

شاه طاهر

ما بی تو دمی شاد به عالم نزدیم

خوردیم بسی خون دل و دم نزدیم

بی شعله ی آه لب ز هم نگشودیم

بی قطره ی اشک چشم بر هم نزدیم

عبید زاکانی

بیش از این بد عهد و پیمانی مکن

با سبک روحان گران جانی مکن

غمزه را گو خون عشاقان مریز

ملک زان تست ویرانی مکن

با ضعیفان آنچه در گنجد مگو

با اسیران هر چه بتوانی مکن

بیش از این جور و جفا و سرکشی

حال مسکینان چو می دانی مکن

ور کنی با دیگران جور و جفا

با عبیداللّٰه زاکانی مکن

عشق

محقق طوسی می گوید: قیاس شرطی که منطقی ها ادعا کرده اند و گفته اند الشمس طالعة والنهار موجود، صحیح نیست. زیرا آنان اگر رخسار و موی محبوب مرا دیده بودند یقین می کردند الشمس طالعة واللیل موجود.

ما للقیاس الذی ما زال مشتهرا

للمنطقیین فی الشرطی تسدید

اما رأوا وجه من اهوی و طرته

فالشمس طالعة واللیل موجود

وی همچنین می گوید: مقدماتی که رقیب در هنگام دیدار دوست فراهم کرده بود، مقدمات متصله بود که ما را از خلوت کردن با او بازداشت و حکم قضیه منفصله را داشت.

مقدمات الرقیب کیف غدت

عند لقاءالحبیب متصله

تمنعنا الجمع والخلو معا

و انما ذاک حکم منفصله

مصعب زبیر

مصعب بن زبیر نیز گفته است: در کار من دقت کن و در استواری آن بکوش که به منزله نابود شده است. اگر حاجت مرا به عهده ی دیگری بگذاری، مانند کودکی است که از پستان دو زن شیر خورده باشد و زیان ببیند.

تأن بحاجتی واشدد قواها

فقد صارت بمنزلة الضیاع

اذا ارضعتها بلبان اخری

اضرّ بها مشارکة الرضاع

معاشرت

پدرم می گفت: به هرکه به تو نزدیک می شود نزدیک و از هرکه از تو دور می شود دور شو.

کسی را مجبور نکن به تو علاقه داشته باشد، زیرا حوا فرزندان زیادی زاییده، هرکدام جفا کرد دیگری را انتخاب کن.

صل من دنا و تناس من بعدا

لا تکرههن علی الهوی احدا

قد اکثرت حوا ما ولدت

فاذا جفا ولد فخذ ولدا

مولوی

ظاهرت چون گور کافر پر (بر) حلل

واندرون قهر خدا عزوجل

از برون طعنه زنی بر بایزید

وز درونت ننگ می دارد یزید

هر چه داری در دل از مکر و رموز

پیش ما پیدا بود مانند روز

گرچه پوشیمش ز بنده پروری

تو چرا رسوایی از حد می بری

روز آخر شد سبق فردا بود

روز ما را روزکی گنجا بود

گر بگویم تا قیامت زین کلام

صد قیامت بگذرد وان ناتمام

در نگنجد عشق در گفت و شنید

عشق دریایی بود بن ناپدید

گر بود در ماتمی صد نوحه گر

آه صاحب درد را باشد اثر (کارگر)

برگ کاهم پیش تو ای تند باد

من ندانم تا کجا خواهم افتاد

ناخوش تو خوش بود بر جان من

جان فدای یار دل رنجان من

عشق

ای که با دیدگان خود جادو می کنی و ای ستمگر بی دادگر؛ عمداً خانه دلم را ویران کردی، آیا چنین از خانه مسکونی محافظت می شود؟ یا ساحراً بطرفه و ظالماً لا یعدل

اخرجت قلبی عامدا

کذا یراعی المنزل

قاسم انوار

سربلندی بین که دائم در سرم سودای اوست

قیمت هرکس به قدر همت والای اوست

لن ترانی می رسد از طور موسی را خطاب

این همه فریاد مشتاقان زاستغنای اوست

بنده ی آن چشم مخمورم که از مستی و ناز

در میان شهر در هر گوشه غوغای اوست

ای دل اندر راه عشق از خوردن غم غم مخور

مایه ی شادی عالم دولت غمهای اوست

از تو تنها ماند قاسم کز تو تنها کس مباد

لاجرم غمهای عالم بر تن تنهای اوست

مرگ

علامه حلی گفته است: ای کسی که می پرسی علت اینکه زندگان به مردگان ملحق می شوند چیست؟ گویم مرگ برودت و سکونی است که از گرمی طبیعت جلوگیری می کند و آدمی را پس از آن همه حرکات، آرام می سازد. ابوعلی سینا از شناخت طب بهره ای نبرد و از نیرویی که بر گرمی ها داشت استفاده نکرد نه کتاب شفایش او را از بیماری مرگ شفا داد و نه کتاب نجاتش او را از چنگال مرگ رهانید.

ایهاالسائل عن السبب الملحق

اهل الحیوة بالاموات

هو برد یطفی حرارة طبع

و سکون یأتی علی الحرکات

ماافاد الرئیس معرفة الطب

و لا حکمة علی النیرات

ما شفاه الشفاء من علة الموت

و لم ینجه کتاب النجات

ستایش عسکریین علیهما السلام

وقتی به سر من رای مشرف شدم گفتم: ای ساربان در سیر خود سرعت گیر که دل من تشنه حمی است و هرگاه مشهد مقدس امام حسن عسگری و امام علی النقی علیهما السلام را دیدار کردی زمین را با کمال فروتنی ببوس و مطمئن باش که به خدا سوگند از بهترین نیکبختیها کاملاً برخوردار شده یی. هرگاه سعادت حرم آنها را بدست آوردی که سیراب سازد خدا مجلس نشینان آنها را، خاشعانه دیده بربند و کفش از پا بیرون آور که آنجا وادی مقدس طور است.

اسرع السیر ایها الحادی

ان قلبی الی الحمی صادی

و اذا ما رأیت من کتب

مشهدالعسکری والهادی

فالثم الارض خاضعاً فلقد

نلت واللّٰه خیر اسعاد

و اذا ما حللت نادیهم

یا سقاة الاله من نادی

فاغضض الطرف خاشعاً و لها

واخلع النعل انه الوادی

زیارت مشهد

آنگاه که به مشهد مقدس رضوی مشرف شده بودم به عرض رسانیدم: این بارگاه آقای منست که مانند آتشی که موسی دید، از دور جلوه گری می کند اینک ای دل به وادی مقدس طور رسیده یی کفش از پای درآور.

هذه قبة مولای بدت کالقبس

فاخلع النعل فقد جزت بوادی القدس

خسیس

ابوتمام دو شعر ذیل در نکوهش مردم آورده است: مردم پستی که هرگاه سگشان بر اثر آمدن مهمان پارس می کرد به مادرشان می گفتند بر روی آتش بول کن تا مبادا آنها به جانب ما بیایند. او هم از آنجا که بخیل بود فرج خود تنگ می کرد و به همان اندازه بول می کرد که آتش خاموش شود.

قوم اذا استنج الاضیاف کلبهم

قالوا لامهم بولی علی النار

فضیقت فرجها بخلاً ببولتها

فلا تبول لهم الا بمقدار

سید محمد جامه باف

می رفت چو جانم ز تن (و) غم فرسود

شد یار خبردار و قدم رنجه نمود

بر آینه ی رخش غباری دیدم

گویا که هنوزم نفسی باقی بود

چون پیک اجل برفتنم داد نوید

جان کرد ز همراهی من قطع امید

کس بر لب من ز پنبه آبی نچکاند

جز دیده که گشته بود از گریه سفید

شاطر بچه ای که هوش از جانم برد

دی همره خود به عزم دورانم برد

کشتی ز سواد چشم گریانم ساخت

زنگ از دل چاک چاک نالانم برد

ابوعبداللّٰه معصومی از برگزیده ترین شاگردان شیخ الرییس است. به نقل شهر زوری دو شعر زیر از اوست: اشتها و علاقه ی من به سخن خردمندان است همانطور که اشتهای انسان لب تشنه به آب خوشگوار است. از مجلسی که با آنان همنشین باشم خرسندم، چنانچه آدمی که مسافرش از راه رسیده باشد خوش دل می گردد.

حدیث ذوی الالباب اهوی و اشتهی

کما یشتهی الماء المبرد شاربه

و افرح ان القاهم فی ندیهم

کما یفرح المرء الذی آب غائبه

امیر خسرو

افغان برآید هر طرف کان مه خرامان در رسد

که آواز بلبل خوش بود چون گل به بستان در رسد

آمد خیالت نیم شب جان دادم و گشتم خجل

خجلت بود درویش را بیگه چو مهان در رسد

امروز می رم پیش تو تا شرمسار من شوی

ورنه چه منت جان من فردا چو فرمان در رسد

من خود نخواهم برد جان از سختی هجران ولی

ای عمر چندان صبر کن کان سست پیمان در رسد

مالک پادشاه

به سقراط گفتند: آیا از پادشاه (ملک) می ترسی؟ گفت: خیر، من شهوت و غضب خویش را که پادشاه ملک آنهاست، مالک شده ام، پس پادشاه بنده ی بنده ی من است.

گویند

دی در حق ما یکی بدی گفت

دل را ز غمش نمی خراشیم

ما نیز نکوییش بگوییم

تا هر دو دروغ گفته باشیم

یکی از بزرگان

گر کشد خصم به زور از کف من دامن دوست

چه کند با کشش دل که میان من و اوست

جامی

گفتم به عزم توبه نهم جام می زکف

مطرب زد این ترانه که می نوش و لا تخف

آیا بود که صف نعالی بما رسد

چون بر بساط قرب زنند اهل قرب صف

بشناس قدر خویش که پاکیزه تر ز تو

دری نداد پرورش این آبگون صدف

عمر تو گنج و هر نفس از وی یکی گهر

گنجی چنین لطیف مکن رایگان تلف

جامی چنین که می کشد از دل خدنگ آه

خواهد رسید عاقبة الامر بر هدف

موی سفید

قمین الدوله گوید: وقتی دیدم موی سفید صورتم را، فهمیدم وقت کوچم نزدیک گشته و محزون شدم. بلی می پندارم این موی سفید اولین تارهای کفن من است.

لما رایت البیاض لاح و قد

دنا رحیلی نادیت و احزنی

هذا و حق الاله احسبه

اول خیط سدی من الکفن

بهازهیر گوید: دوستی دارم که از او به خیر یاد می کنم هرچند آدم بدباطنی است و از شنوندگان آرزومند نیستم این اظهار را مکتوم بدارند.

صدیق لی سأذکره بخیر

و ان حققت باطنه الخبیثا

و حاشا السامعین یقال عنه

و بالله اکتموا ذاک الحدیثا

صابی

بده ساقیا باده ی ارغوانی

فقد هد عطفی غناء الغوانی

جهان شد نو آیین شراب کهن ده

کزو پیر یابد نوای جوانی

خذ الکأس واصفح عن الدار صفحاً

فقد صافح الورد للار جوانی

دع الروح تأخذ من الراح حظاً

اذا الریح جائت بروح الجنان

فرو ریخت ابر از هوا درّ بحری

بر انگیخت باد از زمین درّ کانی

قیامت مگر شد که کرد آشکارا

زمین گنجهایی که بودش نهانی

بر افروخت چون رایت فتح خسرو

سحاب از هوا حله های دخانی

به آراء مسعود شاه استهلت

سعود بها اشرق المشرقان

و شید له بالمعالی قصور

بها الفرقدان من الفرق دان

جهان شهریارا جهان می بنازد

بتو تا تو دارای ملک جهانی

به رتبت سلیمان آصف صفاتی

به شوکت فریدون رستم نشانی

اگر چشم عدل است در وی تو نوری

و گر جسم ملک است در وی تو جانی

به هندوستان سواد مدیحت

چو طوطی است کلکم بشکر فشانی

فنثری له نثرة الجو تعنو

و شعری له یسجد الشعریان

مرا تربیت کن که در وصف ذات

به گردون رسانم بیان معانی

تصانیف سازم به فرخنده نامت

که ماند همه در جهان جاودانی

الا تا بگرید هوا در بهاران

وز آن گریه خندد گل بوستانی

گل دولتت در بهار سعادت

مصون باد از تند باد خزانی

دوست

المعتز باللّٰه می گوید: دوستان این روزگار را آزمایش کردم و کمتر به آنها علاقه پیدا نمودم زیرا اگر به جستجوی حال آنها بپردازی خواهی فهمید دوست ظاهرند و دشمن باطن.

بلوت اخلاء هذاالزمان

فاقللت بالحجر منهم نصیبی

و کلهم ان تصفحتهم

صدیق العیان عدوالمغیب

عشق

عبدالقادر گیلانی می گوید: دوست من که به دیدارم آمده بود و اتفاقاً همان دم خوابیده

بودم تا جمال او را در رؤیا مشاهده کنم، به من گفت: اگر تو شب وصال را بیدار بوده یی پس چگونه در شب سرور می خوابی.

یقول حبیبی و قد زارنی

فبت لطلعته اشهد

اذا کنت تسهر لیل الوصال

فلیل السرور متی و ترقد

همایون

روز وصلست به یک غمزه بکش زار مرا

به شب هجر مکن باز گرفتار مرا

معما

موفق الدین علی بن جزار در معمایی بنام جوز گوید: چیست آن که اگر آن را به خوبی بشکنی، نافع به حال تست؛ دارای حروف فرد است؛ هرگاه تغییری در آن بوجود نیاوری، دارای سه حرف است و فرد است و هرگاه معکوس نمایی زوج خواهد شد.

ما اسم شیء مولیک نفعا اذا

انت اولیته فعالاً عسوفا

هو فرد الحروف ان جاء طردا

و هو زوج اذا عکست الحروفا

وی در باره مصطکی نیز معمایی دارد و می گوید: لاغر اندامی که هرگاه ظاهر می شد اندامش مانند شاخه ی درازی بود که از نیزه ای بالاتر می شد لکن سر نیزه ای ندارد. عجب تر آنکه هرگاه آن را پیش از موقع افطار ماه رمضان بمکند و آب دهان را فرو ندهند مبطل روزه نمی باشد، مرادش مصطکی است که آن را علک رومی می گویند که بر اثر حرارت و یا جویدن کش پیدا کرده و دراز می شود.

