جلسه 1394/02/09

بسم الله الرحمن الرحیم


بررسي قاعده لا ضرر و لا ضرار


موضوع:
بررسی قاعده لا ضرر و لا ضرار
در جلسه گذشته کلمات
لغویین را در باره سه کلمه نقل کردیم و گفتیم همه اهل
لغت اتفاق نظر دارند که کلمه «ضَرّ» مصدر است، ضرر هم اسم مصدر است، فرق «ضَرّ» را
با ضرر هم بیان کردیم و گفتیم ضرر این است که انسان یک
موقعیتی داشت و آن موقعیت را از دست بدهد یا ضرری
در نفس باشد یا کاهش موقعیت در مقام باشد و یا در مال باشد.
البته در خود نقص ضرر نیست
بلکه الهیئة الحاصلة من النقص ضرر است، اما «ضُرّ» این است که شخص
چیزی را از دست نداده ، ولی وضع اولیه اش این است
که بد مزاج است، مثلاً زنش بد اخلاق است یا بچه هایش سرکش و نافرمان
هستند،« علی ای حال» حال بدی دارد، نه اینکه
چیزی را از دست داده باشد، بلکه گرفتار سوء الحال شده، یا
مثلاً فقیر است یا بی سواد است و از بی سوارد رنج
می برد یا چیز دیگری.
بنابراین، در ضرر کاهش
است، مثلاً چیزهایی را داشته،آن داشته ها و دارایی
را از دست می دهد یا نفس یا در مال یا در جاهای
دیگر، اما «ضُرّ» این است که چیزی را از دست نمی دهد، منتها
یک سوء الحالی دارد یا از ناحیه زوجة یا از
ناحیه فرزندان یا از ناحیه های دیگر.
خلاصه کلمات اهل لغت همان است که
بیان شد.
اما بهتر این است که ما
کلمات اهل لغت را با قرآن مقایسه کنیم، وقتی انسان قرآن را
مطالعه می کند، مادهّ «ضَرّ » تقریباً ده بار در قرآن آمده که نه بارش
در مقابل نفع است، یکجا هم در مقابل رشد است:
1:« أَتَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ مَا لَا يمْلِكُ لَكُمْ ضَرًّا وَلَا
نَفْعًا»[1].
2:
«قُلْ إِنِّي لَا أَمْلِكُ لَكُمْ ضَرًّا وَلَا رَشَدًا»[2].
بگو: «من مالک زيان و هدايتي براي
شما نيستم!»
بگو: «(اگر من نيز بر خلاف فرمانش
رفتار کنم) هيچ کس مرا در برابر او حمايت نمي کند و پناهگاهي جز او نمي يابم؛
اما کلمه «ضُرّ» (به ضم ضاد)
نوزده بار در قرآن آمده است و تمامی آنها در مقابل خیر است،
یعنی کلمه «ضُرّ» در مقابل خیر به کار رفته است، «ضَرّ» (به
فتح ضاد) در مقابل نفع است، اما «ضُرّ» (به ضم ضاد) در مقابل خیر است.
3:
«وَإِنْ يمْسَسْكَ اللَّهُ بِضُرٍّ فَلَا كَاشِفَ لَهُ إِلَّا
هُوَ وَإِنْ يمْسَسْكَ بِخَيرٍ فَهُوَ عَلَى كُلِّ شَيءٍ قَدِيرٌ »[3].
اگر خداوند زياني به تو برساند، هيچ
کس جز او نمي تواند آن را برطرف سازد! و اگر خيري به تو رساند، او بر همه چيز تواناست؛
(و از قدرت او، هرگونه نيکي ساخته است.
اولی به معنای سوء
الحال است، اما عکس آن است، یعنی به معنای حسن الحال می باشد.
گاهی در مقابل نعمت است
ولذا می فرماید:
4:
«وَمَا بِكُمْ مِنْ نِعْمَةٍ فَمِنَ اللَّهِ ثُمَّ إِذَا
مَسَّكُمُ الضُّرُّ فَإِلَيهِ تَجْأَرُونَ »[4].
آنچه از نعمتها داريد، همه از سوي
خداست! و هنگامي که ناراحتي به شما رسد، فقط او را مي خوانيد!
گاهی در مقابل نعمت است
مانند:
5:
«وَإِذَا مَسَّ النَّاسَ ضُرٌّ دَعَوْا رَبَّهُمْ مُنِيبِينَ
إِلَيهِ ثُمَّ إِذَا أَذَاقَهُمْ مِنْهُ رَحْمَةً إِذَا فَرِيقٌ مِنْهُمْ بِرَبِّهِمْ
يشْرِكُونَ »[5].
هنگامي که رنج و زياني به مردم برسد، پروردگار خود را مي خوانند و توبه کنان بسوي او
بازمي گردند؛ اما همين که رحمتي از خودش به آنان بچشاند، بناگاه گروهي از آنان نسبت
به پروردگارشان مشرک مي شوند.
و المتحصّل من المجموع هو أنّه
بمعنی سوء الحال، علی اختلاف منشئه – چون سوء الحال گاه در بدن است، گاه
در زوجه است، گاه در مال، و گاه در فرزندان است، خلاصه منشأ سوء الحال زیاد
است - قال تعالی:
6:
«وَإِذَا مَسَّكُمُ الضُّرُّ فِي الْبَحْرِ ضَلَّ مَنْ تَدْعُونَ
