مشخصات کتاب

سرشناسه : بنی لوحی، سیدعلی، ۱۳۴۲ -

عنوان و نام پدیدآور : نبردهای شرق کارون به روایت فرماندهان/ نویسندگان علی بنی لوحی، هادی مرادپیری. ضمیمه بحران داخلی در شش ماهه دوم جنگ/ محسن محمدی معین.

مشخصات نشر : تهران: سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، مرکز اسناد دفاع مقدس، ۱۳۸۷.

مشخصات ظاهری : ۳۳۶ص.: مصور (رنگی)، نقشه (رنگی).

شابک : ۳۵۰۰۰ ریال :978-964-6315-86-0 ؛ ۴۰۰۰۰ ریال(چاپ چهارم)

وضعیت فهرست نویسی : فاپا(چاپ جهارم)

یادداشت : چاپ قبلی: سپاه پاسداران انقلاب اسلامی ، مرکز مطالعات و تحقیقات جنگ ، ۱۳۷۹ .

یادداشت : چاپ چهارم.

یادداشت : کتابنامه : ص. [۳۰۶] - ۳۰۸ ؛ همچنین به صورت زیرنویس.

یادداشت : نمایه.

مندرجات : ص. ۱ - ۲۴۸ نبردهای شرق کارون به روایت فرماندهان.--ص. ۲۴۹ - ۳۳۶ ضمیمه بحران داخلی در شش ماهه دوم جنگ

عنوان دیگر : بحران در شش ماهه دوم جنگ.

موضوع : جنگ ایران و عراق، ۱۳۵۹ - ۱۳۶۷ -- رودکارون، منطقه

موضوع : جنگ ایران و عراق، ۱۳۵۹ - ۱۳۶۷ -- رودکارون، منطقه -- نبرد ها

شناسه افزوده : مرادپیری، هادی، ۱۳۳۹ -

شناسه افزوده : محمدی معین، محسن. بحران در شش ماهه دوم جنگ .

شناسه افزوده : سپاه پاسداران انقلاب اسلامی. مرکز اسناد دفاع مقدس

رده بندی کنگره : DSR۱۶۱۰/ک۲ ب۹ ۱۳۸۷

رده بندی دیویی : ۹۵۵/۰۸۴۳

شماره کتابشناسی ملی : ۱۲۳۴۶۶۷

اشاره

سرآغاز

حوادثی که در دوران جنگ ایران و عراق رخ داد ناگفته های فراوانی دارد که بخشی از آن در سینه ی مسئولان بلند پایه کشور و فرماندهان جنگ نهان است و این خطر وجود دارد که همواره ناگفته بماند، همچنان که با رحلت امام خمینی و فرزندش مرحوم حاج سید احمد خمینی بسیاری از حوادث انقلاب و جنگ برای همیشه ناگفته ماند. در این حال بزرگان دیگری هستند که هنوز امکان بهره گیری از فیض وجودشان میسر است. مسلما آنچه در سینه این بزرگان نهان است در دو سطح خاص و عام قابل انتشار است. شاید هنوز وقت آن نرسیده که پاره ای از نکات تأثیرگذار در روند جنگ، بیان گردد، در عین حال حتی خاطرات عادی آنان برای ثبت در تاریخ ارزشمند خواهد بود. در همین زمینه مصاحبه ای از رهبر معظم انقلاب حضرت آیت الله خامنه ای در کتاب «حماسه مقاومت (2) «توسط معاونت فرهنگی و تبلیغات جنگ ستاد فرماندهی کل قوا منتشر شده است که بخشی از آن مربوط به شرق کارون و جبهه آبادان است و به عنوان زینت بخش کتاب حاضر عرضه می گردد. ایشان که به اتفاق شهید مصطفی چمران نمایندگی امام در شورای عالی دفاع را به عهده داشتند از همان آغاز جنگ به جنوب رفته و در استانداری خوزستان استقرار یافتند و با راه اندازی ستاد جنگ های نامنظم - که مسئولیت آن را شهید مصطفی چمران عهده دار بود - به رتق و فتق امور می پرداختند.

رهبر معظم انقلاب در بخشی از مصاحبه خود به روزهای اول جنگ و هجوم ارتش عراق در حدفاصل جنوب اهواز تا آبادان پرداخته و می فرمایند:

«اولین هفته های جنگ بود که عراقی ها از محور طلایه و حسینیه وارد شدند، مرز را

شکافتند و به طرف اهواز که نسبت به آن نقطه از مرز طرف شرق می شود. آمدند. یکی از کارهایشان این بود که خودشان را به رودخانه کارون رساندند. در آن جا پادگان حمید را گرفتند و تأسیسات آن را ویران کردند. علاوه بر این، حتما به خاطر دارید که بخش های وسیعی از امکانات طبیعی آن منطقه را به تصرف خود درآوردند...

دشمن (در شرق کارون) سرپل خود را وسیع کرد و به جاده ماهشهر - آبادان رساند، یعنی یک چنین منطقه وسیعی را توانست با این شیوه بگیرد و شاید حدود دو لشکر یا بیش تر در آن جا مستقر کرده بود. البته وجود این تعداد از دشمن موجب نمی شد بچه های ما که عده معدودی بودند در آن جا نمانند و مقاومت نکنند و دشمن را به زانو درنیاورند. لذا ماندند و انصافا مقاومت کردند...

یکی دیگر از خاطراتم، مربوط به نفوذ نیروهای دشمن در غرب «بهمن شیر» یعنی داخل جزیره آبادان بود. چون قسمت شرقی جزیره آبادان را رودخانه بهمن شیر می پوشاند، دشمن به داخل نخلستان های کنار رودخانه بهمن شیر نفوذ کرده و پس از عبور از رودخانه، وارد جزیره آبادان شده بود. به این ترتیب هم از شمال شرق و هم از جنوب، آبادان تهدید به سقوط می شد، این موضوع برای ما تلخ و نگران کننده بود...

آن موقع در آبادان، هم برادران سپاه هم نیروهای متفرقه حضور داشتند، اما بدون انسجام، همه آنها به این نیت به آنجا ریخته بودند که دشمن را که وارد جزیره آبادان شده و شهر را تهدید می کرد، بیرون کنند و همین کار را کردند. آن شکست برای دشمن به قدری تلخ و گزنده بود که من خاطره شادی های آن روز برادرانمان را فراموش نمی کنم. آن روز تعداد زیادی از دشمن متجاوز را که به سمت آبادان می آمدند. در رودخانه ریختند و غرق کردند...»

آنگاه ایشان گوشه ای از پرده ی مشکلات آن روز جنگ برداشتند و فرمودند:

«یکی از دردهای بزرگ سپاه در آن روز نداشتن تجهیزات بود، ولی هر بار که این ها برای دریافت امکان کوچکی مراجعه می کردند، با ترشرویی مواجه می شدند. فراموش نمی کنم که گاهی برای تهیه پنجاه قبضه آر. پی. جی، یک غصه بزرگ درست می شد. وقتی بچه های سپاه برای دریافت سلاح می آمدند تا عملیات کنند و ما را در جریان می گذاشتند و با لشکر 92 زرهی تماس می گرفتیم و نیاز آنها را می گفتیم، می گفتند: نداریم! به تهران تلفن می کردیم، می گفتند: نیست! اصلا به سختی به اینها امکانات

داده می شد. البته شاید در مورد آر. پی. جی درست نگفته باشم، چون این سلاح را بیش تر سپاه داشت و کم تر مورد استفاده ی ارتش بود. اما خمپاره یا تفنگ های انفرادی یا انواع گلوله و فشنگ را هم به اینها نمی دادند، حالا پشتیبانی توپخانه بماند. اگر گفته می شد که بچه های سپاهی برای عملیات جلو می روند و توپخانه لشکر 92 آنها را پشتیبانی کند و آنها قبول می کردند، معجزه بود. در همین منطقه ی دارخوین یک روز برادران آمدند و چند خمپاره خواستند، من به سرعت ترتیب آن را دادم. وقتی کار انجام شد از شادی در پوست خود نمی گنجیدیم. حالا شما ببینید در این جنگ با این عظمت چهار قبضه خمپاره انداز چقدر می تواند اثر داشته باشد؟

این در حالی بود که ما مرتب به بنی صدر می گفتیم، حمله کنید، می گفت: آماده نیستیم و نمی توانیم. بنی صدر اصلا چیزی در مورد مسائل جنگی نمی دانست، یک روز این موضوع را در حضور بنی صدر خدمت امام عرض کردم که یک دفعه بنی صدر آشفته شد و گفت: من تاریخ 2500 ساله ارتش ایران را بلدم، چطور شما می گویید وارد نیستم. گفتم: وضع کنونی ارتش با وضع ارتش در آن موقع فرق می کند و حقیقت هم همین بود، ولی او قبول نداشت...»

ایشان همچنین به زمینه های حضور سپاه در جبهه آبادان و مقدمات طراحی «عملیات ثامن الائمه» پرداختند:

«در همان اوقات بچه های ما شروع به استقرار در مقابل مواضع و استحکامات دشمن در آن سوی رود کارون، یعنی در حدود دارخوین کردند. در میان برادرانی که آن جا حضور داشتند یکی هم برادرمان «رحیم صفوی» بود. آن زمان ایشان از نیروهای معمولی سپاه و از دوستان نزدیک «صیاد شیرازی» بود و در کنار ایشان در کردستان جنگیده بود و خیلی هم جوان مؤمن و صالح و خوبی بود. او یک عده از برادران را آورده بود و با امکانات محدودی در مقابل دشمن به مقاومت می پرداختند. گاهی اوقات برادر صفوی به اهواز و محل استقرار ما می آمد تا وسایل مورد نیاز را بگیرد، اما برای او مشکل درست می کردند و وی را معطل می نمودند. ایشان هم به دیدن بنده و سایرین می آمد تا مشکلش را رفع کند. او به اتفاق سایرین و با همان امکانات محدود، پایگاه کوچکشان را گسترش دادند تا این که بالاخره با همفکری آنان و ارائه طرح لازم، حصر آبادان در «عملیات ثامن الائمه» شکسته شد. این طرح را ایشان در یکی از جلسات

شورای عالی دفاع در دزفول آورد و برای ما مطرح کرد.

غرض این که بچه های سپاه در منطقه سلمانیه گرد آمدند و کم کم برای خودشان مواضعی درست کردند و اطراف خودشان مین کاشتند، آن وقت یک کانال هایی درست کردند تا از این کانال ها بدون این که دشمن آنها را ببیند، خودشان را به نزدیکی های دشمن برسانند و حرف های آنها را شنود کنند. در حالی که دشمن هم آمده بود این طرف رودخانه، «سرپل» را گرفته بود و داشت سرپل خود را توسعه می داد و همانطور که می دانید همین توسعه سرپل برای دشمن یک موفقیت و برای ما یک ناکامی شد، اما همین موقعیت در نهایت دام دشمن شد و به شکست او انجامید. اگر دشمن به این طرف کارون نیامده و این کار خطرناک را نکرده بود. مسلما ضربه سخت عملیات ثامن الائمه را نمی خورد.»

امید است که بیش از پیش از وجود حضرت ایشان بهره گیری شود و تاریخ انقلاب، جنگ و سپاه با بیان ارزشمندشان منتشر گردد تا ذخیره ای گرانبها برای تاریخ پر افتخار انقلاب اسلامی مردم این مرز و بوم و نسل های آتی آن باشد.

مقدمه

ارتش مجهز و آماده عراق با اعتماد و اتکا به حمایت سیاسی، اقتصادی و نظامی قدرت های منطقه ای و فرامنطقه ای و با ارزیابی محیط بین المللی و اوضاع داخلی جمهوری اسلامی در پایان شهریور ماه 1359 از مرزهای ایران گذشت. صدام که از لحاظ روانشناسی سیاسی دارای شخصیتی است که همواره تلاش می کند خواسته های نفسانی خود را به عنوان یک خواست ملی تفسیر کند و آن را به صورت یک مصلحت اجتماعی به جامعه عراق و جهان عرب تحمیل نماید، با تصور این که نظام در حال گذار و انتقال قدرت ایران ساختار منعطف و آسیب پذیری دارد و قادر به مهار بحران ها و فشارهای سنگین خارجی نیست و با اطمینان از این که همه قدرت های منطقه ای و جهانی و نهادهای بین المللی از تهاجم وی حمایت خواهند کرد، ماشین جنگی خود را به حرکت درآورد. او در افق های دور دست نگاه استراتژیک خود اهداف عمیق، حیاتی و ارزشمندی را جست و جو می کرد. جداسازی بخش های عمده ای از خوزستان، اتصال آزاد و امن به آب های خلیج فارس، تبدیل شدن به یک قدرت مسلط منطقه ای و رهبری جهان عرب و تضعیف یا براندازی نظام جمهوری اسلامی، همگی رؤیاهای بزرگی بودند که در ورای طرح های راهبردی رژیم عراق به چشم می خورد.

در کنار این رؤیاهای شیرین و انگیزش زا، تضاد آمریکا، غرب، صهیونیسم و مارکسیسم با انقلاب اسلامی و نگرانی از رژیم های عربی از آن، ساختار قدرت نوپای نظام جمهوری اسلامی و ناپایداری محیط سیاسی داخلی و وضعیت ضعیف و نامطمئن سیستم دفاعی کشور و نیروهای مسلح آن زمان و فقدان تجربه مسئولان و نهادهای نظام در مهار فشارهای سنگین خارجی توأم با

بحران های داخلی، اشتهای صدام را برای ارضای حس قدرت طلبی و برتری جویی خود کاملا برانگیخته بود. عراقی ها خیال می کردند پس از تهاجم به مرزهای ایران، در خلأ پیش روی خواهند کرد، هیچ کس مقاومت نخواهد کرد و خواهند توانست اهداف راهبردی خود را به سرعت تأمین کنند.

در اولین گام های تهاجم، خرمشهر و آبادان که به عنوان پایانه های مقاومت و مظاهر حیات ملی و استقلال کشور در مجاورت مرزهای عراق بودند، مورد حمله قرار گرفتند. خرمشهر و آبادان در نقطه تلاقی اروند و کارون از یک سو و از سوی دیگر در نقطه ی تلاقی استراتژی نظامی دو کشور ایران و عراق قرار داشتند. وضعیت این دو شهر نمایش دهنده شرایط موازنه قوا بود. پس از نخستین روزهای هجوم سراسری دشمن، خرمشهر و آبادان معیار پیروزی و شکست شده بودند. البته این کاملا درست بود، زیرا یکی از موضوعات اساسی مورد ادعای عراق رودخانه اروند بود. اروندرود و جزیره آبادان بهانه جنگ بود، دستاویز تهاجم و منطقه ای برای پایان.

در همان اولین روزهای تهاجم، پیش روی تانک ها با مقاومت مردان و زنان محلی، پاسداران و بسیجیان و ارتشیان قهرمان متوقف شد. جوانانی برومند، رشید و شجاع با الهام از روح بلند یک مرد الهی، یک انسان مافوق، یک ایمان برتر و یک انسان پیوسته به رحمت لایتناهی حق تعالی، امام عزیز از درون شهرها و روستاها از دل خانه ها، و از میان کلاس های درس، از کنار همسران جوان و فرزندان کوچک و شیرین زبان و از میان همه آرزوهای دور دست و رؤیاهای شیرین زندگی، به میدان مقاومت یک ملت آمدند تا شکوه و عظمت تجلی اسلام را در یک امت بزرگ نشان دهند. عزیمت این جوانان بی ادعا و نه جویای نام که جویای گمنامی و نه در جست و جوی حیات که در عشق سیر الی الله به جبهه های جنگ، به سرعت موازنه قوا را به نفع رزمندگان اسلام تغییر داد. چهره تهاجمی دشمن به یک سیمای تدافعی تغییر حالت داد و روح تدافعی رزمندگان اسلام به یک اندیشه و احساس و باور تهاجمی تغییر حالت یافت.

در میان خطوط این جبهه عظیم، شرق کارون و آبادان از موقعیتی ممتاز منحصر به فرد برخوردار بود، گویا همه چیز در نهایت به این دو ختم می شد. عبارت کوتاه و استراتژیک امام خمینی هم در نخستین روزهای تهاجم عراق،

حکایت از همین وجه امتیاز بود که: «حصر آبادان باید شکسته شود.»

جبهه های دارخوین، محمدیه، سلمانیه، کوی ذوالفقاری آبادان، فیاضیه، جاده آبادان - ماهشهر، همگی مملو از خاطرات حضور مردانی عاشورایی است که در پی پاسخ به ندای «هل من ناصر ینصرنی» امام حسین (ع) و فرزندش امام خمینی به کربلای جنوب آمده بودند. با امکاناتی اندک و ابتدایی، با سلاح هایی سبک و بدون خطوط پدافندی عمیق و چند لایه، در انتظار فرجی عظیم یعنی کنده شدن از سنگرهای دفاعی و حرکت در سطح زمین باز و ورود به سنگرهای مستحکم دشمن، شکافتن میدان های مین و سیم های خاردار و آزاد کردن زمین های پاک از اسارت دشمن ناپاک بودند.

سرانجام پس از ماه ها درگیری و نبردهای محدود در شرق کارون و اطراف آبادان و پس از عزل بنی صدر از فرماندهی کل قوا و فرار وی به خارج از کشور، فتح مبین فرا رسید و فرج عظیم حاصل شد. رزمندگان اسلام با برداشتن گام های بلند، برد سلاح ها را افزایش دادند تا سرزمین جمهوری اسلامی را از لوث دشمن آزاد کنند. عملیات «فرماندهی کل قوا، خمینی روح خدا» بخشی از شمال آبادان را آزاد کرد. تحکیم اعتماد به خدا و اتکال به امدادهای الهی و امید به پیروزی های بزرگ تر از این جا آغاز شد. پس از آن با همت مردانی بزرگ و یاری حضرت مهدی (عج) «عملیات ثامن الائمه» به اجرا درآمد، محاصره آبادان شکست، دل امام امت شاد شد و دشمن در انتظار تهاجمی دیگر در اضطراب فرو رفت. شادی و امید دنیای استکبار فرو پاشید، قدرت اسلام نمایان شد و وطن احساس غرور کرد. این عملیات نقطه ی اطمینان به پیروزی های مشترک سپاه و ارتش شد و اعتماد به نفس طراحان جنگ به طرح ریزی برای فتوحات بزرگ تر را تقویت کرد.

این نوشتار در پی آن است تا ابعاد این پیروزی های درخشان را به همراه نتایج و دست آوردهای مقاومت مردم و رزمندگان در شرق کارون و اطراف آبادان و خرمشهر نشان دهد. زیرا آنچه امروز به نام امنیت، آزادی، استقلال، عزت و سرافرازی وجود دارد، مرهون حماسه های بزرگ مردان جاودان عملیات های دفاع مقدس است. یادشان گرامی و روحشان شاد.

سید یحیی صفوی

20 / 6 / 1379

تهاجم، توقف و تغییر تاکتیک ارتش عراق

اهداف تهاجم عراق

حکومت بعثی عراق با این باور که توان نظامی ایران بر اثر وقوع انقلاب اسلامی آسیب دیده و همه عوامل از جمله اوضاع ایران و منطقه و مناسبات بین المللی برای تحقق توسعه ارضی عراق آماده است، در تاریخ 26 شهریور1359 (17 سپتامبر 1980) قرارداد سال 1975 الجزایر ⁽¹⁾

طبق این عهدنامه مرزهای آبی دو کشور براساس خط تالوگ تعیین گردید.

(دفتر مطالعات سیاسی و بین المللی، «گزیده اسناد مرزی ایران و عراق»، صص 190 و 191).

استعداد نیروی زمینی عراق در آغاز جنگ بالغ بر بیش از 48 یگان می شد که عبارت بود از 12 لشکر شامل 5 لشکر پیاده، 5 لشکر زرهی، 2 لشکر مکانیزه و 15 تیپ مستقل شامل 10 تیپ پیاده، 1 تیپ مکانیزه و 3 تیپ نیروی مخصوص به اضافه تیپ 10 گارد جمهوری و نیز نیروهای گارد مرزی که شامل 20 تیپ مرزی می شدند. ماشین نظامی عراق با

بهره مندی کامل از تجهیزاتی نظیر 800 قبضه توپ، 5400 دستگاه تانک و نفربر، 400 قبضه توپ ضدهوایی، 366 فروند هواپیما و 400 فروند هلی کوپتر از آمادگی رزمی مناسبی برخوردار بود. ⁽¹⁾.

اهداف عراق در این تهاجم با توجه به هم سویی منافع این کشور با سیاست امریکا در مهار انقلاب اسلامی و نیز با توجه به تمایلات توسعه طلبانه حاکمان بعثی عراق برای بهره برداری از خلأ ناشی از سقوط حکومت شاه، در سه سطح بوده است:

1- لغو قرارداد 1975 الجزایر

2- تجزیه ایران (جدا کردن استان خوزستان)

3- براندازی نظام جمهوری اسلامی

استان خوزستان از نظر ویژگی های استراتژیکی خاص خود می توانست بخش مهمی از اهداف عراق در تهاجم به خاک جمهوری اسلامی ایران را تأمین کند، چرا که دشمن در صورت تسلط بر این استان و تجزیه آن علاوه بر این که می توانست در مسیر براندازی نظام جمهوری اسلامی ایران گامی اساسی بردارد، در صورت عدم موفقیت در ساقط کردن حکومت مرکزی، قادر بود تسلط خود بر شمال خلیج فارس را اعمال و کاملا تثبیت کند.

محورهای تهاجم ارتش عراق در جنوب

اشاره

استراتژی عراق برای تحقق اهداف مورد نظر علاوه بر این که براساس «هجوم سراسری»، «برق آسا» و «قاطع» طرح ریزی شده بود عمدتا معطوف به منطقه جنوب کشور بود، لذا با توجه به اهداف یاد شده، فرماندهان نظامی عراق یگان های زبده خود را برای عملیات در مناطق جنوب کشور سازمان دهی کردند به این ترتیب که منطقه جنوب در حدفاصل خرمشهر تا دهلران به سپاه سوم عراق واگذار گردید. نهایتا با توجه به معابر وصولی منتهی به منطقه و موقعیت زمین، طرح اشغال خوزستان براساس اهداف از پیش تعیین شده بدین صورت در دستور کار دشمن بعثی قرار گرفت:

محور دزفول

نظر به گسترش و عمق زمین در این منطقه، دو معبر «فکه - دوسلک - پل نادری - دزفول» و «شرهانی - عین خوش - پل نادری - دزفول» برای مانور دو لشکر زرهی و مکانیزه مشخص شده بود. این یگان ها موظف بودند با عبور از رودخانه کرخه، اهواز را از شمال و دزفول را از جنوب محاصره و تصرف کنند.