و ذی هیف کالغصن قدا اذا بدا

یفوق القنا حسنا بغیر سنان

و اعجب ما فیه یری الناس اکله

مباحاً قبیل العصر فی رمضان

وی همچنین لغزی در بیان کارد و قیچی دارد و می گوید: نر و ماده ای که از جنس یکدیگر نیسند و در مجاورت هم می باشند، انتهای آنها بسته شده است. این دو آشکار نمی شوند مگر آن هنگام که بخواهند سر اهل آن منزل را جدا کنند مراد از ذکر چاقو است که یک دهانه است و مراد از انثی قیچی است که دو دهانه است.

ذکر و انثی لیس ذا من جنس ذا

متجاوران بقعر حبس مقفل

فتراهما لایبرزان لحاجة

الا لقطع رؤوس اهل المنزل

نیز لغزی در باره واژه ی «کلب» سگ دارد، که عبارت است از: آن موجود که پست شمرده شده و نیز صفات بزرگواران چون وفا داشته چیست؟ آن کلمه مجرور می شود و هر حرف آن بدون ضمیمه مجرور می گردد.

و ما سیء یعد من اللئام

له و صف الاماثل والکرام

و جملته تجر و کل حرف

یجر اذا نظرت بلا ضمام

لغزی راجع به قلم نیز از اوست. این معما عبارت است از: چه غلامی است که در رکوع است و در سجود لاغر اندامست و گریان؛ همواره در پنج وقت ملازم اوقاتست و معتکف در خدمت نیات.

و ما غلام راکع ساجد

اخو نحول دمعه جاری

ملازم الخمس لاوقاتها

معتکف فی خدمة الباری

همچنین لغزی در باره خلخال دارد. وی می گوید: چیست مضروب بی گناهی که قد کشیده ی زیبایی دارد. شکل هلالی از خود ظاهر و زیور کشیده ی اندام معشوقی داراست.

بیشتر اوقاتی که هویدا می گردد بر پاها و در میان بازارهاست.

و مضروب بلا ذنب

ملیح القد ممشوق

حکی شکل الهلال علی

رشیق القد معشوق

و اکثر ما یری ابدا

علی الامشاط فی السوق

انفاق

بزرگی گفته است: خدا بیامرزد آنکس که کف دستش را بگشاید و میان دو فکش را ببندد یعنی خدا بیامرزد آنکس که به بینوایان کمک کند و منت نگذارد.

بستی همین مضمون را به نظم درآورده است: سخن بگو و سخن محکم به زبان آور. همانا گفتار تو زنده است و سکوت تو جمادیست. اگر نتوانستی سخن محکمی بگویی ساکت باش زیرا سکوت از سخن نابجا وسیله ی آسایش قلبی است.

تکلم و سدد ما استطعت و انما

کلامک حی والسکوت جماد

فان لم تجد قولا سدیدا تقوله

فصمتک عن غیر السدید سداد

دنیا

از اشعار منسوب به امام زین العابدین علیه السلام : به دنیا عتاب کرده، گفتم: تا کی باید متحمل اندوهناکی شوم و گشایشی برای من نباشد؟ آیا بر هر بزرگواری از فرزندان امام علی علیه السلام ، معیشت حلال حرام است؟ دنیا در پاسخ من گفت: ای پسر حسین علیه السلام ، بر اثر دشمنی که با پدرت علی علیه السلام دارم که مرا طلاق داده شما را هدف تیر ستمگری خود قرار داده ام.

عتبت علی الدنیا فقلت الی متی

اکابد همّاً بؤسه لیس ینجلی

اکلّ شریف من علیّ تجارة

حرام علیه العیش غیر محلل

قالت نعم یابن الحسین رمیتکم

بسهمی عنادا منذ طلقنی علیّ

عشق

دیدگان تو حق بزرگی بر من دارند برای اینکه از جادوگری آنها سحری فرا گرفتم و زبان رقیب و ملامت گر را سحر کردم.

لعینک فضل جزیل علیّ

و ذاک لانی یا قاتلی

تعلمت من سحرها فعقدت

لسان رقیب مع العاذل

گویم

تا منزل آدمی سرای دنیاست

کارش همه جرم و کار حق لطف و عطاست

خوش باش که آن سرا چنین خواهد بود

سالی که نکوست از بهارش پیداست

حالتی

حاجی به طواف کعبه اندر تک و پوست

وز سعی و طواف هر چه کرده است نکوست

تقصیر وی این است که آرد دگری

قربان سازد به جای خود در ره دوست

ابوسعید

غازی ز پی شهادت اندر تک و پوست

غافل که شهید عشق فاضل تر از اوست

فردای قیامت آن به این کی ماند

کان کشته ی دشمن است و این کشته ی دوست

شوقی

شوقی غم شوخ دلستانی داری

گر پیر شدی چه غم جوانی داری

شمشیر کشیده قصد جانها دارد

خود را برسان تو نیز جانی داری

هدیه

کسی برای دیگری هدیه یی فرستاد و این دو شعر را ضمیمه کرد: ای بزرگی که بخششهای تو بی نهایت است این تعارفی را از شخصی بپذیر که دنیا را در باره ی بخشش تو اندک می داند.

یا ایهاالمولی الذی

عمت ایادیه الجلیله

اقبل هدیة من یری

فی حقک الدنیا قلیله

شخصی هدیه ای برای کسی فرستاد و این اشعار نیز ارسال کرد: تقدیمی ناقابلی فرستادم و به یقین می دانم این هدیه شایسته مقام تو نمی باشد، اینک آرزومندم با پذیرش عذر من هدیه مرا به بزرگی خودت بپذیری.

ارسلت شیئاً قلیلاً

یقل عن قدر مثلک

فابسط ید العذر فیه

واقبله منی بفضلک

دل توانگر

جز خدا هیچ نیست در دل ما

آفرین بر دل توانگر ما

علاقه به ماه

علاقمند به ماهی هستم که از روشنی کامل برخوردار است، هرکه به وصل او نرسیده آن را کتمان نموده است. هرگاه قصه ی خود بگویم، افسانه ی مرا نمی شنود، آری می ترسد هرگاه به سخن من گوش دهد رقتی در دل او ایجاد شود.

اهوی قمراً به البها قد جمعا

کم خیب من بوصله قد کتما

لا یسمع قصتی اذا فهت بها

یخشی من ان یرق لی ان سمعا

به ماهی علاقمندم که مرا گرفتار خود نموده و دل گرفتارم آسایشی ندارد. چه بسیار نزد او به شکایت رفتم، به خاطر لذت قرب که بهره ی من می شد، شکایتم را فراموش کردم.

اهوی قمراً اسلمنی للبلوی

ما عنه لقلبی المعنی سلوی

کم جئت لاشتکی فمذا بصرنی

من لذة قربة نسیت الشکوی

زیبا

چقدر زیبا است آن زیبایی که محبوبست و چقدر نادانست آنکس که دم از ملامتگری

می زند، چه بسیار جرعه های اندوهناکی که چشیدم و چقدر دل من تحمل جفاکاری نمود.

ما اجمل من احب ما اجمله

ما اجهل من یلوم ما اجهله

کم جرعنی مدامة من غصص

ما احمل ذالفؤاد ما احمله

همنشین

از تنهایی در میان مردم شکایت نمی کنم، زیرا روزگار مرا از همنشینانم جدا کرده است.

اشتیاق به قرب آنها برای همیشه با منست، من با اندوه علاقه پیدا کرده ام و همان همنشین من است.

لم اشک من الوحدة بین الناس

اذ افردنی الزمان من جلاسی

فالشوق لقربهم قرینی ابدا

و الهم جلیسی و به استیناسی

رباعی بی نقطه، عشق

شگفتا که مرا از وصال خودتان ممانعت می کنید و دل مرا رنجور می سازید. اطمینان دارم وعده و ممانعت شما هر دو وسیله ی رنجوری است. چه بسیار ممانعتی که از ناحیه شما بوجود آمد و انتظارش را نداشتم و چه بسیار در اندیشه وصال شما بودم و وصالی دست نداد.

واهاً لصد لوصلکم علله

وعدکم و صدکم علله

کم حصل صدکم و ما امله

کم امل وصلکم و ما حصله

ای ماه شب تاریک که مرا به وصال خود زنده ساختی، به ویژه آنگاه که بر اثر جلوگیری در نابودی من پرداختی. اکنون سوگند به خدا هرچه زودتر خون مرا بریز که تاب شب هجران تو را ندارم.

یا بدر دجی بوصله احیانی

اذ زاروکم بحجره افنانی

باللّٰه علیک عجلن سفک دمی

لا طاقة لی بلیلةالهجران

مهر و مشتری

ز انشای طلب در هر دو جانب

عیان گشت این خبر بر ابن حاجب

چو کرد آن فعل را تمییز در حال

بکسر و رفع آن با خویش زد فال

بدل گفتا که بر من گشت لازم

که باشم بر تعدی سخت جازم

کنم افعال قلب هر دو اظهار

چنان کاید تعجب زان پدیدار

شاه شجاع

شاه شجاع در مکه در کنار باب صفا خانقاهی بنیان کرد و دستور داد این دو شعر را که ساخته ی طبع خود او است بر فراز آن بنویسند: در باب صفا خانه ایست که صفا در آن وارد شده آری متعلق به افرادی است که قلبشان از باران زلال عشق، تر است تعدی و دشمنی در آن وجود ندارد و جای عذری نیست و هرکه عذر آورد عاشق نمی باشد.

بباب الصفا بیت احل به الصفا

لمن هو اصفی فی الوداد من القطر

تباعده الاعذار بالملک والعدی

و لیس بصب من تمسک بالعذر

دیدار پیش از مرگ

گویند: اگر در پیشواز مرگ با او دیدار کنم، نفسم را از درد سرزنش التیام می دهم. اگر دست تقدیر مرا به هدفم برساند، چه بسیار حسرت زیر خاک رفته است.

لئن نحن التقینا قبل موت

شفینا النفس من الم العتاب

و ان ظفرت بنا ایدی المنایا

فکم من حسرة تحت التراب

گویند

گر بمانیم زنده بر دوزیم

جامه یی کز فراق چاک شده

ور نمانیم عذر ما بپذیر

ای بسا آرزو که خاک شده

خمول

بادیه نشینی کنیزی زیبا داشت. وی به ملاقات عبدالملک آمد و عبدالملک به او گفت:

می خواهی خلیفه شوی و کنیز تو از دنیا نرود؟ بادیه نشین گفت: نه، پرسید چرا؟ گفت:

چون کنیز می میرد و امت ضایع می شوند. عبدالملک گفت: چه آرزو داری؟ پاسخ داد:

سلامتی. گفت: پس از آن؟ گفت: روزی وسیعی که منتی در آن نباشد. گفت: پس از آن؟ پاسخ داد: دوری از خلق چرا که ثروتمندان و برجستگان از دیگران به هلاکت نزدیک ترند.

جالینوس می گوید: رؤسای شیاطین سه چیزند: همراهی با طبیعت، وسوسه های عمومی و امور عادی.

سکوت

حکیمی گوید: هیبت سکوت را به کلام ارزان نفروش.

عطا بی منت

خزینه دار امین کسی است که آنچه به نیازمندان می دهد با رضایت کامل بوده باشد.

نگاه ناروا

گفته شده چشم تیری مسموم از تیرهای ابلیس است.

فیضی

ما اگر مکتوب ننویسیم عیب ما مکن

در میان راز مشتاقان قلم نامحرم است

سیب

در کتاب عجائب المخلوقات، در توصیف از سیب چنین آمده است: در ذات سیب حقیقة روح نهفته شده است و مردم با اشتیاق کامل و با طربناکی از آن استفاده می کنند سیب داروی قلب است و ضعف قلب را برطرف می کند و حزن و اندوه را زائل می سازد.

هو روح الروح فی جوهرها

و لها شوق الیه و طرب

و دواء القلب یشفی ضعفه

و یجلی الحزن عنه والکرب

گویم

خوش آنکه صدای جام وحدت در داد

خاطر ز ریاضی و طبیعی آزاد

بر منطقه ی فلک نزد دست خیال

در پای عناصر سر فکرت ننهاد

کاری ز وجود ناقصم نگشاید

گویی که ثبوتم انتفا می زاید

شاید ز عدم من به وجودی برسم

ز آن رو که ز نفی نفی اثبات آید

یکی از عارفان در تفسیر آیه وَ لَقَدْ نَعْلَمُ أَنَّکَ یَضِیقُ صَدْرُکَ بِمٰا یَقُولُونَ فَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّکَ ... ⁽¹⁾می گوید: نزدیک به این معنا، روایتی است که از پیامبر خدا صلی الله علیه و آله نقل شده است. پیامبر منتظر وقت نماز بود و می فرمود:

ارحنا یا بلال یعنی با اعلام دخول وقت نماز، ما را آسوده کن ای بلال. آیا نمی بینی فرمایش پیامبر خدا را که فرمود: نماز نور چشم من است؟

از سخنان متناسب دیگر پیامبر این است که فرمود:

بلال ابرِد ابرِد یعنی خاموش کن آتش شوق به نماز را با تعجیل اذان، یا سرعت گیر چون سرعت نامه رسان. این معنایی است

که شیخ صدوق برای حدیث کرده است. معنی دیگری مشهور است و آن اینکه غرض پیامبر این بود نماز ظهر تا زمانی که شدت حرارت فرو نشانده می شود و هوا سرد می گردد، به تأخیر افتد.

