جلسه 1393/12/19

بسم الله الرحمن الرحیم


مقتضاي قاعده در بيع سلف


موضوع: مقتضای قاعده در بیع سلف
همان
گونه که بیان گردید اهل سنت تقابض در مجلس را لازم نمی دانند،
ولی در نزد امامیه اجماع بر این است که حتما تقابض باید
در مجلس باشد، چون از نظر ما (شیعه) بیع کالی به کالی
قطعاً باطل است و قبض باید باشد.
مقتضای قاعده
گفتیم
مقتضای قاعده این است که عقد کافی است. یعنی
ایجاب و قبول در صحت عقد کافی است. اگر می گویند
باید قبض باشد، قبض جنبه ی وفا به عقد را دارد. مقتضای قاعده در
تمام موارد حتی در اینجا این است که عقد کافی است، منتها
ما از این مقتضای قاعده به وسیله ی اتفاق و اجماع خارج
شدیم. مرحوم صاحب شرایع صریحاً می گوید که
این مسئله اتفاقی و اجماعی است. جناب محقق حلی که در قرن
هفتم زندگی می کند وقتی ادعای اجماع می کند، بدون
تحقیق ادعای اجماع نمی کند، بلکه ما قبل قرن هفتم (قرون قبل از
قرن هفتم) هم دستش است و مثل ما نیست که از قرون قبلی جدا شده باشد و
نسبت به آنها بی خبر باشد.
و قال المحقق: «قبض رأس المال قبل
التفرق شرط فی صحّة العقد، ولو افترقا قبله بطل، ولو قبض بعض الثمن صحّ
فی المقبوض و بطل فی الباقی»[1].
و قال العلامه فی «القواعد»:
الرابع – من شروط بیع السلم – قبض الثمن فی المجلس، فلو تفرّقا قبله
بطل.[2]
و نقل صاحب «مفتاح الکرامة»: عن
الغنیة والتذکرة والمسالک، الاجماع علیه قال: و هو ظاهر الدروس و
المهذب البارع.[3]
البته
در اینجا نص نداریم ولذا مرحوم عمّانی قائل به عدم وجوب شده
است، ولی در مقابل این شهرت نمی توانیم به مقتضای
قاعده عمل کنیم. بله! مقتضای قاعده این است که در صحت عقد قبض
لازم نیست بلکه قبض جنبه ی وفا دارد، اما این اجماع سبب شده است
که ما از این مقتضی رفع ید کنیم.
اقول: مقتضی القاعده
هو حصول التملیک و التملک للبائع و المشتری بنفس الایجاب والقبول،
و أنّ دور القبض هو دور الوفاء بالعقد لا انّه مملک أو متمم للتملیک، لکن
اتّفاق الاصحاب من عصر المفید الی یومنا هذا یصدّ
(یمنع) الفقیه عن الافتاء – که بگوییم قبض در مورد سلم
مثل قبض در بیع و شراء می ماند – بأنّ الدور القبض فی السلم نفس
دوره فی غیره – مثل بیع و شراء - و لذلک قال فی الجواهر:
انّ فی الاجماع المحکی المعتضد بما عرفت بلاغاً.[4]
خلاصه
هرچند در مقام روایت نداریم، اما شهرت برای ما کافی است.
بله! اگر آمدیم و جناب بایع پولها را گرفت و بعداً گفت پول پیش
شما باشد. عمده این است که قبض محقق بشود اما استمرارش لازم نیست.
القواعد المحدّدة للإطلاقات و العمومات
بحث
جدید ما در باره این قاعده است: «القواعد المحددة للاطلاقات و
العمومات». البته در اصطلاح فقها عناوین ثانویه حاکم بر عناوین
اولیه است که من آن را به این قالب در آورده ام:«القواعد المحددة للاطلاقات و العمومات» خواه
بگویید عناوین ثانویه حاکم بر عناوین اولیه
است و یا تعبیر ما را بگویید، یعنی
قواعدی که عمومات و اطلاقات را محدد می کند. در این جلسه
