جلسه 1393/11/12

بسم الله الرحمن الرحیم


محل احرام بستن کساني که خانه شان قبل از ميقات است


موضوع:
محل احرام بستن کسانی که خانه شان قبل از میقات است
چند مسأله مسلّم است،
یکی اینکه کسانی که آفاقی هستند،
یعنی کسانی که خانه و زندگی آنها قبل از میقات است،
اگر بخواهند عمره یا حج انجام بدهند، حتماً باید از میقات احرام
بندند، پیغمبر اکرم ص شش تا میقات تعیین کرده است، برای
اهل مدینه مسجد شجرة را معین کرده است، برای طائفی ها قرن
المنازل را تعیین فرموده، یعنی اگر طائفی ها
بخواهند احرام ببندند، باید از قرن المنازل احرام ببندنند، یمنی ها
هم از یلملم باید احرام ببندند، یعنی اگر آنها بخواهند به
حج بیایند، باید از یلملم احرام ببندند، شامی ها
باید از جحفه احرام ببندند، چون غالباً آنها از طریق دریا
می آیند، عراقی ها اگر بخواهند حج بیایند، میقات
آنان ذات العرق است و باید از آنجا احرام ببندند.
باز مسلّم است کسانی که
خانه شان قبل از میقات است، اما موقع عبور از میقات عبور نمی کنند،
چند کیلومتر اینطرف یا چند کیلومتر هم آن طرف هستند، در
آنجا هم لازم نیست که به خود میقات بیایند و از خود
میقات احرام ببندند بلکه محاذی میقات هم کافی است ولذا
کسانی که اهل مدینه اند گاهی کار دارند نمی خواهند از
مسجد شجرة احرام ببندند، کمی آن طرف تر احرام می بندند، یعنی
از بیداء احرام می بندند. چرا؟ چون بیداء محاذی مسجد شجرة
است، این دو مسأله مسلّم است.
«إنّما الکلام»
اینجاست که این آدم «لایمرّ علی میقات »
یعنی از هیچ یک از میقات ها عبور نمی کند و
محاذات هم ندارد و مراد از محاذات هم محاذات عرفی است. چطور؟ مثل
اینکه ایرانی ها الآن وارد جدة می شوند، جدة نه خودش ما
قبل المیقات است و نه محاذی با میقات می باشد، اگر
بخواهند محاذی بکنند، جسر بزرگی که الآن در جدة هست، تقریباً
با جحفه محاذی است حتی خود فرودگاه جده هم اگر کمی از آن
بیرون بیاییم، با جحفه محاذی است، اما این
محاذات، محاذات عرفی نیست، محاذاتی که گفته اند محاذات
عرفی است مانند بیداء برای اهل مدینه هنگامی که
می آیند مسجد شجرة را نمی بینند و از بیداء عبور
می کنند و مسلّماً محاذی با مسجد شجره است، اما کسانی که از جدة
می آیند نه میقات پیش پای شان است و نه محاذات، در
اینجا چه باید کرد (من لا یمرّ علی میقات و لا
علی ما یحاذیه) ؟
البته صاحب مستند یک حرف
هایی دارد و می گوید مواقیت محیط بر حرم
می باشند فلذا نمی شود انسان وارد حرم بشود و محاذات میقات را
نبیند، یا محاذات نباشد.
«بالفرض» هم به گفته مستند محاذات
هم باشد، محاذات شان عرفی نیست و ما محاذات عرفی لازم
داریم، پس در اینجا چه کنیم؟
دیدگاه اهل سنت
این مسأله اهل سنت هم
عنوان کرده اند ما هم عنوان کرده ایم، آنها می گویند:« من مرّ
لا علی میقات و لا علی ما یحاذیه»، این آدم
