جلسه 1394/08/11

بسم الله الرحمن الرحیم


ادله قاعده تقيه


موضوع: ادله قاعده تقیه
بحث در این است که
آیا عمل تقیه ای، مجزی است یا مجزی
نیست؟ عرض کردیم در اینجا باید در دو مقام بحث
کنیم، در مقام اول باید روایات خاصه را ببینیم،
یعنی روایاتی که موردش خاص و موردی است، دوم
روایات عامه را ببینیم، یعنی روایاتی
که جنبه عمومی دارد و دامنه اش گسترده است، فعلاً بحث ما در روایات
خاصه است، ما تا کنون دو ر وایت را خواندیم، الآن روایت سوم را
می خوانیم
3:عَنْ
دُرُسْتَ الْوَاسِطِيِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ فَضْلٍ الْهَاشِمِيِّ قَالَ: « دَخَلْتُ مَعَ إِخْوَتِي
عَلَى أَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع فَقُلْنَا لَهُ إِنَّا نُرِيدُ الْحَجَّ وَ بَعْضُنَا
صَرُورَةٌ فَقَالَ عَلَيْكَ بِالتَّمَتُّعِ ثُمَّ قَالَ إِنَّا لَا نَتَّقِي أَحَداً
بِالتَّمَتُّعِ بِالْعُمْرَةِ إِلَى الْحَجِّ وَ اجْتِنَابِ الْمُسْكِرِ وَ الْمَسْحِ
عَلَى الْخُفَّيْنِ مَعْنَاهُ أَنَّا لَا نَمْسَحُ»[1].
حضرت می فرماید ما در
این سه مورد تقیه نمی کنیم، معنایش این است
که در سایر مورد به نفع شیعه تقیه می کنیم، البته
این از خصائص ائمه ع است، فلذا دلیل نمی شود که
شیعیان هم در این سه مورد تقیه نکنند.
و لعل الاستثناء یختص بهذه
الثلاثة کالمسح علی الخفّین بالإمام ع، لأنّ مکانته بین
المسملین، تبرّر رفض التقیة فی هذه المسائل دون الضعفاء من
الشیعة.
4:
عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُصَيْنِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْفُضَيْلِ عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ
عَمَّارٍ فِي حَدِيثٍ قَالَ: « قُلْتُ لِأَبِي عَبْدِ اللَّهِ
ع إِنِّي أَدْخُلُ الْمَسْجِدَ فَأَجِدُ الْإِمَامَ قَدْ رَكَعَ وَ قَدْ رَكَعَ الْقَوْمُ
فَلَا يُمْكِنُنِي أَنْ أُؤَذِّنَ وَ أُقِيمَ أَوْ أُكَبِّرَ فَقَالَ لِي فَإِذَا كَانَ
ذَلِكَ فَادْخُلْ مَعَهُمْ فِي الرَّكْعَةِ فَاعْتَدَّ بِهَا فَإِنَّهَا مِنْ أَفْضَلِ رَكَعَاتِك »[2].
این روایت هم مانند
روایت دوم، خیلی دلیل روشن است بر اینکه عملش
مجزی می باشد.
5: وَ
بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ سَعِيدٍ عَنْ يَعْقُوبَ بْنِ يَقْطِينٍ قَالَ:
« قُلْتُ لِأَبِي الْحَسَنِ ع جُعِلْتُ فِدَاكَ تَحْضُرُ
صَلَاةُ الظُّهْرِ فَلَا نَقْدِرُ أَنْ نَنْزِلَ فِي الْوَقْتِ حَتَّى يَنْزِلُوا فَنَنْزِلُ
مَعَهُمْ فَنُصَلِّي ثُمَّ يَقُومُونَ فَيُسْرِعُونَ فَنَقُومُ فَنُصَلِّي الْعَصْرَ
وَ نُرِيهِمْ كَأَنَّا نَرْكَعُ ثُمَّ يَنْزِلُونَ لِلْعَصْرِ فَيُقَدِّمُونَّا فَنُصَلِّي