کمی جنبه ی کلامی را بحث می کنیم و جنبه ی
فقهی مسئله انشاءالله در جلسه آینده خواهد آمد.
عقیده شیعه
ما
معتقد هستیم که پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) خاتم
انبیاء است و این مسئله از ضروریات دین ماست و اگر
کسی خاتمیت را منکر باشد مرتد است. قرآن کریم در سوره احزاب
می فرماید «مَّا كَانَ مُحَمَّدٌ أَبَا أَحَدٍ
مِّن رِّ جَالِكُمْ وَلَـٰكِن رَّ سُولَ اللَّـهِ وَخَاتَمَ
النَّبِيِّينَ وَكَانَ اللَّـهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمًا»[5].
پیامبر
اکرم پسر خوانده ای به نام زید بن حارثه داشت که زنی به نام
زینب داشت که دختر عمه پیامبر اکرم نیز بود، زید،
زینب را طلاق داد. در زمان جاهلیت، تمام مردم با پسر خوانده مثل پسر
نسبی معامله می کردند. همانطور که انسان نمی تواند عروس پسرش را
بگیرد هکذا نمی تواند زن پسر خوانده را بعد از طلاق بگیرد و
این سنت یک سند جاهلی است. پیامبر اکرم (صلی الله
علیه و آله و سلم) می خواهد این سنت را بشکند. به ناچار خود
ایشان باید خط شکن باشد و این سنت جاهلی را بشکند. قرآن
به پیامبر اکرم دستور می دهد که حتماً با زینب ازدواج کند تا
مسلمانان بدانند که پسر خوانده احکام پسر نسبی را ندارد. بعداً
منافقین که همیشه دنبال سر و صدا هستند، سر و صدا به پا کردند که
این مردی که ادعای نبوت دارد عروس خودش را گرفته است، که
این آیه چهل سوره ی احزاب نازل شد «مَّا
كَانَ مُحَمَّدٌ أَبَا أَحَدٍ مِّن رِّ جَالِكُمْ وَلَـٰكِن رَّ سُولَ اللَّـهِ وَخَاتَمَ النَّبِيِّينَ وَكَانَ اللَّـهُ بِكُلِّ
شَيْءٍ عَلِيمًا». مدرک ما بر اینکه پیغمبر
اکرم خاتم انبیاء است این آیه و آیات دیگر قرآن
است. می فرماید این قرآن را فرستادیم تا این قرآن
(لینذرکم و من بلغ)، یا آیات سوره ی ناس.
مالفرق بین النبی والرسول؟
در کتابهای کلامی تفاوت های زیادی بیان کرده اند،
اما من بعد از آنکه به قرآن مراجعه کردم و مفردات قرآن را مطالعه کردم به
اینجا رسیدم که از آن جهت به پیامبر نبی می گویند
که (ذو خبر) است، بنابراین که نبی لازم باشد (النبی من کان ذو
خبر)، و اگر متعدی باشد (النبی بما انّه مخبر)؛ و (نبأ) به هر خبر
پیش پا افتاده ای نمی گویند. (نبأ) به امور مهم می گویند.
بنابراین اینکه به پیغمبر (نبی) می گویند
حیثیت نبوت (الاتصال بالله تبارک و تعالی لاخذ النبأ) این
معنای نبی است. پس حیثیت اطلاق نبی به انبیاء
قائم به همین اتصال به عالم بالا است که خبر را اخذ می کنند.
اما
از آن نظر به پیامبر رسول می گویند که آنچه را که گرفته است در
میان مردم تعلیم و آموزش بدهد و اجرا کند. ولذا قرآن رسول را
خیلی اعم گرفته است. به انبیاء (رسل) می گوید، به
آدم عادی هم در سوره ی یوسف (رسول) می گوید:
«وَقَالَ الْمَلِكُ ائْتُونِي بِهِ فَلَمَّا جَاءَهُ الرَّ سُولُ قَالَ
ارْ جِعْ إِلَىٰ رَ بِّكَ فَاسْأَلْهُ مَا بَالُ النِّسْوَةِ اللَّاتِي قَطَّعْنَ أَيْدِيَهُنَّ