إِلَّا إِياهُ فَلَمَّا نَجَّاكُمْ إِلَى الْبَرِّ أَعْرَضْتُمْ وَكَانَ الْإِنْسَانُ
كَفُورًا »[6].
و هنگامي که در دريا ناراحتي به شما
برسد، جز او، تمام کساني را که (براي حل مشکلات خود) مي خوانيد، فراموش مي کنيد؛ اما
هنگامي که شما را به خشکي نجات دهد، روي مي گردانيد؛ و انسان، بسيار ناسپاس است!
7: « وَأَيوبَ إِذْ نَادَى رَبَّهُ
أَنِّي مَسَّنِي الضُّرُّ وَأَنْتَ أَرْحَمُ الرَّاحِمِينَ »[7].
و ايوب را (به ياد آور) هنگامي که
پروردگارش را خواند (و عرضه داشت): «بدحالي و مشکلات به من روي آورده؛ و تو مهربانترين
مهرباناني!».
من خیلی از
مفسرین اهل سنت تعجب می کنم که وقتی به حضرت ایوب
می رسند، یک بیماریهایی را برای او ذکر
می کنند که تنفر آور است، مثلاً می گویند بدن حضرت ایوب
در معرض کرم ها قرار گرفته بود، تمام اینها ساخته اسرائیلیات
است ولذا در روایات اهل بیت وقتی به حضرت یوسف می رسند،
می فرماید ابداً در بیماریهای او چیزی
که تنفر آور باشد نبوده، منتها بیمار بوده و مدت بیماریش هم طول
کشیده.
بنابراین، قرآن کریم
هم با ا هل لغت هماهنگ شد، زیرا ضَرّ را در مقابل نفع و ضُرّ را هم به
معنای سوء احوال گرفته است، البته منشأ سوء الأحوال فرق می کند، در
بیان سوء الأحوال به گونه ای است و در جاهای دیگر به گونه
دیگر.
بررسی کلمه ضرر
در قرآن کریم کلمه «ضرر»
فقط یکبار به کار رفته است، آنهم در همین آیه است که:
8:
«لَا يسْتَوِي الْقَاعِدُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ غَيرُ
أُولِي الضَّرَرِ وَالْمُجَاهِدُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ بِأَمْوَالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ
فَضَّلَ اللَّهُ الْمُجَاهِدِينَ بِأَمْوَالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ عَلَى الْقَاعِدِينَ
دَرَجَةً وَكُلًّا وَعَدَ اللَّهُ الْحُسْنَى وَفَضَّلَ اللَّهُ الْمُجَاهِدِينَ عَلَى
الْقَاعِدِينَ أَجْرًا عَظِيمًا»[8].
(هرگز) افراد باايماني که بدون بيماري
و ناراحتي، از جهاد بازنشستند، با مجاهداني که در راه خدا با مال و جان خود جهاد کردند،
يکسان نيستند! خداوند، مجاهداني را که با مال و جان خود جهاد نمودند، بر قاعدان [=
ترک کنندگان جهاد] برتري مهمي بخشيده؛ و به هر يک از اين دو گروه (به نسبت اعمال نيکشان،)
خداوند وعده پاداش نيک داده، و مجاهدان را بر قاعدان، با پاداش عظيمي برتري بخشيده
است.
دیدگاه
مفسرین اهل سنت در باره آیه مبارکه
باید توجه داشت که
مفسرین اهل سنت راجع به آ یه مبارکه نظر دیگری دارند
غیر از نظری که ما داریم، آنها (مفسرین اهل سنت) معتقدند
که قرآن در اصل این گونه بوده است:
«لَا يسْتَوِي الْقَاعِدُونَ
مِنَ الْمُؤْمِنِينَ» کلمه ی « غَيرُ أُولِي الضَّرَرِ» را نداشت، ولی ابن
ابی مکتوم به پیامبر ص عرض کرد که: یا رسول الله! پس من جزء
قاعدین خواهم بود و رتبه من با مجاهدین یکسان نخواهد بود،
آیه عوض شد و کلمه « غَيرُ أُولِي الضَّرَرِ»
به آن افزوده شد، استثنا کرد اصحاب ضرر را که نابینا بود، مسلماً این
حدیث دروغ است، از اول قرآن مجید یکسان وارد شده، ضرر در
اینجا نقص در عضو است، ابن أبی مکتوم بیمار بوده و اذان را هم
زودتر می گفت، یعنی در ماه رمضان اذان را زود تر می گفت،فلذا
پیامبر اکرم ص می فرمود شما به اذان ابن ابی مکتوم اعتنا
نکنید، فقط به اذان بلال افطار نمایید.
و أمّا الضَرر فقط استعمل مرّة
واحدة، قال سبحانه: «لَا
يسْتَوِي الْقَاعِدُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ غَيرُ أُولِي الضَّرَرِ» و همه
می گویند مراد نقص عضو است که ابن ابی مکتوم داشته، ما تا
اینجا مسأله را تطبیق با قرآن کردیم و کلمات اهل لغت هم با قرآن