بِهِمْ فَقَالَ صَلِّ بِهِمْ لَا صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِم »[3].
اولین جمله در این
حدیث شریف این است که: « جُعِلْتُ فِدَاكَ تَحْضُرُ صَلَاةُ الظُّهْرِ فَلَا نَقْدِرُ
أَنْ نَنْزِلَ فِي الْوَقْتِ حَتَّى يَنْزِلُوا» معنای این
جمله این است که پیغمبر اکرم ص فرموده:« أبردوا» یعنی
خنکش کنید، موقعی که هوا گرم بود، پیغمبر اکرم فرموده نماز ظهر
را کمی عقب تر بیندازید «أبردوا»، اهل سنت این کلام حضرت
را به عنوان یک قاعده و میزان کلی اخذ کرده آند و به آن عمل
می کنند، فلذا نماز ظهر را در تمام سال از وقت فضیلت تاخیر
می اندازند، کسانی که در مکه مشرف شده اند، می دانند که
بین نماز ظهر اهل سنت و اذان شان خیلی فاصله است، از حضرت سوال
می کنند که ما نمی توانیم نماز مان را در وقت فضیلت
بخوانیم، «حَتَّى يَنْزِلُوا» تا خود آنها
ظهر را شروع کنند، خلاصه آنها چون از وقت فضیلت نماز ظهر را عقب می اندازند،
ما نمی توانیم مخالفت کنیم، باید صبر کنیم فلذا صبر
می کنیم و نماز ظهر را با آنها می خوانیم، این
یک جمله حدیث بود « حَتَّى يَنْزِلُوا فَنَنْزِلُ
مَعَهُمْ فَنُصَلِّي ثُمَّ يَقُومُونَ فَيُسْرِعُونَ»، آقایان (اهل
سنت) چون بین نماز ظهر و عصر فاصله قائلند، همین که ظهر را خواندند،
فوراً از مسجد بیرون می روند، « فَنَقُومُ فَنُصَلِّي الْعَصْرَ وَ نُرِيهِمْ كَأَنَّا نَرْكَعُ»،
ولی ما نماز عصر را هم می خوانیم و جوری می خوانیم
که آنها خیال کنند که نماز نافله می خوانیم، چون اگر بفهمند که
نافله می خوانیم، به ما گیر می دهند، چون روایت
داریم که پیغمبر اکرم ص: صلّی فی السفر رکعتین(
یعنی نماز واجب) ثمّ صلّی رکعتین، بعد از نماز ظهر دو
رکعت نافله خواند، اما بعد از صلات عصر نافله نخواند فلذا ما بعد از نماز ظهر، نماز
عصر را می خوانیم و به آنها چنین وانمود می کنیم
که نماز نافله را می خوانیم نه نماز عصر، معلوم می شود که همه
این روایت در سفر است. « فَنُصَلِّي الْعَصْرَ وَ نُرِيهِمْ كَأَنَّا نَرْكَعُ»،
أی نتنفل، یعنی کأنّه دو رکعت نافله می خوانیم و
حال آنکه در واقع دو رکعت نماز عصر را می خوانیم (این در حال
سفر است) « ثُمَّ يَنْزِلُونَ لِلْعَصْرِ فَيُقَدِّمُونَّا
فَنُصَلِّي بِهِمْ »، آنگاه نماز عصر را با آنها می خوانیم
گویا نماز عصر را نخواندیم، «فَقَالَ صَلِّ
بِهِمْ لَا صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِم » معلوم می شود که این
روایت بهترین دلیل بر اجزاء است چون نماز ظهر را اقتدا به آنها
کرده کافی است، منتها در نماز عصر ماموم نیست بلکه امام است.
ببینید فتاوا و
روایات اهل سنت، این روایت را روشن کرد فلذا آیت الله بروجردی