مولوی

این جهان همچون درخت است ای گرام

ما بر او چون میوه های نیم خام

سخت گیرد میوه ها مر شاخ را

زانکه در خامی نشاید کاخ را

چون رسید و گشت شیرین لب گزان

سست گیرد شاخ را او بعد از آن

چون از آن اقبال شیرین شد دهان

سرد شد بر آدمی ملک جهان

عاذلا چند این سرایی ماجرا

پند کم ده بعد از این دیوانه را

من نخواهم دیگر این افسون شنود

آزمودم چند خواهم آزمود

هر چه غیر شورش و دیوانگیست

اندرین ره روی در بیگانگیست

هین منه بر پای من زنجیر را

که دریدم پرده ی تدبیر را

عشق و ناموس ای برادر راست نیست

بر در ناموس ای عاشق مایست

وقت آن آمد که من عریان شوم

جسم بگذارم سراسر جان شوم

ای خبر هات از خبر ده بی خبر

توبه ی تو از گناه تو بتر

همچو جان در گریه و در خنده شو

این بده و ز جان دیگر زنده شو

جستجویی از ورای جستجو

من نمی دانم تو می دانی بگو

حال و قالی از ورای حال و قال

غرقه گشته در جمال ذوالجلال

غرقه یی نی که خلاصی باشدش

یا بجز دریا کسی بشناسدش

خمول

ابوالحسین نوری از سیاحت صحرا بازگشت، متوجه شد موی صورت و ابروان و پلک او ریخته و حالاتش تغییر یافته است. به او گفته شد: آیا با تغییر صفات، اسرار هم تغییر می یابد؟ گفت: اگر اسرار با تغییر صفات، تغییر یابد، عالم نابود می شود. و سپس سرود:

بطوری که مشاهده می کنی سفر در بیابان و دامنه ی کوهها مرا به این حال درآورده است.

مرا به شرق و غرب عالم کشانید و از وطن آواره کرد. وقتی غایب می شدم آشکار می شد و وقتی آشکار می شد، غایب می گشتم. می گفت آنچه می بینی نادیده بگیر و تنها من را مشاهده کن. سپس فریادی کشید و دوباره سر به بیابان گذاشت.

کماتری صیرنی

قطع القفار الدمن

شرّقنی غرّبنی

ازعجنی عن وطنی

اذا تغیبت بداً

و ان بدا غیبنی

یقول لا تشهد ما

تشهد او تشهدنی

تصوف

روزی به او گفته شد تصوف چیست؟ گفت: گرسنگی، عریانی، پابرهنگی، آبرو ریزی و چیزی جز نفس خبر ندارد از آنچه می گذرد، من قبلاً به خاطر خوشحالی می گریستم و اکنون به خاطر ناراحتی می گریم.

جوع و عری و حفا

و ماء وجه قد عفا

و لیس الانفس

تخبر عما قد خفا

قد کنت ابکی طربا

فصرت ابکی اسفاً

شوق معبود

ابراهیم ادهم از جایی می گذشت، کسی می گفت: هر گناهی برای تو بخشوده شده است جز اعراض از من. پس بیهوش بر زمین افتاد.

کل ذنب لک مغفو

رٌ سوی الاعراض عنی

شبلی شنید که کسی می گوید: خالصانه ارادتمند شما بودم و آنگاه که با دیگران آمیختید شما را راندم و به خاطر علاقه به شما ارزشی برای شما در نظر نگرفتم. این را گفت و بیهوش شد.

اردناکم صرفا فاذا قد مزجتم

فبعداً و سحقاً لانقیم لکم وزناً

علی بن هاشمی، لنگ و زمین گیر بود. روزی در بغداد شنید کسی می گوید: ای که به زبان اظهار شوق می کنی، دلیل نداری. اگر شوقت بجا بود، باید گاه دیدنت، مرا به حقارت نمی نگریستی. وی از شنیدن شعر چنان بیخود شد که چون انسان سالم از جا برخاست و چون نشست، بازهم زمین گیر شد.

یا مظهرالشوق باللسان

لیس لدعواک من بیان

لو کان ما تدعیه حقاً

لم تذق الغمض اذ ترانی

مولوی

ای فقیه این دم خمش کن چند چند

پند کم ده زانکه بس سخت است بند

سخت تر شد بند من از پند تو

عشق را نشاخت دانشمند تو

آن طرف که عشق می افزود درد

بوحنیفه و شافعی درسی نکرد

حالتی

چون از تو ننالد دل غم پرور من

یا بس کند از گریه دو چشم تر من

با اینهمه لاف و آشنایی شبکی

ناخوانده نیامدی درون از در من

گویم

خو کرد به خلوت دل غم فرسایم

کوتاه شد از صحبت هرکس پایم

چون تنهایم هم نفسم یاد کسیست

چون همنفس کسی شوم تنهایم

کاکا قزوینی

بوالهوس را زود از سر وا شود سودای عشق

تهمت آلودی که گیرد شحنه زودش سر دهد

گلخنی

گرد خاکستر گلخن نبود بر تن ما

بر تن از سوز درون سوخته پیراهن ما

خمول

سید بزرگوار امیر قاسم انوار تبریزی دفن شد. وی در آغاز همنشین صدرالدین اردبیلی بود و پس از او با صدر الدین علیا الیمنی مجالست داشت. او را منزلتی بزرگ بود و به سال 737 از دنیا رفت و در ولایت جام در روستایی به نام حزجرد دفن گردید. وی با مجذوبان نشست و برخاست زیاد داشت، از خودش می گوید که: وقتی به بلاد روم رسیدم به من گفته شد: مجذوبی آنجاست. نزد او رفتم، وقتی او را دیدم شناختم، چون من در ایام تحصیل در تبریز بودم. گفتم: چگونه جذبه دامن تو را گرفت، گفت: زمانی که در تنهایی بسر می بردم، هر روز صبح، شخصی از راست و شخصی از چپ مرا می گرفت. روزی بیدار شدم و از چیزی بیهوش گشتم و از آنها نجات یافتم. سید هر وقت این حکایت را نقل می کند اشک از چشمانش سرازیر می شود.

دنیا و آخرت

یکی از بزرگان گوید: وای بر کسی که آخرتش را به دنیا فاسد می کند، سپس از آنچه که آباد

کرده جدا شود و به آن باز نگردد، و به آنجا که ویران کرده منتقل شود.

دوست

اویس قرن، رضوان خدا بر او باد می گوید: حکیم ترین سخنی که حکماء گفته اند این است که: یک وجه بساز که تو را از سایر وجوه کافی باشد. (با یکی همراهی کن که تو را از غیر کافی باشد).

دنیا

در یکی از کتابهای آسمانی دیدم: هرگاه دانشمندی علاقمند به دنیا شود، شیرینی مناجات با خودم را از او می گیرم.

سنایی

ای عشق تو را روح مقدس منزل

سودای ترا عقل مجرد محمل

سیاح جهان معرفت یعنی دل

از دست غمت دست بسر پای بگل

امر دیرا گرفت مردک مست

پای مزدش دو مرغ داد بدست

چون فشردش بزور کنک درشت

هر دو را مرده دید اندر مشت

کودک از کار خود جریده بماند

دست خالی و... دریده بماند

قصه ی طالب متاع غرور

همچنانست اگر نه یی کر و کور

روزها

روزها بر پنج قسم هستند. روز از دست رفته، روز حاضر، روز وارد، روز وعده داده شده و روز دراز. روز از دست رفته، دیروز تو بود که با کوتاهی ها آن را از دست دادی، روز حاضر، امروز توست که اکنون در اختیار توست و از آن توشه برگیر، روز وارد فردای توست که نمی دانی از آن توست یانه، روز موعود آخرین روز زندگی توست آن را نصب العین خود قرار ده، روز دراز آخرت است که پایانی ندارد. پس برای آن نهایت اهمیت را روا دار که یا نعمت دائم است و یا عذاب دائم.

نماز و نفس

یکی از بزرگان گوید: خدا دو چیز را برقرار کرده است: امر کننده و نهی کننده. اولی امر به بدی می کند و آن نفس است (Bإِنَّ النَّفْسَ لَأَمّٰارَةٌ بِالسُّوءِ ) و دومی نهی از بدی می کند و آن نماز است (Bإِنَّ الصَّلاٰةَ تَنْهیٰ عَنِ الْفَحْشٰاءِ وَ الْمُنْکَرِ ) ، وقتی نفس تو را به معصیت فرمان دهد در

برابر او از نماز استعانت جوی.

راه خدا

روایت شده که یکی از انبیاء خدا را مناجات کرد و گفت: پروردگارم چگونه می شود بسوی تو آمد؟ خدا به او وحی رساند که نفس خود را رها کن و بسوی من بیا.

ضرب المثل

در ضرب المثل آمده با زن دو سخن بگو، اگر متوجه نشد چهار بار بگو، اگر اربع به معنای عدد باشد یعنی چهار بار بگو، ولی اگر اربع و امر حاضر به معنای اسکت است یعنی ساکن باش و یا به معنای اربع به مربعه (عصا) است یعنی با عصا او را بزن

گویم

تو ز دیو نفس اگر جویی امان

رو نهان شو چون پری از مردمان

گنج خواهی کنج عزلت کن مقام

واستتر واستخف عن کل الانام

چون شب قدر از همه مستور شد

لاجرم از پای تا سر نور شد

اسم اعظم چون کسی نشناسدش

سروری بر کل اسماء باشدش

تا تو نیز از خلق پنهانی همی

لیلة القدری و اسم اعظمی

این پنج بیت را در ماه ذی قعده سال 1007 هجری در مشهد مقدس رضوی سرودم.

شب روز بعد از آنکه اشعار را سرودم پدرم «ره» را در خواب دیدم رقعه به من اعطا کرد در آن رقعه این آیه نوشته بود:

تِلْکَ الدّٰارُ الْآخِرَةُ نَجْعَلُهٰا لِلَّذِینَ لاٰ یُرِیدُونَ عُلُوًّا فِی الْأَرْضِ وَ لاٰ فَسٰاداً وَ الْعٰاقِبَةُ لِلْمُتَّقِینَ. ⁽¹⁾

از فتنه ی این زمانه ی شورانگیز

برخیز و بهر جا که توانی بگریز

ور پای گریختن نداری باری

دستی زن و در دامن عزلت آویز

مولوی

از حقایق تا تو حرفی نشنوی

ای پسر حیوان ناطق کی شوی

تا که گوش طفل از گفتار مام

پر نشد ناطق نشد او در کلام

ور نباشد طفل را گوش رشد

گفت مادر نشنود گنگی شود

دائماً هر گنگ اصلی کر ببود

ناطق آنکس شد که از مادر شنود

عرفی

هر دل که پریشان شود از ناله ی بلبل

در دامنش آویز که با وی خبری هست

گفتگوییست بنازم ز لب خاموشی

که اگر لب بگشایم ز سخن باز افتم

عرفی سخنت گر چه معما رنگ است

وین زمزمه را به ذوق یاران چنگست

به خروش که مرغان چمن می دانند

کاین نغمه و ناقوس کدام آهنگ است

ای دل پس زنجیر چو دیوانه نشین

بر دامن درد خویش مردانه نشین

ز آمد شد بیگانه تو خود را پی کن

معشوقه چو خانگیست در خانه نشین

گویم

دوش از درم آمد آن مه لاله نقاب

سیرش نبدیدم و روان شد بشتاب

گفتم گه دیگر کیت بخواهم دیدن

گفتا که بوقت سحر اما در خواب

ازدواج

به یکی از صالحان گفتند تا کی زن نمی گیری؟ گفت: سختی بی زنی از تلاش در فراهم کردن هزینه زندگی آسان تر است.

سلطنت بی دوام

پادشاهی به وزیرش گفت: پادشاهی چه خوب است اگر همیشگی باشد. وزیر گفت: اگر دائمی بود به تو نمی رسید.

توکل به خدا

پادشاهی به دانشمندی که در بستر مرگ بوده گفت: امور اهل و عیال خود را پس از خود به من واگذار کن. دانشمند گفت: من از خدا حیا می کنم که سفارش بندگان خدا را به غیر خدا برم.

مولوی

فرخ آن ترکی که استیزه نهد

اسب او از خندق آتش جهد

گرم گرداند فرس را آنچنان

که کند آهنگ هفتم آسمان

چشم را از غیر و غیرت دوخته

همچو آتش خشک و تر را سوخته

گر پشیمانی برو عیبی کند

اول آتش در پشیمانی زند

گویند

دگر ز عقل حکایت به عاشقان منویس

برات عقل به دیوان عشق مجری نیست

مولوی

این ز ابراهیم ادهم آمده است

کوز راهی بر لب دریا نشست

دلق خود می دوخت آن سلطان جان

یک امیری آمد آنجا ناگهان

آن امیر از بندگان شیخ بود

شیخ را بشناخت سجده کرد زود

خیره شد در شیخ و اندر دلق او

که چسان گشته است خُلق و خلق او

ترک کرده ملک هفت اقلیم را

می زند بر دلق سوزن چون گدا

شیخ واقف گشت از اندیشه اش

شیخ چون شیر است و دلها بیشه اش

دل نگهدارید ای بیحاصلان

در حضور حضرت صاحبدلان

شیخ سوزن زود در دریا فکند

خواست سوزن را بآواز بلند

صد هزاران ماهی اللهئی

سوزن زر در لب هر ماهئی

سر برآوردند از دریای حق

که بگیر ای شیخ سوزنهای حق

رو بدو کرد و بگفتش ای امیر

این چنین به یا چنان ملک حقیر

این نشان ظاهر است این هیچ نیست

گر بباطن در روی دانی که چیست

سوی شهر از باغ شاخی آورند

باغ و بستانرا کجا آنجا برند

خاصه باغی کاین فلک یک برگ اوست

آن همه مغز است و دنیا جمله پوست

بر نمی داری سوی آن باغ گام

بوی آن دریاب و کن دفع زکام

تا که آن بو جاذب جانت شود

تا که آن بو نور چشمانت شود

پنج حس با یکدیگر پیوسته اند

رسته این هر پنج از شاخی بلند

چون یکی حس غیر محسوسات دید

گشت غیبی بر همه حسها پدید

چون ز جو جست از گله یک گوسفند

پس پیاپی جمله زان جو برجهند

گوسفندان حواست را بران

در چرای اخرج المرعی چران

تا در آنجا سنبل و ریحان خورند

تا بگلزار حقایق پی برند

ای ز دنیا شسته رو در چیستی

در نزاع و در حسد با کیستی

کی از آن باغت رسد بویی بدل

تا بکی چون خر بمانی پا بگل

چون خری در گل فتد از گام تیز

دمبدم جنبد برای عزم خیز

حس تو از حس خر کمتر بداست

که دل تو زین وحلها برنجست

در وحل تأویلها درمیتنی

چون نمی خواهی کزآن دل برکنی

کاین روا باشد مرا من مضطرم

حق نگیرد عاجزیرا از کرم

او گرفتار است و چون گفتار کور

این گرفتن را نبیند از غرور

می بگویند اینجا گفتار نیست

از برون جوئید کاندر غار نیست

این همی گویند و بندش می نهند

او همی گوید ز من کی آگهند

گر ز من آگاه بودی این عدو

کی ندا کردی که این گفتار (آن کفتار) کو

پند

به یکی از صوفیان گفته شد: چی شده، هر وقت حرف می زنی، هرکس می شنود می گرید ولی کسی از سخن واعظ شهر نمی گرید؟ گفت: گریه زن بچه مرده مانند گریه نوحه گر نمی ماند!