مطابق شد.
بحث فلسفی
البته در اینجا یک
بحث فلسفی وجود دارد و آن اینکه آقایان می گویند
تقابل بین ضرر و نفع تقابل تضاد است و تقابل تضاد این است که: الأمران
الوجودیان یتواردان علی محل واحد» یتواردان،
یعنی اگر یکی آمد، دیگری از میدان
بیرون می رود، در اینجا اشکال کرده اند که چطور می گویید
که ضَرّ با نفع، تقابل شان تقابل تضاد است و حال آنکه نفع یک امر
وجودی است، اما ضَرّ امر عدمی است.
ما در جواب گفتیم
که ضَرّ هم امر عدمی نیست، «نقص» ضرر نیست، منتها از این
نقص یک حالتی برای انسان رخ می دهد که به آن حالت
می گویند ضَرّ، و آن هیأت امر وجودی است.
شاهد مطلب
ممکن است شما شاهد
بخواهید، مثلاً شما مقولات عشره را در نظر بگیرید که
یکی از مقولات عشرة کلمه «أین» است، « أین» را وقتی
که می خواهند معنی کنند می گویند: مکان، و حال آنکه
«أین» مکان نیست چون مکان جزء کم متصل است، أین کدام است؟
الهیئة الحاصلة من احاطة المحل بحال، اینکه من بالای منبر نشسته ام،
« کف منبر» أین نیست، منتها از این نشستن من بر بالای
این منبر یک هیأتی حاصل می شود که به آن هیأت
می گویند: أین، همچنین زمانی داریم، به
زمانی می گویند: متی، «متی» زمان نیست، زمان
مقدار الحرکة است، زمان کم متصل است، منتها از اینکه هیئة حاصلة
بین الزمان و الزمانی، به آن می گویند: متی، در
مقولات عشر اشتباه است که متی را زمان معنی کنیم و أین
را مکان، بلکه أین عبارت است از: الهیئة الحاصلة من احاطة مکان
للمکین، الهئیة الحاصلة من احاطة الزمان للزمانی، در ما نحن
فیه نیز قضیه از همین قبیل است، یعنی
«ضرر» به معنای نقص نیست، ضرر عبارت است از: الهیئة الحاصلة من
النقص، انسان که بیمار شد و چشمش را از دست داد، یک
هیئتی دارد غیر از هیئتی که آدم بینا دارد.
بحث ما در سه کلمه تمام شده و آن
سه کلمه عبارتند از: الضَرّ، به فتح ضاد، الضُرّ، به ضم ضاد، و الضَّرر، به فتح
ضاد و راء.
بررسی کلمه ضرار
برای ضرار شش معنی
ذکر کرده اند:
أما الضرار، فقد فرّق بینه
و بین الضرر بوجوه ذکر جملة منها ابن الأثیر فی نهایته:
1: الضَّرر: فعل الواحد. و الضٍّرار: فعل
الاثنین.
2:
الضَّرر: ابتداء الفعل. و الضٍّرار: الجزاء علیه. اینکه شخص به
دیگری سیلی می زند، طرف مقابل بر می گردد و
از خودش دفاع می کند به آن می گوید: ضرار.
3: الضَّرر:
ما تَضُرّ به صاحبَک و تنتفع به أنت. و الضٍّرار: أن تَضرّه من غیر أن تنتفع
به.
4:
هما بمعنی واحد، و تکرار هما للتأکید. نسبه فی النهایة
إلی القیل.
5:
الضّرر: إیقاع الضرر علی الغیر عمداً کان أو غیر عمد. و
الضّرار: القسم العمدی منه.
6:
الضرار: التضییق، و إیصال المکروه و الحرج و التکلّف، ذکره
سیّدنا الأُستاذ [9].
ما تک تک این معانی
را بررسی می کنیم تا معلوم شود که آیا صحیح است
یا صحیح نیست؟
معروف بین اهل ادب
این است که ضرار (باب مفاعله) طرفینی است، اما ضرر یک
طرفی می باشد نه دو طرفی، خلاصه همه ادبا اتفاق نظر دارند که
ضرار طرفینی است، اما ضرر یک طرفی است نه دو طرفی.
پس همه می گفتند باب مفاعله طرفینی است.
ولی این نظر ادبا با
قرآن تطبیق نمی کند، نخستین کسی که این حرف را زده،
آیت الله شیخ محمد حسین اصفهانی است، حتی می گویند
ایشان دوبار قرآن را به همین نیت خوانده که آیا باب
مفاعله واقعاً طرفینی است یا اینکه معروف همین است
بدون اینکه اساس داشته باشد.
و الأول مبنیّ علی
الکلام المعروف فی باب المفاعلة من أنّ الأصل فیه أن یکون فعل
الاثنین، لکنّه لیس بتام کتفسیره بالجزاء علیه، لما عرفت
من الآیات الناهیة عن الضرار، و لم یکن الفعل هناک إلّا من
جانب واحد، قال سبحانه: « وَالَّذِينَ اتَّخَذُوا مَسْجِدًا
ضِرَارًا وَكُفْرًا وَتَفْرِيقًا بَينَ الْمُؤْمِنِينَ وَإِرْصَادًا لِمَنْ حَارَبَ