ۚ إِنَّ رَ بِّي بِكَيْدِهِنَّ
عَلِيمٌ»[6]
بعد
از آنکه یوسف خواب ملک را تفسیر کرد، ملک لرزید؛ گفت هفت سال
شما در گشایش هستید و هفت سال دیگر در خشکسالی به سر
خواهید برد. آنچه را که در هفت سال اول درو می کنید در سنبل ها
بگذارید تا از بین نرود. وقتی خبر به ملک رسید گفت
بروید او را بیاورید. فرستادگان ملک آمدند تا یوسف را از
زندان ببرند، اما ایشان گفت که تا تهمتی که به من زده اند از من رفع
نشده من از زندان بیرون نمی آیم. این زنانی که
دستشان را بریدند، قضیه چه بوده است؟ رفتند به ملک گفتند و ملک زن ها
را جمع کرد و همه ی زنهایی که دستشان را بریده بودند و زن
عزیز هم در میان آنها بود، همه اعتراف کردند که ما هرگز در یوسف
بد نظری ندیدیم.
«قَالَ مَا خَطْبُكُنَّ إِذْ رَ اوَدتُّنَّ يُوسُفَ عَن نَّفْسِهِ ۚ قُلْنَ حَاشَ لِلَّـهِ
مَا عَلِمْنَا عَلَيْهِ مِن سُوءٍ ۚ قَالَتِ امْرَ أَتُ الْعَزِيزِ الْآنَ حَصْحَصَ الْحَقُّ أَنَا رَ اوَدتُّهُ
عَن نَّفْسِهِ وَإِنَّهُ لَمِنَ الصَّادِقِينَ»[7]
خداوند
در این آیه کلمه ی رسول را برای آدم عادی به کار
برده است که ساقی ملک باشد، یعنی شرابدار ملک و کسی که به
ملک شراب می دهد.
گاهی
رسول را در ملائکه به کار می برد: «مِنَ الْمَلَائِكَةِ
رُ سُلًا»[8]
به
نبی، اگر نبی می گویند از این نظر است که اخذ
وحی از عالم بالا می کند. اما اگر به پیامبر یا شخص
عادی و یا فرشته رسول می گویند از آن جهت است که آنچه را
گرفته می خواهد تنفیذ و تطبیق کند. بر خلاف آنچه در کتابها هست
حیثیت نبوت قیامش با اتصال به عالم بالاست حیثیت
رسالت قائم است به آنچه که گرفته، حالا از خدا گرفته، از ملک گرفته، یا از
پدر گرفته است، آن را تنفیذ کند.
اذا
علمت هذا فاعلم؛ وقتی بگوید خاتم النبیین، قهراً خاتم
المرسلین هم هست، چون مرسل می خواهد آنچه را که گرفته است تنفیذ
کند. وقتی باب نبوت و اتصال به بالا بسته شد، دیگر خبری در کار
نیست که پیامبر مرسل و رسول باشد. نبی حیثیت اتصال
به بالاست اما رسول و مرسل جنبه ی مجریه و تنفیذیه دارد.
اگر پیامبر ما خاتم النبیین شد قهراً خاتم المرسلین هم
خواهد شد. رسول می خواهد آنچه را که بگیرد اجرا کند. اگر باب نبوت
بسته شد دیگر موضوعی برای رسالت باقی نمی ماند. فلذا
مشکلی که آنها دارند را حل کردیم.
مشکل
دیگری هم در خاتم دارند که اصلاً گفتن ندارد که می گویند
خاتم به معنای انگشتر، یعنی پیامبر اکرم انگشتر
انبیاء است که اصلاً گفتن ندارد. نمی دانند که خاتم به به معنای
انگشتر نیست، بلکه خاتم به معنای (ما یختم به) آنچه که با آن
ختم می کنند. در زمان پیغمبر اکرم نامه ها را با انگشتر ختم می گردند.
انگشت حضرت سه کلمه بود (محمد رسول الله) خاتم النبیین ختم کننده است
نه انگشتر. اگر هم به انگشتر خاتم می گویند به خاطر این است که
(بها یختم). اذا علمت هذا البحث الاجمالی که حتما در قرآن کلمه
نبی و رسول را ببینید حتما به آنچه که گفتم می رسید.