مولوی

گر بود در ماتمی صد نوحه گر

آه صاحب درد را باشد اثر

همایون

ممتاز بود ناله ام از ناله ی عشق

چون آه مصیبت زده در حلقه ماتم

مولوی

زین جهان تا آن جهان بسیار نیست

در میانه جز دمی دیوار نیست

هر کبوتر می پرد از جانبی

ما کبوتر جانب بی جانبی

ما نه مرغان هوا نه خانگی

دانه ی ما دانه ی بی دانگی

زان فراخ آمد چنان روزی ما

که دریدن شد قبا دوزی ما

اذکرونی اگر نفرمودی

زهره ی نام او کرا بودی

بقیاسات عقل یونانی

نرسد کس به ذوق ایمانی

عقل خود کیست تا به منطق رأی

ره برد با جناب پاک خدای

گر به منطق کسی ولی بودی

شیخ سنت ابوعلی بودی

چشم عقل از حقایق ایمان

هست چون چشم اکمه از الوان

کینه ورزی

غصه نیمی از پیری است. دوستی نیمی از خرد است. گفتم: اگر دوستی نیمی از خرد است، کینه ورزی همه دیوانگی است.

آب و هیزم

ابن رومی مسموم شد و بسیار در پی نوشیدن آب بود و می سرود: وقتی درونم از شدت حرارت می سوزد، آب می خورم اما، سردی آب حرارت درونم را زیاد می کند، مثل اینکه آب هیزمی است برای آتش درون من.

اشرب الماء اذا ماالتهبت

نار احشائی کاحشاء اللهب

فاراه زائداً فی حرقتی

فکانّ الماء للنار حطب

گویند

نیک و بد هر چه کنی بهر تو خوانی سازند

جز تو بر خوان بد و نیک تو مهمانی نیست

گنه از نفس تو می آید و شیطان بدنام

جز تو بر نفس بد اندیش تو شیطانی نیست

مرگ در کمین

از دیوان منسوب به امام علی علیه السلام است که می فرماید: آنها که بنا ساختند، و در پی مال و فرزند شدند، باد بر محل زندگی آنها وزیدن گرفت، گویا در محل قرار بودند.

ان الذین بنوا فطال بنائهم

واستمتعوا بالمال والآولاد

جرت الریاح علی محل دیارهم

فکانهم کانوا علی میعاد

گویند

کسی کور است با حق آشنایی

نیاید هرگز از وی خود نمایی

همه روی تو در خلق است زنهار

مکن خود را بدین علت گرفتار

امیر خسرو

ای میر همه شکر فروشان

توبه شکن صلاح پوشان

عشاق ز دست چون تو ساقی

خونابه بجای باده نوشان

در میکده ی غمت سفالی

نرخ همه ی معرفت فروشان

یک خرقه رخت درست نگذاشت

در صومعه ها زخرقه پوشان

خوشوقت تو کاگهی نداری

از آتش سینهای جوشان

از تو سخنی بهر ولایت

خسرو بولایت خموشان

امانت داری

تاجری از بازرگانان نیشابور، کنیزش را نزد ابوعثمان حمیری گذاشت. وی به او نظری کرد و عاشق و دلباخته او شد، مشکل خود را به استادش ابوحفص حداد (ابوجعفر) نوشت.

ابوحفص پاسخ داد به ری برود و مشکل خود را به شیخ یوسف بگوید. ابوعثمان عازم ری شد و نشان خانه شیخ یوسف گرفت. مردم ری که لباس پارسایی بر تن او دیدند گفتند بعید است از مانند تو که در پی بد کرداری چون یوسف درآئی! ابوعثمان به نیشابور بازگشت و ماجرا را به ابوحفص باز گفت. ابوحفص دستور خود را تأکید کرد که به ری نزد شیخ یوسف برود. ابوعثمان بناچار به ری آمد و بی توجه به ملامتگران نزد یوسف در کوی خماره (محل میگساری) رفت. کودکی در کنار شیخ بود و ظرفی گویا پر از شراب. ابوعثمان گفت: این چه منزلی است که در محله ای بد نام قرار گرفته است. شیخ یوسف گفت: ستمکاری خانه همسایگان را خرید و میخانه قرار داد و چون نیازی به خانه من ندید، نخرید. این بچه من است و در این ظرف جز سرکه چیزی نیست. ابوعثمان گفت: پس چرا خود را به تهمت مردم آسوده می کنی؟ شیخ یوسف گفت: تا مردم به من معتقد نشوند و اطمینان نکنند و کنیز خود را به امانت نزد من نسپارند تا شیفته کنیز مردم شوم. ابوعثمان به شدت گریه سر داد و فهمید چرا ابوحفص او را به سفر ری دستور داده است.

اوحدی

اوحدی شصت سال سختی دید

تا شبی روی نیکبختی دید

سالها چون فلک بسر گشتم

تا فلک وار دیده ور گشتم

از برون در میان بازارم

وز درون خلوتیست با یارم

کس نداند جمال سلوت من

ره ندارد کسی بخلوت من

سر گفتار ما مجازی نیست

باز کن دیده کاین ببازی نیست

انوری

انوری نام هجو می نبرد

کز تواش چشم پر عطاست هنوز

ایر خر نام می برد اما

می نگوید که در کجاست هنوز

مولوی

اندکی جنبش بکن همچون جنین

تا ببخشندت حواس نور بین

دوست دارد یار این آشفتگی

کوشش بیهوده به از خفتگی

اندرین ره میتراش و میخراش

تا دم آخر دمی غافل مباش

مجیر بیلقانی

سرو امل بباغ عدم تازه گشت هان

پایی برون نه از در دروازه ی جهان

عزلت طلب که از غم این چار میخ در

گردون هفت خانه بعزلت دهد امان

افعی دهر اگر بزند بر دلت مترس

کور است زهر و مهره بیک جای در دهان

از تاب فقرت ار بن ناخن شود کبود

انگشت در مزن بسیه کاسه ی جهان

با تشنگی بساز که در شط کائنات

با هر دو قطره آب نهنگیست جان ستان

جان ده بهای یک شبه ی وحدت ای حریف

گوگرد سرخ کس نستاند برایگان

راحت طمع مدار که عقلت بدست نفس

ماهی در آتشست و سمندر در آب دان

سوگند

امام علی علیه السلام شنید مردی سوگند یاد می کند و می گوید: به خدایی که هفت آسمان او را در حجاب قرار داده چنین و چنان نیست. امام فرمود: وای بر تو چیزی خدا را در حجاب قرار نداده است. مرد گفت: باید کفاره دهم. امام فرمود: نه چون به غیر خدا سوگند یاد کردی، و قسم به غیر خدا کفاره ندارد.

مرد تمام

مرد تمام آنکه نگفت و بکرد

وانکه بگوید بکند نیم مرد

وانکه بگوید نکند زن بود

نیم زنست آنکه نگفت و نکرد

از اشعار منسوب به امام علی علیه السلام است که می فرماید: فرزندم برخی انسانها حیوان در صورت انسان شنوا و بینا هستند، این عده در امور دنیوی زیرک و در امور دینی احساسی

ندارند.

ابنی ان من الرجال بهیمة

فی صورة الرجل السمیع المبصر

فطن فی کل رزیة فی ماله

و اذا اصیب بدینه لم یشعر

قبور قم

از سادات رضوی، نخستین کسی که وارد قم شد ابوجعفر محمد بن موسی بن محمد بن علی بن موسی الرضا علیه السلام بود. وی در سال 256 از کوفه عازم قم گردید. خواهرانش پس از او راهی قم شدند زینب و ام محمد و میمونه، سه دختر موسی بن جعفر علیه السلام بودند. ابوجعفر در سال 296 از دنیا رفت و در قم مدفون شد. پس از وی نیز خواهرش میمونه و در مقبره بابلان که متصل به قبه حضرت معصومه علیها السلام است دفن گردید. ام محمد نیز در همان مقبره دفن شد. در آن قبه ام اسحق، کنیز محمد بن موسی نیز مدفون است به همین جهت در قبه مقدسه سه قبر وجود دارد. قبر حضرت معصومه علیها السلام ، مرقد ام محمد، مرقد ام اسحق.

دنیا

از اشعار منسوب به امیرالمؤمنین علیه السلام عبارت است از: چون دنیا ندیدم که کسان خود را بفریبد و چون مرگ ندیدم که مردم را به وحشت انداخته باشد. اگر بر یکی از قبور نزدیکانم گذر کنم چنان است که از بیگانه گذشته باشم، به خدا اگر هر لحظه با کسی ملاقات کنم که دوستش را از دست داده باشد، باز هم غصه ام برطرف نمی شود.

فلم ار کالدنیا بها اغترّ اهلها

و لا کالیقین استوحش الدهر صاحبه

امرُّ علی رأس الدیار کانّها

امرُّ علی رسم امریءٍ ما اناسبه

فواللّٰه لولا اننی کل ساعة

اذا شئت لاقیت امرا مات صاحبه

جواب لولا حذف شده، تقدیر آن «مما خف حزنی» می باشد. البته فاضل میبدی لولا را تخصیصیه دانسته و به اشتباه افتاده است.

مولوی

تو چه دانی قدر آب دیده گان

عاشق نانی تو چون نادیده گان

گر تو این انبان ز نان خالی کنی

پر ز گوهرهای اجلالی کنی

تا تو تاریک و ملول و تیره ای

دان که با دیو لعین همشیره ای

طفل جان از شیر شیطان باز کن

بعد از آنش با ملک انباز کن

لقمه یی کان نور افزود و کمال

آن بود آورده از کسب حلال

لقمه تخمست و برش اندیشه ها

لقمه بحر و گوهرش اندیشه ها

این سخن گفتند اهل دل تمام

جهل و غفلت زاید از نان حرام

زاید از نان حلال اندر دهان

میل خدمت عزم رفتن از جهان

گویم

قد صرفناالعمر فی قیل و قال

یا ندیمی قم فقد ضاق الجمال

واسقنی تلک المدام السلسبیل

اِنهاتهدی الی خیر السبیل

واخلع النعلین یا هذاالندیم

اِنها نار اضاءت للکلیم

هاتها صهباء من خمر الجنان

دع کؤوساً واسقنیه بالدنان

ضاق وقت العمر عن آلاتها

هاتها من غیر عصر هاتها

قم ازل عنی بها رسم الهموم

ان عمری ضاع فی علم الرسوم

علم رسمی سر بسر قیل است و قال

نه از آن کیفیتی حاصل نه حال

طبع را افسردگی بخشد مدام

مولوی باور ندارد این کلام

علم نبود غیر علم عاشقی

مابقی تلبیس ابلیس شقی

هر که نبود مبتلای ماه روی

اسم او از لوح انسانی بشوی

سینه ی خالی ز مهر گلرخان

کهنه انبانی است پر از استخوان

گر دلت خالی بود از عشق یار

سنگ استنجای شیطانش شمار

وین علوم و وین خیالات و صور

فضله ی شیطان بود بر آن حجر

تو بغیر علم عشق از دل نهی

سنگ استنجا به شیطان می دهی

شرم بادت زانکه داری ای دغل

سنگ استنجای شیطان در بغل

لوح دل از فضله ی شیطان بشوی

ای مدرس درس عشقی هم بگوی

چند چند از حکمت یونانیان

حکمت ایمانیانرا هم بخوان

دل منور کن به انوار جلی

چند باشی کاسه لیس بوعلی

سرور عالم شه دنیا و دین

سؤر مؤمن را شفا گفت ای حزین

سؤر رسطالیس سؤر بوعلی

کی شفا گفتش نبی معتلی

سینه ی خود را بر او صد چاک کن

دل از این آلودگیها پاک کن

با دف و نی دوش آن مرد عرب

وه چه خوش می گفت از روی طرب

ایها القوم الذی فی المدرسه

کلما حصلتموه وسوسة

فکرکم ان کان فی غیر الحبیب

مالکم فی النشأةالاخری نصیب

فاغسلوا بالراح عن لوح الفؤاد

کل علم لیس ینجی فی المعاد

ساقیا یک جرعه از روی کرم

بر بهایی ریز از جام قدم

تا کند شق پرده ی پندار را

هم به چشم یار بیند یار را

عمل

کسی که عمل گروهی چه خوب یا بد انجام دهد مانند عمل کننده است. کسی که خدا شصت سال به او سن بدهد، راه پوزش برای او باز گذاشته است.

سوانح

ای مغرور به مقام و سلطنت، با چشم حقارت به ما منگر.

ایها المغرور بالجاه و الامارة

لا تنظر الینا بعین الحقارة

ما شیر شکاران فضای ملکوتیم

سیمرغ به دهشت نگرد در مگس ما

دنیا نه ذاتاً، بلکه به خاطر بهره بری از لذتهایش مطالبه می شود. عاقل دنیا را نمی خواهد مگر برای اینکه آن را به نیکوکاری ببخشد که امید یاریش می رود یا بدکاری که ترس از اهانت او وجود دارد.

دنیا بکسی ده که بگیرد دستت

یا پیش سگی نه که نگیرد پایت

زمان و اهل آن فاسد شده اند. کسانی که دانش اندک و جهل بسیار دارند، متصدی تدریس شده اند. لذا مرتبه دانش و یاران علم پائین آمده و آثار علمی بین طالبان آن کم شده است.