اللَّهَ وَرَسُولَهُ مِنْ قَبْلُ وَلَيحْلِفُنَّ إِنْ أَرَدْنَا إِلَّا الْحُسْنَى
وَاللَّهُ يشْهَدُ إِنَّهُمْ لَكَاذِبُونَ »[10].
فکان الاضرار من جانب المنافقین فحسب، کما لم یکن هنا اضرار من باب
الجزاء أصلاً.
در اینجا نه مسأله
طرفینی است و نه مسأله جزا.
و قال سبحانه: وَلَا تُمْسِكُوهُنَّ ضِرَارًا »[11].،
و المقصود رجوع الزوج إلی المعتدة بقصد الضرار.
زن در مقابل مرد، در حقیقت
مانند توپ فوتبال بود، به این معنی که هر چند وقت او را طلاق می داد
و سپس رجوع می کرد، باز طلاق می داد و سپس رجوع می کرد.
آیه می خواهد
بفرماید اگر رجوع کردید و رجعت گفتید، به قصد نگهداری
رجعت بگویید نه اینکه رجعت بگویید و دو مرتبه او را
طلاق بدهید، الطلاق مرّتان إمساک بمعروف أو تسریح باحسان، در
اینجا کلمه «ضراراً » طرفینی نیست، فقط زن طرف ضرر است،
یعنی زن در اینجا متضرر می شود
و قال سبحانه:« وَلَا تُضَارُّوهُنَّ لِتُضَيقُوا عَلَيهِنَّ » [12]،
أی لا تضیّقوا علیهنّ بالنفقة.
مرد به زن فشار می آورد تا
اینکه زن از مهر خود بگذرد، از نفقه اش بگذرد، اینجا باز هم طرفه
نیست.
و قال عزّ من قائل:« وَلَا يضَارَّ كَاتِبٌ وَلَا شَهِيدٌ» [13].
و لم یکن هناک إلّا اضرار من جانب واحد لامن الجانبین، کما أنّ الضرر
الواقع لم یکن إلّا ابتدائیاً لامجازاة.
در اینجا قبلاً بحث
کردیم که آیه را می شود دو جور قرائت کرده، یعنی هم
می شود معلوم خواند و هم مجهول، به هر نحو که بخوانیم ضرر یک
طرفه است نه دو طرفه، و حال آنکه ادبا می گویند باب مفاعله
طرفینی است نه یک طرفی.
بیان آیت
الله خوئی در مصباح الأصول
ایشان معتقد است که باب
مفاعله طرفینی نیست، در رد این مدعا این بیان
را دارد و می گوید باب مفاعله فقط عبارت است از:« قصد إیجاد
الفعل علی الطرف»، حتی ممکن است اصلاً فعل بر طرف واقع هم نشود،
آنگاه برای مدعای خود این آیه را به عنوان شاهد می آورد:
« يخَادِعُونَ اللَّهَ وَالَّذِينَ
آمَنُوا وَمَا يخْدَعُونَ إِلَّا أَنْفُسَهُمْ وَمَا يشْعُرُونَ »[14].
مي خواهند خدا و مؤمنان را فريب دهند؛
در حالي که جز خودشان را فريب نمي دهند؛ (اما) نمي فهمند.
آیا منافقین که با
خدا از در حیله وارد می شوند، آیا حیله شان بر خدا واقع
می شود یا نه؟ اصلاً حیله شان بر خدا وارد نمی شود،
زیرا خدا اجل از این است که حیله منافقین بر او وارد
بشود، آنکس که نا آگاه است تحت تاثیر واقع می شود ولذا می گوید: « يخَادِعُونَ»
قصدوا إیجاد الفعل، طرفینی نیست حتی ممکن است فعل
واقع هم نشود، بعد یک کلمه دیگر دارد و می فرماید: نگاه
کنید در باره خدا می فرماید: « يخَادِعُونَ اللَّهَ وَالَّذِينَ آمَنُوا».
اما آنجا که حیله بر خود
شان واقع می شود از باب مفاعله استفاده نمی کنند، بلکه از باب ثلاثی
مجرد استفاده می کند و می فرماید: «
وَمَا يخْدَعُونَ إِلَّا أَنْفُسَهُمْ وَمَا يشْعُرُونَ » چرا در
اولی می گوید: « يخَادِعُونَ»، اما در دومی می گوید: « يخْدَعُونَ»؟
در اولی چون فعل بر طرف واقع نمی شود، از این جهت می گوید: « يخَادِعُونَ» اما در دومی چون فعل بر طرف واقع می شود
از این جهت می گوید:« وَمَا يخْدَعُونَ
إِلَّا أَنْفُسَهُمْ»
خلاصه ایشان در مقام
تایید کلام شیخ و استاد خود آیت الله شیخ محمد
حسین اصفهانی است و می خواهد کلام او را تایید کند، ولی
بحث در این است که آیا این آیه می تواند شاهد
فرمایش ایشان باشد، آیه کدام است؟ «يخَادِعُونَ
اللَّهَ» می گوید قصد إیجاد الفعل، نه تنها
طرفینی نیست، حتی بر طرف هم واقع نمی شود، اما در
دومی فعل بر طرف واقع می شود، آیا این نظر صحیح
است یا صحیح نیست؟ بحث آن را واگذار به جلسه آینده
می کنیم