بر این اساس، لشکر 10 زرهی در محور شرهانی - عین خوش - امام زاده عباس به سمت پل نادری پیش روی کرد و سرانجام در غرب این پل و رودخانه کرخه متوقف شد. لشکر 1 مکانیزه نیز در محور فکه - دوسلک به سمت شوش پیش روی کرد و توانست تا غرب رودخانه کرخه را تصرف کند. در این محور علاوه بر تیپ 2 زرهی از لشکر 92 زرهی ارتش جمهوری اسلامی ایران - که بنابر مأموریت سرزمینی می بایست در این منطقه استقرار می داشت - نیروهای سپاه پاسداران شوش و دزفول و نیز تیپ 36 زرهی ارتش جمهوری اسلامی ایران در برابر تهاجم دشمن صف آرایی کردند، لیکن با اشغال عین خوش به وسیله دشمن، نیروهای خودی پس از مقاومت و درگیری های منطقه ای به شرق رودخانه کرخه عقب نشینی کردند و دشمن در کم تر از یک هفته به ساحل این رودخانه رسید. عدم الحاق کامل لشکرهای 1 مکانیزه و 10 زرهی ارتش عراق و وسعت و عمق زمین منطقه و نیز وجود موانع طبیعی همچون رودخانه کرخه، سبب زمین گیر شدن دشمن در پشت این رودخانه گردید، اما پس از الحاق آن دو لشکر، دشمن توانست کل منطقه شوش و دزفول را پوشش دهد و تأمین کند، ولی نهایتا نتوانست در شرق رودخانه کرخه برای رسیدن به هدف های اصلی خود به سرپلی دست یابد.

محور چزابه - سوسنگرد - اهواز

لشکر 9 زرهی ارتش عراق مأموریت داشت که پس از عبور از معبر وصولی چزابه و تصرف شهرهای بستان، سوسنگرد، حمیدیه به سمت شهر اهواز پیش رود. در واقع محور سوسنگرد، بستان، حمیدیه از یک سو و محور نشوه، طلائیه، جفیر از سوی دیگر با هدف تصرف اهواز طراحی شده بود.

لشکر 9 زرهی با حرکت از العماره از معبر وصولی چزابه عبور کرد و ضمن اقدام برای تأمین جناح خود و الحاق با لشکر 1 مکانیزه، به سمت اهواز پیش رفت، به این ترتیب که نخست برای تأمین جناح خود و الحاق با لشکر 1 مکانیزه از سمت شمال کرخه به سوی ارتفاعات الله اکبر در شمال بستان تک کرد و همان زمان نیز با عبور از رودخانه کرخه و با اتکا به جاده اصلی بستان - سوسنگرد - حمیدیه، جناح چپ خود را با تصرف ارتفاعات الله اکبر تأمین کرد. در برابر محور اصلی تهاجم دشمن به سمت اهواز، با وجود غافل گیری کل نیروهای خودی، مقاومت هایی در شهر بستان، پل سابله و سایر محورها صورت گرفت، لیکن بر اثر تهاجم سنگین دشمن، نیروهای خودی تدریجا برای استقرار در مواضع مناسب تر، عقب نشینی کردند.

پس از عقب نشینی نیروهای خودی، دشمن با یک خیز بلند به دروازه حمیدیه رسید و شهر اهواز در معرض تهدید قرار گرفت. در این هنگام 28 تن از برادران سپاهی و بسیجی به فرماندهی برادر «غیور اصلی» (از برادران سپاه اهواز) در حالی که فقط چند قبضه آر. پی. جی. 7 در اختیار داشتند، شبانه با تقویت آمادگی معنوی خود برای یورش به دشمن، چند کیلومتر از شهر خارج شدند و در کنار جاده حمیدیه - اهواز به کمین متجاوزان نشستند، سپس بر آنها هجوم بردند. نیروهای عراقی که در مسیر تجاوز خود تا آن هنگام با مانع و مقاومتی اساسی روبه رو نشده بودند، پس از این تهاجم غافل گیرانه، بی درنگ با وحشت و سراسیمه به عقب گریختند ⁽¹⁾.

تعدادی از تانک های دشمن در کشت زارهای اطراف حمیدیه به گل نشستند

و تعدادی نیز منهدم شدند. بعد از این عملیات خودی، دشمن چند بار در این محور حمله کرد که هر بار به شکست انجامید و سرانجام در حاشیه غربی شهر سوسنگرد، در غرب رودخانه کرخه زمین گیر شد.

محور نشوه - جفیر - اهواز

مأموریت این محور برعهده لشکر 5 مکانیزه ارتش عراق بود که می بایست جاده اهواز - خرمشهر را قطع می کرد و ضمن الحاق با لشکر 3 زرهی، با حرکت به سمت اهواز، محاصره این شهر را نیز تمام می کرد، سپس با لشکر 9 زرهی که قرار بود در محور چزابه با هدف تصرف بستان و سوسنگرد به سمت اهواز حرکت کند، در شهر اهواز الحاق می کرد.

لشکر 5 پس از تصرف پاسگاه های طلائیه و کوشک، به سمت اهواز پیش رفت. در محور کوشک تیپ 1 از لشکر 92 زرهی اهواز در برابر دشمن به دفاع برخاست ولی دشمن با حملات خود از این تیپ عبور کرد. سرانجام لشکر 5 مکانیزه عراق در 15 کیلومتری جنوب غربی اهواز در منطقه «نورد» با مقاومت مردمی مواجه شد و ناچار در این منطقه از پیش روی بازماند و زمین گیر شد. از سوی دیگر، عدم موفقیت لشکر 9 زرهی عراق در تصرف سوسنگرد و وجود مقاومت های منطقه ای سبب شد که در منطقه عمومی کرخه کور متوقف شود. بعدها با ملحق شدن لشکرهای 9 زرهی و 5 مکانیزه در منطقه هویزه، بین نیروهای منطقه شمالی و جنوبی دشمن الحاق حاصل شد.

محور شلمچه - خرمشهر - آبادان

مأموریت در این محور به عهده لشکر 3 زرهی و تیپ 33 نیروی مخصوص عراق گذاشته شده بود که در صورت نیاز با یگان های دیگری تقویت و پشتیبانی می شدند. هر چند دشمن پیش بینی کرده بود که برای تصرف خرمشهر و رسیدن به آبادان دو تا سه روز بیش تر زمان نیاز ندارد، ولی مقاومت قهرمانانه نیروهای

مدافع خرمشهر سبب گردید که دشمن بعثی پس از گذشت 8 روز از شروع تجاوز، در یک کیلومتری خرمشهر زمین گیر شود و یگان های دیگری را برای کمک به تیپ 33 نیروی مخصوص به منطقه نبرد گسیل کند. ستاد اروند (مرکز فرماندهی ارتش در خوزستان) در این مقطع جنگ در خرمشهر در مورد پیش روی نیروهای عراقی در محور پل نو (دروازه غربی خرمشهر) اعلام کرد:

«دشمن در ساعت 30: 11 (7 / 7 / 1359) با 5 تانک به 800 متری پل نو رسیده، سعی در اشغال این پل را دارد.» ⁽¹⁾.

مقاومت عاشورایی نیروهای مردمی در دفاع از خرمشهر در حالی انجام می شد که این نیروها هیچ یک از سلاح های مورد نیاز برای مقابله با انبوه جنگ افزارهای سنگین دشمن را در اختیار نداشتند و تنها با تعداد معدودی سلاح انفرادی و به کارگیری تاکتیک های جنگ چریکی و شهری و آموخته های دوران انقلاب به دفاع می پرداختند:

«تعدادی از مردم که نتوانسته اند سلاح تهیه کنند، با کوکتل و چوب و چماق به پلیس راه آمده اند و تعدادی هم از جاهای مختلف مانند اسلحه خانه سپاه، پادگان دژ، سلاح سربازانی که به عقب برگشته اند با سلاح شهدا و مجروحین، سلاح تهیه کرده اند.» ⁽²⁾.

طرح مانور کلی عراق در این محور بر این اصل استوار بود که خرمشهر به وسیله تیپ 33 نیروی مخصوص تصرف شود و لشکر 3 زرهی با استفاده از موفقیت تیپ 33 در تصرف خرمشهر و یا عبور از رودخانه کارون و تصرف جناح شرقی آن (و احتمالا استفاده از هر دو راه کار) جزیره آبادان و شهر آبادان را تصرف کند و ضمن تأمین ساحل شمالی اروندرود - به عنوان رسیدن به یکی از ادعاهای ارضی خود - نیروهایش را به سمت شهر شادگان، بندر امام خمینی و ماهشهر گسترش دهد. با توجه به این که موضوع این کتاب «مروری بر وقایع و نبردهای شرق کارون» است در مباحث بعدی به صورت مشروح به آن خواهیم پرداخت. ⁽³⁾.

توقف سراسری دشمن

چنان که اشاره شد، تحلیل عراقی ها از اوضاع ایران به گونه ای بود که گمان می کردند در یک جنگ کوتاه مدت به اهداف خود خواهند رسید، زیرا مستکبران جهان به سرکردگی امریکا و صهیونیسم با تبلیغات و تحلیل یک سویه و نشان دادن چراغ سبز خود، صدام را برای تجاوز گسترده علیه نظام نوپای اسلامی تحریک و به پیروزی امیدوار کرده بودند، اما عملیات غافل گیرانه نیروی هوایی جمهوری اسلامی ایران که گستره جنگ را به عمق خاک عراق کشانید و همچنین مقاومت قدم به قدم مدافعان پر خروش جبهه اسلام، حاکمان بغداد را از رسیدن به اهداف خود دور کرد و تحلیل و واکنش های جدیدی را در سطح منطقه و جهان به وجود آورد. رادیو لندن در ششمین روز جنگ در تحلیلی گفت:

«کارایی نیروی هوایی ایران بدون شک به مراتب بیش تر از حد انتظار برخی ناظران بوده است. نیروی هوایی عراق موفق نشده به آسانی از حملات نیروی هوایی ایران به هدف های عمده اقتصادی مانند مجموعه عظیم پتروشیمی بصره و تأسیسات نفتی شمال عراق جلوگیری نماید.» ⁽¹⁾.

همچنین خبرگزاری آسوشیتدپرس گزارش داد:

«هواپیماهای جنگی ایران تأسیسات نظامی حاشیه شهر بغداد را روز شنبه (5 / 7 / 59) چندین بار بمباران کردند.»

در آن زمان امام خمینی با قدرت الهی خود، هدایت و فرماندهی نیروهای جبهه اسلامی را در سایه اخلاص و توکل خویش به بهترین وجه ممکن در اختیار داشتند و با تحلیل صحیح و اصولی، ضمن خنثی سازی توطئه هایی که از داخل و خارج، جمهوری اسلامی را تهدید می کرد، انگیزه و قدرت جنگ جویی یاران خود را تقویت می کردند: ⁽²⁾

«... هشیار باشید که پیروزی ها هر چند عظیم و حیرت انگیز است شما را از یاد خداوند که نصر و فتح در دست اوست غافل نکند و غرور فتح شما را به خود جلب نکند که این آفتی بزرگ و دامی خطرناک است که با وسوسه شیطان به سراغ آدم می آید و برای اولاد آدم تباهی می آورد.»

(«صحیفه نور»، جلد 16، ص 154).

«بله صدام گمان می کرد که با یک مملکت آشفته که منزوی شده است و همه دولت ها پشت به او کرده اند یا او را در فشار اقتصادی گذاشته اند طرف شده است و ما نه قوای نظامی داریم و نه انتظامی داریم و نه ساز و برگ جهاد و جنگ! او همچو گمان کرد و گمان می کرد با چند ساعت تهران را هم فتح خواهد کرد! او غافل از خدا بود؛ او فکر نکرده بود که ما یک ملتی داریم که منسجم با هم است و همه ایمان دارند... مع الاسف گمان می کنند بعضی که ما منزوی شده ایم به واسطه مخالفت با امریکا! خیر امریکا منزوی شد، میزان ملت هاست.» ⁽¹⁾

(خبرگزاری پارس، 14 / 7 / 1359).

تأثیرپذیری رزمندگان اسلام از مواضع امام در حقیقت اتحاد مورد نیاز در جبهه خودی را به وجود آورد:

«امام خمینی این جنگ را به یک جهاد مقدس تبدیل کرده است و به نظر می رسد ایرانیان مجاهدانی شده اند که با ایمان علیه دشمنی کافر متحدند. این صدام است که از صلح و آتش بس صحبت می کند نه مقامات ایران. ایران برای جنگ ثابت قدم مانده است و این به حساب مردمی است که خود را رزمندگان جهاد یا جنگ مقدسی می دانند که مصالحه در آن گناه است.» ⁽²⁾.

این مقاومت سراسری در جبهه های غرب و جنوب عراق را ناگزیر کرد که بدون دست یابی به اهداف مورد نظر خود، توقف در بیرون شهرهای مهمی چون اهواز، آبادان و دزفول را بپذیرد.

هر چند عراق با به کارگیری سپاه دوم در جبهه میانی، مناطقی را در غرب کشور با این توجیه نظامی که «بغداد نیاز به عمق جغرافیایی دارد» ⁽³⁾

(ستاد تبلیغات جنگ شورای عالی دفاع جمهوری اسلامی ایران، «ستیز با صلح»، ص 107).

به اهداف خود نرسید بلکه ناچار گردید به پدافند در خطوطی نامطمئن - که بعدها زمینه ساز عملیات های بزرگ و گسترده علیه او شد - تن دهد. عوامل متعددی سبب توقف نیروهای عراقی و استقرار آنها در آخرین مواضع اشغالی گردید ⁽¹⁾که به صورت سرفصل عبارت است از:

1- مقاومت دور از انتظار نیروهای مدافع جبهه اسلامی که نمونه های اصلی آن حملات نیروی هوایی و حماسه مقاومت در خرمشهر و سوسنگرد بود.

2- فرماندهی و هدایت صحیح نیروها به وسیله امام امت. ⁽²⁾.

3- امدادهای غیبی و عنایت خداوند به انقلاب اسلامی ⁽³⁾

«... هشیار باشید که پیروزی ها هر چند عظیم و حیرت انگیز است شما را از یاد خداوند که نصر و فتح در دست اوست غافل نکند و غرور فتح شما را به خود جلب نکند که این آفتی بزرگ و دامی خطرناک است که با وسوسه شیطان به سراغ آدم می آید و برای اولاد آدم تباهی می آورد.»

(«صحیفه نور»، جلد 16، ص 154).

4- عدم تناسب توان رزمی عراق با گستردگی اهداف مورد نظر رهبران این کشور.

5- موانع طبیعی مانند رودخانه های کرخه و کارون و همچنین مناطق رملی حدفاصل دشت عباس و دشت آزادگان و...، که سبب شد تا انعطاف پذیری در مانور یگان های دشمن محدود گردد.

جلوگیری از پیش روی دشمن و توقف اجباری او در خطوطی ناهمگون و آسیب پذیر، هر چند از جانب عراق به عنوان یک حرکت تاکتیکی و تبلیغاتی با اعلام آتش بس یک جانبه دنبال گردید ⁽⁴⁾

(خبرگزاری پارس، 14 / 7 / 1359).

تغییر تاکتیک رژیم عراق

اشاره

در وضعیت جدیدی که در کلیه خطوط نبرد برای ارتش عراق به وجود آمد، حاکمان این کشور ناچار شدند تغییرات اساسی در نحوه ادامه جنگ را بپذیرند. این تغییر تاکتیک در دو بعد سیاسی و نظامی قابل بررسی است:

تغییر در تاکتیک سیاسی

عراق با اطمینان به پیروزی در استراتژی جنگ سریع، باب هر گونه مذاکره را بسته بود، اما پس از تصویب اولین قطع نامه سازمان ملل ⁽¹⁾

جمهوری اسلامی ایران با رد قطع نامه یاد شده، شرایط خود را چنین اعلام کرد:

(وزارت خارجه جمهوری اسلامی ایران، «طرح سیاسی جمهوری اسلامی ایران برای خاتمه جنگ»، ص 1).

«اهواز را گرفته ایم، خرمشهر را گرفته ایم، آبادان را گرفته ایم و داریم به دزفول نزدیک می شویم.» ⁽²⁾.

از نظر جمهوری اسلامی ایران به طور مشخص عقب نشینی بر آتش بس

اولویت داشت، اما زمامداران عراق با موضعی منافقانه، در ظاهر ندای صلح طلبی می دادند. ⁽¹⁾در حالی که بر مواضع اصلی خود (دلایل اصلی تجاوز) مبنی بر به رسمیت شناختن حاکمیت عراق بر سراسر اروندرود تأکید می کردند و حتی از محدوده مرزهای سرزمین خود نیز فراتر رفته باز هم مسئله جزایر سه گانه ایران در خلیج فارس (تنب کوچک، تنب بزرگ و ابوموسی) را که مورد ادعای کشور عربی دیگری بود مطرح می کردند چنان که طارق عزیز در «کنفرانس همبستگی جهانی با عراق» گفت:

«ایران خواستار عقب نشینی نیروهای عراق است بدون این که دیدگاه خود را در مورد جزایر سه گانه عربی اظهار دارد.» ⁽²⁾.

موضع امام خمینی نیز در مورد برخورد قاطع با «صلح صدامی» بسیار روشن بود:

«ایران می گوید که تا از خانه ما بیرون نروید و تا جرم هایی که کرده اید معلوم نشود که شما مجرم هستید و تا ضررهایی که به ایران زدید، جبران نشود و حکم به جبران نشود، صلح معنی ندارد.» ⁽³⁾⁽⁴⁾.

امام خمینی همچنین در ملاقات با هیئت صلح متشکل از حبیب شطی، بوتو (رئیس جمهور پاکستان) و یاسر عرفات در 29 مهر 1359 در تشریح تجاوز عراق فرمودند:

«الان جنگ در ایران است و این خود دلیل تهاجم (عراقی ها) بر ماست و اگر ما مهاجم

بودیم در عراق بودیم... البته هر کس این چنین جنایاتی بکند و شهر و روستاهای ما را بگیرد، آرزو می کند آتش بس برقرار شود.» ⁽¹⁾.

در پی فرسایشی شدن جنگ، عراق با تقویت روابط سیاسی خود با کشورهای منطقه، که روند آن از قبل شروع شده بود، مخصوصا کویت و عربستان و کشورهای غربی از جمله فرانسه و با پشتیبانی همه جانبه امریکا در مجامع جهانی برای تحقق «دیپلماسی فشار علیه ایران»، توانست پشتوانه های لازم را برای یک جنگ دراز مدت فراهم سازد.» ⁽²⁾

(سید علی بنی لوحی، «مبانی دفاع از دیدگاه امام خمینی»، ص 276).

تغییر در تاکتیک نظامی

عراق در استراتژی نظامی خود که براساس جنگ سریع طرح ریزی شده بود، جداسازی خوزستان از جمهوری اسلامی ایران را دنبال می کرد لذا، اولویت بندی اهداف دولت متجاوز بغداد در تصرف خوزستان را می توان به این ترتیب در نظر گرفت:

1- اولویت اول: تصرف اهواز - به عنوان مرکز استان خوزستان - و منطقه عمومی آن. دست یابی به فضای مناسب نظامی و سیاسی جهت تکمیل نفوذ در عمق هدف و رسیدن به جناح شرقی استان خوزستان مانند بهبهان و چاه های استراتژیک نفت.

2- اولویت دوم: تصرف منطقه عمومی دزفول که ضمن تهدید اهواز و قطع ارتباط خوزستان با مرکز ایران، رسیدن به خطوط پدافندی بسیار مطمئن را در شمال شهرهای دزفول و اندیمشک به دنبال داشت.

3- اولویت سوم: شهرهای خرمشهر، آبادان و جزیره آبادان بود. هر چند این منطقه بسیار مهم و حداقل نتیجه تصرف آن، دست یابی کامل به آبراه استراتژیک اروند بود ولی چون تصرف اولویت های یک و دو، سقوط این منطقه را در پی داشت،

تلاش اصلی ارتش عراق در اهواز و دزفول - مخصوصا اهواز - متمرکز بود، بدین ترتیب که سپاه سوم عراق در طرح مانور خود، لشکرهای 9 زرهی و 5 مکانیزه را برای تصرف اهواز به کار گرفت. ⁽¹⁾.

آغاز تجاوز عراق، مقاومت همه جانبه مردم ایران را در پی داشت، چندان که صدام ناگزیر شد تغییرات بنیادین در ادامه جنگ مخصوصا برنامه ریزی برای یک جنگ فرسایشی به جای جنگ سریع را بپذیرد، لذا طراحان نظامی عراق تغییراتی را در تاکتیک نظامی خود به وجود آوردند که اصول کلی آن را می توان چنین برشمرد:

1- تلاش برای رسیدن به خط پدافندی مطمئن که از لحاظ نظامی آسیب پذیری کم تری داشته باشد.

2- اشغال مناطقی از ایران که عراق بتواند در مذاکرات سیاسی آنها را به حداقل ادعاهای خود در مناطق مرزی و اروندرود برساند.

3- تصرف نقاط استراتژیک و حساس مانند آبادان و خرمشهر که در تبلیغات جهانی و منطقه ای، حمله نظامی عراق را توجیه کند.

از آن پس (هفته دوم جنگ) خرمشهر و آبادان اهدافی فرعی و حاشیه ای در استراتژی ارتش عراق نبود و تلاش اصلی سپاه سوم این کشور بر تصرف این دو شهر متمرکز گردید، ضمن این که عراق گسترش نیروهای خود در محورهایی چون سوسنگرد را در دستور کار حفظ کرده بود.

