جلسه 1395/01/25

بسم الله الرحمن الرحیم


ادله قائلين به عصبه


موضوع: ادله قائلین به عصبه
ما تا کنون ادله خود را مطرح
کردیم که با وجود اقرب، نوبت به ابعد نمی رسد، اگر بنت و دختری
باشد که در رتبه اش کس دیگری نیست، بقیه را مال را نه
برادر می دهند و نه به عمو، و اگر اخت و خواهری باشد و در کنارش در آن
طبقه فرد دیگری نباشد، به عمو چیزی نمی دهند، بلکه
همه را به خودش بر می گردانند.
دراسة أدلة المخالف
اینک ادله کسانی را
می خوانیم که می گویند در جایی که کسی
دارای فرض است، بعد از آنکه فرضش را دادیم، و چیزی اضافه
ماند، به خودش بر نمی گردانند، مثلاً بعد از آنکه فرض بنت واحده را
دادیم، بقیه را به او نمی دهند، بقیه را به عمو می دهند.
اینها جند دلیل دارند:
اولاً؛ دلیل عقلی دارند، ثانیاً؛ با آیات قرآن استدلال
می کنند، معلوم می شود که این مسأله در همان سالهای، دو،
سه و چهار بین علمای شیعه و علمای اهل سنت محل داغی
بوده است.
دلیل عقلی
مخالفین
دلیل اول شان این است
که شرع مقدس بعد از آنکه برای کسی (مانند بنت) فرضی را
معین کرده، معنایش این است که او ( بنت) نصف را می برد،
چون اگر بنا باشد که بنت، بالاتر از نصف را ببرد، برای چه می فرماید
که بنت نصف را می برد، یا چرا می گوید که اخت و خواهر نصف
را می برد.
به عبارت دیگر فرق است
بین « من لا فرض له» و بین «من له الفرض»، زیرا « من لا فرض
له» همه را می برد، مانند ابن، ابن چون «لا فرض له» است فلذا همه را
می برد، اما آنکس که دارای فرض است و خدا برای او فرض
معین نموده، معنایش این است که سهمش همین و بس، اخذ
مفهوم کرده است، چون اگر بنا بود که بیشتر ببرد، تحدید ارثیه
او به نصف، کار لغو و باطل بود.
پس این دلیل فرق
می گذارد بین «من لا فرض له » و بین «من له الفرض»، چون « من لا
فرض له» همه را می برد، اما «من له الفرض» فقط فرضش را می برد،
بقیه را به بالاتر رد کنند.
جواب از استدلال اول
ما از این استدلال، دو جواب
می دهیم، جواب اول این است که شما (اهل سنت) در نقیصه چه
می گویید، شما نقص را بر ذوی الفرض وارد می کنید،
اگر بناست که «ذوی الفرض» فقط فرضش را ببرد، چرا نقیصه را بر او وارد
می کنید، کجا؟ در مسأله ای که در آینده می خوانیم، یعنی
در مسأله عول.
مثال
زنی مرده و این زن
دارای یک دختر، أم، (مادر) اب (پدر) وزوج است، یعنی هم
یک دختر دارد و هم پدر و مادر و هم زوج، همه اینها را دارد، در
اینجا بنت نصف را می برد، پدر و مادر هم هر کدام یک ششم را
می برد، زوج هم یک ربع را می برد و حال آنکه ترکه وافی به
این چهار تا نیست که هم نصف داشته باشد و هم سدس داشته باشد و هم ربع،
در اینچا چه می کنند؟
نقص را بر همه وارد می کنند، عیناً معامله دین را می کنند،
مثلاً اگر انسانی بمیرد که مدیون است و ترکه اش به همه
دین کفایت نمی کند، در اینجا ضرر را بر همه غرما وارد
می کنند، صاحبان دیون همه شان متحمل می شوند، یعنی
ضرر به همه آنها تقسیم می شود، اگر بنا باشد که این نصف را
ببرد، پس چرا کم می کنید، چه فرق است بین زیاده و
نقصیه که شما کم را تجویز می کنید اما زیاده را
تجویز نمی کنید.
جواب دوم از استدلال اول
جواب دیگر اینکه گفتن
نصف بی ضرر نیست، بلکه گفتن نصف دارای یک فایده
عظیمی است، فایده اش این است که اگر واقعاً هیچ
اثری نداشته باشد، حق با شماست، ولی گاهی گفتن نصف اثر دارد،
کجا اثر دارد؟ در جایی که ترکه زیاد باشد، اما سهام کمتر باشد،
در آنجا چه می کنید؟ زیادی را به ورثه بر می گردانیم
بحسب سهامهم.