می فرمود فقه ما ناظر بر فقه اهل سنت است (نه اینکه حاشیه بر
فقه آنها باشد، چون اگر حاشیه بگیریم، معنایش این
است که فقه آنها اصل است و فقه ما حاشیه بر فقه آنهاست و این
صحیح نیست، بلکه باید بگوییم فقه امامیه،
ناظر بر فقه اهل سنت است)، یعنی آگاهی از فقه اهل سنت،
روایات و فتاوای ما را روشن تر می کند.
6: عَنْ
عَبْدِ اللَّهِ بْنِ بُكَيْرٍ عَنْ زُرَارَةَ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ ع قَالَ: « لَا بَأْسَ بِأَنْ تُصَلِّيَ خَلْفَ النَّاصِبِ- وَ لَا تَقْرَأَ
خَلْفَهُ فِيمَا يُجْهَرُ فِيهِ فَإِنَّ قِرَاءَتَهُ تُجْزِيكَ إِذَا سَمِعْتَهَا»[4].
البته روایت داریم که
اگر به مخالف اقتدا کردی، خودت حمد را بخوان، در کجا؟ در صلواتی که
صدای امام را نمی شنوی، یعنی نماز ظهر و عصر، اما
آنجا که صدای امام جماعت را می شنوی، قرائت را نخوان.
7: عَنْ
هَارُونَ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ مَسْعَدَةَ بْنِ صَدَقَةَ : «
عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع فِي حَدِيثٍ أَنَّ الْمُؤْمِنَ (شیعه) إِذَا أَظْهَرَ
الْإِيمَانَ ثُمَّ ظَهَرَ مِنْهُ مَا يَدُلُّ عَلَى نَقْضِهِ خَرَجَ مِمَّا وَصَفَ
وَ أَظْهَرَ وَ كَانَ لَهُ نَاقِضاً إِلَّا أَنْ يَدَّعِيَ أَنَّهُ إِنَّمَا عَمِلَ
ذَلِكَ تَقِيَّةً وَ مَعَ ذَلِكَ يُنْظَرُ فِيهِ فَإِنْ كَانَ لَيْسَ مِمَّا يُمْكِنُ
أَنْ تَكُونَ التَّقِيَّةُ فِي مِثْلِهِ لَمْ يُقْبَلْ مِنْهُ ذَلِكَ لِأَنَّ لِلتَّقِيَّةِ
مَوَاضِعَ مَنْ أَزَالَهَا عَنْ مَوَاضِعِهَا لَمْ تَسْتَقِمْ لَهُ وَ تَفْسِيرُ مَا
يُتَّقَى مِثْلُ أَنْ يَكُونَ قَوْمُ سَوْءٍ ظَاهِرُ حُكْمِهِمْ وَ فِعْلِهِمْ عَلَى
غَيْرِ حُكْمِ الْحَقِّ وَ فِعْلِهِ فَكُلُّ شَيْ ءٍ يَعْمَلُ الْمُؤْمِنُ بَيْنَهُمْ
لِمَكَانِ التَّقِيَّةِ مِمَّا لَا يُؤَدِّي إِلَى الْفَسَادِ فِي الدِّينِ فَإِنَّهُ
جَائِزٌ»[5].
این روایت،
خیلی روایت روشن است، معلوم می شود که در زمان ائمه ع
برخی از شیعیان روی ضعف عقیده یا روی
شرائط دیگر، متمایل به آن طرف می شدند، حضرت می فرماید
اگر به سمت مخالف رفت، دیگر مومن نیست.
البته مومن در این
روایت یک اصطلاح خاصی است، مومن در روایت یک
اصطلاح دارد، در قران اصطلاح دیگر، در قرآن مومن کسی است که معتقد
باشد، مسلم کسی است که فقط در زبان اظهار اسلام کند مانند:
« قَالَتِ الْأَعْرَابُ
آمَنَّا قُلْ لَمْ تُؤْمِنُوا وَلَكِنْ قُولُوا أَسْلَمْنَا وَلَمَّا يدْخُلِ الْإِيمَانُ
فِي قُلُوبِكُمْ وَإِنْ تُطِيعُوا اللَّهَ وَرَسُولَهُ لَا يلِتْكُمْ مِنْ أَعْمَالِكُمْ
شَيئًا إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ»[6].