خرمشهر، خونین شهر می شود

با توقف نیروهای عراق در جبهه های مختلف و ناامیدی آنها از تصرف اهواز، تلاش اصلی ارتش متجاوز صدام بر تصرف خرمشهر و آبادان متمرکز شد. هر چند خرمشهر بعد از پیروزی انقلاب اسلامی دست خوش ناآرامی های بسیار و

توطئه های ضد انقلاب وابسته بود ⁽¹⁾و نشانه های بسیاری از احتمال حمله دشمن دیده می شد، اما تا 31 شهریور 1359 که حملات گسترده نیروی زمینی عراق شروع شد، اقدامات بازدارنده مؤثری را نیروهای مدافع ایران انجام نداده بودند و این یکی از وظایف مهمی بود که بنی صدر به عنوان فرمانده کل قوا در اجرای آن کوتاهی کرده بود. سردار رحیم صفوی در مورد تحلیل احتمال حمله عراق و برخورد با این حمله، گفته است:

«ده روز قبل از شروع جنگ، در مقر لشکر 81 جلسه ای با حضور بنی صدر و فرماندهان نظامی تشکیل شد که شهید بروجردی نیز در آن حضور داشت. ما در این جلسه گفتیم عراق می خواهد حمله کند. و بنی صدر شروع کرد به قهقهه زدن! فرمانده وقت لشکر 81 نیز گفت: «عراق جرأت می کند به ما حمله کند؛ ما توی دهن عراق می زنیم.» ⁽²⁾.

پشتیبانی وسیع نیروهای پیاده عراقی به وسیله نیروهای هوایی و آتش توپخانه، امتیاز بزرگی بود که دشمن تا پایان جنگ به سبب کمک های فراوان مالی و تسلیحاتی غرب و کشورهای مرتجع منطقه از آن برخوردار بود، و فرماندهان متجاوز عراقی با استفاده از این پشتیبانی، با توجه به درگیر شدن در یک جنگ شهری و مقاومت وجب به وجب یاران انقلاب، خرمشهر را در زیر شدیدترین حجم آتش قرار دادند به گونه ای که در دو روز آغاز جنگ بیش از 500 تن در این شهر به شهادت رسیدند. اطلاعات سپاه در تاریخ 3 / 7 / 1359 در گزارشی به ستاد مشترک ارتش اعلام کرد:

«یک ساعت است که 15 میگ عراقی خرمشهر را بمباران می کنند. عراق در نقاط مرزی حدود 500 تانک مستقر کرده و تعدادی نفربر آبی - خشکی به کنار رودخانه آورده تا خرمشهر و آبادان را اشغال کند. دیشب 85 تانک شروع به پیش روی کرده اند. ما به نیروی زرهی و بمباران هوایی احتیاج داریم. در غیر این صورت آبادان و خرمشهر اشغال می شود.» ⁽³⁾.

اداره مرکزی اطلاعات سپاه در ادامه گزارش های خود با توجه به استمرار فشارهای دشمن، با دریافت اطلاعات از سپاه اهواز، در ساعت 24: 2 بامداد 4 / 7 / 1359 در تلفن گرامی به ستاد مشترک ارتش گزارش داد:

«دویست تانک عراقی قصد دارند وارد خاک ایران شده، با تجهیزات زمینی و پشتیبانی هوایی پس از تصرف خرمشهر، شهرهای دیگر را تصرف کنند. الآن تنها وسیله برادران در خرمشهر 200 نفر با ژ - 3 در مقابل 200 تانک است. مگر با ژ - 3 در برابر تانک چه می توان کرد؟ برادران با جانشان دفاع می کنند. آنها وسایل سنگین لازم دارند و بایستی از این جهت تقویت شوند، گرچه برادران با وجود شکست از میدان فرار نمی کنند برای این که ثابت کنند اگر وسایل سنگین ندارند، سینه دارند که جلو دشمن سپر کنند... برادران سپاه خرمشهر، پل (پل نو) را منهدم کرده اند، ولی اگر دشمن وارد خاک ایران شود، خیلی زود می تواند پل بسازد...

دیروز نیروهای عراقی با بلندگو می گفتند که «ما با مردم و ارتشی ها کاری نداریم، ما فقط با سپاهیان مزدور خمینی می جنگیم.» ⁽¹⁾.

با گذر از هفته اول جنگ و اصلی شدن خرمشهر در اهداف دشمن و مقاومت همه جانبه مدافعان اسلام، سپاه سوم عراق ناچار شد لشکر 3 زرهی را که با تیپ 33 نیروی مخصوص مأمور تصرف خرمشهر و آبادان کرده بود، تقویت کند. یگان هایی که عراق در تصرف خرمشهر به کارگیری کرد، طبق اسناد و مدارک موجود عبارت اند از:

1- لشکر 3 زرهی.

2- گردان هفتم و هشتم از تیپ 33 نیروی مخصوص.

3- گردان تانک الحسن وابسته به تیپ 26 زرهی از لشکر 5 مکانیزه (انتقال از اهواز).

4- گردان یکم از تیپ 49.

5- چهار گردان کماندو از فرماندهی نیروهای کماندویی «خالد» از لشکر 2 (لشکر 2 مأمور در جبهه میانی بود.).

6- گردان 3 مکانیزه از تیپ 15 مکانیزه.

7- گردان یکم از تیپ 429.

8- گردان دوم از تیپ 31 نیروی مخصوص.

9- گردان دوم تیپ دوم پیاده از لشکر 2 (انتقال از غرب).

10- گردان سوم از تیپ دوم پیاده از لشکر 2 (انتقال از غرب).

11- گردان هشتم نیروی مخصوص.

12- دو واحد از نیروهای جیش الشعبی.

13- گردان سوم نیروی مخصوص گارد جمهوری. ⁽¹⁾.

با تقویت نیروهای عراقی، خرمشهر شاهد صحنه های کربلایی بسیاری شد و رزمندگان اسلام هر چند بر اثر مشکلات گوناگون و عدم فرماندهی متمرکز، سنگرهای مقاومت را قدم به قدم ترک می کردند، اما گزارش فرماندهان عراقی نشان دهنده مقاومت قهرمانانه مدافعان این زمین مقدس است:

«ما در این گمان بودیم که شهر به دست نیروهای عراقی سقوط کرده است، در حالی که عکس این قضیه به وقوع پیوست به گونه ای که مدافعین به نیروهای ما اجازه دادند تا داخل شهر شده، سپس آنها را به محاصره خود درآوردند و با تمامی سلاح های در دست رس خود، بیش از دو سوم تانک های گردان الحسن و بیش از نیمی از خودروهای گردان مکانیزه را منهدم ساخته و ضمن کشتن تعدادی از نیروهای گردان پیاده، بعضی از آنان را نیز به اسارت خود درآوردند.»

در ادامه این گزارش در توصیف وضعیت نیروهای مهاجم عراقی آمده است:

«در ساعت 16:05 همان روز (10 / 7 / 1359) با چشمان خود مشاهده کردم که نیروهایی که به وسیله تانک و خودرو در محور اصلی شهر پیش روی کرده بودند، با وضعیتی تأسف بار و حزن انگیز و با روحیه ای بسیار متزلزل که به هیچ وجه قابل کنترل نبودند، شکست خورده و در حال عقب نشینی بودند! تلفات و ضایعات سنگین بود، طوری که گردان تانک الحسن بیش از 23 تانک خود را از دست داده بود، 17 دستگاه خودرو از نوع اسکات ساخت چکسلواکی متعلق به گردان مکانیزه منهدم شد و ده ها نفر کشته و اسیر شده و باقی شکست خورده بودند...» ⁽²⁾.

به نظر می رسد عراق بیش از هر چیز منتظر تصرف خرمشهر و عبور از آن برای تصرف آبادان بود، اما با ادامه مقاومت در خرمشهر، نیروهای لشکر 3 زرهی با ادامه نفوذ در جاده خرمشهر - اهواز و تصرف جناح غربی رودخانه کارون در حدفاصل جاده حسینیه تا شمال خرمشهر، در تاریخ 19 / 7 / 1359، از رودخانه

کارون عبور کردند و با تصرف سرپل مناسب در شرق آن، نیروهای خود را به سمت شمال (دارخوین) و جنوب (آبادان) گسترش دادند. با محاصره آبادان، خرمشهر و مقاومت در آن در وضعیت جدیدی قرار گرفت، اما این بحران نتوانست از مقاومت شهادت طلبانه یاران امام بکاهد. «الکس آفنای» خبرنگار آسوشیتدپرس، مشاهدات خود را از خونین شهر چنین بیان کرده است:

«مدافعان ایرانی چنان مقاومت سرسختانه ای در اکتبر 1980 از خود نشان دادند که پس از سقوط شهر، ایران نام خرمشهر را به خونین شهر تغییر داد. بلافاصله پس از سقوط شهر خرمشهر، سر فرماندهی عراق برنامه ای برای بازدید خبرنگاران غربی ترتیب داد. خبرنگاران شدت و حدت نبردی را که صورت گرفته بود احساس کردند. در شهر یک صد و پنجاه هزار نفری به سختی می توان خانه ای را یافت که آثار خمپاره و گلوله بر دیوارهای اتاق های آن نباشد و این شواهد حاکی بود که مدافعان ایرانی چگونه خانه به خانه از این شهر دفاع کرده اند. یک فرمانده ارشد عراقی در آن زمان اذعان کرد که ایرانی ها که اغلب آنها جوانان عضو سپاه پاسداران و فاقد تجربه هستند، تا پای جان بر دفاع از خرمشهر پایداری کردند.» ⁽¹⁾.

هر چند خونین شهر پس از 34 روز نبرد و مقاومت و جهاد شهادت طلبانه یاران امام خمینی به دست دشمن بعثی تصرف گردید، اما قطره قطره خون شهیدان مظلوم این شهر سبب گردید عراق در کلیه گام های بعدی در تصرف اهداف خود با شکست روبه رو شود. ⁽²⁾.

عبور ارتش عراق از کارون

هر چند آبادان از شروع تجاوز دشمن در زیر انبوهی از آتش توپخانه و بمباران های هوایی قرار داشت و آتش سوزی های ایجاد شده در پالایشگاه آبادان فضای بحرانی شهر را تشدید می کرد، اما به دلیل ارتباط آبادان از طریق دو جاده با شهرهای اهواز و ماهشهر، عقبه و پشتیبانی بسیار محکمی برای دفاع از خرمشهر محسوب

می گردید. با عبور لشکر 3 زرهی عراق از کارون و تشکیل جبهه ای جدید در شرق آن و قطع جاده های یاد شده، نه تنها آبادان به محاصره نیروهای بعثی درآمد و تا آستانه سقوط نیز رسید، بلکه جنگ خرمشهر نیز وارد مرحله ای دشوار گردید که سرانجام به اشغال آن انجامید. با وجود بروز نشانه هایی مبنی بر احتمال عبور عراق از کارون، هیچ اقدام مؤثری را مسئولان جنگ جهت پیش گیری از این حرکت دشمن و یا حتی هشدار دادن به مردم انجام ندادند به گونه ای که در اولین ساعات عبور عراق بسیاری از اهالی منطقه که اطلاعی از بسته شدن جاده آبادان - اهواز نداشتند، به اسارت دشمن درآمدند. در کتاب «خرمشهر در جنگ طولانی» درباره عبور دشمن از کارون آمده است:

«هم زمان با تلاش دشمن برای پیش روی به سوی خرمشهر، یگان هایی نیز مأمور حرکت به طرف کارون و تلاش برای عبور از آن شدند. با توجه به اقدامات دشمن در این مورد «لشکر 92» روز 10 / 7 / 1359 به ستاد اروند پیام می دهد که به ژاندارمری ابلاغ شود پلی را که توسط نیروهای عراقی روی کارون نصب شده، منهدم نمایند. «هر چند قوای عراقی تا این زمان موفق به احداث پل روی کارون نشده اند، ولی این پیام حداقل هشدار مهمی در این زمینه بوده است.

در تاریخ 16 / 7 / 1359 ستاد اروند در گزارشی به لشکر 92 و ژاندارمری اعلام می کند که یک گروهان عراقی از طرف خرمشهر به سوی کارون رفته تا با زدن پل روی کارون، محور اهواز - آبادان را از طریق دارخوین ببندد و خرمشهر و آبادان را از سه طرف محاصره کند. فرماندار آبادان نیز صبح روز 18 / 7 / 59 اعلام می کند که نزدیک است راه دارخوین به دست متجاوزین بیفتد.

از این که چه اقدامی برای جلوگیری از عبور دشمن از کارون و رفع خطری که آبادان و خرمشهر را تهدید می کرد، انجام شده بود، اطلاعی در دست نیست، ولی مسلم است که جلوگیری از احداث پل روی کارون و عبور دشمن از آن، به سادگی میسر بوده و با توجه به مشخص بودن محدوده تقریبی محل احداث پل که در گزارش ذکر شده، با نیرو و تجهیزاتی اندک امکان داشته است که مانع این اقدام عراق شوند. سرانجام روز 19 / 7 / 1359 اطلاعات سپاه آبادان اعلام کرد:

«ساعت 9 صبح امروز نیروهای عراقی از طریق پلی که بر رودخانه کارون در منطقه سلمانیه زدند، به شرق کارون رفته، جاده اهواز - آبادان را قطع کرده، بسیاری از مردم را اسیر کردند.»

لشکر 92 نیز ضمن گزارش عبور عراقی ها از کارون اعلام کرد که دشمن در دو طرف جاده اهواز - آبادان به سمت آبادان حرکت می کند. استانداری خوزستان نیز اعلام کرد: «نیروهای مهاجم عراقی در محل سلمانیه از کارون عبور کرده، حدود 300 نفر را اسیر کرده اند و 64 نفر از زنان دست گیر شده را آزاد کردند. عراقی ها تعدادی تانک را از رودخانه عبور داده، در سنگرهای دو طرف جاده مستقر کرده اند.»

عبور قوای دشمن از کارون سرآغاز مشکلات و فشارهایی بیش از گذشته بر مدافعان خرمشهر بود. از این پس بخشی از نیروها و تجهیزاتی که می توانستند مدافعان خرمشهر را یاری و پشتیبانی کنند، باید به دفاع از آبادان می پرداختند.» ⁽¹⁾.

اهمیت منطقه شرق کارون

اشاره

حضور ارتش عراق در شرق کارون هر چند از نظر تاکتیکی در یک سرپل تجسم می یابد اما در حقیقت این سرپل حرکتی جهت تهدید مناطق و منابع استراتژیک جنوب غربی، محسوب می گردید که وقوع این تهدیدات می توانست تأثیر بسیار عمیقی در اداره کشور در طول جنگ در پی داشته باشد. شناخت این مناطق و منابع می تواند به درک اهمیت این منطقه از نظر تاکتیکی و استراتژیکی کمک کند.

جزیره آبادان

این جزیره که در منتهی الیه جنوب غربی کشور قرار گرفته است از چند نظر دارای اهمیت و در حفظ حاکمیت کشور مورد توجه می باشد. تسلط بر آبراه مهم رودخانه اروند که همواره حاکمیت آن مورد ادعای عراق بوده، اولین ویژگی این منطقه است، چرا که این جزیره ساحل شمال شرقی رودخانه اروند را از تقاطع کارون و شط العرب تا خلیج فارس تشکیل می دهد در نتیجه نظارت بر تردد شناورها و اقدامات عراق در اروندرود را آسان می سازد، ضمن این که ایران را از امتیاز حقوق قانونی در استفاده از اروندرود برخوردار کرده است. از آن جایی که عراق ساحل بسیار محدودی با خلیج فارس دارد و تنها مسیر آبی این کشور با آب های آزاد را خور عبدالله و اروندرود تشکیل می دهند، همواره به دنبال کسب حاکمیت بر اروندرود بوده است به طوری که شش روز قبل از شروع تجاوز، در 17 سپتامبر 1980 (26 شهریور 1359) در جلسه فوق العاده مجمع

ملی عراق، صدام - که جامه فرماندهی کل قوای عراق را پوشیده بود - در یک سخن رانی لغو موافقت نامه سال 1975 الجزایر و قراردادهای وابسته به آن را اعلام کرد و در مورد کشتی رانی در اروندرود نیز گفت:

«همان طور که عراق قبل از 6 مارس 1975، امور کشتی رانی در شط العرب، (اروندرود) را با کارایی و احساس مسئولیت انجام داد، اکنون به نحو بهتری وظایف خود را در این مورد انجام خواهد داد.»

و اظهار امیدواری کرد:

«تمام کشورها از جمله ایران به حاکمیت عراق بر شط العرب (اروندرود) احترام خواهند گذاشت.» ⁽¹⁾.

این سخنان صدام به دو صورت می توانست تحقق یابد: یا با انهدام نیروهای نظامی جمهوری اسلامی ایران و در نتیجه اجبار مسئولان نظام به قبول حاکمیت عراق بر اروند، یا به طور فیزیکی یعنی با تصرف جزیره آبادان به این حاکمیت دست یابد. ⁽²⁾

(دبیرخانه کنفرانس بین المللی تجاوز و دفاع، «بازشناسی جنبه های تجاوز و دفاع»، ص 64).

اما اهمیت جزیره آبادان تنها در موقعیت جغرافیایی آن نیست، چرا که وجود قسمتی از صنایع عظیم نفت کشور در این منطقه، عامل دیگری در اهمیت آن محسوب می گردد. پالایشگاه آبادان به عنوان اولین پالایشگاه کشور در کنار منابع پتروشیمی مستقر در این جزیره در اقتصاد کشور جای گاه بسیار مهمی دارند و با توجه به این جایگاه بود که پس از دفاع مقدس بی درنگ این صنایع مجددا در همان موقعیت راه اندازی شدند و هم اکنون اقتصاد کشور را در اجرای طرح های توسعه یاری می دهند.

البته عظمت این صنایع نباید وجود میلیون ها اصله درخت نخل را در این جزیره کم اهمیت جلوه دهد، زیرا این درختان با اندک مراقبت می توانند تأثیر بسزایی در شکوفایی اقتصاد کشور داشته باشند.

در هر صورت، تصرف جزیره آبادان با اتکا به سرپل شرق کارون، غیر از تصرف شهرهای خرمشهر و آبادان، برای ارتش عراق می توانست این دست آوردها را نیز داشته باشد:

1- حاکمیت فیزیکی بر اروندرود.

2- تأمین تأسیسات نفتی عراق در شبه جزیره فاو.

3- کسب زمینه های مناسب برای توسعه قدرت دریایی.

4- برقراری کنترل بیش تر در شمال خلیج فارس.

5- ایجاد زمینه مناسب برای توسعه وضعیت به سمت بندر امام خمینی.

بندر امام خمینی

موقعیت بندر امام خمینی دومین ویژگی منطقه را نشان می دهد. باید گفت عبور دشمن از رودخانه کارون در منطقه شمال آبادان، تهدیدی بالقوه را برای این بندر در پی می داشت که این تهدید از چشم هیچ استراتژیست نظامی احتمال نداشت به دور باشد و به طور حتم بخش اعظم افکار طراحان نظامی را معطوف به جلوگیری از سقوط این بندر می کرد.

در زمان جنگ کالاهای مورد نیاز کشور از 13 مبدأ ورودی وارد ایران می شد ⁽¹⁾که

این مبادی عبارت بودند از:

از 6 / 220 میلیون تن کالای وارد شده از مبادی ورودی فوق، 180 میلیون تن در بندرهای کشور تخلیه گردیده است که بندر امام خمینی با تخلیه 46 میلیون تن کالا یعنی 3 / 25 درصد کل کالاهای تخلیه شده، در مکان دوم قرار دارد، اما توجه به نوع کالاهای تخلیه شده در این بندر که تماما کالاهای اساسی و مواد اولیه برخی صنایع کشور بوده است، اهمیت ویژه بندر امام خمینی را در نظام حمل و نقل کشور نمایان می سازد، ضمن این که این بندر تنها بندر جنوب کشور - صرف نظر از خرمشهر - می باشد که به شبکه سراسری راه آهن متصل است.

با توجه به اهمیت بندر امام، هر گونه تهدید آن، می توانست ضربه ای سنگین بر اقتصاد کشور وارد آورد، ضمن این که تأثیرات اجتماعی آن نیز با توجه به بروز کمبودهای اساسی، قابل تأمل می باشد. این تأثیرات به همراه ظهور نقصان در تأمین نیازهای عملیاتی جنگ، می توانست عاملی تعیین کننده باشد.

ذخایر و تأسیسات صنایع نفت

نقاط نفت خیز و تأسیسات نفتی مستقر در منطقه، سومین ویژگی بسیار با اهمیت این بخش از کشور بود که می توانست مورد تهدید دشمن در شرق کارون قرار گیرد.

ایران در زمینه وجود منابع نفت خام و گاز طبیعی از مقام ویژه ای در جهان برخوردار می باشد و در ردیف یکی از قدیم ترین ممالک استخراج کننده نفت محسوب می گردد. طوری که ذخایر شناخته شده نفت تا سال 1365 حدود 59 میلیارد بشکه برآورده شده بود ⁽¹⁾که متأسفانه نگرش غلط به این

ثروت ملی آن را به صورت کالایی جهت فروش و مهم ترین منبع تأمین ارز مورد نیاز کشور درآورده است. از آغاز کشف و صدور این ماده حیاتی، اقتصاد ایران بر پایه وابستگی به آن (نفت) طرح ریزی گردید به طوری که با عدم توجه به ایجاد زمینه های مختلف در بخش کشاورزی و صنایع برای تأمین ارز کشور، به تدریج وابستگی اقتصاد کشور به استخراج و صدور نفت افزایش یافت چندان که ایران به صورت یک کشور تک محصولی درآمد که بیش از 95 درصد درآمدهای آن وابسته به فروش نفت می باشد. ⁽¹⁾.

حال با توجه به وابستگی اقتصاد کشور به نفت و گسترش منابع این ماده در دامنه های غربی زاگرس و خصوصا جلگه خوزستان و به ویژه جنوب اهواز، واضح است که طراحان نظامی دشمن اشغال یا نابودی مراکز نفت خیز کشور را در صدر برنامه های خود گنجانده بودند.

محاصره آبادان تشکیل جبهه شرق کارون

تلاش ارتش عراق برای تصرف آبادان

بررسی محورهای عملیاتی ارتش عراق در خوزستان حاکی از آن است که هدف های حکومت عراق در ابتدای جنگ فراتر از جبران توافقات مرزی است که به گفته سران عراق به اجبار به آن تن داده بودند و یا فراتر از سایر ادعاهای آنان همچون ایجاد امنیت برای مرزهای شان بوده است ⁽¹⁾

(دبیرخانه کنفرانس بین المللی تجاوز و دفاع، «بازشناسی جنبه های تجاوز و دفاع»، ص 74؛ اقتباس از یادداشت شماره 13616 / 7 / 1 / 5 مورخ 11 سپتامبر 1980 دولت جمهوری عراق)

.Minisitry Of Foreign Affairs Of Republic Of Iraq,P.712 - &.