مثال
مردی فوت کرده که
دارای بنت است و ام، نصف ترکه را بنت می برد، مادر هم سدس را می برد،
بقیه ترکه چه می شود؟ ترکه بیشتر است و سهام کمتر، نصف را به
دختر دادیم، سدس را هم به مادر دادیم، چون بچه دارد، مادر سدس را
می برد، یک ششم جا خالی می ماند، آن را چه کنیم؟
آقایان می گویند زیادی را بر هردو نفر بر می گردانند
حسب سهامهم، نصف در اینجا نقش دارد، سدس اینجا نقش دارد، سهم ها را
جمع می کنند، سهم دختر سه تا، سهم پدر و مادر هم دوتاست، دوتا را با سه جمع
می کنیم، می شود: پنج تا، ضرب می کنند در مخرج سدس،
یعنی یک سدسی که جا مانده، در آن مخرج جمع می کنند،
یعنی در شش ضرب می کنند که حاصلش ضرب پنج در شش، می شود:
سی تا، بعداً باقی مانده را بین هردو تقسیم می کنند،
نصف سی تا، پانزده است، پانزده را به دختر می دهند، دو سدسش چه قدر
می شود؟ ده تا، می ماند پنج تای دیگر، پنج تا را هم
تقسیم می کنند بین دو یا سه نفر، می گویند:
دختر شما سه سهم بگیر، پدر و مادر هم دو سهم بگیرند، فلذا از پنج تا،
سه تا را به دختر می دهند، دوتای دیگر را هم به پدر و مادر
می دهند.
خلاصه اینکه آقایان
می گویند این نصف چه نقشی دارد، اینکه
زیادی خواهد برد، پس چرا می گویید: نصف؟ ما بر آنها
نقض وارد کردیم و گفتیم اگر در همه جا نصف را می برد، چرا
نقصیه را بر او وارد می کنید.
ثانیاً؛ نصف نقش دارد، چون
تا نصف معین نشود، ما نمی توانیم ما زاد را بر گردانیم
حسب سهامهم، فرض کنید مردی فوت کرده در حالی که یک دختر
دارد و پدر و مادری، دختر نصف را می برد، یا به قول
قدیمی ها سه ثلث را می برد، پدر و مادر هم دو ثلث را می برند،
یک ثلث باقی می ماند، ما اگر بخوانیم این را
تقسیم کنیم، نمی شود مگر اینکه فریضه روشن باشد،
فریضه نصف است، این ثلث است، ثلثان ترکه حسب فریضتهما
تقسیم می کنند، کیفیت تقسیم این است که جمع
می کنند فریضه پدر و مادر را با فریضه دختر، او سه تاست، این
ها هم دوتاست، می شود پنج، ضرب می کنند در مخرج یک ششم که جا
مانده شش است، می شود پنج ضرب در شش و می شود سی، سی را
دو جور تقسیم می کنیم؟
اول می گوییم: دختر
خانم! شما نصف را (که پانزده تا می شود ) بگیر، پدر و مادر هم دو ثلث
را ببرید، هر کدام پنج تا را می برند که می شود ده، پنج
تای دیگر باقی می ماند، پنج را دو قسمت می کنیم،
سه قسمت را به دختر می دهیم، دو قسمت را هم به پدر و مادر می دهیم،
این راه کی عملی می شود؟ وقتی که فرض دختر
معین باشد که نصف است، فرض پدر و مادر هم معین باشد که ثلثان است، اگر
معین نباشد، ما نمی توانیم ما ترکه را بین آنها
تقسیم عادلانه کنیم.
بنابراین، ما اولین
دلیل آنها را با دو دلیل رد کردیم، اولاً، گفتیم اگر
کلمه نصف مفهوم دارد و به اصطلاح نصف قاطع است، یعنی نه کمتر و نه
بیشتر، پس چرا گاهی کمتر می دهید، کجا؟ در عول.
ثانیاً، آنچنان نیست
که نصف نقشی نداشته باشد، بلکه نصف برای خودش نقشی دارد، در
کجا؟ در جایی که ترکه زیادی است و بخواهیم بر
گردانیم باید بحسب سهامهم بر گردانیم، تا نصف در دختر و ثلثان
در پدر و مادر نباشد، این پنج تا قابل تقسیم بینهما نیست.