از دو مرحله مکه احرام می بندد، هر مرحله ظاهراً چهار فرسخ است یا
هشت فرسخ، می گویند از دو مرحله مکه احرام بندند، دلیلی
که می آورند دلیل شان فاسد است و می گویند عمر بن خطّاب
هنگامی که خواست وارد حرم بشود از ذات العرق احرام بست، معلوم می شود
که ذات العرق هم تا مکه دو مرحله است، پس چنین کسی باید از دو
مرحله مکه احرام ببندد، نمی گویند:« أدنی الحلّ »، چون دو مرحله
دورتر از أدنی الحل است.
اشکال بر استدلال اهل
سنت
ما می گوییم
استدلال شما صحیح نیست، چون ذات العرق خودش میقات است، در
روایات ما آمده که پیغمبر اکرم ص برای عراقی ها ذات عرق
را میقات قرار داد، بنابراین، اگر عمر بن خطاب احرام بسته از
میقات احرام بسته نه خارج از میقات، ولی چون در روایات
آنها ذات عرق نیست، می گویند معلوم می شود که عمل عمر بن
خطاب حجت است «و من لا یمرّ علی میقات و لا علی ما
یحاذیه یحرم من ذات مرحلتین» از هر طرف که این آدم
بیاید در دو مرحله مکه محرم می شود.
ولی دلیل
اینها دلیل کافی نیست. چرا؟ چون عرض کردیم عمر بن
خطاب که از آنجا احرام بسته، ذات عرق احرام اهل عراقی هاست، پس استدلال آنها
صحیح نیست فلذا فتوای آنها برای ما حجت نیست.
إتفقت کلمات الفقهاء علی
أنّ الآفاقیّ - النائی، کسی که خانه اش قبل از میقات
باشد، به چنین کسانی آفاقی می گویند.- یجب
یجب علیه الإحرام لعمرته (خواه عمره تمتع باشد یا عمره مفرده، )
من أحد المواقیت الخمسة التی وقّت رسول الله ص لمن یمرّ بها :
« عَنْ مُعَاوِيَةَ بْنِ عَمَّارٍ
عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: مِنْ تَمَامِ الْحَجِّ وَ الْعُمْرَةِ أَنْ تُحْرِمَ
مِنَ الْمَوَاقِيتِ الَّتِي وَقَّتَهَا رَسُولُ اللَّهِ ص لَا تُجَاوِزْهَا إِلَّا
وَ أَنْتَ مُحْرِمٌ فَإِنَّهُ وَقَّتَ لِأَهْلِ الْعِرَاقِ وَ لَمْ يَكُنْ يَوْمَئِذٍ
عِرَاقٌ- بَطْنَ الْعَقِيقِ مِنْ قِبَلِ أَهْلِ الْعِرَاقِ- وَ وَقَّتَ لِأَهْلِ الْيَمَنِ
يَلَمْلَمَ- وَ وَقَّتَ لِأَهْلِ الطَّائِفِ قَرْنَ الْمَنَازِلِ- وَ وَقَّتَ لِأَهْلِ
الْمَغْرِبِ الْجُحْفَةَ وَ هِيَ مَهْيَعَةُ- وَ وَقَّتَ لِأَهْلِ الْمَدِينَةِ ذَا
الْحُلَيْفَةِ- وَ مَنْ كَانَ مَنْزِلُهُ خَلْفَ هَذِهِ الْمَوَاقِيتِ مِمَّا يَلِي
مَكَّةَ فَوَقْتُهُ مَنْزِلُه عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ
اللَّهِ ع قَالَ: مَنْ أَقَامَ بِالْمَدِينَةِ شَهْراً وَ هُوَ يُرِيدُ الْحَجَّ ثُمَّ
بَدَا لَهُ أَنْ يَخْرُجَ فِي غَيْرِ طَرِيقِ أَهْلِ الْمَدِينَةِ- الَّذِي يَأْخُذُونَهُ
فَلْيَكُنْ إِحْرَامُهُ مِنْ مَسِيرَةِ سِتَّةِ أَمْيَالٍ فَيَكُونُ حِذَاءَ الشَّجَرَةِ
مِنَ الْبَيْدَاء».
عَنِ ابْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ حَمَّادٍ عَنِ الْحَلَبِيِّ قَالَ: قَالَ
أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع الْإِحْرَامُ مِنْ مَوَاقِيتَ خَمْسَةٍ وَقَّتَهَا رَسُولُ
اللَّهِ ص- لَا يَنْبَغِي لِحَاجٍّ وَ لَا لِمُعْتَمِرٍ أَنْ يُحْرِمَ قَبْلَهَا وَ
لَا بَعْدَهَا وَقَّتَ لِأَهْلِ الْمَدِينَةِ ذَا الْحُلَيْفَةِ وَ هُوَ مَسْجِدُ الشَّجَرَةِ-
يُصَلِّي فِيهِ وَ يَفْرِضُ الْحَجَّ وَ وَقَّتَ لِأَهْلِ الشَّامِ الْجُحْفَةَ- وَ
وَقَّتَ لِأَهْلِ النَّجْدِ الْعَقِيقَ- وَ وَقَّتَ لِأَهْلِ الطَّائِفِ قَرْنَ الْمَنَازِلِ-
وَ وَقَّتَ لِأَهْلِ الْيَمَنِ يَلَمْلَمَ- وَ لَا يَنْبَغِي لِأَحَدٍ أَنْ يَرْغَبَ
عَنْ مَوَاقِيتِ رَسُولِ اللَّهِ ص [1].
أو ممّا یحاذیها محاذة عرفیة، کما إذا کان الحدّ الفاصل
بین المیقات و محلّه بضع کلیومترات (محل احرامش چند
کیلومتر باشد)،.
أخرج الکلینی بسند
صحیح: «عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ أَبِي
عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: مَنْ أَقَامَ بِالْمَدِينَةِ شَهْراً وَ هُوَ يُرِيدُ الْحَجَّ
ثُمَّ بَدَا لَهُ أَنْ يَخْرُجَ فِي غَيْرِ طَرِيقِ أَهْلِ الْمَدِينَةِ- الَّذِي يَأْخُذُونَهُ
فَلْيَكُنْ إِحْرَامُهُ مِنْ مَسِيرَةِ سِتَّةِ أَمْيَالٍ فَيَكُونُ حِذَاءَ الشَّجَرَةِ
مِنَ الْبَيْدَاء»[2].
و لعلّ الحدّ الفاصل بین
المدینة و مسجد الشجرة یوم ذاک- در آن زمان- کان ستّة أمیال،
فلذلک أمر الإمام بالإحرام بعد الابتعاد عن المدینة، مقدار ستّة
أمیال، لیکون المحلّ محاذیاً للمسجد.
باید توجه داشت که مراد از
این محاذات، محاذات عرفی است.
«إنّما الکلام»
إذا ورد عن طریق لا یمرّ بالمیقات، و لا بما یحاذیه
محاذاة عرفیة، فیقع الکلام فی محلّه.
اگر حرف نراقی را
زدیم و گفتیم محال است کسی وارد حرم بشود و محاذی با
میقات نباشد، بلکه هر انسانی که در کره زمین است اگر چنانچه
بخواهد وارد حرم بشود، ممکن نیست با یکی از میقات ها محاذی
نباشد.
فإن قلنا بعدم تصوّر طریق
لا یمرّ بالمیقات و لا یکون محاذیاً لواحد منها بحجة أنّ
المواقیت محیطة بالحرم من الجوانب، و قلنا بکفایة مطلق
المحاذاة- دوتا مطلب بگوییم، یکی اینکه بگوییم
محال است وارد حرم بشویم بدون میقات، دیگر اینکه محال است
وارد حرم بشویم بدون محاذات غیر عرفی.- و إن کانت مسافة
بعیدة فیحرم ممّا یحاذی أحد المواقیت، از همان جده
با آن مواقیت احرام می بندد. چرا؟ به جهت اینکه ممکن نیست
این آدم وارد بشود حرم بدون میقات به شرط اینکه
بگوییم محاذات عرفی لازم نیست، ولو صد کیلومتر هم
فاصله داشته باشد، مشکل ندارد.
علی ای حال اگر
این مسأله را گفتیم که محال است کسی وارد حرم بشود بلا مرور
علی میقات و بلا مرور علی ما یحاذیه و
بگوییم محاذات عرفی کافی است، کسانی که وارد جده
می شوند می توانند از همان پل احرام ببندند حتی اگر از خود