گویم

بساط سبزه لگد کوب شد به پای نشاط

ز بسکه عارف و عامی برقص برجستند

بخشش یا انتقام

روزی در یکی از مجالس مهم، سخنی از من به میان آمد، شنیدم یکی از حضار مجلس که به ظاهر اظهار دوستی می کرد و عادتش نفاق بود، زبان به غیبت و تهمت من گشود و زشتیهایی به من نسبت داد که در خود او بود. و سخن خدا را که فرموده بود: أَ یُحِبُّ أَحَدُکُمْ أَنْ یَأْکُلَ لَحْمَ أَخِیهِ مَیْتاً را فراموش نموده بود. وقتی دانست که من ماجرا را شنیده ام و از رفتار او آگاه

هستم، نامه ای طولانی به من نوشت که پر از پشیمانی و ناراحتی بود و از من درخواست رضایت و چشم پوشی می کرد. من هم در جواب او نوشتم: خدا تو را پاداش دهد از هدیه هایی که برای من فرستادی و روز حساب و میزان، نامه ی حسنات مرا سنگین کردی، از آقای انسانها و شفیع محشر روایتی از پیامبر خدا وارد شده است که روز قیامت بنده را می آورند و حسنات و سیئات او را در دو کفه ترازو گذارند، چون سیئات او بر حسنات برتری یابد، پارچه ای کوچک آورده و در کفه حسنات می گذارند، و کفه حسنات با آن پارچه برتری یابد. عرض می کند پروردگارا این پارچه چه بود؟ خطاب می رسد سخنانی است که در باره تو می گفتند و تو از آن به دور بودی.

منطوق این حدیث شکر این نعمت را بر من واجب می کند. خدا پاداش تو را زیاد فرماید و پاداش جزیل به تو عنایت کند. گذشته از این هرگاه با من به طور علنی بهتان می زدی و با وقاحت با من مواجه می شدی و دشمنی می کردی و شب و روز به کار زشتت ادامه می دادی باز هم جز گذشت و اغماض با تو رفتار نمی کردم، و به غیر از صفا و وفا با تو معامله نمی کردم که این از برترین عادتها و بهترین سعادتها است.

این مدت که از حیاتم باقی مانده است بهتر است به تدارک گذشته بپردازم و این عمر کوتاه را به مؤاخذه کوته فکران صرف نکنم.

خاموش دلا ز تیره گویی

میخور جگری به تازه رویی

چون گل به رحیل کوس می زن

بر دست برنده بوس می زن

چه اینکه اگر عنان انتقام را به مجازات دشمنان و کوتاه فکران بکار برم، به سادگی انتقام گیرم و بآسانی نابود می کنم.

عادت ما نیست رنجیدن ز کس

ور بیازارد نگوئیمش بکس

ور بر آرد دود از بنیاد ما

آه آتش بار نارد یاد ما

ورنه ما شوریده گان در یک سجود

بیخ ظالم را براندازیم زود

رخصت ار یابد ز ما باد سحر

عالمی در دم کند زیر و زبر

ندیم شاه

همدم سلطان مورد حسادت همه است ولی در حقیقت محروم است و گرفتار غصه مخفیانه ای که کسی از آن مطلع نیست. به همین خاطر است که گفته اند: ندیم پادشاه مانند شیر سوار است. چه اینکه همان لحظه که سلطان، اسب اوست ممکن است صید او شود.

بنابراین از ندیمی سلطان و ظاهر حال او مغرور نباش، بلکه با چشم باطن به گرفتاری و سرانجام حال او و نتیجه کردارش بنگر.

آن خون گرفته یی که تو ساقی او شوی

پیدا شراب نوشد و پنهان جگر خورد

اسرار

ای دانشجوی راغب، من با تو به اندازه عقل و عرفانت می گویم، چرا که شأن اسرار نهفته بالاتر از مرتبه و شأن تو باشد. پس متوقع شنیدن امر مخفی شراب مهر شده (رحیق مختوم) نباش، چون تو توان نوشیدن آن را نداری و امثال تو توان راه یابی این طریق را ندارند.

جام یاقوت و شراب لعل خاصان را رسد

عام را کهنه سفال و دردئی اندر خور است

پس اگر از مرحله عوام پا فراتر نهادی، و اهل بصیرت و فهم گشتی، من به تو از شراب مرحله دوم می چشانم و از این عطیه تو را محروم نکنم. پس به شرابی که در حباب است، قانع باش و طمع از شراب در جام شراب بردار.

گویم

باده خواهی باش تا از خم برون آرم که من

آنچه در جام و سبو دارم مهیا آتش است

نسیم قدسی

گاهی از عالم قدس نسیمی از نسیم انس بر دل یاران دین و پرهیزکار از دنیا می وزد و به همین مشام روح آنها عطرآگین می شود و روح حقیقت در استخوان پوسیده اشباحشان جریان می یابد و با همین نسیم زشتی غوطه ور شدن در کثافات جسمانی را درک می کنند و معتقد به پستی گذشته خود در گودالهای زنجیر هیولایی می شوند و با این حال به راه رشد متمایل شده و از خواب غفلت در مبدء و معاد متنبه می گردند. ولی این تنبیه بسرعت پایان پذیرد و مضمحل گردد که ای کاش تا حصول جذبه خدایی می ماند و پستی عالم را از آنها می زدود و از پلیدی دار فریب تطهیر می نمود. پس از آن زمان و از بین رفتن این نسیم قدسی و پایان یافتن آن نفس روحانی به حال نخست بر می گردند و در کثافات فرو می روند و بر آن حال بلند گذشته تأسف می خورند و زبان حالشان اگر از اصحاب کمال باشند، چنین به گفتگو در آید و تمنای دگر کند.

تیری زدی و و زخم دل آسوده شد از آن

هان ای طبیب خسته دلان مرهم دگر

همنشینی

اگر پدرم از بلاد عرب به عجم نیاورده بود و با سلاطین مجالست نداشتم، از متقی ترین، عابدترین، و زاهدترین مردم بودم، ولی پدرم مرا از آن شهرها خارج و در این دیار ساکن گردانید. من هم با مردم دنیا مجالست کردم و اخلاق پست آنها را گرفتم، و صفات زشتشان را پذیرفتم

حافظ

من ملک بودم و فردوس برین جایم بود

آدم آورد در این دیر خراب آبادم

و از آمیزش با مردم جز سر و صدا و نزاع و جدال چیزی نصیبم نشد. سرانجام چنین شد که هر نادانی با من معارضه کند و هر گمنامی به جسارت نسبت به من پردازد.

من که ببوی آرزو در چمن هوس شدم

برگ گلی نچیدم و زخمی خار و خس شدم

مرغ بهشت بودم و قهقهه بر فرشته زن

از پس صید پشه ای همتک سگ مگس شدم

پند

ذرات هستی شب و روز با فصیح ترین زبان تو را نصیحت می کنند و آشکار و نهان با بلیغ ترین سخن موعظه می نمایند ولی کند ذهن و ابله آن را نفهمد و موعظه آنها را درک نکند. مگر کسی که به او گوش داده شود و شاهد راز باشد. أَلْقَی السَّمْعَ وَ هُوَ شَهِیدٌ.

مگو که نغمه سرایان عشق خاموشند

که نغمه نازک و اصحاب پنبه در گوشند

دنیا و آخرت

تا کی در طلب لذات نابود شدنی هستی و از سعادتهای باقی آخرت روی گردانی؟ اگر صاحب عقل و ارباب خرد هستی، هر روز به دو قرص نان از دنیا اکتفا کن. و هر سال به دو لباس اکتفا نما. تا از جمع خردمندان نیفتی و روز قیامت با ناله دردمندانه نیائی.

هر چیز ز دنیا که خوری یا پوشی

معذوری اگر در طلب آن کوشی

باقی جهان جوی نیرزد زنهار

تا عمر گرانمایه بدان نفروشی

خمول

هر گاه لشکرهای ضعیف بر کشور نیرومندی حمله برند و موجب گوشه گیری از خلق و انزوا شوند، از خدا توفیق بخواه و از نبود رفیق خوب ناراحت نباش.

مجنون تو با اهل خرد یار نباشد

غارت زده را قافله در کار نباشد

دانش عقلی یا نقلی

کسی که از علوم دینی اعراض کند و وقت خود را صرف فنون فلسفی نماید زود است که خورشید عمرش خاموش شود و زبان حالش گوید.

تمام عمر با اسلام در داد و ستد بودم

کنون می میرم و از من تب زنار می ماند

خمول

دوری از مردم راه محکمی است؛ چه اینکه در حدیث آمده است فرار از مردم چون فرار تو از شیر باشد. پس خوشا به حال کسی که فضائل و مزایای او را نشناسند که او از دردها و اندوها بدور است. پس فرار کن، فرار؛ و بشتاب، بشتاب به سوی رهایی از آنها. نشانه ی صحت این سخن به این آشکار شود که مشهور شدن به فضائل از جمله آفات است و آنکه اسمش مخفی است از هراسها در امان است. پس نفس خود را در زاویه عزلت قرار ده که عزلت آدمی، عزت اوست.

کردیم دلی را که نبد مصباحش

در گوشه ی عزلت از پی اصلاحش

وز فر من الخلق برآن خانه زدیم

قفلی که نساخت قفلگر مفتاحش

نگارش کتاب

شیخ ابوالحسن الخرقانی، که اسم وی علی بن جعفر است از بزرگان صاحبدلان است. وی شب عاشورای 425 وفات یافت. او در نکوهش دانشمندانی که وقت خود را در نگارش کتاب می گذرانند می گوید: وارث پیامبر کسی است که در کردار و رفتار از پیامبر پیروی کند. نه آنکه همواره روی ورقها را با قلمها سیاه کند. به او گفته شد صدق چیست؟ گفت: آنچه دل پیش از زبان بگوید.

حسن یزدی

آن روز زدل غم جهان برخیزد

زنگ غم از آیینه ی جان برخیزد

کاین تیره غبار آسمان بنشیند

وین توده ی خاک از میان برخیزد

خاقانی

خواهی طیران بطور سینا

نزدیک مشو به پور سینا

دل در سخن محمدی بند

ای پور علی ز بوعلی چند

گویند

بد بسی کردی نکو پنداشتی

هیچ جای آشتی نگذاشتی

عمر ضایع

ای ندیم من، عمرم تباه شد و پایان یافت. برخیز و جبران گذشته نما، با جام می پلیدیها را بشوی. ای غلام قدح را پر کن و جامی به من ده تا صبحدم بیاید و ثریا برود و خروس صیحه زند. شراب را با آب گوارا مخلوط کن، و برای عقل من مهریه ای حلال معین نما.

دختر انگور را همسر من کن که استخوان را زندگی دهد و پیر را جوان سازد و هرکه از آن بنوشد از دو جهان بی خبر گردد. شرابی که نور آن از آتش موسی درخشید و قلب من ظرف و سینه ام طور اوست. برخیز و سستی نکن که سستی در عمر روا نیست و سخت از آن نیاشام که کاری آسان است. بگو به شیخی که دلش از آن متنفر است، نترس خدا بخشنده است.

ای آواز خوان ما را غم گرفته برخیز و نی بنواز، بنواز که ظرف شراب آب و باد صبا وزید و صدای قمری برخاست و مرا نزد دوست یاد کن که زندگی بدون او لذیذ نیست. اخبار دوری نگو که یاد دوری طاقی بر آن نیست. روح مرا با اشعار عربی تازه کن تا خوشحال تر شویم.اول نظمی که در ایام جوانی سروده ام بسرای که در گفته ها و شنیده ها عمر خود را سپری کردم.

ای همدم من برخیز که مجال تنگ است. سپس با اشعار عجم مرا خوشحال نما و اندوه دلم را مرتفع ساز و از بیت مثنوی از حکیم مولوی معنوی، شروع کن که می گوید: بشنو از نی چون حکایت می کند و ز جدائیها شکایت می کند. برخیز و مرا با هر زبانی مخاطب ساز تا دلم از غم و غصه تنبیه شود، که این قلب همواره در غفلت است و مشغول گفته ها و شنیده ها. هر لحظه در زنجیری گرفتار است و با این وصف از جهالتش می گوید آیا باز هم هست؟ در گمراهی افتاده و از مستی هوای نفس نجات نمی یابد، عمری دل من در بتخانه ای زانو زده و کافران را از اسلام بیزار کرده، چقدر صدایش زدم و او بی پاسخ است و ندای دلم، ای دل من، ای دل من، بلند است. ای بهایی قلبی دیگر برای خود انتخاب کن که این قلب جز هوای نفس معبودی ندارد.