عربهاي باديه نشين گفتند: «ايمان
آورده ايم» بگو: «شما ايمان نياورده ايد، ولي بگوييد اسلام آورده ايم، اما هنوز ايمان
وارد قلب شما نشده است! و اگر از خدا و رسولش اطاعت کنيد، چيزي از پاداش کارهاي شما
را فروگذار نمي کند، خداوند، آمرزنده مهربان است.
اما در اصطلاح ائمه ع و
روایات ما، مومن شیعه است و غیر مومن هم مخالفین
شیعه که اهل سنت باشند. اگر یک آدمی روزگاری مومن بود و
آنگاه یک علائمی از او سر زد که بر خلاف ایمان است،
ایمانش زائل می شود مگر اینکه از روی تقیه باشد و
ادعای تقیه کند و این هم در صورتی است که جای
تقیه باشد، اما اگر جای تقیه نباشد، از او قبول نمی شود. « فَكُلُّ شَيْ ءٍ يَعْمَلُ الْمُؤْمِنُ بَيْنَهُمْ لِمَكَانِ
التَّقِيَّةِ مِمَّا لَا يُؤَدِّي إِلَى الْفَسَادِ فِي الدِّينِ فَإِنَّهُ جَائِزٌ»
کلمه جَائِزٌدر
این حدیث هم به معنای جواز وضعی است و به معنای
جواز حکمی و تکلیفی.
8: «
مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِيِّ بْنِ مَحْبُوبٍ
عَنْ يَعْقُوبَ بْنِ يَزِيدَ عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنِ ابْنِ مُسْكَانَ عَنْ
أَبِي بَصِيرٍ يَعْنِي لَيْثاً الْمُرَادِيَّ قَالَ: « قُلْتُ لِأَبِي جَعْفَرٍ ع مَنْ لَا أَقْتَدِي بِهِ فِي الصَّلَاةِ
قَالَ افْرُغْ قَبْلَ أَنْ يَفْرُغَ فَإِنَّكَ فِي حِصَارٍ فَإِنْ فَرَغَ قَبْلَكَ
فَاقْطَعِ الْقِرَاءَةَ وَ ارْكَعْ مَعَهُ »[7].
بحث این است اگر کسی
پشت سر اهل سنت اقتدا می کند، اگر چنانچه در صلات جهریه است،
باید قرائت را نخواند و اگر صلوات اخفاتیه است، قرائت را بخواند، اگر
امام حمد و سوره را تمام کرد و من تازه رسیدم، حضرت می فرماید
با آنها رکوع کن، معلوم می شود که حمد و سوره او، جانشین حمد و سوره
من است.
9:مُحَمَّدُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ النُّعْمَانِ
الْمُفِيدُ فِي الْإِرْشَادِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِيلَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ
الْفَضْلِ: « أَنَّ
عَلِيَّ بْنَ يَقْطِينٍ كَتَبَ إِلَى أَبِي الْحَسَنِ مُوسَى ع- يَسْأَلُهُ عَنِ الْوُضُوءِ
فَكَتَبَ إِلَيْهِ أَبُو الْحَسَنِ ع- فَهِمْتُ مَا ذَكَرْتَ مِنَ الِاخْتِلَافِ فِي
الْوُضُوءِ وَ الَّذِي آمُرُكَ بِهِ فِي ذَلِكَ أَنْ تُمَضْمِضَ ثَلَاثاً وَ تَسْتَنْشِقَ
ثَلَاثاً وَ تَغْسِلَ وَجْهَكَ ثَلَاثاً وَ تُخَلِّلَ شَعْرَ لِحْيَتِك وَ تَغْسِلَ
يَدَيْكَ إِلَى الْمِرْفَقَيْنِ ثَلَاثاً وَ تَمْسَحَ رَأْسَكَ كُلَّهُ وَ تَمْسَحَ
ظَاهِرَ أُذُنَيْكَ وَ بَاطِنَهُمَا وَ تَغْسِلَ رِجْلَيْكَ إِلَى الْكَعْبَيْنِ ثَلَاثاً
وَ لَا تُخَالِفَ ذَلِكَ إِلَى غَيْرِهِ فَلَمَّا وَصَلَ الْكِتَابُ إِلَى عَلِيِّ