فرودگاه جده هم احرام ببندند کافی است، ولی این مسأله پیش
ما ثابت نیست.
و أما لو قلنا بإمکان طریق
لا یمرّ بمیقات و لا بما یحاذیه محاذاةَ عرفیة، عن
مسافة قریبة، کما هو الحال فی مدینة ((جدة)) فإنها لیست
بمیقات، کما هو واضح، و لا تحاذی أحد المواقیت کالجحفة، محاذاة
عرفیة( و أما المحاذاة عن مسافة بعیدة، و التی نسمّیها
محاذاة غیر عرفیة، فالظاهر من الخرائط الجغرافیة أأنّ المطار
الحدیث للحجاج و ضفاف البحر، و مقدم الجسر الکبیر تحاذی الجحفة،
فإنّ الخط الممتد من الجحفة إلی جدّة یمرّ علی هذه الأمکنة أو
علی مقربة منها.
علی ای حال گر ما
این مسأله را گفتیم که محال است کسی وارد حرم بشود بلا مرور
علی المیقات و لا مرور علی المحاذات و بگوییم
محاذات عرفی کافی است، کسانی که وارد جدة می شود از همان
پل احرام ببندند، حتی از فرودگاه می توانند احرام ببندند عرفی
است، اما این مسأله پیش ما محرز نیست نه مرحوم کاشانی
چنین بحث میدانی کرده این احتیاج دارد که نقشه را
جلوی خود بگذاریم و مطالعه کنیم که آیا این درست
است یا درست نیست.
قال المحقق
النراقی: «و قد اختلفوا فی حکم مَن سلک
طریقا لا یحاذی شیئاً من المواقیت، و هو خلاف لا
فائدة فیه، إذ المواقیت محیطة بالحرم من الجوانب»[3]،
و تبعه صاحب العروة الوثقی فی مبحث المواقیت، و التصدیق
العلمی یحتاج إلی دراسة میدانیة، و أنّی لنا
هذه.
اما ما هنوز به این مسأله
یقین پیدا نکردیم ولذا فتوای مستند و فتوای
صاحب عروة احتیاج به بررسی دارد و ما فعلاً به این جهت
کاری نداریم، که آیا انسان می تواند از محاذات جده محرم
بشود که به جحفه و سایر میقات ها نرود (این فتوای محقق
نراقی و صاحب عروة بود).
اما علمای ما به این
فتوا عمل نکرده اند، فتوایی که جناب مستند و صاحب عروة فرموده اند.
فیقع الکلام فیما هو
الواجب علی الوافدین إلی جدة جوّیا (مانند
ایرانیها) أو بحریّاً (مانند شامی ها). و المسأله معنونة
فی کلمات الفریقین، و هی ذات قولین منذ عهد
بعید.
پس ما این قول را کنار
گذاشتیم، یعنی قول مستند و قول صاحب عروة را که می گویند
محال است انسان وارد حرم بشود بدون عبور از میقات و بدون عبور از محاذات، البته
محاذات غیر عرفی، اگر کسی این را بگوید، می شود
سه قول، اگر ما می گوییم ذات قولین، منهای
این قول را می گوییم ذات قولین، و الا اگر
این قول را هم در نظر بگیریم، در مسأله سه قول است.
قول اول قول اهل سنت است، اهل سنت
این مسأله را عنوان کرده اند و گفته اند کسانی که می گویند:«
ولا یمرّ علی میقات و لا یمرّ علی ما
یحاذیه عرفاً» چنین آدمی از دو مرحله ای احرام
ببندند، سپس عمره یا حج خود را بیاورند. چرا؟ چون می گویند
عمر بن خطاب از ذات عرق احرام بست و حال آنکه می گویند ذات عرق جزء
مواقیت نیست و ذات عرق نسبت به حرم دو مرحله ای است، پس معلوم