بنابراین؛
ختم نبوت ملازم با ختم رسالت است. چرا؟ چون رسول می خواهد آنچه را که گرفته
اجرا کند. اگر باب اخذ بسته است دیگر برای اجرا موضوعی
باقی نمی ماند.
اذا
علمت معنی الآیه: «مَّا كَانَ مُحَمَّدٌ أَبَا
أَحَدٍ مِّن رِّ جَالِكُمْ وَلَـٰكِن رَّ سُولَ اللَّـهِ وَخَاتَمَ
النَّبِيِّينَ».
بقی هنا بحث
بحث فقهی، الآن به شریعت اسلامی اشکال می
گیرند و می گویند شریعت اسلامی شریعتی
جامد و ثابتی است. 1400 سال قبل پیامبر اکرم آن را آورده است، چگونه
قوانین ثابت و جامد می تواند جامعه ی متحرک و متبدل را اداره
کند و قابلیت اداره ندارد. البته بعد از نظام جمهوری اسلامی
زبانشان کوتاه شده است.
ما در جواب چند تا بحث داریم که یکی اش این
است. ولو قوانین اسلام ثابت است اما برای این قوانین
یک کنترل هایی معین کرده است و آن این است که
این قواعد را قالب گیری کرده است. نه یا ده تا عنوان
داریم که این عنوانین، احکام اسلام را بازبینی
می کند و کاری می کند که با تمام تمدن ها قابل تطبیق
باشد. فقهای ما می گویند اسم این عناوین،
عناوین ثانویه است:
1؛ قاعده ی لا حرج.2؛ قاعده ی اضطرار.3؛ قاعدة الجبّ (الاسلام
یجبّ ما قبله). 4؛ قاعدة نفی السبیل.5؛ قاعدة الضرر والضرار. 6؛ قاعدة التقیه (رفع
ما اضطره علیه)؛ اینها عناوین ثانویه هستند.
این عناوین ثانویه، قوانین اسلام را از حالت
خشکی که در ذهن اشکال کنندگان است بیرون می آورد. می گوییم
در قوانین ما همه ی اینها نرمش ایجاد کرده است.
یعنی اگر اینها را حساب کنیم با احکام اولیه، احکام
اولیه مثل چوب خشک نیست، بلکه مثل چوب تر است که نرمش دارد. اگر گفته
است روزه بگیر، اما مریض و مضطر را استثنا کرده است. بنابرین؛
مانعی ندارد که قوانین ما چهارصد سال یا هزار و چهارصد ساله
باشد، و آن حالت خشکی که شما خیال می کنید ندارد،
عناوین ثانویه حاکم بر عناوین اولیه است و آنها را کم و
زیاد می کند و این بحث در کتاب های فقهی ما متفرق
است. همه ی اینها هست. برخی از اینها در فقه است،
برخی در اصول است، ما همه را جمع کردیم، این عناوین به
قواعد اولیه نرمش می دهد که بتوانند در هر تمدن و جامعه ای حضور
داشته باشد، این یک جواب بود که بیان شد، ولی یک
جواب دیگر هست که آن در بحث فقهی نیست. ما آن جواب فقهی
را می خوانیم، یک جواب غیر فقهی و یک جواب
کلامی هم دارد که خواندنش خالی از فایده نیست.
یک جواب کلامی هم دارد و آن این است که
قوانین اسلام دو قسم است: (قسم ثابت و قسم متغیر)؛ قسم ثابت آن
قوانینی هستند که با فطرت انسان مطابقت دارند. قوانینی که
با فطرت انسان مطابق هستند ثابت هستند، چرا؟ چون انسان ثابت است، فطرتش ثابت است و
قانون مطابق فطرت هم ثابت است. مثلاً هر زن و مردی در دوران بلوغ نیاز
به ازدواج دارند که قابل تغییر نیست. قرآن مجید می فرماید:
«وَأَنكِحُوا الْأَيَامَىٰ مِنكُمْ وَالصَّالِحِينَ مِنْ عِبَادِكُمْ وَإِمَائِكُمْ إِن يَكُونُوا
فُقَرَ اءَ يُغْنِهِمُ اللَّـهُ مِن فَضْلِهِ وَاللَّـهُ وَاسِعٌ عَلِيمٌ»
[9].مسلماً هر خانواده ای اجتماع کوچکی است. هر اجتماع
کوچکی یک بزرگی را لازم دارد، چرا؟ چون اجتماع عقلشان در طبقه ی
واحده نیست، هر جامعه ای که افراد مختلف دارد حتماً باید
یک قیّم و سرپرستی لازم دارد. اسلام می گوید جامعه ی
خانواده جامعه ی کوچکی است که حتماً یک نفر قیّم و سرپرست
لازم دارد «الرجال قوّامون علی
النساء»[10]. قوانینی که در اسلام مطابق فطرت است قابل عوض شدن
نیست، چرا؟ چون فطرت انسان ثابت است، قهراً قوانین مطابق با فطرت هم
ثابت است. اما یک قوانینی داریم که متغیر است. روحش
متغیر نیست اما لباسش متغیر است. مثلاً درباره ی جهاد
سابقاً با شمشیر و نیزه جهاد می کردند اما الآن شمشیر و