تنها منظور حرکت لشکرهای 1 و 10 ارتش عراق در دست یابی به جاده و شهر اندیمشک را می توان در قطع راه ارتباطی جلگه خوزستان با استان های شمالی و مرکزی کشور به عنوان مهم ترین گلوگاه این جلگه دانست، چرا که غیر از این هیچ هدفی برای به کارگیری دو لشکر در منطقه شمال اهواز متصور نبود. شهر اهواز به عنوان مرکز استان و مهم ترین گره مواصلاتی این جلگه، با توجه به نیروهای اختصاص یافته در تصرف آن، هدف اصلی ارتش عراق در منطقه بود، زیرا لشکر 5 در جنوب این شهر از منطقه طلائیه - جفیر و لشکر 9 از سمت سوسنگرد مأموریت تصرف آن را به عهده داشته اند ضمن این که حرکت لشکر 1 برای قطع راه ارتباطی شمال اهواز و محاصره این شهر از این مسیر، می توانست کمک بسیار مؤثری در موفقیت لشکرهای 5 و 9 باشد. از این دیدگاه، شهرهای خرمشهر و آبادان اهمیت کم تری در اهداف نظامی دشمن داشته اند.

با توجه به مطلب فوق، در هفته اول نبرد، در جنوب اهواز لشکر 5 با به کارگیری یک تیپ تحت امر خود در محور خرمشهر از طریق طلائیه - جفیر وارد خاک ایران شد و با تمرکز عمده توان خود به سمت اهواز، بدون برخورد با مانعی جدی و ضمن تصرف پادگان حمید، به دیوارهای جنوبی شهر اهواز رسید. اما لشکر 3 زرهی که تا این هنگام با مقاومت های مردم در اطراف پل نو مواجه شده بود نتوانست از پل بگذرد، لذا در اطراف آن (پل نو) و در کنار نهر عرایض مستقر گردید. در همین حال لشکر 1 و لشکر 10 زرهی با اشغال سریع منطقه وسیع غرب شوش و دزفول خصوصا پادگان مرزی عین خوش، خود را به رودخانه کرخه رساندند. لشکر 9 نیز با تمامی تلاشی که برای نزدیک شدن به اهواز کرد، در اطراف سوسنگرد از صفوف رزمندگان اسلام نتوانست بگذرد و سرگرم نبرد با آنان بود.

عملکرد عراق در این مدت بیانگر هراس آنان از ورود به شهرها و رویارویی با مقاومت های مردمی در یک جنگ شهری بود طوری که لشکر 9 نیز بر اثر مقاومت دلیرانه نیروهای انقلابی مردم در سوسنگرد، از داخل شدن به شهر بازماند و این تعلل و کندی لشکر 9 سبب ایجاد شکاف بین لشکرهای 5 و 1 گردید.

در نظر گرفتن این احتمال که مردم خوزستان و سایر نقاط کشور در دفاع از ارزش های انقلاب به مقاومت در مقابل تجاوز ارتش عراق می پردازند، سبب

شد که طراحان نظامی، اهداف نظامی را در جهت تجزیه استان خوزستان تعریف کنند، اما بر اثر مقاومت سخت و پایدار مردم در این استان علاوه بر این که یگان های دشمن نتوانستند سریع و آسان به هدف های تعیین شده دست یابند، سرعت اولیه آنها نیز گرفته شد.

در چنین اوضاعی سران عراق به جست و جوی یافتن راه های جدید برای ادامه نبرد پرداختند. مقام های عراق که تا آن زمان از سقوط کامل خوزستان و سرنگونی نظام جمهوری اسلامی سخن به میان می آوردند، اعلام کردند که با جمهوری اسلامی از طریق سازمان های بین المللی وارد مذاکره شده و آتش بس یک جانبه اعلام کردند. اما در مقابل، جمهوری اسلامی با درک واقعی دسیسه های سیاسی، ⁽¹⁾اعلام کرد که تا وقتی که یک سرباز عراقی در خاک جمهوری اسلامی ایران باقی است، حاضر به مذاکره با عراق نمی باشد. این موضع گیری قاطعانه با توجه به زمین گیر شدن ارتش عراق، جنگ را وارد مرحله جدیدی کرد که از ویژگی های این مرحله می توان تغییرات اساسی در اهداف نظامی ارتش عراق را نام برد؛ بدین سان که خرمشهر و جزیره آبادان به عنوان مهم ترین هدف های ارتش عراق در ادامه نبرد مطرح گردیدند و از این پس هر چند دشمن در منطقه سوسنگرد به تلاش خود برای پیش روی به سمت اهواز ادامه می داد لیکن توجه بیش تر خود را به تصرف جزیره آبادان معطوف کرد لذا چنان که در فصل قبل اشاره گردید، از 7 / 7 / 1359 تلاش خود را در منطقه خرمشهر برای ورود به آن مضاعف کرد.

در تصرف اهداف مطرح شده، تنها معبر طبیعی که زمین به فرماندهان ارتش عراق می داد مسیری بود که از شلمچه وارد خرمشهر می شد و سپس با

استفاده از پل خرمشهر بر کارون وارد جزیره آبادان می گردید، لیکن مقاومت شدید رزمندگان در دروازه های خرمشهر و اطراف پل نو، همچون سدی استوار در مقابل تمرکز توان عراق در این محور ظاهر شد. نظامیان عراق با توجه به درک ارزش تصرف منطقه آبادان و خرمشهر، پس از 17 روز نبرد حتی موفق به ورود به شهر خرمشهر نیز نگردیده بودند، لذا طبیعی بود که به دنبال راه های جدید برای رسیدن به حداقل اهداف ممکن یعنی جزیره آبادان باشند تا خود را از بن بست دروازه های شهر خرمشهر نجات دهند.

دو راه کار جدید می توانست عراق را وارد آبادان کند و از این بن بست نجات دهد: نخست، عبور از رودخانه خروشان اروند؛ دوم، عبور از رودخانه های کارون و بهمن شیر.

ضعف های موجود در ارتش عراق و از سوی دیگر ویژگی های خاص رودخانه اروند که عبور از آن را برای هر نیرویی بسیار مشکل می ساخت سبب شد که فرماندهان ارتش عراق عبور از اروند را برای ورود به جزیره آبادان در معادلات خود در نظر نگیرند ⁽¹⁾خصوصا حضور نیروهای مردمی و رزمنده در جزیره آبادان به طور حتم می توانست در زمان عبور عراقی ها از اروند لطمات جبران ناپذیری را بر آنها وارد آورد. اما عبور از رودخانه بهمن شیر با توجه به ضعف شدید سازمان های نظامی در دفاع از مناطق سرزمینی می توانست به سهولت انجام پذیرد و این عبور از بهمن شیر به هیچ عنوان نمی توانست با عبور از اروندرود قابل قیاس باشد، لذا فرماندهان ارتش عراق عبور از کارون را در دستور کار خود قرار دادند و این عبور می توانست این نتایج را در ادامه نبرد در منطقه عمومی آبادان دارا باشد:

1- بستن راه تدارکاتی شهر خرمشهر که تنها راه ارتباطی این شهر از طریق آبادان و آن هم از طریق جاده اهواز - آبادان و بندر ماهشهر - آبادان صورت می گرفت. قطع این راه ارتباطی، محاصره کامل خرمشهر محسوب می گردید.

2- ایجاد یک فضای مانوری جدید در شرق کارون برای دسترسی به جزیره آبادان.

3- تقسیم قدرت دفاعی خرمشهر در دو منطقه ⁽¹⁾

همچنین برادر «بنادری» که در آن زمان مسئول عملیات سپاه آبادان بود، گفت: «ما قبل از عبور عراق از کارون نیروهای آبادان را به صورت گروه های 110 نفره به خرمشهر می فرستادیم اما پس از عبور عراق از کارون، به سمت مارد متوجه شدیم.».

4- خارج کردن صحنه نبرد از جنگ های خیابانی به مناطق باز. با توجه به تجهیزات و آموزش رزمندگان، تا آن زمان تجربه ثابت کرده بود که مقاومت ها تنها در سکونت گاه ها شکل می گیرد، یعنی جایی که انسان های متعهد بتوانند در پناه حفاظی با استفاده از سلاح های انفرادی و سبک و همچنین وسایل دست ساز چون کوکتل مولوتف به دفاع بپردازند.

برقراری پیوند عمیق سپاه و نیروهای مردمی در آن مقطع و انگیزه های بسیار بالای آنان در دفاع عاشورایی در مقابل قوای تجاوزگر آن چنان بود. ⁽²⁾که برادران ارتشی مستقر در شهر را نیز کاملا دگرگون ساخته و آنان نیز جنگ عاشورایی را به محاسبات مادی ترجیح داده بودند ⁽³⁾و در کربلای خرمشهر و آبادان به دفاع از انقلاب پرداخته و توکل بر خدا و انجام تکلیف الهی را در سرلوحه تدابیر خود قرار داده بودند. ⁽⁴⁾.

این وحدت به وجود آمده در بین تمامی نیروهای مدافع خرمشهر، سبب شد عراق به سمت کارون حرکت کند و به اجرای علمیات عبور از رودخانه کارون تن در دهد. عراق در این عبور بسیار محتاطانه عمل کرد و همواره به دنبال ایجاد تأمین برای نیروهای عبور کننده بود.

منطقه عبور از رودخانه کارون در منطقه میان روستای «مارد» و روستای «سلمانیه» انتخاب گردید که در منطقه به آن «قصبه» گفته می شود. البته دلایل ارتش عراق در انتخاب این محل می تواند پارامترهایی همچون نزدیکی به جاده اهواز - آبادان و وجود یک جاده خاکی در رسیدن به رودخانه کارون و فاصله مناسب از رودخانه بهمن شیر به منظور توسعه سرپل را دربرگیرد.

شب 19 مهرماه نیروهای شناسایی عراق از رودخانه کارون - که هیچ گونه دفاعی از آن صورت نمی گرفت - به راحتی عبور کردند و تا روستای مارد را مورد شناسایی قرار دادند. ⁽¹⁾وقتی آنان از نبودن نیروهای ایرانی در منطقه اطمینان حاصل کردند، ⁽²⁾فرمانده تیپ 6 زرهی را که مسئولیت عبور از کارون را داشت، آگاه ساختند و این فرمانده نیروهای کماندویی تیپ 33 نیروی مخصوص را که در اختیار تیپ 6 زرهی بود، به منطقه اعزام کرد. حضور نیروهای کماندویی عراق در شرق کارون امنیت لازم را برای ورود قسمتی از توان زرهی تیپ 6 فراهم آورد، لذا سپیده دم روز 19 مهرماه، عراق با نصب پل نظامی بر رودخانه کارون، یگان های رزمی خود را به شرق این رودخانه منتقل کرد و آنها

را در جناح های مختلف گسترش داد. با حضور این نیروها در شرق کارون، حدود ساعت 7 صبح همان روز (19 مهر) جاده اهواز - آبادان بسته شد و تعدادی اتوبوس مسافربری که روی جاده در حال تردد بودند، به دست عراقی ها افتاد و سرنشینان آنها نیز اسیر شدند.

خبرگزاری پارس در این باره گزارش داد:

«نیروهای دشمن با احداث پلی روی رودخانه کارون در نزدیکی دارخوین، اوایل صبح امروز[19 / 7 / 1359] از کارون گذشته و جاده اهواز - آبادان را قطع کردند و عده زیادی (حدود 900 نفر) را که غالبا غیر نظامی و از اهالی آبادان و خرمشهر بودند، به اسارت درآوردند و پس از بردن آنها به غرب کارون، مردان را از زنان جدا کردند. مردان را راهی عراق و زنان را آزاد می کنند.»

همچنین اطلاعات سپاه اهواز در ساعت 20:30 همین روز گزارش داد:

«نیروهای عراقی در 15 کیلومتری آبادان هستند. مردم و جوانان بسیج شهر آماده دفاع اند. به نظر می رسد به خاطر مقاومت رزمندگان، عراقی ها قصد دارند با تمرکز فشار در این محور خرمشهر را تصرف نمایند.» ⁽¹⁾.

فرماندهی ارتش عراق نیز که اخبار نظامی خود را در قالب بیانیه به اطلاع رسانه ها و مردم عراق می رسانید، در بیانیه 72 خود اعلام کرد:

«نیروهای قادسیه در ساعت 8 مورخه 19 / 7 / 1359 (11 / 10 / 1980) بر طبق محاسبات دقیق که دشمن را غافل گیر ساخت، از رودخانه کارون عبور کردند. نتیجه خسارات مشهور به دشمن در این روز چنین بوده است:

نیرو: 50 کشته، 536 اسیر نظامی، 20 اسیر از پاسداران[امام] خمینی.

تجهیزات: یک هواپیما، یک هواپیمای فانتوم، دو هلی کوپتر ضد تانک، یک توپ 178 میلی متری...

خسارت های ما: انهدام دو تانک و دو خودرو، 2 کشته و 11 مجروح، تعداد افراد دشمن که در خرمشهر و آبادان کشته شده اند، بیش از هزار تن برآورد می شود. تعداد مجروحین بیش از این است.» ⁽²⁾.

با اطلاع سپاه آبادان از حضور نیروهای عراقی در شرق کارون، بلافاصله حدود یک گروهان نیرو به روستای مارد اعزام شد، اما دشت صاف و بی عارضه منطقه و نبود تجهیزات مناسب امکان مقابله جهت جلوگیری از توسعه رخنه را به آنان نمی دهد.

تیپ 6 زرهی با برقراری سرپلی از رودخانه کارون تا جاده اهواز - خرمشهر و به عرض حدود 2 کیلومتر، یک پل پی. ام. پی. بر رودخانه نصب کرد، سپس به تقویت منطقه شرق کارون پرداخت و پس از سه روز یعنی در شب بیست و دوم به سمت روستای مارد رفت و آن را به تصرف خود درآورد و صبح روز بعد نیز به سمت جاده ماهشهر - آبادان حرکت و با تصرف این جاده عملا جزیره آبادان را به طور کامل از زمین به محاصره خود درآورد. هر چند قصد عراق در عبور از رودخانه کارون، دسترسی به جزیره آبادان بود اما به لحاظ ایجاد امنیت در محل پل های روی رودخانه کارون، لازم بود این سرپل در قسمت شمالی نیز توسعه یابد، لذا عراق نیروهای خود را تا چند صد متری روستای سلمانیه در قسمت شمالی منطقه گسترش داد ⁽¹⁾.

در دسترسی آسان عراق به منطقه بسیار حیاتی شرق کارون همواره این پرسش مطرح بوده است که پس از 19 روز از شروع جنگ چرا مسئولان نظامی کشور و بنی صدر به عنوان فرمانده نیروهای مسلح، هیچ گونه آمادگی را جهت مقابله با این حرکت ایجاد نکرده بودند؟ این در حالی است که لشکر 21 ارتش بری اجرای عملیات آفندی در منطقه دزفول آماده می گردید ⁽²⁾و توان لشکرهای 77 و 16 ارتش نیز در اختیار فرماندهی وقت قرار داشت، لذا علل این سهل انگاری را باید در اندیشه ها و ضعف وجود سیستم فرماندهی حاکم بر جنگ خصوصا بنی صدر که با اعتماد به تئوری واگذاری زمین و کسب زمان، موضوع را تحلیل می کرد، جست و جو کرد.

به هر صورت، عراق در منطقه شرق کارون سرپل بسیار مهمی را کسب کرد ⁽³⁾و

با توسعه آن، زمینه را برای دسترسی به جزیره آبادان فراهم ساخت. هر چند به طور مستقیم وجود این سرپل باعث تجزیه توان مدافعان خرمشهر، محاصره جبهه خرمشهر و آبادان و خطر سقوط این دو شهر گردید. اما به طور غیر مستقیم نیروهای مردمی و سپاه را ناچار به خروج از دیواره های شهر و حضور در مناطق بیابانی کرد، حضوری که با توجه به نیازهای عملیاتی، سبب ایجاد زمینه های رشد سازمانی و به کارگیری جامع تر نیروهای مردمی و درک شیوه های جنگ های نامنظم گردید و نقطه آغازی در تشکیل یک نیروی نظامی مردمی در بطن جنگ شد.

اقدامات هماهنگ عراق و ضد انقلاب

در اوضاع بحرانی هفته سوم دفاع مقدس که عراق کلیه امکانات نظامی و تبلیغاتی خود را جهت تصرف آبادان برای رسیدن به برتری سیاسی، نظامی بسیج کرده بود، وضعیت در جبهه خودی نابسامان و دست خوش فشارهای مختلف بود و اگر اقدامات مؤثری از جانب نیروهای مدافع حتی برادران ارتش می شد، برگرفته از اعتقادات دینی و احساسات پاک آنها بود. عوامل مؤثر در تقویت اوضاع بحرانی در سه بعد اصلی قابل بررسی است که عبارت بود از:

«نیروهای عراقی امشب قصد دارند از رودخانه اروند عبور کرده، خود را به آبادان و خرمشهر برسانند.» ⁽¹⁾.

بدیهی است در این اوضاع، فرماندهی جبهه آبادان در تردید برای مشخص کردن اولویت منطقه به کارگیری نیروهای معدود خود در حاشیه شرقی کارون یا جناح شمالی اروند، بسیاری از فرصت ها را از دست داده است.

«از ساعت 3 تا 4 بامداد امروز (19 / 7 / 1359) ستاد سپاه پاسداران در ارومیه و پادگان لشکر 64 و اطراف شهر ارومیه مورد هجوم افراد مسلح با سلاح های سبک و سنگین قرار گرفت که نیروهای ارتش و سپاه و رزمندگان منطقه با آنان مقابله کردند. درگیری در طول روز ادامه داشت که ضمن آن 17 نفر شهید و 55 نفر مجروح شدند. از مهاجمین 9 نفر کشته و 7 نفر دست گیر شدند. درگیری پراکنده در اطراف شهر تا اواخر شب ادامه یافت.»

در گزارش دیگری نیز واحد اطلاعات سپاه در همان روز گزارش داد:

«قرار است ساعت 7 شب از طرف دمکرات ها، کومه له و دولت عراق حمله شدیدی به پادگان پیرانشهر آغاز شود. عراقی ها شب گذشته مهارت زیادی به دمکرات ها و کومه له تحویل داده اند و این ها اکنون در روستای غزل آباد تجمع کرده اند و همراه یک ستون از ارتش عراق در اطراف رودخانه بادین آباد کمین کرده، منتظر رسیدن شب هستند. ضمنا نیروهای خودی منطقه را تا نزدیکی پادگان سنگربندی کرده اند. سنگربندی ادامه دارد.» ⁽¹⁾.

با تشدید بحران در جبهه آبادان و نزدیک شدن نیروهای دشمن به این شهر، در حالی که آبادان زیر بمباران و گلوله باران شدید بود و مسئولان در تلاش بودند تا از سقوط خرمشهر و آبادان جلوگیری کنند، ستاد مشترک ارتش در خبری درباره جبهه شمال غرب گزارش داد:

«در روز 27 / 7 / 1359 اسلحه و مهمات زیر از طرف مأمورین عراقی با حمایت یک واحد کماندو از لشکر 8 عراق به داخل خاک ایران در منطقه جلدیان (شمال پیرانشهر) حمل و در اختیار گروه های خراب کار داخلی ایران قرار داده شد: مسلسل کلاشینکف 42 قبضه، تفنگ برنو 10 قبضه، خمپاره انداز 18 قبضه، مهمات سلاح سبک حدود 20 هزار تیر.» ⁽²⁾.

بنی صدر در مصاحبه با مجله «نوول ابزرواتور» در تاریخ 22 / 7 / 1359) روزی که عراق حرکت اصلی خود از سرپل کارون به طرف آبادان را شروع کرد) گفت:

«این ارتش است که دلیرانه در برابر عراق از وطن دفاع می کند نه پاسداران. این همان ارتشی است که من از همان روز اول از آن دفاع می کردم و لزوم بازسازی و تقویت آن را به همه هشدار می دادم. ارتش 30 بار از پاسداران از هر نظر مهم تر و قوی تر است. این ضد انقلابیونند که ارتش را نمی خواهند و ضد انقلابیون در همه جا هستند، حتی در دولت.» ⁽¹⁾.

بدیهی است عدم حضور به موقع نیروهای انقلاب در مقاطع حساسی از جنگ مانند زمان عبور عراق از رودخانه کارون، تحت تأثیر چنین حالتی در فرماندهی جنگ بوده است.

تلاش عراق در عبور از رودخانه بهمن شیر

کندی حرکت نیروهای عراق در عبور از رودخانه کارون نمایانگر دو نکته بود: اول آن که این نیرو روحیه لازم برای اجرای یک عملیات سریع و در عمق را نداشت و در هر لحظه منتظر هجوم نیروهای خودی بود که به طور حتم مشاهده رشادت های مدافعان خرمشهر عامل اصلی آن بوده است. دوم این که برای فرماندهی نیروی عبور کننده، ترکیب مانور نیروی پیاده تکاور و ادوات زرهی جهت حرکت در عمق، اصل مسلمی بوده است ولی نیروهای تکاور آنان با وجود دارا بودن توان برای نفوذ بیش تر در عمق، تا زمان نصب پل و عبور ادوات زرهی صرفا جهت برقراری تأمین سرپل به کار گرفته شدند. این دو ضعف عمده بعدها سبب گردید که عراق نتواند به اهداف خود در جزیره آبادان دست یابد.

محاصره جزیره آبادان به وسیله ارتش عراق در پی تصرف جاده ماهشهر - آبادان، هر چند خطرهایی جدی برای شهرهای آبادان و خرمشهر به وجود آورده بود، اما هنوز هدف اصلی ارتش عراق در این مقطع یعنی تصرف این جزیره و تسلط بر اروندرود، حاصل نشده بود، لذا می بایست نیروهای موجود در سرپل شرق کارون به عملیات عبور از رودخانه دیگری یعنی عبور از بهمن شیر اقدام می کردند. برای رسیدن به این مهم، تیپ 6 زرهی از لشکر 3 زرهی به همراه واحدهایی از تیپ 33 نیروی مخصوص مسئولیت اجرای عملیات را عهده دار گردیدند.