عطار

در رهی می رفت شبلی بی قرار

دید کناسی شده مشغول کار

سوی دیگر چون نظر افکند باز

یک مؤذن دید در بانگ نماز

گفت نیست این کار خالی از خلل

هر دو را می بینم اندر یک عمل

زانکه هست این بی خبر چون آن دگر

از برای یک دو من نان کارگر

بلکه آن کناس در کار است راست

وین مؤذن غره ی روی و ریا است

پس در این معنی بلا شک ای عزیز

از مؤذن به بود کناس نیز

تا تو خود با نفس و شیطانی ندیم

پیشه خواهی داشت کناسی مقیم

گر درخت دیو از دل برکنی

جان خود زین بند مشکل برکنی

ور درخت دیو می داری بجای

با سگ و با دیو باشی همسرای

گویم

از دست غم تو ای بت حور لقا

نه پای ز سر دانم و نه سر از پا

گفتم دل و دین ببازم از غم برهم

این هر دو بباختم و غم ماند بجا

دل درد و بلای عشقت افزون خواهد

او دیده ی خود همیشه در خون خواهد

وین طرفه که این ز آن بحل می طلبد

و آن در پی آنکه عذر این چون خواهد

دل جور تو ای مهر گسل می خواهد

خود را به غم تو متصل می خواهد

می خواست دلت که بی دل و دین باشد

بازآ که چنان شدم که دل می خواهد

هرگز نرسیده ام من سوخته جان، روزی بامید

وز بخت سیه ندیده ام هیچ زمان، یک روز سفید

قاصد چو نوید وصل با من می گفت، آهسته بگفت

در حیرتم از بخت بد خود که چسان، این حرف شنید

عابد کوه لبنان

عابدی در کوه لبنان بد مقیم

در بن غاری چو اصحاب رقیم

روی دل از غیر حق برتافته

گنج عزت را ز عزلت یافته

روزها می بود مشغول صیام

یک ته نان می رسیدش وقت شام

نصف آن شامش بد و نصفی سحور

وز قناعت داشت در دل صد سرور

بر همین منوال حالش می گذشت

نامدی از کوه هرگز سوی دشت

از قضا یکشب نیامد آن رغیف

شد ز جوع آن پارسا زار و نحیف

کرد مغرب را ادا و آنگه عشا

دل پر از وسواس و در فکر عشا

بسکه بود از بهر قوتش اضطراب

نه عبادت کرد عابد شب نه خواب

صبح چون شد زان مقام دلپذیر

بهر قوتی آمد آن عابد بزیر

بود یک قریه به قرب آن جبل

اهل آن قریه همه گبر و دغل

عابد آمد بر در گبری ستاد

گبر او را یک دو نان جو بداد

عابد آن نان بستد و شکرش بگفت

وز وصول طعمه اش خاطر شکفت

کرد آهنگ مقام خود دلیر

تا کند افطار بر خبز شعیر

در سرای گبر بد گرگین سگی

مانده از جوع استخوانی و رگی

پیش او گر خط پرگاری کشی

شکل نان بیند بمیرد از خوشی

بر زبان گر بگذرد لفظ خبر

خبز پندارد رود هوشش ز سر

کلب در دنبال عابد پو گرفت

از پی او رفت و رخت او گرفت

زان دو نان عابد یکی پیشش فکند

پس روان شد تا نیابد زو گزند

سگ بخورد آن نان و از پی آمدش

تا مگر بار دگر آزاردش

عابد آن نان دگر دادش روان

تا که باشد از عذابش در امان

کلب آن نان دگر را نیز خورد

پس روان گردید از دنبال مرد

همچو سایه از پی او می دوید

عف و عف می کرد و رختش می درید

گفت عابد، چون بدید این ماجرا

من سگی چون تو ندیدم بی حیا

صاحبت غیر دو نان جو نداد

وان دو را خود بستدی ای کج نهاد

دیگرم از پی دویدن بهر چیست

وین همه رختم دریدن بهر چیست

سگ به نطق آمد که ای صاحب کمال

بی حیا من نیستم چشمت بمال

هست از وقتی که بودم صغیر

مسکنم ویرانه ی این گبر پیر

گوسفندش را شبانی می کنم

خانه اش را پاسبانی می کنم

گه به من از لطف نانی می دهد

گاه مشت استخوانی می دهد

گاه از یادش رود اطعام من

در مجاعت تلخ گردد کام من

روزگاری بگذرد کاین ناتوان

نه ز نان یابد نشان نه استخوان

گاه هم باشد که این گبر کهن

نان نیابد بهر خود نه بهر من

چونکه بر درگاه او پرورده ام

رو به درگاه دگر ناورده ام

هست کارم بر در این پیر گبر

گاه شکر نعمت او گاه صبر

تو که نامد یکشبی نانت بدست

در بنای صبر تو آمد شکست

از در رزاق رو برتافتی

بر در گبری روان بشتافتی

بهر نانی دوست را بگذاشتی

کرده ای با دشمن او آشتی

خود بده انصاف ای مرد گزین

بی حیاتر کیست من یا تو ببین؟

مرد عابد زین سخن مدهوش شد

دست خود بر سر زد و بی هوش شد

ای سگ نفس بهایی یاد گیر

این قناعت از سگ آن گبر پیر

بر تو گر از صبر نگشاید دری

از سگ گرگین گبران کمتری

گویم

ترککان چون اسب یغمایی کنند

هر چه بپسندند غارت می کنند

ترک ما برعکس باشد کار او

حیرتی دارم زکار و بار او

کافر است و غارت دین می کند

من نمی دانم چرا این می کند

روز از دود دلم تاریک و تار

شب چو روز آمد زآه شعله بار

کارم از هندی و زلفش واژگون

روز من شب شد شبم روز از جنون

شکر منعم

از جمله ادله وجوب شکر منعم که توسط بزرگان شیعه (قدس اللّٰه سرهم و اعلی فی الفردوس قرارهم) بیان کرده اند، وجوب عقلی است هرچند که دلیل نقلی نباشد. هرکس با چشم عقل بنگرد به قوا و حواس باطنی و ظاهری که به او هبه شده است و با نور فطرت در ترکیب بدنش و ظرایف مهم خود تأمل کند، و بصیرتش را به سوی نعمتهایی که در آن افتاده و اصناف نعمتهایی که مقدار ندارد، و توان محدود شدن آن نیست، گسیل کند، بی شک عقل او حکم قاطع می کند که هرکس این نعمتها و منتهای عظیم به وی داده سزاوار شکر است و نباید کفران شود و قساوت قاطعانه دارد که هرکس از شکر این الطاف بزرگ دوری گزیند و از حمد و ستایش نعمتهای پی در پی شبانه روز و مخفی و علنی، خود را به غفلت زند، مستوجب نکوهش و عتاب است بلکه مستحق نکوهش و عذاب سخت است.

اشاعره که دلائل سست بر ابطال حسن و قبح عقلی آورده اند و قضایای بی جان را به جای برهان قاطع مطرح کرده اند، و حسن و قبح را در حسن و قبح شرعی محصور کرده اند، خواسته اند اندیشمندان شیعه را به پیروی عقائد خود بخوانند.

آنان گفته اند: اگر ما تنزل کرده و حسن و قبح عقلی را بپذیریم، ما و شما در اعتقاد به این مساوی هستیم، ما می توانیم وجوب عقلی شکر منعم را باطل و سستی اعتقاد شما را واضح کنیم و بگوئیم بدون نقل، شکر منعم اثبات نمی شود. زیرا دلیل شما بر حسن و قبح عقلی، خوف عقاب است و این صحیح نیست چرا که در صورت شکر هم آن خوف وجود دارد زیرا کمترین صاحب عقلی می گوید: هرگاه حاکمی مطلق که شرق و غرب عالم از اوست، وقتی سفره ای برای تمام رعایا افکند و آن را پر از نعمت کند، حال درویشی بر سر سفره حاضر گردد و پادشاه لقمه ای از آن سفره به او دهد و از لقمه خود تعریف کند، تعریف او زشت است. بی شک تمام نعمتهای خدا به ما همانند آن لقمه پادشاه است به بینوا، و بلکه از آن هم به مراتب کوچکتر، بنابراین عقل حکم می کند که شکر او نکنیم.

در پاسخ این دلیل بزرگان ما می گویند: دلیل شما کلامی خیالی و پر عیب بوده که نه تشنه ای را سیراب و نه صلاحیت اصلاح شدن دارد. چه اینکه ستایش از لقمه ناچیز سخریه است ولی مثالی که ما برای دلیل خود می آوریم چنین است: اگر در گوشه ای تنها، و در دخمه ای هولناک، فقیری لال و بیچاره، بی دست و پا و کر و کور که نه شب و روز را می شناسد و نه حواس او چیزی درک می کند و...، اگر پادشاه او را از آن کنج به در آورد، و به او زبان دهد و ارکان جسم او را تقویت کند و چشم و گوش دهد و... فقیر در مقابل آن ملک اگر شکر نگوید و رفتار او چون حالت قبل او باشد، قابل نکوهش همه است و مستوجب اهانت و خذلان می باشد. پس دلیل شما لازم است از صفحه کتابتان حذف شود. و مثالتان می بایست رد گردد و حفظ نشود چه اینکه طبع سالم آنها را نمی پذیرد و ذهن ثابت به آن خشنود نمی شود. سلام بر کسی که از هدایت پیروی کرد و درود بر سید ما پیامبر قرآن و یاران طاهرش.

تزکیه

اومیرس می گوید: اخلاق بد خود را متهم ساز، که اگر این اخلاق در دنیا به نتیجه رسید چون هیزم برای آتش و آب برای ماهی است. و چون از خواسته اش باز داری و بین او و بین خواسته ها مانع شوی، چون آتش بی هیزم خاموش شود و چون ماهی بی آب هلاک شود.

چشم بصیرت

همچنین می افزاید: چون مردمک چشم گاه درد و بیماری از دیدن نور خورشید محروم است، نیز چشم بصیرت چون از پیروی خواسته ها و آمیزش آدمیزادگان ناراحت شود، از

ادراک انوار قدسی و چشیدن لذات انسانی محروم و محجوب است.

اسیر لذت تن مانده یی و گرنه ترا

چه عیشهاست که در ملک جان مهیا نیست

ابوسعید

مردان رهش میل به هستی نکنند

خودبینی و خویشتن پرستی نکنند

آنجا که مجردان حق می نوشند

خمخانه تهی کنند و مستی نکنند

به ربیع بن خیثم گفتند: چگونه ندیده و نشنیده ایم که از کسی غیبت کنی؟ گفت: از خودم خشنود نیستم چه رسد به نکوهش دیگری بپردازم.

لنفسی ابکی لست ابکی لغیرها

لنفسی عن نفسی عن الناس شاغل

نجوا با امام رضا علیه السلام

سروده ای در محرم سال 1008 هنگام بازگشت از مشهد مقدس.

نگشود مرا زیارتت کار

دست از دلم ای رفیق بردار

گرد رخ من ز خاک آن کوست

ناشسته مرا به خاک بسپار

رندیست ره سلامت ای دل

من کرده ام استخاره صد بار

سجاده ی زهد من که آمد

خالی از عیب و عاری از عار

پودش همگی ز تار چنگست

تارش همگی ز پود زنّار

خالی شده کوی دوست از دوست

از بام و درش چه پرسی اخبار

کز غیر صدا جواب ناید

هر چند کنی سؤال تکرار

گر می گویی کجااست دلدار

آید ز صدا کجاست دلدار

افسوس که تقوی بهایی

شد شهره برندی آخر کار

حاجت از خدا و غیر او

ابن عباس گوید: نزدیک ترین حالتی که انسان به خدا دارد زمانی است که از او چیزی می خواهد و دورترین حالتی که از انسانها دارد زمانی است که از آنان چیزی می خواهد.

پارسایی و دانش

یکی از بزرگان می گوید: کسی که علمش افزایش و زهد او افزوده نگردد، دوری او از خدا اضافه شده است.

نگارش

جنید گوید: بر یکی از بزرگان سیر و سلوک وارد شدم، دیدم مشغول نوشتن است. گفتم: تا

کی نوشتن، پس عمل کجاست؟ گفت: ای ابوالقاسم آیا این عمل نیست؟ ساکت شدم و ندانستم چه جواب دهم.

نگارش

به عبداللّٰه مبارک گفته شد: تا کی هر آنچه می شنوی می نویسی؟ پاسخ داد: چه بسا کلمه ای که نفعم رساند، هنوز ننوشته باشم.

خلوت

هنگام انزوا و مشغول بودن دائمی به حدیث نفس در قم و در جوار مرقد مطهر فاطمه معصومه سلام اللّٰه علیها.

در خلوت اگر با خودم اندر گفتار

عیبم بجنون مکن که دارم من زار

صد گونه حکایت طربناک اینجا

با هر ذره ز خاک کوی دلدار

پارسایی دانشمند

از سخنان یکی از بزرگان است که: اگر عالم، زاهد زمانه اش نباشد عفریت اهل زمان خود است.

مرگ ناگهانی

همچنین می گوید: کسی که آماده مرگ نیست، مرگ او ناگهانی است هرچند یک سال هم در بستر بیماری باشد.

دانشمند با عمل

از سخنان بزرگان است که: کسی که در این زمانه، عالم با عمل را بجوید، بدون عالم خواهد ماند. و کسی که طعام بدون شبهه بخواهد بدون غذا خواهد ماند، کسی که دوست بدون سختی ببیند، بدون دوست خواهد ماند.

تحمل انسان

به مردی حکیم گفته شد: چرا تحمل انسان سنگین و بی روح بر طبیعت انسان سخت تر از بار سنگین است؟ گفته شده چون در برداشتن بار سنگین روح و جسد با هم همکاری کنند، ولی در حمل انسان سنگین فقط روح آن را تحمل می کند.

تأمل در سه آیه

سه آیه ای که همواره پدرم مرا به تأمل و تدبر در مضمون و تفکر در مفهوم آنها می خواند عبارتند از:

1-... إِنَّ أَکْرَمَکُمْ عِنْدَ اللّٰهِ أَتْقٰاکُمْ... ⁽¹⁾

2- تِلْکَ الدّٰارُ الْآخِرَةُ نَجْعَلُهٰا لِلَّذِینَ لاٰ یُرِیدُونَ عُلُوًّا فِی الْأَرْضِ وَ لاٰ فَسٰاداً وَ الْعٰاقِبَةُ لِلْمُتَّقِینَ . ⁽²⁾

3-... أَ وَ لَمْ نُعَمِّرْکُمْ مٰا یَتَذَکَّرُ فِیهِ مَنْ تَذَکَّرَ وَ جٰاءَکُمُ النَّذِیرُ... ⁽³⁾

دانشمند و حاکم

علماء گذشته گفته اند: عالم بد، کسی است که ملازم سلطان باشد و سلطان خوب کسی است که با دانشمندان همنشینی نماید.

گویم

شراب عشق می سازد تو را از سر کار آگه

نه تدقیقات مشایی و تحقیقات اشراقی

سعدی

گوش تواند که همه عمر وی

نشنود آواز دف و چنگ و نی

دیده شکیبد ز تماشای باغ

بی گل و نسرین بسر آرد دماغ

گر نبود بالش آکنده پر

خواب توان کرد حجر زیر سر

ور نبود دلبر همخوابه پیش

دست توان کرد در آغوش خویش

وین شکم بی هنر پیچ پیچ

صبر ندارد که بسازد به هیچ

در جواب سعدی گویم

گر نبود خنگ مطلی لگام

زد بتوان بر قدم خویش گام

ور نبود مشربه از زر ناب

با دو کف دست توان خورد آب

ور نبود بر سر خوان آن و این

هم بتوان ساخت به نان جوین

ور نبود جامه ی اطلس ترا

دلق کهن ساتر تن بس ترا

شانه ی عاج ار نبود بهر ریش

شانه توان کرد به انگشت خویش

جمله که بینی همه دارد عوض

وز عوضش گشته میسر غرض

آنچه ندارد عوض ای هوشیار

عمر عزیز است غنیمت شمار

ملازم پادشاه

وقتی دیدی دانشمندی ملازم سلطان شده بدان که او دزدست، به گفتار مکارانه او فریب نخور که می خواهد ظلمی برطرف کند و یا مظلومی را یاری نماید. این نیرنگی است از سوی ابلیس و آن عالم آن را نردبان دزدی خود قرار داده است.