نیزه کاربرد ندارد. روح اسلام این است که «مااستطعتم من القوة»[11]، اما لباسش قابل تعویض است، حالا هواپیما، موشک و
یا جنگ نرم باشد، روحش قابل تغییر نیست اما لباسش عوض
می شود. اسلام می فرماید
(قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص طَلَبُ الْعِلْمِ فَرِيضَةٌ عَلَى كُلِّ مُسْلِمٍ أَلَا وَ
إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ بُغَاةَ الْعِلْم ) [12].
که این دستور همیشه پابرجاست، اما لباسش عوض می شود. سابقاً
برای خواندن درست ناچار بودند با نی بنویسند، بعداً قلم آهن
آمد، بعداً خودنویس آمد و الآن اینترنت آمده است. اصل طلب علم
تغییر نمی کند اما لباسش عوض می کند. بنابراین؛
این که می گویید قوانین ثابت نمی تواند جامعه ی
متحرک را اداره کند، در جواب می گوییم قوانین ما دو قسم
است: قوانین مطابق با فطرت که قابل تعویض نیست.
خیلی از روایات و آیات ما مطابق با فطرت است و چون انسان
عوض نمی شود آنها هم تغییر نمی کنند. اما یک
مقرراتی داریم که روحش ثابت، اما لباسش متغیر است که عرض
کردیم، مثل «مااستطعتم من القوة» و مثل: (من حقوق الولد
علی الوالد ان یعلمه الکتابه)
اصل این مسئله ثابت است، اما کیفیتش قابل تغییر
است. بنابراین دو مسئله را امروز به صورت اجمال مطرح کردیم.
1. اولاً شبهه ی
بهایی ها و قالیانی هایی که در هند و پاکستان
هستند را بیان کردیم که می گفتند پیغمبر خاتم
النبیین است نه خاتم المرسلین که این را رد کردیم و
گفتیم اگر خاتم النبیین شد خاتم المرسلین هم هست.
2. ثانیاً گفتیم
کلمه ی خاتم به معنای نهایت کردن است (خِتَامُهُ مِسْكٌ وَفِي ذَلِكَ فَلْيتَنَافَسِ الْمُتَنَافِسُونَ)[13].
مهري که بر آن نهاده شده از مشک است؛ و در اين نعمتهاي بهشتي راغبان بايد
بر يکديگر پيشي گيرندختامه مس، اینها مشروبات بهشتی را می خورند
و آخرش بوی مشک می دهد. بعد آمدیم و یک شبهه را مطرح
کردیم.
3. بعد آمدیم یک
شبهه را مطرح کردیم که قوانین ثابت چگونه با جوامع و تمدن های
مختلف سازگار است که دو جواب دادیم و گفتیم اولاً ما عناوین
ثانویه داریم که این عناوین اطلاقات را از آن حالت
خشکی در می آورد و نرمش می دهد که در همه ی جامعه ها هست.
در جواب دوم هم گفتیم قوانین اسلام دو قسم است: ثابت و متغیر؛
آن چیزی که مطابق با فطرت است ثابت می ماند و آنچه
ارتباطی به فطرت ندارد، روحش ثابت و لباسش متغیر است. و رمز
خاتمیت همین است. اگر خدای نکرده بر آن لباس اصرار می کرد
که حتماً باید با قلم نی و سنگ بنویسید، خاتم نمی شد.
ولذا اصرار بر لباس ندارد پس خاتمیت پیدا کرده. در ساختمان سازی،
آنچه که در ساختمان هست محکم کاری است، این در اسلام هست (وَ رُوِيَ عَنِ الْعَالِمِ ع أَنَّهُ قَالَ: اعْمَلْ لِدُنْيَاكَ كَأَنَّكَ
تَعِيشُ أَبَداً وَ اعْمَلْ لآِخِرَتِكَ كَأَنَّكَ تَمُوتُ غَدا)[14].
این اصلش است
اما لباسش چگونه است؟ دیگر مهندسی که نمی کند، اگر می آمد
و می گفت دو طبقه بسازید، چنین و چنان دیگر خاتم
نمی شد. ولذا روحش محفوظ و لباسش متغیر است.






[1] شرائع الاسلام، محقق
اردبیلی، ج2، ص 63.



[2] قواعد الاحکام، ج 2، ص 50.



[3] مفتاح الکرامة، ج 9، ص
789.



[4] نفس
المصدر.



[5] احزاب/سوره33، آیه40.



[6] یوسف/سوره12، آیه50.



[7] یوسف/سوره12، آیه51.



[8] حج/سوره22، آیه75.



[9] نور/سوره24، آیه32.



[10] نساء/سوره4، آیه34.



[11] انفال/سوره8، آیه60.



[12] وسائل الشیعه، شیخ
حر عاملی ج27، ص 26، من أبواب عدم جواز الإفتاء بغیر العلم، ب 4، ح18.،
ط آل البیت.



[13] مطففین/سوره83، آیه26.



[14] وسائل الشیعه، شیخ
حر عاملی، ج 17، ص 76، من أبواب عدم جواز ترک الدنیا، ب 28، ح2.، ط آل
البیت.