عبارت
حاصله:
أنّ کلّ من له فرض لا یزاد عنه، و کلّ من لم یفرض له یعطی
الجمیع.فردّ الجمیع یختصّ بمن لا فرض له (مثل پسر)، آما آ ن
کسی که فرض دارد، مقطوعش همان نصف است، نه کمتر و نه بیشتر،
بیشتر به کسی می دهند که در قرآن فرضیش نیامده است،
مثل ابن واحدة، اگر کسی بمیرد و ابن واحده دارد، همه اش به پسر
می رسد. پس زیادی مال «من لا فرض له» است.
یلاحظ علیه:

أوّلاً:
بالنقض بورود النقصیة علی ذوات الفروض عند أهل السنّة إذا عالت
الفرائض علی السهام، کما سیوافیک شرحه، فیما إذا
توفّی عن زوج و أختین لأبوین فإنّ الفرائض الثلثان
للإختین، و النصف للزوج تعول السهام، إذ لیس لنا عدد یشمل
الثلثان و ا لنصف - هم دو ثلث داشته باشد و هم نصف - فإنّهم یدخلون النقص
علی الجمیع مثل باب الدیون – اگر کسی ورشکست بشود، ترکه
را بر همه تقسیم می کنند علی حسب مقدار الدیون – فربّما
یکون سهم البنت و الأخت أقل من النصف، فإذا جاز النقص فما المانع من
الزیادة، بل الأمر فی النقصان أولی لأنّ النقصان ینافی
الفرض بخلاف الزیادة علیه بدلیل آخر، فإنّ فیه أعمال
الدلیلین و الأخذ بمفادهما.
و ثانیاً :
بالحلّ إنّ تحدید الفرض بالنصف إنما یکون لغواً إذا لم تترتب
علیه فائدة مطلقاً و لکنّه لیس کذلک، لترتّب الثمرة علیه
فیما إذا کان علیه وارث ذو فرض کالأم، فإنّ کیفیة الردّ
علی الوارثین لا تعلم إلا بملاحظة فرضهما ثمّ الردّ علیهما بحسب
تلک النسبة، فلو لم یکن سهم البنت و البنتین منصوصاً فی الذکر
الحکیم لما علمت کیفیة الردّ.
و بالجملة:
أنّه و إن کان لا تظهر للقید ثمرة إذا کان الوارث هو البنت أو الأخت وحدها،
و لکنه لیس کذلک إذا کانه معه وارث آهر و هو ذو فرضمثلها کالأم، فإن الرد
علیهما یتوقف علی ملاحظة فرضهما ثم الرد بتلک النسبة.
و ثالثاً:أنّ
التصریح بالفرض لأجل التنبیه علی أنها لا تستحق بالذات إلا
النصف أو الثلثان، بخلاف الأخ و إنّما تأخذ الزائد بعنوان آخر و هو أنّه لیس
معه وارث مساوٍ، بخلاف الابن أو الأخ، فإنّ کلا یستحقّ المال کلّه بالذات
جواب سوم خیلی
علمی تر است، و آن این است که دین مبین اسلام - بر خلاف
اندیشه ی تازه به دوران رسیده ها - می خواهد بگوید
که زن از نظر سهام نصف مرد است، زن نباید سهمش به مقدار مرد باشد، چون هزینه
زندگی بر عهده مرد است، زن هزینه ندارد، همین نصفی هم که
می برد، برای او یکنوع ذخیره است، برای
اینکه تثبیت کند که فریضه زن، نصف فریضه مرد است،
تصریح می کند که: النصف، اگر اضافه می دهد، می خواهد
بگوید که: ما یستحقّ بالذات، همان نصف است، اگر در جایی
می بینید که بیشتر از نصف می برد، لیست
مستحقاً بالذات، بل مستحقّ لعامل خارجی، چون جا مانده و مالکی ندارد
فلذا باقی مانده را هم به خودش بر می گردانیم.
بنابراین، تصریح به نصف
در بنت یا در خواهر، برای تثیبت یک قاعده ای است که
اسلام در باره ارث دارد.
جواب چهارم این است که
این از باب مفهوم است، لقب که مفهوم ندارد، مثلاً اگر گفتیم
عیسی رسول الله، مفهوم ندارد که موسی لیس برسول الله، اگر
قرآن فرموده نصف، این مفهوم ندارد که بیشتر از نصف را نمی شود
داد.
و رابعاً:
إنّ المفهوم فی المقام أشبه بمفهوم اللقب و هو لیس بحجة فیه.