بْنِ يَقْطِينٍ- تَعَجَّبَ مِمَّا رَسَمَ لَهُ أَبُو الْحَسَنِ ع فِيهِ مِمَّا جَمِيعُ
الْعِصَابَةِ عَلَى خِلَافِهِ ثُمَّ قَالَ مَوْلَايَ أَعْلَمُ بِمَا قَالَ وَ أَنَا
أَمْتَثِلُ أَمْرَهُ فَكَانَ يَعْمَلُ فِي وُضُوئِهِ عَلَى هَذَا الْحَدِّ وَ يُخَالِفُ
مَا عَلَيْهِ جَمِيعُ الشِّيعَةِ امْتِثَالًا لِأَمْرِ أَبِي الْحَسَنِ ع- وَ سُعِيَ
بِعَلِيِّ بْنِ يَقْطِينٍ إِلَى الرَّشِيدِ- وَ قِيلَ إِنَّهُ رَافِضِيٌّ فَامْتَحَنَهُ
الرَّشِيدُ مِنْ حَيْثُ لَا يَشْعُرُ فَلَمَّا نَظَرَ إِلَى وُضُوئِهِ نَادَاهُ كَذَبَ
يَا عَلِيَّ بْنَ يَقْطِينٍ مَنْ زَعَمَ أَنَّكَ مِنَ الرَّافِضَةِ- وَ صَلَحَتْ حَالُهُ
عِنْدَهُ وَ وَرَدَ عَلَيْهِ كِتَابُ أَبِي الْحَسَنِ ع ابْتَدِئْ مِنَ الْآنَ يَا
عَلِيَّ بْنَ يَقْطِينٍ وَ تَوَضَّأْ كَمَا أَمَرَكَ اللَّهُ تَعَالَى اغْسِلْ وَجْهَكَ
مَرَّةً فَرِيضَةً وَ أُخْرَى إِسْبَاغاً وَ اغْسِلْ يَدَيْكَ مِنَ الْمِرْفَقَيْنِ
كَذَلِكَ وَ امْسَحْ بِمُقَدَّمِ رَأْسِكَ وَ ظَاهِرِ قَدَمَيْكَ مِنْ فَضْلِ نَدَاوَةِ
وَضُوئِكَ فَقَدْ زَالَ مَا كُنَّا نَخَافُ مِنْهُ عَلَيْكَ وَ السَّلَام »[8]
این مطلب در باره دو نفر وارد شده، یکی علی بن
یقطین، دیگری هم داود بن ذربی،
من نه روایت را خواندم،
ممکن است در این زمینه روایات دیگر هم باشد.
فلو کان العمل علی وفق
التقیة رافعاً للتکلیف دون الوضع کان علی الإمام ع أن
ینبّه علی ذلک و یأمر هؤلاء بالقضاء، و حال آنکه حضرت امر به
قضا نکرده است.
و لعل فی غصون (در وسط)
أبواب الوسائل ما یمکن أن یکون من هذا القسم أی حدیثاً
خاصّاً بالمورد دالّاً علی الرّخصة و الإجزاء إنّما الکلام فی دلالة
القسم الثانی، أی ما یدلّ علی الرخصة بعنوان الاضطرار و
التقیه، فیقع الکلام فی أنّ مفاده هو الرخصة تکلیفاً أو
الأعم علی نحو یشمل کلا الحکمین التکلیفی و
الوضعی، و القضاء الحاسم رهن دراسة الروایات واحدة تلو الأخری.







[1] وسائل الشیعه،
شیح حر عاملی، ج11، ص 241، من أبواب أقسام الحج، ب 3، ح5، ط آل البیت.



[2] وسائل الشیعه،
شیح حر عاملی، ج 8، ص 368، من أبواب صلاة الجماعة، ب56، ح4، ط آل البیت.



[3] وسائل الشیعه،
شیح حر عاملی، ج 8، ص 402، من أبواب صلاة الجماعة، ب54، ح6، ط آل البیت.



[4] وسائل الشیعه،
شیح حر عاملی، ج 8، ص 369، من أبواب صلاة الجماعة، ب34، ح4، ط آل البیت.



[5] وسائل الشیعه،
شیح حر عاملی، ج 16، ص216، من أبواب الأمر و النهی، ب 25، ح6، ط
آل البیت.



[6] حجرات/سوره49، آیه14.



[7] وسائل الشیعه،
شیح حر عاملی، ج 8، ص 367، من أبواب صلاة الجماعة، ب34، ح1، ط آل البیت.



[8] وسائل الشیعه،
شیح حر عاملی، ج1، ص444، من أبواب الوضوء، ب32، ح3، ط آل البیت.