می شود که از دو مرحله می شود انسان محرم باشد، استدلال اینها
بستگی به یک اساسی دارد که اولاً ذات عرق خودش میقات
نیست و فاصله ذات عرق تا حرم دو مرحله ای است، یک ضابطه
کلی از فعل صحابی انتزاع کرده اند که :«من لا یمرّ علی
میقات و لا ما یحاذیه» از دو مرحله ای محرم بشوند.
قال الغزالی
فی « الوجیز»: ولو حاذی
میقاتاً، فمیقاته عند المحاذاة، إذ المقصود مقدار البعد عن مکة، و إن
جاء من ناحیة لم یحاذ میقاتاً و لا مرّ به،أحرم من
مرحلتین فإنّه أقل المواقیت و هو «ذات عرق».
و قال الرافعی
فی شرحه: لو جاء من ناحیة لا
یحاذی فی طریقها میقاتاً و لا یمرّ به،
فعلیه أن یحرم إذا لم یبق بینه و بین مکة إلا
مرحلتان، إذ لیس شیء من المواقیت أقلّ مسافة من هذا القدر.
ثمّ علّق علی قول
الغزالی فی المتن:« فإنه أقل المواقیت و هو ذات عرق» إنما کان
یحسب أن لو کانت ذات عرق أقل مسافة من کل ما سواها من المواقیت، لکن
قد مر إن ذات عرق مع یلملم و قرن المنازل، متساویة فی المسافة »[4].
و قال
محیی الدین النووی:
و أما إذا أتی من ناحیة و لم یمرّ بمیقات و لا محاذاه،
فقال أصحابنا: لزمه أن یحرم علی مرحلتین من مکة اعتباراً بفعل
عمر فی توقیته ذات عرق[5].
و الظاهر أن فقهاء السنة
علی قول واحد، و هو الإحرام علی مرحلتین من مکة، تمسکاً بما
فعله عمر حیث جعل ذات عرق میقاتاً، لأنه علی مرحلتین من
مکة، تمسکاً بما فعله عمر حیث جعل ذات عرق میقاتاً، لأنه علی
مرحلتین من مکة، مثل قرن المنازل و یلملم.
و لکن الثابت عندنا أن رسول اللهّ
نص علی کون« ذات عرق» میقاتاً.[6].
و ما ذکره
الغزالی من الوجه: من أنّ المقصود الابتعاد بمقدار
المرحلتین أو أزید، فیکفی الإحرام من هذا المقدار من
البعد، استحسان لا دلیل علیه، و لا ینفی لزوم العود
إلی المیقات، و لا لزوم الإحرام من مقدار أبعد المواقیت إذا لم
یجاوزه و لم یکن محاذیاً.
و ما دلّ علی أنّ هذه
المسافة(مرحلتین) لا یجوز قطعها إلا محرماً لا یکون
دلیلاً علی جواز الإحرام منها، لأن ما دل علیه ناظر إلی
من مر علی المیقات و لم یحرم فیلزم علیه الإحرام
منها و أین هو ممن لم یمر علی المیقات أصلاً؟
فتوای اهل سنت مردود است،
فلذا باید دنبال فتوای علمای امامیه برویم و
ببینیم که آنها چه می گویند؟ در جلسه آینده
بیان خواهیم کرد.







[1] وسائل الشیعه،
شیخ حر عاملی، ج11، ص 308، من أبواب المواقیت، ب1، ح2- 3، ط آل
البیت.



[2] وسائل الشیعه،
شیخ حر عاملی، ج11، ص 318، من أبواب المواقیت، ب7، ح1، ط آل
البیت.



[3] المستند، محقق نراقی، ج11، ص 283.



[4] فتح
العزیز فی شر الوجیز المعروف بالشرح الکبیر للرافعی،
ج 7، ص65-88، دار الفکر.



[5] المجموع، مجی الدین
نووی، ج7، ص203 و هو شرح للمهذب للشیرازی.



[6] وسائل الشیعه،
شیخ حر عاملی،ج11، ص 318، من أبواب المواقیت، ب1، ح2، ط آل
البیت.