بنابراین، ما از استدلال خصم،
چهار جواب دادیم:
الف؛
اگر افزایش ممنوع است، پس کاستن هم باید ممنوع باشد و حال آ نکه شما
می کاهید.
ب؛
اگر نصف را می گوید، بخاطر این است که در بعضی از جاها که
زیادی می آید، باید به افراض بحسب سهامهم بر
گردانیم، باید سهمی را بگوید تا موقع تقسیم
مشکلی پیدا نکنیم.
ج؛
اگر اسلام می گوید: نصف، می خواهد بگوید بالذات
یستحق النصف و الزائد من باب العرض است لا من باب الذات.
د؛
کلمه نقص مفهوم ندارد.
الثانی:
قوله سبحانه:«إِنِ امْرُؤٌ هَلَكَ لَيسَ لَهُ وَلَدٌ وَلَهُ أُخْتٌ فَلَهَا نِصْفُ
مَا تَرَكَ وَهُوَ يرِثُهَا إِنْ لَمْ يكُنْ لَهَا وَلَدٌ ...»[1].
اگر کسی بمیرد در
حالی که یکدانه خواهر دارد، خواهر نصف را می برد به شرط
اینکه طرف (یعنی میت) بچه نداشته باشد، اما اگر فقط
یکدانه برادر داشته باشد، برادر همه را می برد، فرض در اینجاست
که کسی مرده و حال آنکه اولاد ندارد، اگر فقط یکدانه خواهر دارد،
خواهر نصف را می برد، اما اگر خواهر ندارد، فقط یکدانه برادر دارد،
برادر همه را می برد، آیه مبارکه همین را می گوید،
یعنی آیه می گوید: اگر کسی مرد که اولاد
ندارد، اگر فقط خواهر داشته باشد، خواهر نصف را می برد، اگر برادر باشد،
برادر همه را می برد.
پرسش
اگر بناست، تنها خواهر باشد،
وقتی نصفش را دادیم، بعداً می گویید نصف دیگر
را هم به خواهر می دهیم، پس خواهر با برادر یکی شد، چون
اگر برادر هم تنها باشد، همه را می برد، خواهر هم اگر تنها باشد، باز خواهر
همه را می برد و حال آنکه قرآن فرق می گذارد و می فرماید:
خواهر نصف را می برد و برادر همه را، شما فقط اسمش را عوض می کنید
و می گویید برادر همه را فرضاً می برد، اما خواهر نصف را
فرضاً می برد و نصف دیگر را رداً و قرابتاً می برد، و
این بر خلاف تفسیر آیه است، چون آیه مبارکه بینهما
فرق می گذارد، برادر اگر تک باشد همه را می برد، خواهر اگر تک باشد
نصف را می برد، و اگر بنا باشد که اگر خواهر هم تک باشد همه را ببرد، با
برادر چه فرق می کند؟
وجه الاستدلال:
أنّ سبحانه حکم بتوریث الأخت، نصف میراث أخیها مع عدم الولد و
حکم بتوریث الأخ میراثها أجمع بدلیل قوله سبحانه تعالی: « وَهُوَ يرِثُهَا إِنْ لَمْ يكُنْ لَهَا وَلَدٌ »،
فلو ورثت الأخت الجمیع کما هو مذهبکم لن تبقی للفرق بین الأخ و
الأخت ثمرة أصلاً.
پاسخ
الجواب:
أنّ التقیید بالنصف مع أنّها ربّما ترث الکلّ لأجل التنبیه،
علی أنّها لا تستحقّ بالذات إلّا النصف و أنّ الأصل القرآنی هو استحقاق
الذکر ضعف سهم الأنثی و هو النصف، و أنّها إن ورثت المال کلّه فإنّما هو
لأجل طارئة خاصة، علی أنّ التصریح بالفرض لأجل تبیین ما
یتوقّف علیه تقسیم الفاضل بینها و بین من
یشارکه فی الطبقة کالإخوة أو الأخوات من الأمّ، فإنّ الباقی
یردّ علیهما بنسبة سهامها إلّا ما خرج بالدلیل فلو لم یکن
هناک تحدید بالنصف فمن أین تعلم کیفیة الردّ.
جواب اول این است که اگر
این خواهر همه را می برد، فرق است بین خواهر و برادر، برادر همه
را بالذات می برد ( یستحق بالذات)، اما این خواهر نصفش را
بالذات، و نصف دیگرش بالعرض می برد.
پس تفاوت اول این است که اگر
شرع مقدس می گوید می خواهد نظر خودش را تامین کند،
بگوید:« أیّها الناس! « لِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ الْأُنْثَيينِ»
.