نحوه عملیات از بهمن شیر نیز همانند عبور از کارون طراحی شده بود، بدین ترتیب که ابتدا با استفاده از تاریکی شب منطقه شناسایی شد و قبل از روشنایی، نیروهای کماندو با استفاده از وسایل عبوری متحرک به آن سوی رودخانه منتقل شدند و زمینه را جهت ورود ادوات زرهی که بلافاصله پس از نصب پل باید منتقل می شدند، فراهم ساختند، با این تفاوت که وجود نخلستان با عمق 400 الی 500 متر در دو طرف رودخانه، اقدامات مهندسی بیش تری را برای تسلیح و دسترسی ادوات زرهی و خودروها به رودخانه طلب می کرد.

در آن هنگام روی رودخانه بهمن شیر دو پل ایستگاه 7 و ایستگاه 12 جهت برقراری ارتباط با جلگه خوزستان نصب بود، اما نیروهای عراق در عبور از رودخانه بهمن شیر از این دو پل استفاده نکردند و کوی ذوالفقاری را که با کمک برخی از خائنان ⁽¹⁾منطقه شناسایی کرده بودند، برای عبور از بهمن شیر برگزیدند. دلیل این امر را می توان در دو پارامتر جست و جو کرد: اول پرهیز عراق از ورود به شهر آبادان با توجه به تجارب ورود به خرمشهر و اجتناب از جنگ شهری؛ دوم آن که در منطقه ذوالفقاری ⁽²⁾فاصله میان رودخانه های اروند و بهمن شیر کم تر است. وانگهی از لحاظ نظامی، در عبور از بهمن شیر دو هدف مهم می توانسته وجود داشته باشد که یکی تصرف جاده خسرو آباد (آخرین راه ارتباطی با ساحل جنوبی کشور) و دیگری دسترسی به ساحل اروندرود بود و به تحقیق رسیدن به این دو هدف از طریق کوی ذوالفقاری با سهولت بیش تری امکان پذیر بوده است.

در کتاب «هویزه، آخرین گام های اشغالگر» در وقایع 9 / 8 / 1359 (عملیات عراق در بهمن شیر به منظور تصرف آبادان) آمده است:

«عبور از رودخانه بهمن شیر با وجود فاصله زیاد از عقبه اصلی دشمن و مشکلات نظامی خاصی که داشت، تنها راه دست یابی به جزیره آبادان و تصرف شهر بود. عراق برای تحقق این امر می بایست بر قسمت شرقی رود کارون دست یافته و با پیش روی به سمت جنوب و زدن پل روی بهمن شیر، تصرف جزیره آبادان را امکان پذیر سازد.

عراق در جست و جوی راه مناسب برای دسترسی به شرق کارون، نیروهای خود را به سمت شمال کشید و از دو محور مارد (12 کیلومتری شمال آبادان) و سلمانیه (20 کیلومتری شمال آبادان) اقدامات مهندسی برای عبور از کارون را آغاز کرد. عراق یک بار از نیمه دوم مهرماه در منطقه مارد برای احداث پل روی کارون به اقدامات مهندسی پرداخت که با هوشیاری و اقدام به موقع افراد بومی در مطلع ساختن نیروهای خودی و به همت نیروهای سپاه و هوانیروز از ادامه فعالیت مهندسی دشمن ممانعت شد

و هشت تن از نیروهای عراقی که برای ساحل سازی به قسمت شرقی کارون رخنه کرده بودند نیز به اسارت درآمدند. دشمن بار دیگر در 19 مهرماه حدود ده کیلومتر بالاتر از محل پیشین در حدفاصل مارد و سلمانیه، شب هنگام، به احداث پل پرداخت و در حین غافل گیری نیروهای خودی، از کارون عبور کرد و در حدود ساعت 8:30 صبح به جاده اهواز - آبادان رسید و نزدیک به 900 غیرنظامی را (که در این جاده رفت و آمد می کردند و اطلاعی از عبور عراقی ها از کارون نداشتند) به اسارت گرفت.

عراق تا دو روز پس از ورود به سمت شرقی کارون بر اثر مقاومت دلیرانه نیروهای خودی نتوانست منطقه مارد را تصرف کند، ولی سرانجام با فشار و کشتار بسیار، به دشواری مارد را به اشغال درآورد. وقتی نیروهای خودی از مارد عقب نشستند، عراق برای تصرف آبادان مصمم تر شد، لذا در نقطه ای از ساحل شرقی کارون که در تصرف داشت، پل دیگری احداث کرد و با تقویت نیروهای خود در این محور، حملات متعددی را در حاشیه شرقی رود کارون به سوی آبادان آغاز کرد. نیروهای معدود خودی به مقاومت پرداختند، اما فشار دشمن بسیار شدید بود و نیروهای خودی ناچار به سمت ایستگاه 7 عقب نشستند. به این ترتیب عراق تا آستانه آبادان پیش رفت. این مرحله تا 23 مهر طول کشید.

با استقرار نسبی دشمن در معابر وصولی آبادان، نیروهای خودی با درک موقعیت نظامی منطقه و خطر سقوط آبادان، که گاهی به طور نامنظم به دشمن حمله می کردند و شاهد موفقیت هایی نیز بودند؛ از جمله، عملیاتی که نیروهای خودی متشکل از تکاوران ارتش و برادران سپاه روز بیست و نهم مهر در محور ایستگاه 7 انجام دادند و با فداکاری موفق شدند نیروهای زرهی و پیاده دشمن را حدود پنج کیلومتر عقب برانند و مواضع آنها را تصرف کنند ولی بر اثر عدم پشتیبانی ناچار به ترک مواضع و عقب نشینی به سنگرهای قبلی شدند.

در حالی که شهر در محاصره قرار گرفته بود و به طور دائم به وسیله هواپیماها و توپخانه دشمن از دو سمت هدف قرار می گرفت. حجت الاسلام «جمی» امام جمعه آبادان - که بخشی از بدنش نیز فلج بود - در جمع مردم و رزمندگان حاضر می شد و با ایراد سخن رانی های مهیج تأکید می کرد که عراقی ها هیچ گاه نخواهند توانست آبادان را تصرف کنند و این خیال خامی است که بعثی ها در سر می پرورانند. حضور دائمی امام جمعه و تلاش او در تشویق به ایستادگی و مقابله با دشمن، از عوامل مهم تداوم اراده مقاومت در روحیه مدافعان شهر آبادان بود.

عراق با رسیدن به نزدیکی ایستگاه 7، از نظر معابر وصولی و ورود به جزیره آبادان چند راه در پیش رو داشت، اما تجربه خرمشهر به او آموخته بود که در رویارویی با نیروی مردم، دست یابی به هدف تعیین شده آسان نخواهد بود و برای نیل به هدف بهای سنگینی باید بپردازد؛ مثلا، تصور می کرد ایستگاه 7 منبع بزرگی از نیروهای نظامی و مقاومت مردمی است، لذا از ادامه پیش روی در این محور خودداری کرد، در حالی که نیروهای مدافع در ایستگاه 7 کم تر از یک گردان بودند.

در ادامه کار، دشمن نیروهای جدیدی وارد منطقه کرد. این نیروها پس از قطع جاده اهواز - آبادان به سمت منتهی الیه شمال شرقی آبادان پیش روی کردند. مزیت این مانور برای دشمن در آن بود که بدون درگیری با نیروهای مقاومت و با پیمودن منطقه ای خالی از نیروهای نظامی، به راحتی به نخلستان های کناره بهمن شیر رسیدند. به این ترتیب آبادان از لحاظ زمینی کاملا در محاصره قرار گرفت به نحوی که حتی امکان تردد نفر نیز از نیروهای خودی سلب شد. تنها راه ارتباطی باقی مانده، راه آبی بندر امام خمینی به خور موسی و بهمن شیر بود که عبور از این راه آبی با لنج صورت می گرفت و از این پس برای ارتباط با آبادان به جای دو ساعت، حداقل بیست و چهار ساعت وقت لازم بود.

در این حال، نیروهای خودی مستقر در جزیره آبادان که عبور دشمن از رودخانه بهمن شیر را نزدیک می دیدند، در مقام چاره جویی برآمدند و تصمیم گرفتند روز هفتم آبان با «دوبه» ⁽¹⁾به آن طرف رودخانه بروند و به عراقی ها شبیخون بزنند. ده تن از برادران سپاه، تعدادی از تکاوران و عده ای از افراد بومی برای اجرای این برنامه مهیا شدند، اما شب هنگام دشمن آتش شدیدی روی منطقه فروریخت و دوبه ای که مسئولیت انتقال نیروهای خودی به آن سوی آب را داشت، دیرتر از موعد مقرر به محل استقرار آنان رسید. اما در تاریکی هوا، از آنان رد شد و اندکی بعد مورد اصابت آتش دشمن قرار گرفت. به ناچار نیروها بعد از چند ساعت انتظار، از آمدن دوبه ناامید شدند و ساعت 4 صبح به شهر بازگشتند. از سوی دیگر، در همین شب نیروهای عراقی در حوالی کوی ذوالفقاریه پلی روی بهمن شیر احداث کردند و اوایل صبح در عین غافل گیری وارد جزیره آبادان شدند.

پیرمردی به نام «دریاقلی» که در آبادان اوراقچی بود. به محض دیدن عراقی ها در این سمت آب، به نزدیک ترین نیروهای مقاومت که از نیروهای دادگاه انقلاب آبادان و در مسجد الرسول (ص) مستقر بودند، وضعیت را اطلاع داد. این نیروها (شش تن همراه با یک قبضه آر. پی. جی. و چند قبضه ژ - 3) اولین افرادی بودند که به مقابله با عراقی ها پرداختند. عراقی ها هر کس را که در مسیر پیش روی خود به سوی مرکز شهر می دیدند به اسارت می گرفتند. با رسیدن اولین گروه مقاومت و کند شدن حرکت عراقی ها، نیروهای دیگر به تدریج از راه می رسیدند. ادامه ماجرا از زبان سه شهید بزرگوار، اکبر علی پور، یاسر مهربان و حمید قبادی نیا از اعضای سپاه آبادان نقل می شود. ⁽¹⁾.

اکبر علی پور:

«آن شب از مأموریت انجام نشده (عبور از بهمن شیر به وسیله دوبه با هدف ضربه زدن به عراقی ها در آن سوی بهمن شیر) حدود 4 صبح به شهر بازگشتیم؛ نماز صبح را خواندیم و به محض این که می خواستیم بخوابیم، به ما اطلاع دادند عراق از آب عبور کرده و وارد کوی ذوالفقاریه شده است. بچه ها نخوابیده، بلند شدند با همان خستگی و کوفتگی رفتیم ذوالفقاریه. از پاسگاهی که سر راه آبادان - خسرو آباد بود نمی شد جلوتر رفت چون بعد از این پاسگاه تمامی جاده به اشغال عراقی ها درآمده بود. آن روز تا بعدازظهر درگیری شدید بود و به علت شدت تیراندازی، دشمن نمی توانست با انتقال موارد و تجهیزات از روی آب نیروهایش را تدارک کند، فقط به وسیله هلی کوپتر چندین بار توانست مقداری مواد و مهمات به نیروهایش برساند. مهم ترین نتیجه این درگیری این بود که دشمن توانایی جنگیدن رو در رو با ما را ندارد. در منطقه ذوالفقاریه که در واقع نوعی جنگ شهری در منطقه ای پر درخت در گرفته بود، نیروهای ما خودشان را و قوت خودشان را پیدا کردند و به این که می توانند بجنگند، مطمئن شدند. عراقی ها نیز دریافتند که در این نوع جنگ نمی توانند دوام بیاورند.» ⁽²⁾.

یاسر مهربان:

«صبح ما تازه به مقر رسیده بودیم که برادر اسلامی مسئول عملیات گفت عراقی ها وارد ذوالفقاریه شده اند. رفتیم نزدیک پاسگاه، تمام منطقه زیر آتش عراق بود، هیچ کاری نمی شد کرد؛ بچه ها به چند گروه دوازده، سیزده نفری تقسیم شدند که مسئولیت گروه ها را غلام نوروزی، اکبر علی پور و قبادی نیا برعهده گرفته و قرار گذاشتند هر گروه به سمتی بروند. دو گروه از وسط رفتند و بعد تقسیم شدند، یک گروه هم به

سمت چپ رفت که عراقی ها را دور بزند... درگیری شروع شد، عراقی ها داخل نخلستان شده بودند. یک سر و صدایی برپا شده بود که هر کسی از نظر ایمان ضعیف بود، وحشت می کرد، چون کسی نمی دانست داخل نخلستان چه خبر است و عراقی ها کجا هستند، ولی از هر کجا صدای تیراندازی می آمد، درست مثل هنگام غروب که پرنده ها با سر و صدای زیاد بر می گردند، به همین شکل سر و صدای عجیبی تمام منطقه را پوشانده بود. ما هم توکل بر خدا کردیم و وارد نخلستان شدیم. ما که درگیری را شروع کردیم، نیروهای کمکی هم آمدند؛ نیروهای ارتش، فدائیان اسلام و سایر نیروهای اعزامی. ما داخل نخلستان را دقیقا نمی دیدیم ولی به سمت عراقی ها تیراندازی می کردیم. همین طور در نخلستان جلو می رفتیم، بعد خودم یکی از زخمی ها را عقب بردم و موقع برگشتن یک گروه 40، 30 نفری از بچه های بسیج را داخل نخلستان آوردم. هوا که تاریک شد از فرمانده عملیات سپاه دستور رسید که هر طور هست تا صبح داخل نخلستان باقی بمانید و عقب نشینی نکنید.» ⁽¹⁾.

حمید قبادی نیا مسئول بسیج آبادان:

«... ما به طرف ذوالفقاریه حرکت کردیم و به پاسگاه خسروآباد رسیدیم. آن جا از نیروهای ژاندارمری وضعیت را سؤال کردیم و بنا به تشخیصی که دادیم، نیروها را به دو دسته تقسیم کردیم: یک گروه رفتند جلوی عراقی ها و یک گروه هم به سمت ذوالفقاریه؛ تقریبا عراقی ها را در زاویه قرار دادیم. گروه های دیگر همراه با بچه های مساجد و ژاندارمری جلوی عراقی ها را گرفتند و آنها را کشاندند داخل نخلستان و مانع گسترش عراقی ها شدند. درگیری همین طور ادامه داشت، پیش بینی می شد که اگر کار به تاریکی بکشد، دیگر عقب راندن عراقی ها میسر نیست و امکان دارد آنها جلو بیایند و شهر سقوط کند، به ناچار با همان آرایش شروع به پیش روی کردیم، به طوری که ساعت 12 الی 1 بعد از نیمه شب به کنار بهمن شیر و به سیل بندهایی که قبلا برای جلوگیری از نفوذ آب به شهر زده بود، رسیدیم.

عراقی ها که تا این جا 50 - 60 کیلومتر داخل خاک ما نفوذ کرده بودند، الان در بد وضعی قرار داشتند. مقاومت و شجاعت بچه ها، عراقی ها را متعجب ساخته بود. بچه ها تا آن جا که در توان داشتند کار کردند، حتی بعضی از نیروهای مساجد دست خالی آمده بودند و اسلحه بچه هایی را که شهید یا زخمی می شدند بر می داشتند و می جنگیدند. تعدادی از نیروها به نزدیکی پل شناوری که عراق نصب کرده بود،

رسیدند. هم زمان با تاریک شدن هوا و جزر آب، پل در دو سمت ساحل رودخانه به گل نشسته بود، بچه ها هم بولدوزری را که می خواست از روی پل بگذرد با آر. پی. جی. زدند. به دنبال آن، سایر ادوات و وسایلی که قصد عبور از پل را داشتند، متوقف شدند، به این ترتیب راه پل به کلی مسدود و عقبه نیروهای عراقی قطع شد.

با پیش آمدن چنین وضعیتی، نیروهای عراقی ناامیدانه به مقاومت های پراکنده دست زدند، عده ای هم تسلیم شدند و یا به قصد فرار خود را به بهمن شیر انداختند. به طور کلی چون در محاصره قرار گرفته بودند و رعب و وحشت سهمگینی بر آنها افتاده بود، قادر به جنگیدن نبودند.

در این حال عراقی ها نیروهای خودی را در پیش رو داشتند و در پشت سر رودخانه بهمن شیر را. پیش روی نیروهای خودی، ابتکار عمل و سرعت عملیات[آنان] ، مانع هر گونه تصمیم گیری برای عراقی ها شده بود. با مجاهدت نیروهای خودی تا ساعت 1 بامداد عملیات متوقف کردن و عقب راندن نیروهای عراقی با موفقیت کامل به انجام رسید. با رسیدن نیروها به سیل بند بهمن شیر و از کار انداختن پل دشمن، در واقع اساسی ترین کار این عملیات پایان یافت. البته بسیاری از نیروهای عراقی با استفاده از تاریکی شب خود را در نخلستان مخفی کرده بودند که با روشن شدن هوا، رزمندگان شروع به پاک سازی منطقه کردند.» ⁽¹⁾.

یاسر مهربان:

«صبح فردای آن روز وحشت عجیبی بین عراقی ها افتاده بود، چون هیچ راهی نداشتند خود را به آن طرف آب برسانند و بسیاری از نیروهایشان به هنگام فرار از پشت تیر خورده بودند. صبح سلاح های باقی مانده از دشمن را جمع آوری کردیم و به پاک سازی بقایای نیروهای عراقی در میان نخلستان ها پرداختیم و تا چهار پنج روز بعد از عملیات، جسد آنها را از آب می گرفتیم.» ⁽²⁾.

در تحلیل این پیروزی برای مدافعان آبادان، به هیچ عنوان نباید از دریچه محاسبات نظامی به موضوع نگریست و به ارزیابی توان نظامی در بعد طراحی و اجرا پرداخت که این عکس واقعیت خواهد بود، چرا که از لحاظ نظامی ما در پایین ترین وضعیت ممکن بودیم و تا آن هنگام در پناه ساختمان های شهر و با تجهیزات بسیار ساده به دفاع پرداخته بودیم در صورتی که این بار در خارج از شهر و در دشت صاف و سپس نخلستان ها به توان قابل توجهی از تیپ 6 زرهی

حمله کردیم و با عنایت خدا به پیروزی رسیدیم و موفقیت از آن نیروهای اسلام گردید، لذا پیروزی در این عملیات را باید جلوه ای از قدرت خداوند دانست که در چهره ها و عملکرد بندگان مخلص او ظاهر و نمایان گشته بود و هدیه ای بود از طرف او که به همه دلباختگان تقدیم می کرد.

مقاومت همه جانبه مدافعان خرمشهر و آبادان بازتاب جهانی گسترده ای داشت. به عقیده کارشناسان نظامی، صدام حاضر بود به هر قیمت ممکن خرمشهر و آبادان را تصرف کند. رادیو «کلن» هم زمان با شکست عراق در بهمن شیر گفت:

«ناظران بی طرف و کارشناسان نظامی معتقدند صدام برای حفظ پرستیژ و بقایای حکومت خود حاضر است به هر قیمتی هر چند بسیار گران، دو شهر آبادان و خرمشهر را به تصرف نیروهای عراق درآورد تا در مذاکرات احتمالی صلح بتواند از مواضع یک دولت فاتح نظرات خود را به ایران بقبولاند؛ آرزویی که به نظر کارشناسان نظامی با در نظر گرفتن دفاع جانانه مردم شهرهای آبادان و خرمشهر میسر نخواهد بود...» ⁽¹⁾.

در روزهای قبل از حماسه بهمن شیر نیز این رادیو در تحلیلی، جنبه های مختلف مقاومت مردمی در جمهوری اسلامی ایران و تضادهای خبری در رسانه های دولت عراق را مورد بحث قرار داده بود:

«وابستگان نظامی غربی مقیم بغداد معتقدند که از نظر تئوری نظامی، یعنی با توجه به قدرت تهاجمی عراق و نیروی دفاعی ایران، بایستی شهرهای محاصره شده آبادان و خرمشهر روزها قبل به تصرف نیروهای عراق درآمده باشد. به این منظور لازم بود عراق چترباز در آن جا پیاده کند و تانک های بیش تری به جبهه اعزام دارد. معلوم است که تنها با آتش توپخانه و بدون پیاده نظام این منظور عملی نخواهد شد. البته در اعلامیه های رسمی فرماندهی ارتش عراق مرتب از پیش روی بدون وقفه سربازان عراق سخن می رود، در حالی که گزارش هایی که خبرنگاران خارجی ارسال می کنند، عکس این ادعا را ثابت می کند و حاکی از آن است که سربازان و سپاهیان ایرانی با شهامتی فوق تصور در مقابل دشمن که از لحاظ ساز و برگ نظامی بر آنها برتری دارد، می جنگند و حتی پاسداران انقلاب که اغلب فاقد آموزش نظامی کامل نیز هستند، با رشادتی قابل تحسین، بدون کوچک ترین هراس از مرگ، در مقابل آتش توپخانه و تانک های عراقی ایستادگی می کنند.» ⁽²⁾.

عملیات کوی ذوالفقاریه ضمن این که عراق را از دسترسی به جزیره آبادان مأیوس کرد، به جوانان مدافع آبادان این اعتماد را داد که می توان در خارج از دروازه های شهر با دشمن متجاوز به نبرد پرداخت و ضربات خرد کننده ای به او وارد کرد. در ادامه این نبرد، بلافاصله پس از عقب نشینی عراق از جنوب رودخانه بهمن شیر، نیروهای انقلاب از این رودخانه عبور کردند و با افراد دشمن درگیر شدند و تلفات سنگینی بر آنها وارد آوردند که دشمن ناچار از منطقه آبادان دور شد و به پدافندی زود هنگام پرداخت.

در اینجا سؤالی مطرح می گردد: چرا دشمن در عبور از کارون موفق بود و هیچ گونه مقاومتی در برابر او نبود، اما در عبور از بهمن شیر چنین مقاومتی صورت گرفت؟ برادر بنادری مسئول وقت عملیات سپاه آبادان، در پاسخ به این سؤال چند عامل را برشمرد:

«اول آن که دقیقا وظایف مشخص نبود، یعنی معلوم نبود وقتی عراق از کارون عبور نمود چه نیرویی وظیفه مقابله با آن را دارد.

ثانیا به طور غیر مستقیم نیروهای مردمی و سپاه نقش خود را بیش تر در دفاع از شهر احساس می کردند، لذا در شهرها حضور فعال تری را از خود نشان می دادند و خارج از شهرها را در مسئولیت ارتش به عنوان نیروی نظامی کشور می دانستند.