[1]مائده/سوره5، آیه76.



[2]جن/سوره72، آیه21.



[3]انعام/سوره6، آیه17.



[4]نحل/سوره16، آیه53.



[5]روم/سوره30، آیه33.



[6]اسراء/سوره17، آیه67.



[7]انبیاء/سوره21، آیه83.



[8]نساء/سوره4، آیه95.



[9]و
یمکن إضافة وجه سابع، و هو أنّ الضرار بمعنی تکرار صدور الضرر، بخلاف
الضرر و هذا ما اختاره السید البجنوردی فی قواعده
الفقهیّة:1/178.
و ملخّصه: أنّ الضرار بمعنی
تکرار صدور المبدأ سواء کان الفاعل شخصاً واحداً أو شخصین و بما أنّ الغالب
أنّ باب المفاعلة یستعمل فیما کان الفاعل شخصین یتبادر
إلی الذهن المشارکة من الطرفین و إن کان محط النظر فاعلیة
أحدهما و مفعولیّة الآخر کما یقال: ضارب زید عمراً، و هذا هو
الفرق بین باب المفاعلة و التفاعل بعد اشتراکهما فی المشارکة
حیث إنّ النظر فی باب التفاعل إلی فاعلیة الاثنین و
لذا یقال: (( تضارب زید و عمرو )) برفع الاثنین. فالضرار
بمعنی تکرار صدور الضرر و لو من فاعل واحد، و هذا المعنی مناسب
فی امقام لأنّه (ص) فی مقام بیان أنّ سمرة کثیر الضرر و
مصرّ علیه.



[10]توبه/سوره9، آیه107.



[11]بقره/سوره2، آیه231.



[12]طلاق/سوره65، آیه6.



[13]بقره/سوره2، آیه282.



[14]بقره/سوره2، آیه9.