اگر می گفت همه را ببرد، انسان
خیال می کرد که دختر و پسر باهم مساوی هستند، فلذا می گوید
پسر همه را می برد، دختر نصف را، اگر هم اضافی می برد،
این جنبه عرضی دارد نه جنبه ذاتی.
جواب دوم، همان جواب است که قبلاً
گفتیم، این اثر دارد، در کجا؟ در جایی که اگر ترکه اضافه
بیاید، آن مازاد را حسب سهامهما رد می کنند، باید سهم در
قرآن گفته شود، تا بگوید: خواهر! تو نصف را ببرد، مادر! تو ثلث ببر، اگر
سهام را نگفته بود، هرگز کیفیت رد برای ما روشن نمی شد.
الثالث:
- دلیل سوم مخالفین - قوله سبحانه: « وَإِنِّي خِفْتُ الْمَوَالِي مِنْ وَرَائِي وَكَانَتِ امْرَأَتِي عَاقِرًا
فَهَبْ لِي مِنْ لَدُنْكَ وَلِيا وَإِنِّي خِفْتُ الْمَوَالِي مِنْ وَرَائِي وَكَانَتِ
امْرَأَتِي عَاقِرًا فَهَبْ لِي مِنْ لَدُنْكَ وَلِيا»[2].
و من از بستگانم بعد از خودم بيمناکم
(که حق پاسداري از آيين تو را نگاه ندارند)! و (از طرفي) همسرم نازا و عقيم است؛ تو
از نزد خود جانشيني به من ببخش...
«يرِثُنِي وَيرِثُ مِنْ
آلِ يعْقُوبَ وَاجْعَلْهُ رَبِّ رَضِيا»[3].
که
وارث من و دودمان يعقوب باشد؛ و او را مورد رضايتت قرار ده!
حضرت زکریا ظاهراً صد سالش
است، عیالش هم نود سالش می باشد، هوس کرد که دارای بچه باشد.
چرا؟ چون حضرت مریم را با آن عظمت دید فلذا هوس کرد که او نیز
دارای بچه بشود، از این رو، از خداوند ولی خواست، چرا « ولیّاً »گفت؟ چون خواست پسر باشد تا همه
اموالش را به ارث ببرد، اما گر ولیة ر باشد، یعنی اگر دختر
باشد، نصفش را می برد، نصف دیگرش را موالی می برند که عمو
و عمو زاده باشند و چون ایشان از عمو و عمو زاده ها دل خوشی نداشت، از
خدا خواست که به او پسر بدهد تا همه را ببرد، اگر دختر بدهی، بقیه به
موالی می رسد (وَإِنِّي خِفْتُ الْمَوَالِي
مِنْ وَرَائِي).
یلاحظ علیه:
اولاً؛
حفظت شیئاً و غابت عنک الأشیاء، تمام چیزهایی که
در قرآن مذکر است، جنبه عنوانی دارد، نه اینکه اختصاص به ذکر داشته
باشد، بلکه حتی زنان را هم می گیرد، اگر «ولیاً » گفته،
ذکر مراد نیست، ولی، یعنی وارث و جانشین، نه
اینکه مراد وارث ذکر باشد، این بر خلاف مساق آیات است.
تمام آیاتی که در آ نها
جمله « الذین آمنوا و عملوا الصالحات» آمده،
هم شامل ذکر است و هم شامل أنثی.
ثانیاً؛
حتی ممکن است بگوییم زن را خواسته، چرا؟ چون مریم را
دیده، گفته مثل مریم باشد با آن پاک دامنی.
ثالثاً؛
اینکه پسر خواسته، پسر مدیرتش بهتر از دختر است، ایشان
اموالی داشته، خواسته پسری باشد که مدیر باشد، زن چندان
مدیریت ندارد، الا ما خرج بالدلیل. چون جنبه
مدریریت پسر قوی است فلذا پسر خواسته است.
پس اولاً نه پسر و نه دختر، بلکه
وارث و ولی خواسته، ثانیاً دختر خواسته بخاطر مریم، ثالثاً پسر
خواسته بخاطر مدیریت، نه از این نظر پسر خواسته که اگر دختر
باشد نصف را می برد، نصف دیگر به موالی می رسد، تمّ
استدلال الخصم بالآیات.







[1] نساء/سوره4، آیه176.



[2] مریم/سوره19، آیه5.



[3] مریم/سوره19، آیه6.