ثالثا ما انتظار ورود نیروهای عراق به آبادان را از سمت خرمشهر داشتیم و بر این اساس مواضعی شامل کانال و موانع را در فلکه فرودگاه آبادان ایجاد کرده بودیم تا در صورت سقوط خونین شهر بتوانیم در آن جا دفاع کنیم اما آمادگی برای مقابله با حرکت عراق در عبور از رود کارون را نداشتیم، ضمن این که به عبور از اروند نیز می اندیشیدیم.

و آخر این که جدیت تهدید سقوط آبادان در عبور عراق از بهمن شیر به مراتب بیش تر از عبور از رودخانه کارون بود و لذا همه به سرعت به سمت آن حرکت کردند.»

نگاهی به این سؤال و پاسخ یکی از مسئولان وقت به آن، این مطلب را تداعی می کند که به واقع نقش اصلی در دفاع از جزیره آبادان و خرمشهر بر دوش نیروهای مردمی بوده است و لذا آن جایی که اهمیت حرکت عراق در عبور از بهمن شیر را درک می کنند، با تمامی توان به آن هجوم می برند اما در عبور عراق از کارون چنین حرکتی مشاهده نمی گردد، در صورتی که حداقل بخشی از نیروهای ارتش مستقر در آبادان که با بینش نظامی خود می توانستند به اهمیت مطلب پی ببرند، ضرورت داشت علیه این سرپل وارد عمل گردند. ⁽¹⁾

(ارتش جمهوری اسلامی ایران، «هشت سال دفاع مقدس» - جلد سوم).

علل توقف ارتش عراق در شرق کارون

نیروهای عراقی در حقیقت هیچ گاه خواهان توقف در شمال رودخانه بهمن شیر نبودند، اما اوضاع به گونه ای می گردد که آنان مجبور به این توقف شدند و در حدود یک سال به حفظ سرپل شرق کارون ادامه دادند و همواره در انتظار به وجود آمدن وضعیت مناسب برای ادامه آفند و تکمیل هدف مورد نظر خود بودند چرا که اصولا برای یک نیروی نظامی قابل قبول نیست که تا نزدیکی هدف برسد اما به ناگاه توقف کند. عمده مشکلات موجود را که فرماندهان عراقی با آن روبه رو و مجبور شدند در شمال رودخانه بهمن شیر توقف کنند، می توان در این موارد جست و جو کرد:

سماجت عراق در تصرف خرمشهر از محور شلمچه در 19 روز اول جنگ و تن دادن به نبردهای خیابانی سبب شد که کمبود نیرو در حرکات بعدی نیروهای عراق در عبور از کارون و بهمن شیر ملموس تر گردد، در حالی که اگر عراق توان خود را حفظ می کرد، طبیعی بود که موفقیت بیش تری را در عبور از رودخانه بهمن شیر کسب کند و این گونه عاجزانه از جنوب رودخانه بهمن شیر به عقب نگریزد. ⁽¹⁾.

به هر حال عراق با لشکر 3 زرهی که با نیروهای پیاده و کماندویی تقویت

گردیده بود، از رودخانه کارون عبور کرد و سرپلی را در شرق این رودخانه که دارای سه جناح شمالی، جنوبی و شرقی بود، در اختیار گرفت. بدیهی است با توجه به لزوم برقراری تأمین و حفظ جناحین این سرپل، می بایست مبادرت به تخصیص نیرو در این جناح ها می کرد و این به معنی کاهش نیرو برای عبور از بهمن شیر بود، ضمن این که حضور در جزیره آبادان نیز خود نیاز به توان بسیاری جهت توسعه فضای سرپل و مقابله با حملات احتمالی مدافعان جزیره آبادان داشت، در نتیجه لشکر 3 زرهی هر چند با تعدادی یگان پیاده کماندویی تقویت شده بود اما به هیچ عنوان قادر به انجام دادن عملیات عبور از بهمن شیر نمی توانست باشد.

برده بود و هر نیرویی که وارد جزیره آبادان می گردید لازم بود تمامی پشتیبانی مورد نیاز را از طریق منطقه شرق و غرب کارون تأمین نماید، لذا امکان قطع راه تدارکاتی می توانست در اراده و عزم فرماندهان و نیروهایی که مسئول عبور از بهمن شیر بودند، تأثیر بسزایی داشته باشد، چرا که امنیت لازم را جهت حضور در جزیره آبادان احساس نمی کردند.

علل باقی ماندن ارتش عراق در شرق کارون

از طرف دیگر، این سؤال برای هر مطلع از مسائل نظامی می تواند مطرح باشد که چرا با توجه به عقبه محدود، نیروهای عراقی در سرپل شرق کارون حضور خود را تداوم داده بودند و اقدام به عقب نشینی و تصرف مواضع مناسب در ساحل غربی رودخانه کارون و ایجاد یک خط دفاعی منسجم نمی کردند؟ بررسی چند عامل، علت این امر را روشن می کند:

رزمی سازمان دهی گردیده و علیه آنان وارد عمل شوند، ⁽¹⁾لذا عراق توان قابل ملاحظه ای را در مقابل خود نمی دید که نتواند سرزمین اشغالی در شرق کارون را حفظ کند، همان گونه که براساس این محاسبات توانست یک عملیات

آفندی ارتش را دفع کند ⁽¹⁾و حتی یک متر از مواضع خود عقب نشینی نکند. از طرف دیگر، نمی توان این مطلب را نادیده گرفت که مقاومت های مردمی در خرمشهر، آبادان و سایر مناطق برای ارتش عراق کاملا تجربه شد و نمی توانست به توان نیروهای مردمی توجه نداشته باشند، اما آنچه سبب گمراهی ارتش عراق می گردید، باور نکردن این موضوع بود که نیروهای مردمی بتوانند با یک عملیات آفندی وسیع و با یک سازمان دهی مناسب وارد عمل گردند و این تجربه وقتی برای آنان به اثبات رسید که تمامی آرزوهای شان در مورد تصرف جزیره آبادان به یأس و ناامیدی تبدیل گردید و آن هنگامی بود که رزمندگان اسلام عملیات فرمانده کل قوا را در تاریخ 21 / 3 / 1360 علیه مواضع آنها در نزدیکی دارخوین با پیروزی به پایان رسانده بودند. ⁽²⁾.

محورهای عملیاتی شرق کارون

اشاره

شکل گیری محورهای عملیاتی در شمال، شرق و جنوب سرپل نیروهای ارتش عراق در شرق کارون که با نام محل و گاهی تحت نام افراد مورد خطاب قرار گرفته اند، ضمن این که از مهم ترین عوامل عدم موفقیت عراق در کسب اهداف مورد نظر بودند، در موفقیت عملیات ثامن الائمه نیز تأثیری بسزا داشتند و همچنین درس های بسیار آموزنده ای برای مدافعان آینده انقلاب اسلامی در خصوص نقش ایمان و ایثار و درک و کسب یقین به برتری آنان در برابر جنگ افزارهای مادی به همراه دارند. بنابراین لازم است قبل از پرداختن به عملیات ثامن الائمه، چگونگی تشکیل و تکامل این محورها بررسی شود و نقش آنان در طراحی عملیات ثامن الائمه مورد توجه قرار گیرد.

تلاش عراق برای گسترش یگان هایش در شرق کارون

نیروهای عراقی پس از عبور از کارون آنچنان که نیاز یک طرح ریزی حساب شده برای رسیدن به هدف است، دارای قدرت مانور و توان استفاده از موفقیت نبودند و پس از نزدیک به دو روز توقف نسبی - که احتمالا برای اطمینان از عقبه خود بوده است - در سه جناح گسترش یافتند. در این باره ستاد مشترک ارتش در گزارشی اعلام کرد:

«نیروهای عراقی که از کارون عبور کرده اند، به سه شاخه تقسیم شده اند: یک شاخه به قصد حمله و محاصره اهواز و شاخه دیگر قصد محاصره و حمله به آبادان را دارند. ضمنا شاخه ای از طریق دزفول حمله کرده که قصد قطع راه ارتباطی اهواز و مناطق دیگر را دارد.» ⁽¹⁾.

هر چند در روزهای بعد پیش روی دشمن قطع گردید ولی در سومین روز حضور در شرق کارون، اوضاع به نفع عراقی ها در گردش بود. رادیو لندن در این روز گفت:

«سربازان عراقی به سوی آبادان پیش روی می کنند. در یک مرحله آنها به چند کیلومتری مرکز شهر رسیده اند. عراقی ها با نیروی بیش تری پیش روی می کنند و در آن سوی کارون نیروهای خود را در ناحیه پهناوری پخش کرده اند. بعضی از واحدهای آنها از شمال به سوی اهواز و واحدهای دیگر به طرف آبادان پیش می روند و به گفته خودشان، در زمین فقط با مقاومت مختصری روبه رو شده اند.» ⁽¹⁾.

در حالی که عراق از پشتیبانی کامل کشورهای مرتجع منطقه سود می برد ⁽²⁾و حمایت های کشورهای غربی و در رأس آن سیاست های دو پهلو و عوام فریبانه امریکا را نیز یدک می کشید، نشانه هایی از عدم درک صحیح از اوضاع منطقه نبرد، در برخوردها و اطلاعیه های آنها مشاهده می شد. رادیو صوت الجماهیر (عراق) در خبر روز 29 / 7 / 1359 خود در حالی که نیروهای عراقی در دروازه آبادان زمین گیر شده بودند و بعد از آن نیز هرگز نتوانستند آبادان را تصرف کنند، گفت:

«ارتش ما هم اکنون در آبادان است و در دو کرانه رودخانه کارون و در نزدیکی الاحواز (اهواز) است و ما اگر بخواهیم، می توانیم از طریق زمینی به تهران برسیم، ولی این کار را نمی کنیم و انتظار داریم ملت ایران خود دولت[امام] خمینی را تغییر دهند.» ⁽³⁾.

به این ترتیب عراق در جهت تغییر تاکتیک نبرد ارتش خود مبنی بر اصلی شدن جنگ در منطقه عمومی آبادان به منظور تصرف خرمشهر و جزیره آبادان، ضمن گسترش نیروهای خود در شرق کارون، کوشید با انتخاب مکان محور عملیاتی مناسب، در اولین فرصت خود را به اروندرود برساند و پس از آن با ادعای «صلح طلبی صدامی» جمهوری اسلامی ایران را در بحران جدیدی قرار دهد.

آبادان در وضعیت جدید

با نزدیک شدن نیروهای عراقی به آبادان و محاصره آن، این شهر که قبل از عبور دشمن از کارون به عنوان تنها اتکا جبهه خرمشهر جایگاه تعیین کننده ای داشت، در وضعیت بحرانی جدیدی قرار گرفت. بسته شدن دو جاده مهم آبادان به شهرهای اهواز و ماهشهر و گلوله باران نامحدود مناطق مسکونی، آتش سوزی پالایشگاه و بی پناه بودن مردمی که ایستاده بودند تا از نظام اسلامی خود دفاع کنند، وضع را برای هر گونه تصمیم گیری مناسب و اصولی دشوار کرده بود:

«از صبح روز جاری کماکان آبادان زیر آتش سلاح های سنگین دشمن قرار داشته و به نقاط مختلف شهر از جمله پالایشگاه ایستگاه 7، بیمارستان هلال احمر، خانه های مسکونی و... خسارات فراوانی وارد شده است و عده زیادی کشته و زخمی شده اند. همچنین درگیری شدیدی در حدود یک کیلومتری پل بهمن شیر با دشمن در جریان است.» ⁽¹⁾.

در چنین اوضاعی، اگر نبود عنایت خداوند که با حضور خالصانه رزمندگان، استغاثه و دعای مردم و امام امت در خنثی سازی فشار همه جانبه دشمن تجلی یافته بود، هر آن آبادان سقوط می کرد و فاجعه ای بس دردناک به وجود می آمد، زیرا در صورت باز شدن راهی برای نفوذ دشمن به آبادان - مخصوصا منطقه ای که در نهم آبان انتخاب کرد و به حماسه بهمن شیر منجر شد - بسیاری از مردم و رزمندگان اسیر می شدند. لذا می توان اذعان کرد که تا اطمینان از توقف عراق و عدم توان او برای تصرف آبادان، جبهه خودی در شدیدترین حالت بحرانی قرار داشته است. جدای از فاجعه انسانی، اهمیت اقتصادی پالایشگاه و موقعیت سیاسی شهرهای خرمشهر و آبادان بر حساسیت منطقه می افزود:

«عراقی ها مصمم به تصرف آبادان هستند؛ تنها راه گریز از آبادان اکنون در جهت جنوب است، چون راه اصلی به اهواز را عراقی ها سد کرده اند... تصرف آبادان، عراقی ها را بر مرکز عمده نفت رسانی ایران مسلط خواهد کرد. به این ترتیب عراقی ها امید دارند مذاکرات صلح تسهیل شود، اما تضمینی وجود ندارد، زیرا مقامات ایران گفته اند تا وقتی نیروهای عراقی از ایران عقب نشینی نکنند، مذاکره ای انجام نخواهند داد.» ⁽²⁾.

از سوی دیگر، با مسدود شدن راه های زمینی آبادان در وضعیت جدید،

رزمندگان مدافع ناچار شدند از راه آبی ماهشهر - بهمن شیر و با استفاده از لنج های باربری نیازهای تسلیحاتی و لجستیکی جبهه خودی را تأمین کنند با این تفاوت که قبلا انتقال هر محموله یک تا دو ساعت طول می کشید، اما از راه آبی که لحظه به لحظه با خطر حملات هوایی دشمن روبه رو می گردید، این انتقال حدود 24 ساعت زمان لازم داشت.

با عبور از روزهای بحرانی یک ماهه اول محاصره رفته رفته جبهه آبادان سر و سامان گرفت و با تشکیل خطوط دفاعی مطمئن در مقابل نیروهای عراقی و جلوگیری از تلاش آنها برای گسترش در منطقه، زمینه لازم برای انهدام نیروهای بعثی در یک سال بعد فراهم گردید.

جبهه های دفاعی در شرق کارون

اشاره

هر چند در ساعات اولیه عبور عراق از کارون نیروی قابل ملاحظه ای که بتواند مانع از تصرف سرپل شود، وجود نداشت و دشمن بدون مواجهه با مانع و مقاومتی به احداث پل پرداخت، اما پس از گذشت یک روز، رزمندگان اسلام با پی بردن به موقعیت خطرناکی که در آن قرار گرفته بودند، اقداماتی انجام دادند که با توجه به توان اندک رزمی و تسلیحاتی موجود در آن زمان، تأثیر بسیاری در کاهش روند سریع تجاوز دشمن داشت چندان که متجاوزان برای تصرف متر به متر جبهه شرق کارون با مشکلات عمده ای روبه رو گردیدند.

دشمن علاوه بر الزام نظامی برای گسترش سریع نیروهایش در منطقه، برای حرکت به جناح های شمالی و جنوبی نیز دلایل خاص خود را داشت، اما آنچه در آن زمان بیش از هر چیز دیگری مورد بحث بود و در تبلیغات جهانی و منطقه ای و در بین مردم در خصوص آن حساسیت کامل وجود داشت، اراده عراق بر محاصره و تصرف آبادان از شرق کارون بود که اقدام برای تحقق آن منجر به تشکیل «جبهه آبادان» و «جبهه ماهشهر» گردید.

همچنین با حرکت نیروهای مهاجم به سمت شمال - که لازمه منطقی طرح مانور آنها بود - جبهه ای در مقابل آنها شکل گرفت که به دلایلی حساسیت و واکنش دشمن را به خود جلب کرد، زیرا جبهه شمالی که به

«جبهه دارخوین» معروف گردید و خط لجمن آن در روستایی به نام «محمدیه» تشکیل شده بود، با داشتن عقبه مناسب تا اهواز، می توانست تهدید عمده ای برای نیروهای دشمن باشد و در محدود ساختن سرپل آنها - که هرگز از عمق مناسب در شرق کارون برخوردار نشد - نیز مؤثر باشد.

در هر صورت، پس از مهار حرکت لشکر 3 زرهی به دست رزمندگان اسلام، خطوط دفاعی متعددی در شرق کارون ایجاد گردید که عبارت بود از:

الف) جبهه آبادان به طول تقریبی 14 کیلومتر متشکل از:

1- محور ایستگاه 7

2- محور ایستگاه 12

3- محور فیاضیه

ب)جبهه دارخوین به طول تقریبی 50 کیلومتر متشکل از:

1- محور محمدیه

2- محور سلمانیه

3- محور مسعودی

4- محور انرژی اتمی

5- محور دارخوین و کفیشه

6- محور نثاره

ج) جبهه ماهشهر به طول تقریبی 7 کیلومتر

جبهه های فوق از یک خط دفاعی به هم پیوسته برخوردار نبودند و مخصوصا حدفاصل جبهه ماهشهر تا سلمانیه در جبهه دارخوین تحت تأثیر هور شادگان و پیش روی آب های آن، بیش از ده کیلومتر بدون نیرو بود. ناتوانی دشمن در دور زدن نیروهای ما از این جناح های آسیب پذیر سبب گردید تا خطوط دفاعی جبهه خودی از لحاظ نیرو تأمین شود که بعضا در حد «پرده پوشش» بسنده شد. در این جا اشاره ای مختصر به تشکیل جبهه های سه گانه شرق کارون خواهیم کرد.

جبهه آبادان

در حالی که در بیست و سومین روز جنگ در تحلیل کارشناسان خارجی خرمشهر و آبادان مهم ترین اهداف عراق برای اشغال محسوب می شد، ⁽¹⁾

(روزنامه انقلاب اسلامی، 22/ 7 / 1359).

«دشمن بعد از ایجاد پل روی کارون در دو محل دارخوین و سلمانیه ⁽²⁾در دو روز گذشته، تلاش زیادی برای محاصره کامل آبادان و خرمشهر به کار گرفته و مخصوصا در تلاش است با قطع جاده ماهشهر - آبادان تنها راه زمینی ارتباطی آبادان و خرمشهر را قطع نموده، این دو شهر استراتژیک را به تصرف درآورد. امروز دشمن توان زیادی برای رسیدن به این جاده و همچنین رسیدن به آبادان به کار گرفت. به گزارش سپاه خوزستان: «دشمن به 3 الی 4 کیلومتری آبادان رسیده و جاده ماهشهر را زیر آتش توپخانه و خمپاره گرفته است. عصر امروز چند تانک دشمن تا 5 کیلومتری جاده آبادان - ماهشهر پیش روی کردند.» ⁽³⁾.

شهربانی آبادان نیز گزارش داد:

«صبح امروز دشمن از هر دو محور پیش رفته و وضع شدیدا بحرانی است و از ایستگاه 7 تا نزدیکی منطقه ایران گاز به 800 متری شهر رسیده است.»

چنان که در فصل قبل آمد، با نزدیکی و استقرار نسبی نیروهای عراقی در محدوده آبادان، دشمن در تاریخ 9 / 8 / 1359 اقدام به عبور از رودخانه بهمن شیر کرد که با شکست روبه رو گردید.

پس از آن که حرکت نیروهای عراقی در عبور از رودخانه بهمن شیر بر اثر حمله متقابل نیروهای مستقر در آبادان با شکست مواجه گردید و اقدام به عقب نشینی به شمال بهمن شیر کردند، جاده قفاص به صورت خط پدافندی این نیروها در شمال بهمن شیر در آمد. در فاصله کوتاهی پس از این واقعه برادر مرتضی قربانی به اتفاق تعداد کمی از برادران سپاهی و نیروهای مردمی در یک حرکت متهورانه موفق شدند از رودخانه بهمن شیر عبور کرده به نیروهای عراق حمله کنند. آنان در این حمله ضمن انهدام بخشی از نیروهای مستقر در کنار جاده قفاص تعداد 130 نفر از نیروهای عراقی را نیز به اسارت درآورند. این حمله سبب شد نیروهای عراقی تا میدان تیر آبادان - که بعدا به نام تپه های «شهید مدن» معروف گردید - عقب نشینی کنند. ایجاد این فضا - ما بین رودخانه بهمن شیر تا تپه های مدن - در آینده عملیات منطقه شرق کارون بسیار با اهمیت بود، چرا که اولا فضای لازم و مناسبی را جهت مانور برای نیروها ایجاد می کرد که چنین نیز شد و در آینده از همین فضا عملیات شهید مؤذنی (تپه های مدن) صورت گرفت، ثانیا امکان تدارکات از منطقه چوئبده و سپس اسکله قفاص میسر می گردید.

پس از انجام این عملیات بسیار حساس و کارساز و با توجه به اهمیت این محور در دسترسی به پل ایستگاه 7، مسئولان محور، تصمیم به ایجاد یک خط پدافندی در جلوی مخازن ایران گاز در 5 / 1 کیلومتری شمال شرقی تقاطع جاده ماهشهر - آبادان و اهواز - آبادان می گیرند. در اولین اقدام با استفاده از امکانات محدودی که جهاد سازندگی فارس و نجف آباد در منطقه آبادان مهیا کرده بودند خاکریزی به ارتفاع 5 / 1 متر در جلوی تأسیسات ایران گاز احداث می شود. این عمل که حدود یک ماه و نیم پس از شروع جنگ صورت می گیرد به عنوان نخستین قدم در پیدایش یک خط پدافندی منسجم و سازمان یافته در این محور قلمداد می گردد؛ محوری که در عملیات ثامن الائمه نقش مؤثری در رسیدن به پیروزی ایفا می کند. در بدو امر، سیزده انسان شهادت طلب به دور از هر گونه اسارت های مادی و تنها برای انجام تکلیف الهی به این منطقه وارد شده و در پشت خاکریز احداث شده مستقر می شوند. جالب آن که همین تعداد اندک

نیز تفکری جز حمله به نیروهای عراقی در سر نمی پرورانند و هر روز به امید حمله به عراق فعالیت های خود را آغاز می کنند. برادر محمد جعفر اسدی در آن زمان، زیباترین کلام را درباره خصوصیات این نیروها بیان می کند: ⁽¹⁾.

«در آن روزها توقع نیروها در حداقل و روحیه آنان در اوج خود بود و اگر سه نفر نیرو هم در جایی مستقر بودند خواهان حمله به دشمن بودند و ما را بازخواست می کردند. بهترین تعبیر از این نیروها همان جمله مولا علی (علیه السلام) است که می فرمایند: «أین بدریون» که به واقع این نیروها همانند یاران پیامبر در بدر بودند و هیچ انتظار و توقعی به واسطه انجام تکلیف نداشتند.»