نور دانش

حکیمی گفته است: وقتی بر علمی دست یافتی، آن را با گناهان خاموش نکن چرا که روزی دانشمندان با دانش خود حرکت می کنند و تو در ظلمت خواهی ماند.

خیانت در دانش

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله فرموده است: خیانت انسان در دانش از خیانت در مال شدیدتر است.

نگاه به دانشمند

نزد آقای ما امام صادق علیه السلام فرمایش پیامبر مطرح شد که نگریستن به صورت دانشمند عبادت است. امام فرمود: مراد عالمی است که وقتی به او نگاه می کنی تو را به یاد آخرت اندازد و کسی که غیر این باشد نگاه به او فتنه است.

همنشینی دانشمند با سلطان

پیامبر صلی الله علیه و آله فرموده است: دانشمندان امینان پیامبران بر بندگان خدا هستند تا مادامی که با سلطان آمیزش نکنند و چون با آنها شدند و داخل دنیا گشتند به پیامبران خیانت کرده اند، از آنان بر حذر باشید.

دانش و ستمگر

نیز به یارانش فرمود: دانش بیاموزید، و برای دانش آرامش و بردباری فراگیرید، و از دانشمندان ستمگر نباشید که دانش شما نتواند در برابر جهلتان مقاومت کند.

مَثل دانشمند بی عمل

عیسی علیه السلام می گوید: مثل دانشمندان بد، صخره ای است بر دهانه رودخانه، نه از آب می نوشد و نه آن را رها می کند تا آب به زراعت برسد.

وقت دانش آموزی

از سخنان رمزی حکماء این است که: روزگار بهار خالی از دانشمند نیست، معنای این جمله این است که بدست آوردن کمال در همه ی آن ممکن است. چه در جوانی یا کهولت یا پیری، پس بازنشستن از کسب فضیلت در هیچ وقتی روا نیست.

و چه خوش گفته که: دل را خوش کن که بهار رسیده است، رفیق! دست مرا از جام شراب خالی مگذار که بلبل می گوید: عمر گذشت و گذشته باز نیاید.

هذا زمن الربیع عالج کبدی

یا صاح لا تخل من الراح یدی

البلبل یتلوا و یقول انتبهوا

العمر مضی و ما مضی لم یعد

آرزو

یکی می گفت: سخت ترین چیزهاآن است که انسان به آنچه نخواهد برسد، حکیمی سخن او را شنید و گفت: سخت تر از این آنست که آنچه به او نمی رسد را بخواهد.

درخواست عاجزانه

صاحب نعمتی که فقیر شده بود به امیر نوشت: نامه ای است از جوانمردی که امیدش او را به سوی تو واداشته، روزگار دست او را بسته و دوستانش او را رها کرده اند، خویشانش او را واگذاشته و قدمش را به سقوط دانسته، قلم سر او را به تو بازگو کرده که اگر قلم با خبر از رنج او شود به گریه خواهد افتاد.

هذا کتاب فتیً له هممٌ

القت الیک رجاء هممهُ

قل الزمان یدی عزیمته

وطواه عن اکفائه عدمه

و تواکلته ذووا قرابته

و هوت به من حالق قدمه

افضی الیک بسرّه قلم

لو کان یعقله بکی قلمه

زن

به سقراط گفته شد: کدام درنده بهتر است. پاسخ داد: زن.

حکیمی بر در خانه اش نوشته بود: شر به خانه ام نیاید، حکیمی دیگر به او گفت: پس از کجا همسرت به خانه ات آید؟

یکی از حکیمان گفته است: زن همه اش شر است و شر او چاره ای از آن نیست.

اوحدی

پسری با پدر بزاری گفت

که مرا یار شو به همسر و جفت

گفت بابا زنا کن و زن نه

پندگیر از خلایق از من نه

در زنا گر بگیردت عسسی

بهلاکو گرفت چون تو بسی

زن بخواهی ترا رهانکند

ور تو بگذاریش چها نکند

از من و مادرت نگیری پند

چند دیدی و چند بینی چند

آن رها کن که نان و هیمه نماند

ریش بابا نگر که نیمه نماند

زبان و شهوت

ارسطو طالیس گوید: اگر می خواهی بدانی آدمی تا چه میزان جلو شهوتش می تواند بگیرد، ببین تا چه اندازه می تواند جلو زبانش بگیرد.

جای نفس

نیز گفته است: نفس در بدن نیست، بلکه بدن در نفس است چه اینکه نفس وسیع تر از بدن است.

پیر مغان

به اسرار حقیقت نیست جز پیر مغان دانا

له فضل علی اهل النهی فضلاً و عرفانا

زمانی گوش بر گفتار او نه تا یقین دانی

که جز تلبیس نبود حاصل تدریس مولانا

اگر بودی کمال اندر نویسایی و خوانایی

چرا آن قبله کل نانویسا بود و ناخوانا

بیا ای کرده احیای موات هر دل مرده

چه باشد سایه یی بر مردگان اندازی احیانا

نظام الدین

قاضی نظام الدین گفته است: شما روشنایی قلب تیره من هستید و دل من جای علاقه به شماست، تشنه از یاد شما سیراب شود نه به آب. هر وقت خودم را به غیر شما درمان کردم، دردم زیادتر شد.

انتم لظلام قلبی الاضواء

فیکم لفؤادی جُمِّعت اهواء

یروی الظماء ادکارکم لا کلماء

داویت بغیرکم فزاد الداء

تو را سفارش کنم به جدیت و پرهیز از مسخرگی، و اینکه مباهات کنی به فضیلت و تقوی، و نیز به غیر از خدا در رفع گرفتاری امیدوار نشوی و غیر خدا را نخوانی.

اوصیک بالجد فدع من ساخر

فاخِر بفضیلته التقی من فاخَر

لا ترجُ سوی الرب لکشف البلوی

لا تدع مع اللّٰه الهاً آخَر

مرا با حکایت وصل معشوقم چکار، کافی است برای شفای درد من که دلم یاد او کند. هر وقت زمانه را با اندوه فراق او گذراندم، کافی است که من باز گردانم آنچه او کُشته است.

مالی و حدیث وصل من اهواء

حسبی بشفاء علتی ذکراه

هذا و اذا قضیت نحبی اسفا

یکفی انی اعَدُّ من قتلاه

ابوذر و عثمان

عثمان کیسه درهمی توسط غلامی سوی ابوذر فرستاد و به او گفت: اگر قبولش کرد تو آزادی. غلام با کیسه سوی ابوذر آمد و اصرار بر قبول کیسه می کرد ولی او نمی پذیرفت. غلام گفت: بپذیر که پذیرفتن تو، موجب آزادی من است. ابوذر گفت: آری، ولی بردگی من در پذیرش آنست.

مقامهای انتباه

نخستین مقام انتباه، بیداری از خواب غفلت است. پس از آن نوبت توبه می رسد که به معنای بازگشت به خدا پس از فرار است. در پی آن نوبت ورع و تقوی باشد، البته ورع متدین، پرهیز از حرامها و ورع پرهیزکار، دوری از شبهات است. پس از آن نوبت محاسبه می رسد و آن شمردن هر آن چیزی است که نسبت به خود و دیگران از انسان صادر شده است. سپس اراده است و آن رغبت با زحمت در رسیدن به مقصود است. پس از آن زهد است و آن ترک دنیا و تنفر از غیر مولی است. سپس فقر است و آن خالی شدن قلب از آنچه ندارد، فقیر کسی است که وقتی توان چیزی را ندارد، آن را درک کند. سپس صدق است و آن یکسانی ظاهر و باطن است. سپس صبر است و آن گلایه نکردن و نابود کردن نفس است. سپس تصبر است و آن وادار کردن نفس برسختی است. سپس رضا است و آن لذت بردن از بلاست. سپس اخلاص است و آن دخالت ندادن مردم از معامله تو با خداست.

سپس توکل است و آن اعتماد است در همه ی امور بر خدای منزه و متعال، و یقین به اینکه خیر هر چیزی هم آن است که خدا برای وی اختیار نماید.

عبرت

از خطبه های پیامبر صلی الله علیه و آله این است که: ای مردم شما جانشینان گذشتگان و بازمانده پیشینیان هستید. آنان از شما توانشان بیشتر، و شوکتشان زیادتر بود، به حدی که بنیانهای مهم را برمی انداختند، ولی خدا بر آنها چیره شد و توان قبیله نتوانست آنان را یاری رساند و فدیه ای از آنان پذیرفته نشد، پس شما برای آینده خود توشه برگیرید پیش از آنکه یکباره در چنگال مرگ گرفتار شوید و از توشه غافل شوید چه اینکه قلم تکلیف آنچه باید بنویسد نوشته است.

محاسبه

از خطبه های پیامبر صلی الله علیه و آله است که: پیش از آنکه محاسبه شوید، خود را محاسبه کنید و

پیش از آنکه عذاب شوید؛ برای قیامت آماده گردید؛ و پیش از کوچ توشه برچینید. که قیامت ایستگاه عدالت و داوری به حق است و آنکه از پیش بیم داده است، راه عذر را باقی نگذاشته است.

دنیا

همچنین از خطبه های پیامبر است که: ای مردم از کسانی نباشید که دنیای فانی آنها را فریب داده و آرزوها فریفته و بدعتها را ناچیز شمرده و به خانه ای زود گذر دل بسته و بسرعت انتقال می یابد. نماند از دنیای شما نسبت به آنچه گذشته است، مگر به اندازه زانو زدن شتر و یا دوشیدن شیر، پس بر چه پایه ای بالا می روید و منتظر چه هستید، شما را به خدا مانند آن می مانید که چون صبح کردید در دنیا نبوده اید و همواره به دنبال رفتن به آخرت بوده اید، پس برای روز انتقال آماده شوید؛ و به خاطر نزدیکی کوچ، توشه برگیرید و بدانید که هرکس به آنچه فرستاده می رسد از هرچه جا گذاشته پشیمان شود.

از سخنان پیامبر خداست که: دنیا دار بلا و منزلگاه پر رنج است، نفسهای سعادتمندان از آن جدا شده و آنان خود را با زحمت از دست تیره دلان نجات می دهند. سعادتمندترین انسانها کسی است که از دنیا بیشتر دوری جسته است و شقی ترین کسی است که بیشتر به آن رغبت نشان دهد.

دنیا کسی را که دیگران را نصیحت کند، بیچاره می کند و آن را که از او اطاعت کند، گمراه می سازد و هرکه را در آن سقوط کند، هلاک می گرداند و آن که از او دوری نماید، رستگار می کند.

تقوا

خوشا به حال بنده ای که تقوای خدا پیشه کند، خودش را نصیحت کند یا توبه اش را پیش فرستد و خواسته اش را به تأخیر اندازد، پیش از آنکه دنیا او را به آخرت تحویل نماید، زمانی که در دل خاک واقع شد و گرفتار ظلمت قبر گشت و توان افزودن حسنه و یا کم کردن گناهی نیافت. سپس او از قبر سر برآورده و یا بسوی بهشتی با نعمتهای دائمی و یا به سوی جهنمی بدون رهایی از عذاب آن، محشور می شود.

دنیا

همچنین از خطبه های پیامبراست که فرمود: ای مردم خود را به اطاعت خدا زینت دهید

و لباس قناعت ترس از خدا را بر تن خویش بپوشانید و آخرت را برای خود قرار دهید و تلاشتان را برای قرارگاه ابدی اختصاص دهید. بدانید بزودی کوچ می کنید و بسوی خدا می روید و آنجا چیزی جز اعمال صالحی که پیش فرستاده اید بی نیاز نمی کند و گواهی جز آنچه آماده کرده اید به شما نرسد، شما از کردار پیش فرستاده خود بهره مند می شوید و جزای شما از آن چیزی است، که قبلاً فرستاده اید. پس زینتهای دنیا شما را فریب ندهد و از درجات بهشتهای عالی باز ندارد. مثل آن است که پرده ها افتاده و تردیدها زایل شده و هر چیزی به جایگاه خاص خود رسیده و جای آرامش خود را می شناسد.

سرچشمه ثروت

یکی از حکماء گوید: اگر خواستی بدانی که آدمی از کجا مال بدست آورده است، بنگر کجا خرجش می کند.

بخل در دانش

حکیمی از بذل دانش بخل می ورزید، به او گفته شد می میری و دانش تو با تو داخل قبر شود، گفت: بخل در دانش بهتر است که آن را در ظرف آلوده ای قرار دهم.

شریک سلطان

همچنین گوید: هرکه با سلطان در عزّت دنیا مشارکت جوید، با او در ذلّت آخرت شریک شده است.

فروش بهشت

شیخ علی بن سهل صوفی اصفهانی درآمدش را صرف فقراء و صوفیان می کرد و به آنها احسان می نمود. روزی گروهی از آنان بر او وارد شدند ولی او چیزی نداشت. نزد یکی از دوستانش رفت و از او چیزی خواست، وی چند درهمی به شیخ داد و از او به خاطر کم بودنش عذر خواست و گفت: مشغول تعمیر خانه هستم و مخارجم زیاد شده است، مرا ببخشید. شیخ به او گفت: خرج خانه ات چقدر است؟ پاسخ داد حدود پانصد درهم. شیخ گفت: این پول را به من بده تا خرج فقرا کنم و من خانه ای در بهشت به تو تقدیم می کنم. و هم اکنون خط و عهدنامه اش به تو می دهم. شخص گفت: من از تو خلاف و دروغی نشنیده ام، اگر ضامن می شوی این کار را می کنم. شیخ گفت: ضامن شدم و نوشته ای نوشت مبنی بر ضمانت خانه ای در بهشت. آن مرد هم پانصد درهم داد و امضا و دستخط شیخ را گرفت و وصیت کرد چون مرد آن را در کفنش قرار دهند.

از قضا همان سال از دنیا رفت و آنچه وصیت کرده بود انجام شد. شیخ روزی برای نماز صبح به مسجد آمد همان نامه را در محراب دید که با خط سبزی بر پشت آن نوشته شده بود. عهد تو را از ضمانتت بری کردیم و خانه را در بهشت به صاحبش دادیم. چندی است آن نامه نزد شیخ است و مریضهایی از اهل اصفهان و غیر آن را با آن نامه علاج می کند. آن نامه بود تا سرقتی که از خانه شیخ صورت گرفت و آن نامه هم مفقود شد.