بدین صورت یک خط پدافندی متکی بر جاده آبادان - ماهشهر شکل می گیرد ⁽²⁾و بی هیچ گونه هراسی از وجود رودخانه بهمن شیر به عنوان یک مانع عمده در پشت سر خود از بدو استقرار به دنبال یافتن راه هایی در نزدیک شدن به دشمن می گردند لذا پس از بیست روز استقرار در کنار مخازن ایران گاز و با توجه به انجام شناسایی از منطقه جلو، با کمک ایثارگران جهاد فارس، این برادران خاکریز دوم خود را در 800 متر جلوتر و بین جاده های آبادان - ماهشهر و آبادان - اهواز احداث می کنند؛ پدافندی که بر خلاف روش های متداول به جای برقراری رده های تأمینی در جلوی لجمن و ایجاد رده های پدافندی در پشت لجمن، اقدام به کم کردن فاصله با خط پدافندی دشمن می کند.

در این خاکریز 35 تن از برادران سپاه و نیروهای مردمی مستقر می شوند و بدین سان این خط پدافندی هر دو جاده مهم ماهشهر و اهواز را کنترل می کند. اما کار بدین جا نیز ختم نمی گردد، برادران مستقر در محور به خوبی می دانستند دشت صاف و بی عارضه بین آنان و دشمن متجاوز بزرگ ترین آسیب پذیری را برای آنان در انجام هر گونه عملیات به وجود آورده است و می بایست تا حد امکان خاکریز اول خود را به دشمن نزدیک کنند، از این رو برادران مسئول این محور، تصمیم جسورانه ای برای احداث خاکریز سوم در 500 متری نیروهای عراقی

می گیرند و جهادگران منطقه را برای یاری در اجرای این اقدام بزرگ به کمک می طلبند. کار بدین سان طرح ریزی گردید که نیروهای جهادگر شبانه با استفاده از کمپرسی های موجود به صورت عقب رفتن از روی جاده ماهشهر به مواضع عراق نزدیک شده و بار خاک خود را بر روی جاده خالی کنند تا یک دژ ایجاد گردد و سپس در پناه این دژ، دستگاه های بلدوزر و لودر خاکریزی را در منطقه به وجود آورند. این طرح با شجاعت مثال زدنی نیروهای جهاد در زیر رگبار نیروهای عراق انجام گردید و تا صبح علاوه بر ایجاد این دژ روی جاده، خاکریزی هم به طول 150 متر در 500 متری نیروهای عراقی احداث گردیده بود اما با روشن شدن هوا و شلیک مداوم تانک های عراقی در طول روز باعث شد تا ارتفاع خاکریز و دژ روی جاده به مقدار زیادی کاسته شود لذا شب بعد با استفاده از خمپاره های موجود منطقه که در اختیار برادر مهدی باکری ⁽¹⁾و برادر خلیلی بود مجددا اقدام به تقویت دژ و خاکریز کردند و بدین سان خاکریز سوم این محور تا صبح روز بعد احداث و تکمیل گردید. از جمله برادران بزرگواری که از جهاد سازندگی در این اقدام مهم شرکت داشتند می توان از شهید پارساپور، شهید ایمانیان و شهید حجتی نام برد.

پس از ایجاد این خاکریز، نیروهای شیراز هم وارد منطقه گردیده و در خط مستقر می شوند. از این زمان به بعد توان نیروهای مستقر در منطقه در قالب حفر کانال و انجام شناسایی های مداوم و کنترل حرکات دشمن جلوه گر می شود، که سبب موفقیت های این محور در عملیات ثامن الائمه می گردد. در این راستا سه کانال در منطقه احداث می گردد: یکی در زیر خطوط لوله نفت و در کنار جاده ماهشهر که تا حدود 150 متری نیروهای دشمن امتداد پیدا می کند؛ دومی در وسط منطقه و کانال سوم در کنار جاده اهواز - آبادان. برای این که دشمن متوجه این کانال ها نشود خاک های آن یا از منطقه بیرون برده می شد و یا در کنار کانال پخش می شد تا در ترکیب و ارتفاع زمین اختلافی

پیش نیاید. بدین صورت این کانال ها علاوه بر ایجاد راهی مطمئن برای شناسایی، مسیری مناسب هم برای اجرای عملیات فراهم می آوردند. علاوه بر این، در این محور برای کم کردن تأثیرات آتش دشمن و محدود کردن دیده بانی آنان، رزمندگان تعداد زیادی از لاستیک های موجود در آبادان را به منطقه می آوردند و شبانه بین خطوط خودی و دشمن رها می کردند تا نیروهای شناسایی با اتکا به آنان بتوانند مخفی شوند و در زیر نور منورهای عراقی ها اقدام به شناسایی کنند.

از اقدامات مهم این محور می توان از کسب اطلاعات دقیق از وضعیت خطوط، موانع و استحکامات دشمن نام برد که با اعزام نیروهای شناسایی و دیده بانی مداوم، حاصل می شد. برادر اسدی درباره شناسایی دشمن در این محور می گوید:

«ما دشمن را کاملا شناخته بودیم. حتی از نوع شلیک خمپاره در می یافتیم که آیا مسئول قبضه شلیک کرده و یا کس دیگر، تعداد سنگرهای تیربار، محل دقیق آنان، ساعت تعویض نگهبانان و تمامی اطلاعات ریز دشمن را ما در طول استقرار در منطقه کسب کرده بودیم.»

علاوه بر اقدامات فوق، در این محور باید به ایجاد تپه های دیده بانی و ایجاد کانال در پشت خاکریز خط اول و بین خاکریز اول تا دوم با دستگاه های کانال کن که جهاد سازندگی در عملیات تپه های مدن (شهید مؤذنی) آنها را به غنیمت گرفته بود اشاره کرد که این عمل ضمن پایین آوردن آسیب پذیری نیروها امکان تقویت خط را در زمان های بحرانی فراهم کرد.

به تدریج بر اثر فعالیت های مداوم نیروهای مستقر در منطقه، این محور شکل مشخص تری می یافت. منطقه خودی بین دو جاده ماهشهر و آبادان به عنوان منطقه مسئولیت محور ایستگاه 7 درآمده بود، ضمن این که پدافند از دو جاده ماهشهر و اهواز سبب آن می گردید که قسمتی از فضای غرب جاده اهواز - آبادان تا جاده قدیم اهواز - آبادان و قسمتی از شرق جاده آبادان - ماهشهر نیز در حیطه مسئولیت این محور قرار گیرد. با شکل گیری ستاد عملیاتی جنوب، کار در این محور انسجام و هماهنگی بیش تری یافت.

چنان که در آغاز فصل در بررسی اخبار مربوط به پیش روی عراق به سمت آبادان گفته شد، ضرورت دفاع منسجم در برابر لشکر 3 زرهی عراق باعث گردید در آغاز، به صورت ناپیوسته، و با گذشت چند هفته حدفاصل رودخانه کارون تا جاده آبادان - اهواز و امتداد آن تا جاده آبادان - ماهشهر (جناح جنوبی این جاده) خط منسجمی ایجاد گردد. طول این خط (خط دفاعی آبادان) تقریبا 14 کیلومتر بود و در جناح راست خود (در پیش روی دشمن در جاده ماهشهر) به جبهه ماهشهر ختم می گردید.

جناح غربی خط دفاعی آبادان در محدوده کارون، «جبهه فیاضیه» و تقاطع این خط با جاده اهواز، «جبهه ایستگاه 12» نام داشت.

خط دفاعی آبادان در طول حیات نزدیک به یک ساله خود (19 / 7 / 1359 تا 5 / 7 / 1360)بستر حوادث بزرگی بود که نتیجه آن تربیت بهترین فرماندهان دوران دفاع مقدس است، ضمن این که مقاومت یک ساله در این منطقه منجر به اجرای عملیات ثامن الائمه گردید که سرفصل شکست مفتضحانه قادسیه صدام است.

جبهه ماهشهر

عراق ضمن گسترش نیروهای خود به سمت آبادان، در تلاش بود در اولین فرصت، با رسیدن به جاده آبادان - ماهشهر آخرین راه زمینی آبادان و خرمشهر به مرکز استان را مسدود نماید. هر چند مقاومت های پراکنده ای پس از گذشت دو سه روز از عبور عراق در منطقه عمومی آبادان شروع شده بود ولی نیروهای خودی نتوانستند از رسیدن دشمن به جاه ماهشهر جلوگیری کنند. سپاه آبادان در گزارش روز 23 / 7 / 1359 هشدار می دهد:

«آبادان و خرمشهر به زودی سقوط خواهند کرد... تانک های عراقی علاوه بر استقرار در جاده اهواز - آبادان، امروز توانستند خود را به جاده ماهشهر - آبادان برسانند و تنها جاده ارتباطی را مسدود نمایند... دشمن از محور ماهشهر، آبادان را محاصره نموده و از طرف دیگر قوای متجاوز عراقی تا 3 - 4 کیلومتری شهر آبادان رسیده و در حال پیش روی است.» ⁽¹⁾.

با رسیدن عراق به جاده آبادان - ماهشهر، جبهه جدیدی که از لحاظ پشتیبانی و عقبه متکی به ماهشهر بود تشکیل گردید. ضمن این که تأمین و پشتیبانی آبادان هنوز می توانست با کندی و دقت بسیار - از لحاظ استتار ترددها - از جاده خاکی ماهشهر صورت پذیرد که استفاده از آن هم با تشدید آتش عراقی ها روی آن نسبتا قطع شده بود. گزارش سپاه خوزستان در این مورد حاکی است:

«نیروهای دشمن از طرف جاده ماهشهر در فاصله دو کیلومتری آبادان مستقر شده اند و جاده خاکی ماهشهر - آبادان را با خمپاره می کوبند، طوری که رفت و آمد از این جاده قطع شده است.» ⁽¹⁾.

جبهه ماهشهر ⁽²⁾، دارای تفاوت عمده ای با دو جبهه دیگر است و آن این که عراق در این جناح نیاز به حرکت در عمق منطقه یا پیش روی به سمت ماهشهر ندارد، زیرا اهداف خود را در مرحله اول در پیش روی به سمت آبادان برای تصرف آن و سپس به سمت دارخوین، برای دست یابی به فضای لازم برای گسترش و کم کردن از آسیب پذیری خود در شرق کارون جست و جو می کرد. در جبهه ماهشهر در تاریخ های 3 / 8 / 1359 و 20 / 10 / 1359 دو عملیات انجام شد که در جای خود به آن اشاره خواهد شد.

جبهه دارخوین

اشاره

با تسلط عراق بر جناح شرقی کارون در محدوده روستای «مارد» که در 15 کیلومتری آبادان قرار داشت، جبهه مهمی در شمال منطقه نبرد به منظور جلوگیری از پیش روی دشمن تشکیل شد که به خاطر قرار داشتن روستای دارخوین در عقبه آن به «جبهه دارخوین» مشهور گردید. ارتباط مناسب و زمینی این جبهه با اهواز باعث شد رزمندگانی که در اولین روزهای عبور عراق از کارون به منطقه اعزام شده بودند از این جناح با دشمن درگیر شوند لذا نیروهای عراقی به

مهار و مقابله به مثل نظامی ما از جبهه دارخوین حساس بودند و همواره تلاش می کردند نه تنها خط دفاعی در جناح شمالی خود را مستحکم کنند بلکه بیش از هر جبهه دیگری حملات مختلفی را علیه جبهه دارخوین تدارک ببینند. تاریخ یک ساله این جبهه حضور خالصانه مردانی را در خود دارد که توانستند در عملیات های بزرگ بستان، فتح المبین و بیت المقدس نقش مؤثر و تعیین کننده ای را ایفا کنند. ضمن این که عملیات های «فرمانده کل قوا» و «ثامن الائمه» سر سلسله حضور حماسی آنها در دوران دفاع هشت ساله بود.

پیشروی و توقف عراق

با پیش روی نیروهای عراق به سمت شمال منطقه نبرد در شرق کارون، به منظور گسترش و عمق بخشیدن به سرپل به دست آمده، مدافعان اسلام در روستای سلمانیه به مقابله با آنها برخاستند.

«در شمال آبادان نیروهای خودی با سلاح های سبک در ده سلمانیه مستقر شده اند و میگ های دشمن مرتب بر فراز ده پرواز می کنند. همچنین نیروهای خودی طی یک شبیخون به نیروهای دشمن در جاده دارخوین، 40 تانک دشمن را منهدم کردند و چند نظامی عراقی را به هلاکت رساندند.» ⁽¹⁾.

اخبار موجود نشان دهنده شدت درگیری در این منطقه است؛ به گونه ای که بارها در عملیات های محدود منطقه ای، نیروهای دو طرف به اسارت در می آیند، اما حداقل در پنج روزه اول هیچ خط دفاعی پدافندی از طرفین شکل نگرفته بود و پیش روی دشمن در جبهه آبادان که به عبور از بهمن شیر در نهم آبان ماه انجامید نشان دهنده اراده مشابه دشمن برای پیش روی در جبهه دارخوین هم هست و علی رغم این که جبهه خودی صرفا متکی به دفاع با نیروی پیاده و سلاح انفرادی بود، جبهه دشمن از پشتیبانی نیروی هوایی و هوانیروز هم برخوردار بود:

«دو هلی کوپتر دشمن به سمت خودروها و توپخانه 130 میلی متری واقع در محور دارخوین - سلمانیه آتش گشودند که با آتش متقابل نیروهای اسلام روبه رو شدند. پس از آن میگ های دشمن واحد توپخانه را بمباران کردند.» ⁽²⁾.

همچنین سپاه خوزستان در مورد درگیری های شمال منطقه نبرد که به تشکیل جبهه دارخوین و خط مقدم آن انجامید، چنین گزارش می دهد:

«عراقی ها از سوی سلمانیه به طرف آبادان پیش روی می کنند. از طرف دیگر تکاوران خودی در دهات مارد) 15 کیلومتری آبادان)، به نیروهای عراقی حمله و چند تانک آنها را منهدم کردند. در درگیری منطقه دارخوین، یک گروه ده نفری از افراد بسیج توسط دشمن دستگیر شدند.» ⁽¹⁾.

منطقه اصلی درگیری روستای سلمانیه تا دو سه کیلومتر جلوتر از آن که به «محمدیه» معروف است، می باشد. کم کم دشمن متوجه می شود که درگیری ها با روز اول عبور متفاوت است و با اسیر شدن چند عراقی و کشته و مجروح شدن عده نسبتا زیادی در درگیری های تن به تن، پشت دشمن سرد شده و زمین گیر می شود.

در مرکز فرماندهی ستاد عملیات جنوب، یکی از مشکلات، هماهنگ کردن نیروهای اعزامی به منطقه است که بعضا مستقیم و بدون سازمان در خطوط مقدم درگیری حضور می یابند. این در حالی است که گروه های نیمه رسمی دیگری با نام های مختلف، هر کدام در منطقه ای ویژه در شکل گیری مقاومت مردمی نقش دارند و گروه عملیات های نامنظم (شهید) دکتر مصطفی چمران یکی از آن هاست. با این حال در تقسیم کاری که بین مسئولان رده اول صورت می گیرد، جبهه نوپای دارخوین به برادر رحیم صفوی واگذار می شود تا با حضور مستقیم او جبهه جدید سر و سامانی بگیرد. سردار سرلشکر رحیم صفوی در این مورد می گوید:

«ما با حدود پنجاه نفر از نیروهایی که از کردستان آمده بودیم به محور شمالی آبادان، یعنی دارخوین رفتیم. هیچ مکانی برای استقرار نداشتیم. غذا نداشتیم و با دردسر یک وعده غذا از سپاه شادگان تهیه می کردیم. کل چیزهایی که داشتیم دو دستگاه خودروی سیمرغ بود که از کردستان آورده بودیم. روزها در منطقه می جنگیدیم و شب ها به شادگان می رفتیم زیر درخت ها و روی زمین می خوابیدیم. این شروع کار ما بود. یک روز تانک های عراقی تا کنار کارون در دارخوین پیش روی کردند. با شلیک تانک ها به طرف خانه های روستایی و پاسگاه، آن عده کمی که از ژاندارمری در پاسگاه بودند فرار کردند. بعد از چند روز که دیدیم کسی در پاسگاه نیست و ما هم سرپناهی نداشتیم در پاسگاه مستقر شدیم و مکان اولیه دارخوین شد.» ⁽²⁾.

روستای دارخوین، با توجه به موقعیت حساسی که از لحاظ جغرافیایی در منطقه داشت، به عنوان مرکز هماهنگ کننده میان محورهای مختلف این جبهه انتخاب شد و رزمندگان از آن جا برای حضور در جبهه اصلی یعنی سلمانیه، با خودرو فاصله بیست کیلومتری را طی می کردند و سپس در زیر آتش شدید خمپاره های 120 دشمن، وارد کوچه باغ های سلمانیه شده، و با عبور از نخلستان آن در حاشیه کارون، حدفاصل سلمانیه تا محدوده روستای مارد با دشمن درگیر می شدند. صحنه های نبرد کم کم از مارد به محمدیه و سپس به سلمانیه رسید ولی با تقویت جبهه خودی، دشمن از سلمانیه رانده شد و درگیری ها در دو سه کیلومتری آن متمرکز و سپس متوقف گردید.

تشکیل خط شیر

ادامه درگیری و مقاومت نیروهای خودی در محدوده سلمانیه تا مارد در مرحله اول باعث کند شدن پیش روی و سپس توقف دشمن گردید. استراتژی عراق برای تصرف آبادان و رسیدن به جناح شمالی اروندرود که در هجدهمین روز عبور از کارون، به عبور از بهمن شیر انجامید، نشان دهنده پافشاری آنها در پیش روی در جناح شمالی نیز هست. اما آنچه در هفته اول (25 / 7 / 1359) باعث توقف عراق در جبهه شمالی گردید روحیه شهادت طلبی مردان بزرگی بود که پس از آفرینش حماسه های جاودان، به تشکیل خطی دفاعی در جناح جنوبی جبهه دارخوین انجامید که به خاطر شجاعت مردان آن به «خط شیر» معروف شد.

همان گونه که قبلا اشاره شده گروه های عملیاتی مختلفی در جناح شمالی سرپل عراق با دشمن درگیر شدند. حضور هر یک از آنها در توقف نیروهای متجاوز مؤثر بود اما آنها که تأثیر تعیین کننده ای داشتند گروه هجده نفره ای از مناطق بسیج تهران بودند که پس از حضور در دارخوین و توجیه شدن به موقعیت دشمن، در روستای سلمانیه حضور یافتند و به طرف مارد حرکت می کنند. درگیری آنها با دشمن، نشان دهنده حضور خالصانه امتی است که به ندای رهبر خود لبیک گفته و تولد «جنگ مردمی» را که بر «باورهای شیعی»

استوار است، سبب گشته است. ⁽¹⁾

خواهران هر کاری نیاز بود و قادر بودند انجام می دادند. تخلیه مجروحین، پرستاری، کار در آشپزخانه بیمارستان، نظافت بیمارستان، نگهبانی. زهره امینی در هفته اول جنگ پدر شهیدش را به دست خود دفن کرد و روز یازدهم مهر هم بدن قطعه قطعه شده برادرش را که در مدرسه دریابد رسایی به شهادت رسید. مدت ها در سردخانه، کارمان درست کردن تابوت برای عزیزان خودمان بود. در جوار پیکرهای خون آلود و قطعه قطعه شده...»

(مرکز مطالعات و تحقیقات جنگ، «خرمشهر در جنگ طولانی»، صص 395 تا 404).

«اوایل آبان ماه با حدود سی نفر از نیروها آمدیم سلمانیه و محمدیه و سپس به طرف دشمن در جنوب محمدیه پیش روی کردیم. یک نهر آبی را دیدم که سمت راست آن کارون و سمت چپ آن جاده اهواز - آبادان بود. جلوی ما به طرف مارد، عراقی ها حضور داشتند. هنوز هیچ خط دفاعی جلوی دشمن تشکیل نشده بود. بچه ها را آوردیم در همان نهر آب و شروع کردند به کندن حفره های کوچک، کسی هم بلد نبود سنگر درست کند. اولین خط دفاعی تشکیل شد و ما اسمش را گذاشتیم «خط شیر».» ⁽²⁾.

با گذشت چند روز، نهر خشکیده که مرور زمان آن را به دیواره ای به ارتفاع کمتر از یک متر تبدیل کرده است به خط پدافندی تبدیل می شود و به خاطر این که دارای هیچ عارضه اضافی از سطح زمین نیست و سراسر منطقه را بوته های گز یا علف تا ارتفاع هفتاد - هشتاد سانتی متر پوشانده است، برای دشمن بسیار ناشناخته و مرموز جلوه می کند. از آن به بعد بچه ها قدر یک فشنگ را می دانند و تیراندازی به صفر می رسد.

اما دشمن در راستای استراتژی خود، برای گسترش در این جناح همچنان تلاش می کند. زمانی با حرکت نیروهای پیاده و گاهی با نفوذ هلی کوپترهای شناسایی اقدام به شناسایی منطقه می کند ولی هر بار بدون دسترسی به نتیجه مشخصی باز می گردد. از این جاست که دفاع متکی بر «جنگ چریکی» و با رشد آن زمینه های «جنگ انقلابی» شکل می گیرد.

در خط تازه شکل گرفته «شیر» سنگرسازی شروع می شود. دفاع مظلومانه در برابر هجوم پشه های نابکار و هوای شرجی، بسیار سخت تر از انفجار گلوله های خمپاره 120 میلی متری است که بدون هدف توسط دشمن شلیک می شود. سنگرهایی که دهانه هایی کوچک دارد و رزمندگان سینه خیز داخل آن مستقر می شوند. سنگرهای معروف به «خانه روباهی» که به اندازه نصف قد بچه ها داخل زمین فرورفته است به شاخه های خرما پوشیده می شود و این حضور، تولد روزهای بزرگ را نوید می دهد:

«سنگرهای خط شیر، میعادگاه خواص بود و حرف از عشق و دلدادگی، و سیره یاران تبعیت از اهل بیت عصمت و طهارت (علیهم السلام) بود. خوردن، خوابیدن، عبادت و نماز شب، ظرف شستن و در رزم های شبانه پیش قدم بودن، نگهبانی در حال و هوای خط مقدم و ده ها و صدها خصوصیت دیگر، چیزهایی بود که در میان بچه های سنگرنشین به چشم می خورد. به سنگرها که وارد می شویم، در نیمه شب که هوا شرجی بود و پشه ها غوغا می کردند، نماز شب خواندن چیزی مثل نماز جماعت شده بود. آتش دشمن سنگین بود و خروج از سنگر ممنوع، و آنها ناچار بودند در هوای دم کرده سنگری که ارتفاع آن از یک متر و نیم تجاوز نمی کرد، شب را به عبادت یا آماده باش بگذرانند و گپ های باصفا داشته باشند. خواب آنها هم اول صبح بود که پشه ها خسته می شدند و هوا هم

کمی رحم می کرد و رو به خنکی می رفت. حضور در چنین فضای معنوی و رزق حلال خوردن و دور بودن از هر نوع گناه و معصیت، از یاران حسین (علیه السلام)، خط شکنانی ساخته بود که هیچ چیزی جلودار آن نبود. عملیات های بزرگ بستان، فتح المبین و بیت المقدس نتیجه این سنگر نشینی خالصانه است.» ⁽¹⁾.