پیروز اصلی

در برخی کتابهای تاریخی دیدم که شیخ علی بن سهل، معاصر جنید و شاگرد شیخ محمد بن یوسف بنا، بوده است. جنید به او نوشته که از استادت بپرس چه کسی در کار خود پیروز است؟ شیخ پرسید و پاسخ شنید که در جواب نامه بنویس: خدا بر امورش پیروز است.

علی بن سهل

نویسنده ی این کتاب بهاءالدین عاملی خدایش او را ببخشد؛ می گوید: ایامی که در اصفهان ساکن بودم، شبی در خواب دیدم که امام و آقایم امام رضا علیه السلام را زیارت می کنم و قبه و ضریح او مانند قبه شیخ علی بن سهل و ضریح او بود. چون صبح شد خوابم را فراموش کردم. به دیدار دوستی که در بقعه شیخ منزل داشت رفتم، او را دیدم و سپس به زیارت شیخ رفتم. وقتی قبه و ضریح را دیدم، خوابم به خاطرم آمد و اعتقادم به شیخ بیشتر شد.

عبادت برتر

از امام علی علیه السلام است: برترین عبادت صبر و سکوت و انتظار فرج است.

صبر

همچنین فرمود: صبر بر سه وجه است: صبر بر معصیت، صبر بر طاعت و صبر بر مصیبت.

کتمان

همچنین فرمود: سه چیز گنج بهشت است. کتمان صدقه، کتمان مصیبت و کتمان بیماری.

ذکر، فکر، عبرت

شیخ مفید در ارشاد از امام علی علیه السلام نقل می کند که فرمود: هر سخنی، که ذکری در آن نباشد لغو است و هر سکوتی، فکر در آن نباشد سهو است و هر دیداری، عبرت نداشته باشد لهو است.

اعتراف

همچنین فرمود: خندانی که اعتراف به گناه دارد بهتر است از گریانی که کوتاهی در حقوق پروردگارش می کند.

دنیا و آخرت

همچنین فرمود: دنیا محل عبور و قیامت سرای باقی است. پس خدا شما را ببخشد، از محل عبور برای محل بقا توشه برگیرید؛ و پرده خود را نزد کسی که اسرار شما نزد او مخفی نیست، ندرید؛ و پیش از خروج بدنتان از دنیا، دلهایتان را از دنیا خارج کنید؛ شما برای آخرت خلق شده اید و در دنیا نگه داشته شده اید.

زمانی که انسان می میرد، فرشتگان می گویند: چه آورده ای؟ انسانها می گویند چه بگذاشته ای؟ پس شما را به خدا از پدران عبرت گیرید و بفرستید چیزی که از آن شما شود و هر چه دارید در دنیا جا نگذارید، چرا که دنیا مانند سم است، کسی که آن را نمی شناسد از آن می خورد.

سرای نیکو

دعای حکیمی این بود: خدایا توبه به سوی خودت و حمد و ثنا و اطمینان به آنچه نزد توست و رسیدن به قرب خودت را به ما عطا کن. خدایا بر ما آسان گردان کوچ کردن از این دنیای تنگ و فضای گرفته و مقام پست و عرصه ی پر اندوه و میدان بدور از آسایش و بدور از سود، به سوی خودت؛ چه اینکه خود گفته ای فِی مَقْعَدِ صِدْقٍ عِنْدَ مَلِیکٍ مُقْتَدِرٍ جایگاه سعادتمندان، درست و نزد خدای متعال هست. و ساکنان آن مکان در آسایش و آرامش زندگی می کنند و می گویند: خدایا تو را حمد که از ما غصه را برداشتی. نیز ای خدا طمع ورزی به آفریدگانت را از ما بگیر و از قلب ما میل به غیر خودت را دور کن. و چشم ما را از دیدن زیور دنیا برگردان. به رحمت و فضل خودت ای کریم.

دنیا و آخرت

عیسی علیه السلام به یارانش می گفت: ای بندگان خدا، حقیقت می گویم: شما از آخرت چیزی درک نمی کنید مگر به اندازه ترک آنچه که دوست دارید از دنیا. شما برهنه به دنیا آمدید و برهنه از آن می روید، بین این دو برهنگی هر کار دوست دارید انجام دهید.

ثروت و عمل

یکی از وزیران می گفت: تعجب است از کسی که بنده ها را با اموالش می خرد و زنده ها را با

افعالش نمی خرد.

ارزش انسان

کسی که همتش هر آن چیزی باشد که داخل شکم کند، قیمتش هر آن چیزی است که از او خارج می شود.

سخن بی فایده

کرخی می گوید: سخن آدمی که او را نفعی نمی رساند خواری او از ناحیه خدااست.

یکی از حکیمان به دوستش نوشت، مردم را با عمل خود موعظه کن نه به زبان؛ از خدا به اندازه ای که به او نزدیکی، حیا نما؛ و از خدا به همان اندازه که بر تو قدرت دارد، بیمناک باش.

والسلام.

گناه بزرگ و کوچک

عیسی علیه السلام می گوید: گنهکار به گناه کبیره و صغیره یکی است. گفته شد: چگونه؟ فرمود:

جرأت بر خدا در هر دو یکی است. آنکه ذره می دزدد، درّ گرانبها را هم می دزدد.

و ما عف من الدرة

من یسرق الذرة

شرور مغلوب

حذیفة بن یمان به کسی گفت: آیا می خواهید بر بدی مردم غالب شوی؟ پاسخ داد: بلی.

گفت: تو بر آن غالب نمی شوی مگر اینکه بدتر از او باشی.

از فیثاغورس پرسیدند: چه کسی از شر مردم آسوده می ماند؟ گفت: کسی که به نیکی و بدی مردم کاری نداشته باشد. گفتند چگونه؟ جواب داد: اگر نیکی کند بدکاران با او دشمن شوند و اگر بدی کند، نیکوکاران با او دشمن گردند.

غذای کم

انوشیروان در حالی که به خوردن غذا اشتها داشت دست می کشید و می گفت: آنچه را دوست دارم ترک می کنم تا در چیزی که برای من بد است واقع نشوم.

قناعت، ضرب المثل

از مثلهای عربی و حکایات آنها بر زبان حیوانات این است که: سگی سگ دیگری دید که بر دهانش گرده نان سوخته ای بود، به وی گفت: بی ارزش است نان سوخته ای که قصد آن

کرده ای. سگ پاسخش داد: بلی از رحمت خدا دور باد این نان و هرکس که آن را پیش از اینکه نان بهتری بیابد ترک کند.

اندوه

به یکی از بزرگان صوفیه گفته شد: چگونه صبح کردی؟ پاسخ داد صبح کردم در حال تأسف بر دیروز، اکراه بر امروز و متهم به خاطر فردا.

عبرت

سلیمان علیه السلام گنجشکی را دید که به گنجشک دیگر می گوید: چرا خودت را از من منع می کنی که من اگر بخواهم قبه سلیمان را با منقارم بگیرم و در دریا اندازم، می توانم؟ سلیمان خندید و آن دو را خواست و گفت: می توانی چنین کنی؟ گنجشک گفت: ای رسول خدا، مرد خود را زینت می دهد و خود را نزد همسرش بزرگ می شمارد و عاشق به آنچه می گوید ملامت نمی شود. سلیمان به ماده گفت: چرا او را مانع می شوی با اینکه تو را دوست دارد؟ گنجشک ماده گفت: ای رسول خدا عاشق من نیست، فقط ادعا می کند، چرا که کس دیگری را هم دوست دارد. سخن گنجشک در دل سلیمان اثر کرد و به سختی گریست و چهل روز از مردم دور شد، و از خدا می خواست که فقط محبت او در دلش باشد و با محبت چیز دیگری مخلوط نشود.

پارسایی

در یکی از سخنرانی های پیامبر آمده است: ای مردم همیشه مرگ که نابود کننده لذتها است به یاد آورید، چرا که اگر در وسعت و فراخی یادش کنید، بر شما توسعه دهد و اگر در حال ثروتمندی یادش کنید، ثروت را دشمن شما می نماید. مرگها ریشه آرزوها را خشک می کنند و شبها اجلها را نزدیک می سازند. انسان بین دو روز است، روزی که گذشت و کارش پایان یافت و روزی که باقی است و چه بسا به آن نرسد.

آدمی هنگام جان دادن و در قبر دفن شدن، پاداش آنچه فرستاده می بیند و از آنچه گذاشته بهره ای نبرد. ای مردم ثروت در قناعت و رسیدن به مقصود در میانه روی نهفته شده است، زهد راحت است و هر عملی پاداش دارد و هر آینده ای نزدیک است.

اثر گناه

اسرافکاری در بستر احتضار بود و چون به او کلمه توحید (Bلاٰ إِلٰهَ إِلاَّ اللّٰهُ ) را تلقین می کردند. در پاسخ می گفت: کجاست آن زن روزی خسته و کوفته گفت: حمام منجاب

کجاست؟ یا رب قائلة یوما و قد تعبت این الطریق الی حمام منجاب

سبب این حرف از او این بود که روزی زنی عفیف و زیبا عازم حمامی معروف به حمام منجاب بود. چون محل حمام را نمی دانست در پیدا کردن آن خسته شده بود، از این مرد پرسید حمام منجاب کجاست؟ او خانه خودش را نشان داد، وقتی زن داخل خانه شد، در را بست. وقتی زن حیله او را متوجه شد، نهایت رغبت و خرسندی خود را نشان داد، و گفت:

عطری و غذایی بخر و به سرعت نزد من باز گرد. مرد که مطمئن به رغبت زن شد برای خرید از منزل خارج شد. زن نیز خود را رها کرد و از دست او خلاص شد. حال ببین این گناه از سوی مرد، چگونه او را از اقرار به خدا هنگام مرگ بازداشت، از او گناهی جز قصد فحشاء صادر نشده بود بدون اینکه کاری انجام داده باشد.

تهمت

حکیمی گوید: کسی را ندیدم مگر اینکه گمان بردم از من بهتر است، چون در باره ی خود یقین دارم و در باره ی او شک.

ابن الوقت

از شبلی سؤال شد چرا صوفی را ابن الوقت می نامند؟ پاسخ داد چون بر گذشته تأسف نمی خورد و منتظر آینده نیست.

تجرید

تجرید، سرعت بازگشت به وطن اصلی و اتصال به عالم عقلی است، و این همان فرمایش حضرت علیه السلام که:

حب الوطن من الایمان ⁽¹⁾و به همین اشاره می کند خدای متعال که: یٰا أَیَّتُهَا اَلنَّفْسُ الْمُطْمَئِنَّةُ اِرْجِعِی إِلیٰ رَبِّکِ رٰاضِیَةً مَرْضِیَّةً. ⁽²⁾

البته مبادا خیال کنی مراد از وطن دمشق و بغداد و امثال اینهاست که اینها هم دنیاست.

سید کل در کل یعنی پیامبر خدا صلی الله علیه و آله فرموده است: عشق به دنیا سرچشمه هر گناهی است.

پس از این دهی که ساکنانش ظالم هستند خارج شو، و قلب تو این آیه را حس کند که هرکه

از خانه اش بسوی خدا و رسول هجرت کند و بمیرد، پاداش او با خداست و خدا غفور رحیم است.

کوری دل

وقتی ابن عباس نابینا شده بود، معاویه به او گفت: چه شده که شما بنی هاشم به کوری دچار می شوید؟ ابن عباس گفت: همانند شما که چشم دلتان کور شده است.

مفلس

گروهی، بدهکار خود را نزد والی بردند و ادعا کردند هزار دینار به ما بدهکار است. بدهکار گفت: راست گویند: مهلت خواستم زمین و شتر و گله هایم را بفروشم و طلب آنها را بپردازم.

طلبکاران گفتند: دروغ می گوید، این چیزی ندارد. بدهکار گفت: ای قاضی اقرار آنها را به مفلس بودنم شنیدید، پس از من چه می خواهند؟ والی دستور آزادی وی را صادر کرد.

مردی در بغداد بدهی زیادی داشت و مفلس شده بود. قاضی فرمان داد که کسی به او قرض ندهد، و هرکه قرض دهد باید صبر کند و از او مطالبه قرضش نکند و نیز دستور داد بر قاطری سوارش کنند و او را بین مردم بگردانند تا مردم از معامله با او پرهیز کنند. او را در شهر گرداندند و به در خانه اش آوردند. وقتی از قاطر پیاده شد، صاحب قاطر گفت: اجرت قاطرم را بده، بدهکار گفت: ای احمق! از صبح تاکنون برای چه مرا در شهر گرداندی؟!

مقدمه

بسم اللّٰه الرحمن الرحیم

سپاس خاص خدا بر نعمتهای بیکرانش و درود بر شریف ترین اولیاء و رسولانش. و بعد از این شکسته بسته چند است در بحر جنب که در میان عرب مشهور و معروف است و در مابین شعراء عجم غیر مألوف. بخاطر فاتر، افقر فقرای خدا، باب اللّٰه بهاءالدین محمد عاملی رسیده نسیمی از نفحات جنون بر صفحه های حقایق مشحون او وزیده. رجاء واثق است که اهل استعداد (خدایش آنان را از شر دشمنان نگه دارد) دامن عفو بر آن پوشند، و در اصلاح معایب آن بکوشند (اجر آنان با خدا و قوتی غیر خدا نیست). ⁽¹⁾

ای مرکز دائره ی امکان

وی زبده ی عالم کون و مکان

تو شاه جواهر ناسوتی

خورشید مظاهر لاهوتی

تا کی ز علائق جسمانی

در چاه طبیعت تن مانی

صد مَلِک ز بهر تو چشم براه

ای یوسف مصر برآ از چاه

تا والی مصر وجود شوی

سلطان سریر شهود شوی

در روز الست بلی گفتی

و امروز به بستر لا خفتی

ز معارف عالم عقلی دور

به زخارف عالم حس مغرور

از موطن اصلی نیاری یاد

پیوسته به لهو و لعب دلشاد

نه اشک روان نه رخ زردی

اللّٰه اللّٰه تو چه بی دردی

یکدم به خود آ و ببین چه کسی

به چه بسته دلی به که همنفسی

زین خواب گران بردار سری

می پرس ز عالم دل خبری

زین رنج عظیم خلاصی جو

دستی به دعا بردار و بگو

یارب یارب به کریمی تو

به صفات کمال رحیمی تو

یارب به نبی و وصی و بتول