«خط شیر» تجلی تدین و دین باوری بسیجیانی است که اراده کردند برای امام خود «شیعه تنوری» باشند.

دفاع مردمی، جنگ انقلابی

انقلاب اسلامی ایران، تحت رهبری امام خمینی متکی به حضور مردم بود. این انقلاب براساس باورهای دینی و اعتقاد به نهضت امام حسین (علیه السلام) در کربلا، موفق شده بود پایه های استبداد را در این سرزمین کهن از میان بردارد. اکنون در دومین سال تولدش و در دفاع از حریم «نهضتی شیعی»، مردم در مقابله با توطئه براندازی نظام اسلامی از جام خویش مایه می گذاشتند. تأکید امام بر دفاع، متکی بر حضور مردم بود و این مسئله حیاتی و تعیین کننده در نفس خودخواه و استبدادی بنی صدر نمی گنجید، زیرا وی و حامیانش در صحنه های خون و شهادت حضور نداشتند و بیش تر مسائل کشور را در «بحران سازی در صحنه های داخلی» دنبال می کردند. از این رو بنی صدر به عنوان فرمانده کل قوا، در آن مقطع از جنگ تلاش می کرد با «حضور مردم» در صحنه های دفاع مقابله کرده، ریشه های «جنگ مردمی» را از بن قطع کند. سردار رحیم صفوی در مورد استراتژی امام در مورد تقویت «جنگ مردمی» می گوید:

«بنی صدر اعتقادی به حضور مردم در جنگ نداشت و می گفت این جنگ را با مردم نمی توان حل کرد. حاضر به تجهیز مردم نبود. امام می فرمودند: «حالت تهاجمی بگیرید.» و بنی صدر می گفت: «حالا خرمشهر سقوط کرد، آبادان هم سقوط کند، مهم نیست. اهواز هم سقوط بکند می رویم در دزفول می جنگیم.»

امام در مقابل چنین تفکری می فرمودند:

«و من منتظرم که این حصر آبادان از بین برود و هشدار می دهم به پاسداران، قوای

نظامی و فرماندهان قوای انتظامی که باید این حصر شکسته بشود، مسامحه نشود در آن، حتما باید شکسته بشود و فکر این، نباشد که ما اگر این ها هم آمدند، بیرونشان می کنیم. اگر این ها آمدند خسارات بر ما وارد می کنند. نگذارند این ها بیایند در آبادان وارد بشوند، از خرمشهر این ها را بیرون بکنند، حال تهاجمی بگیرند.» ⁽¹⁾.

امام خمینی همچنین در ملاقات با مردم خوزستان در تأکید بر نیاز جبهه های جنگ فرمودند:

«و شما ای جوانان برومند خوزستان و منطقه غرب و دیگر جبهه ها! در این میدان شرف پایدار باشید و از وطن اسلامی خود با تمام کوشش و فداکاری دفاع کنید و به خواست خداوند متعال پیروز خواهید شد و جنود ابلیس را با فضاحت عقب خواهید برد.» ⁽²⁾.

برادر صفوی درباره استراتژی امام اضافه کرد:

«تفکر امام یک تفکری بود که باید از وجب به وجب میهن اسلامی توسط «نیروهای مردمی» دفاع بشود. ولی تفکر بنی صدر غیر از این بود.» ⁽³⁾.

حضور بسیجیانی از تهران در جبهه دارخوین، که به شهادت آنها و تشکیل خط دفاعی محمدیه انجامید، ⁽⁴⁾نمونه بارزی از حضور امت مسلمان ایران در صحنه های عاشورایی دوران دفاع مقدس است و از آن جا که در تحلیل ابعاد مختلف جنگ تحمیلی عراق علیه ایران مطالعه مصادیق و صحنه های واقعی می تواند نکات مثبت جامعه شناسی جنگ در جبهه خودی را مشخص کند، مروری کوتاه بر این حضور خالصانه خواهیم داشت.

از همان اولین ساعات شهادت یاران بسیجی در منطقه ای بین خط خودی و دشمن، رزمندگان در تلاش برای به عقب آوردن یاران خود بودند اما به دلیل نزدیکی شهدا به خط دشمن این امر به تعویق می افتاد و در ظاهر اقدام به چنین عملی غیر ممکن می نمود. یکی دو ماه گذشت و ارتباط روحی عجیبی بین رزمندگان خط شیر و شهدای حاضر در جلوی خط ایجاد شده بود. در نماز، دعاها و توسل ها، این شهدا بودند که معنویت سنگرهای مظلومیت را به

بالاترین درجه ممکن می رساندند. نوبت نگهبانی در شب به هر کس می رسید، زمزمه او، راز و نیاز با شهدای جلوی خط بود و این در حالی بود که خانواده آنها، بدون این که اطلاع دقیقی داشته باشند، منتظر فرزندان خود بودند.

بر و بچه های خط شیر بارها و بارها راه های رسیدن به شهدا و انتقال آنها را بررسی کرده و تیم های مختلفی را برای شناسایی فرستاده بودند تا این که در یکی از روزها که هوا ابری بود، از یک مسیر مناسب - که بارها مورد آزمایش قرار گرفته بود - شهدا به عقب تخلیه شدند. در کتاب «حماسه دارخوین» یکی از رزمندگان روایت می کند:

«یک روز که با یک گروه 15 نفری برای شناسایی می رفتیم، دلم شور عجیبی داشت و کم کم در طول مسیر به اجساد شهدا رسیدیم و وقتی به اولین جسد شهید برخورد کردم پهلوی آن نشستم و گفتن یا مهدی (عج) آمده ام سربازانت را ببرم، ای مهدی کمکمان کن که بیش از این سربازانت این جا نیفتاده باشند. و از طرفی هم بردن اجساد شهدا از نزدیکی دشمن روحیه سپاهیان اسلام را چند برابر می کرد و دشمن را وحشت زده و روحیه اش را خرد می نمود.

ناگهان یک مرتبه هوا تار شد و گویی کسی به من الهام کرد که اجساد شهدا را بردار و برو، یکی از برادران را فرستادیم تا پتو و طناب بیاورد و پس از این که آماده شد اجساد شهدا را داخل پتو گذاشتیم و با طناب بسته بندی کردیم و برای اطمینان خاطر بیش تر به خمپاره اندازان خودی گفتیم که آتش کنند و خمپاره روی سر دشمن بریزند تا دیده بان های آنها به سوراخ های خود بروند تا راحت تر کارمان را انجام دهیم. با بی سیم تماس گرفتیم و آتش خواستیم اما ناگهان اولین خمپاره خودی دقیقا کنار ما به زمین خورد و منفجر نشد ما سریعا با بی سیم به خمپاره اندازها گفتیم گلوله خمپاره را وسط نفرات ما زدی و نزدیک بود ما را بکشی و چرا خمپاره عمل نکرد. گفت یادمان رفته بود ضامن را بکشیم در صورتی که خمپاره های بعدی را دقیقا روی سنگرهای عراقی می زدند و تماما منفجر می شد و خواست خدا بود که آن گلوله خمپاره ای که وسط ما خورد ضامنش را نکشیده بودند و ما زنده ماندیم. جنازه ها را در پتو گذاشتیم و آنها را با طناب بستیم و مقداری عقب تر آوردیم. قرار بود شهدا را در شب ببریم ولی برادران گفتند با بی سیم تماس بگیر و نیرو بخواه، وقتی به برادران گفتیم اجساد شهدا آماده آوردن است

ده عدد برانکارد و تعدادی نیرو به سرعت آمدند. ما به آنها گفتیم چرا سینه خیز نمی آیید، گفتند دشمن ما را نمی بیند. اجساد را برداشتند و رفتند. وقتی به خط اول خودمان رسیدیم همه اجساد را آورده بودند و داخل ماشین گذاشتند و آنها را به اهواز منتقل کردند. ناگهان به آسمان نگاه کردم خورشید شروع به پرتوافشانی کرد...» ⁽¹⁾.

شهید در جبهه خودی دارای ارزش و شرافت بسیار والایی بود. درست برعکس جبهه دشمن که هیچ کس حاضر نبود کشته ها را جمع آوری کند تا بوی تعفن، همه جا را می گرفت ⁽²⁾

(خالد حسین النقیب، «حزب بعث و جنگ» جلد 2، ص 30).

«یک روز که به گلف رفته بودم در روزنامه ای که آن جا بود اطلاعیه ای نظر مرا جلب کرد که نام پانزده نفر در آن نوشته شده بود، از مسجد امیرالمؤمنین، بسیج مستضعفین منطقه 9 تهران. از ظاهر اطلاعیه فهمیدم که مربوط به شهدایی است که جلوی خط شیر مانده اند. آن برگ کوچک را از روزنامه بریده و نزد خود نگه داشتم تا زمانی که شهدا را در دارخوین نگه داشتیم و دعای توسل باصفایی خوانده شد. در میان شهدا، یکی از آنها سالم سالم بود، نه این که مثل اولین لحظات شهادت مانده باشد، ولی نسبت به دیگران کاملا تفاوت داشت و این نظر همه را جلب کرده بود، فردای آن روز شهدا را عقب یک دستگاه وانت گذاشتیم، با این که تعداد آنها چهارده شهید بود ولی به خاطر این که چیزی از آنها نمانده بود باز هم از لب وانت که ارتفاع آن پنجاه سانتی متر

بیش تر نبود پایین تر بودند. برای اطمینان از شناسایی شهدا و فرستادن صحیح آنها به تهران، من هم با وانت به اهواز رفتم. راننده وانت، علی ستوده بود که چند ماه بعد به شهادت رسید. به معراج شهدای اهواز رسیدیم. ورقی که قبلا از روزنامه برداشته و در یک پلاستیک گذاشته بودم کمک خوبی بود، سه چهار ساعت طول کشید تا با حوصله کاملا شهدا شناسایی شدند.» ⁽¹⁾.

یاد شهدا و استفاده معنوی از روح مقدس آنها سفارش بزرگی است که امام امت همواره بر آن تأکید داشتند و خود آن حضرت نیز در مقاطع مختلف یاد و خاطره شهیدان را زنده می کردند. ما نیز به پیروی از آن سیره مبارک، در درس تاریخ جنگ دانشکده افسری، مخصوصا زمانی که اشاره ای به روزهای اول دفاع مقدس و حماسه دارخوین داشته ایم، یادی از شهدای بسیجی مسجد امیرالمؤمنین تهران می کردیم. این یادآوری و اشاره به آن صحنه شهادت، در سال های گذشته در حالی بوده است که هیچ نام و نشان دقیقی از شهدا و محل سکونت آنها نداشتیم، تا این که آنچه در زیر می خوانید پس از بیست سال اتفاق افتاد و چنان که گفته شد از باب اشاره به ابعاد مختلف «جنگ مردمی» خواهد آمد. برادر «برات باباپور» یکی از دانشجویان دانشکده افسری سپاه در گزارش (یا تحقیقی) می نویسد:

«همان طوری که مستحضرید در یکی از جلسات درس تاریخ جنگ اشاره کردید به این مطلب که در مهر 59 حدود 18 نفر از مسجد امیرالمؤمنین بسیج منطقه 18 تهران تنهایی به خط دشمن زدند و همگی شهید شدند. چون اینجانب در منطقه 18 ساکن هستم مشتاق شدم که این مطلب را پی گیری نمایم و شما گفتید که بررسی در مورد این قضیه را به عنوان موضوع تحقیق درس تاریخ جنگ از من خواهید پذیرفت. لذا برای گرفتن اسامی شهدای مذکور در هفته یک بار که به تهران می رفتم موقع نماز مغرب و عشا می رفتم و پرس و جو می کردم. چون در منطقه 18 تهران الان دو مسجد به نام امیرالمؤمنین ناحیه شهری و حدود سه مسجد هم پایگاه شهری (بسیج) وجود دارد. و بنده بایستی همه این مساجد را سرکشی می کردم تا به صحت و سقم موضوع می رسیدم. لذا از نزدیک ترین مسجد شروع کردم و در جلسه اول به نتیجه نرسیدم. در جلسه بعد به مسجد بعدی رفتم باز مسئولان گفتند یک همچنین قضیه ای در این جا اتفاق نیفتاده است.

به همین ترتیب به آخرین مسجدی که رفته بودم به یکی از اعضای هیئت امنا و پدر شهیدی که به آن محل آشنایی کامل داشت مطلب را گفتم و ایشان گفتند که من کاملا منطقه 18 را می شناسم چنین چیزی اتفاق نیفتاده است که 18 نفر در مهرماه سال 59 یک دفعه ای در یک روز شهید شده باشند اما در منطقه مهرآباد جنوبی که همجوار منطقه 18 می باشد در مسجد امیرالمؤمنین آن جا چنین چیزی بوده است. آدرس را گرفتم و سریع به آن جا رفتم. نزدیک اذان مغرب بود. با یکی از برادران بسیج مسجد صحبت کردم و جریان شهدا را تعریف کردم. در بین صحبت ها گفت: آن آقا که آن جاست خودش از مینی بوس اعزامی ها جا مانده بود. رفتیم آن جا و مطالب را مجددا به او گفتم، خندید و یک سری خاطرات از سال 59 برایم تعریف کرد و گفت که یک مینی بوس نیروی بسیج از مسجد چطور رفتند و او جا مانده است. بالاخره به این نتیجه رسیدیم که از جمع هجده نفر اعزامی سه نفرشان الان زنده اند و پانزده نفر به درجه رفیع شهادت رسیده اند. با آن بنده خدا به دم در منزل آقای حسن لو رفتیم، آقای حسن لو که در سال 59 به استوار حسن لو معروف بوده است و الان بازنشسته ارتش است در جمع آن شهدا و در آن عملیات دارخوین در شرق کارون حضور داشته و از آن روزها و چگونگی حمله به دشمن و... تعریف کردند و یکی دیگر از افرادی که آن جا بوده و ایشان هم جان سالم به در برده است معرفی کردند. به مغازه ایشان رفتیم برای نماز به مسجد رفته بود بعد از نماز با ایشان صحبت کردیم و آن هم این مطلب را تأیید کرد و شروع کرد به درد دل کردن و از آن روزها گفتن. حرف ها بسیار است از آن جمله می گفت ما در جبهه بودیم و فرمانده و سازمان مشخصی نداشتیم. یک نفر بی سیم دستش بود و به ما گفت بروید جلو و ما به خط دشمن زدیم و پس از جنگ جانانه ای که با عراقی ها کردیم همه بچه ها محاصره شدند. بچه ها تسلیم نمی شدند. جنگ تن و تانک شدت گرفت و دوستان ما یکی یکی به شهادت می رسیدند. من و چند نفر دیگر قبل از این که محاصره شویم عقب نشینی کردیم. آقای حسن لو می گفت بچه ها با این که هیچ فنی از جنگ نمی دانستند ولی با شجاعت و بی باکی جلو می رفتند و من دیدم که یکی از نیروها تیر به دهانش خورد و افتاد و دیدم که دست نیروهای ما بسته است و سلاح به اندازه کافی نداشتیم. آتش دشمن سنگین بود و ما دست خالی بودیم ولی خودم نمی دانم چطور شد سالم به عقب برگشتم.

به هر حال، آن شب تا ساعت 11 شب در کوچه ها دنبال جمع آوری اطلاعات بودیم.

آخرالامر به این نتیجه رسیدم که تمام اطلاعات مربوط به آن شهدا و اسم ها و عکس های آنها به ناحیه بسیج امام زمان (عج) منتقل شده است. در تاریخ 18 / 4 / 77 ساعت 6 عصر به آن جا رفتم مسئول ناحیه نبود. مسئله را به مسئول واحد ایثارگران گفتم. پسر خیلی با حالی بود. بعد از چند دقیقه صحبت کردن ایشان اطلاعاتی در مورد موضوع نداشت اما بسیار علاقه مند شد که تا آخر روشن شدن وضعیت همکاری کند. تصمیم گرفتیم به در خانه یکی از شهدای مهر 59 برویم که در منطقه دارخوین شهید شده بودند. فردی به نام آقا رضا مأمور شد با موتور ناحیه به در خانه آن شهید برویم. کوچه مورد نظر را پیدا کردیم. پرسیدیم خانه شهید «رعنایی» کجاست؟ یکی گفت: خانمی که آن جا دم در نشسته مادر شهید است. جلوتر رفتم. سلام کردم. مادر شهید فورا بلند شد و بنده را به حیاط خانه راهنمایی کرد. ایشان از آنچه من به دنبالش بودم هیچ اطلاعی نداشت که من چند هفته است دنبال جمع آوری یک سری اطلاعات در مورد چند شهید هستم با گریه شروع به حرف زدن کرد و بیش تر گله مند بود از مسئولین که از سال 59 که پسرم شهید شده است و الان 5 دختر دارم به ما رسیدگی نمی کنند. من شوهرم پیر است و 5 تا دختر دارم و یگانه فرزند پسرم هم شهید شده و الان به این وضع روزگار حتی نمی آیند یک سری بزنند و... و من سرم را پائین انداخته بودم و حرفی برای گفتن نداشتم. ایشان گفت که پسرش در منطقه دارخوین مهرماه سال 59 شهید شده است. به او گفتم عکسی از فرزندت داری، گفت یک تابلو هست که عکس 14 نفر شهدا، دسته جمعی در آن هست. با کمال احترام و محبت قاب عکس را به ما داد و ما برداشته بردیم و فتوکپی آن را تهیه کردیم. ضمنا از میان افرادی که با دشمن درگیر شده اند یک نفر مفقودالاثر شده است و در سال 59 چون شهید را به عقب نیاورده اند عکس او را هم در پوستر چاپ نکرده اند...» ⁽¹⁾.

آن مردان مرد که «جبهه دارخوین» خود را مدیون شهادت آنها می داند اینها بودند:

تقی منصوری - محمد زمانی ها - شعبان علی فلاحتی - محمود ایزدی - رحیم باقری - محسن نجفی - مصطفی قادری - جعفر سلطانی - محمود دشتبانی - ابراهیم مروتی - عبدالله صفری - داوود احقاقی - علی رضا ورزدار - علی اکبر رعنایی.

اهمیت نظامی جبهه دارخوین

عراق، هم زمان با تصرف کامل غرب کارون در حدفاصل سلمانیه تا خرمشهر (حدود 20 تا 25 کیلومتر در حاشیه غربی کارون) و عبور لشکر 3 زرهی ارتش عراق از کارون در منطقه مارد، در فاصله 80 کیلومتری شمال این منطقه مانور مشابهی را توسط لشکر 5 مکانیزه انجام داد. هدف از این مانور تصرف کامل جناح غربی کارون از خرمشهر تا اهواز بود، در اخبار روز 20 / 7 / 59 اطلاعات سپاه اهواز گزارش داد:

«ارتش عراق حدود 600 نفر نیرو در کنار کارون، نزدیک بیوض (حدود 40 کیلومتری جنوب اهواز) پیاده کرده و مقادیر زیادی قایق در کنار کارون آماده گذاشته که احتمالا قصد عبور از کارون و حرکت به سمت اهواز را دارند.» ⁽¹⁾.

ستاد مشترک ارتش نیز در همین روز گزارش داد:

«نیروهای عراقی که از کارون عبور کرده اند، به سه شاخه تقسیم شده اند: یک شاخه قصد حمله و محاصره اهواز (با عبور از خط دفاعی سلمانیه) و شاخه دیگر قصد محاصره و حمله به آبادان را دارند...» ⁽²⁾.

هر چند گزارش فوق ناتمام آمده است، اما منظور از شاخه سوم، تلاش عراق برای گسترش به سمت ماهشهر است. این دو خبر نشان دهنده شدت اتفاقاتی است که در آینده نزدیک در حدفاصل سلمانیه (90 کیلومتری اهواز) تا بیوض و فارسیات (30 تا 40 کیلومتری اهواز) روی خواهد داد. از این روی رزمندگان و فرماندهانی که به جبهه دارخوین (حدفاصل این دو نقطه بحرانی) اعزام می شوند توجیه می شوند که با عراق در شرق و غرب کارون و در منطقه ای به طول 50 تا 60 کیلومتر درگیر خواهند شد.

با رسیدن دشمن به رودخانه کارون در منطقه بیوض و فارسیات، لشکر 5 مکانیزه که این مأموریت را به عهده داشت ناچار بود اقدامات بعدی خود را هماهنگ با پیش روی لشکر 3 زرهی در منطقه سلمانیه - مارد انجام دهد لذا جبهه جدید (دارخوین) ضمن تهدید و تحمل فشار از سلمانیه (خط شیر)، به طور مداوم ناچار بود از رسیدن عراق به کارون، حدفاصل فارسیات تا سلمانیه نیز جلوگیری کند.

به طور کلی اهمیت نظامی جبهه دارخوین را می توان در ابعاد زیر بررسی کرد:

1- عراق تلاش می کرد سرپل خود به سمت شمال را گسترش دهد، لذا جبهه دارخوین در خط دفاعی سلمانیه و محمدیه (خط شیر) فشار زیادی را تحمل می کرد.

2- عراق تلاش می کرد با توجه به محاصره اهواز از جنوب (منطقه دب حردان در 24 کیلومتری اهواز) و همچنین رسیدن به حاشیه کارون در بیوض و فارسیات، در این منطقه هم از کارون عبور کند. در صورت موفقیت دشمن در این مانور، راه های مواصلاتی جبهه دارخوین به اهواز مسدود می شد و در حقیقت محاصره آبادان در شرق کارون تا اهواز امتداد می یافت، لذا جبهه دارخوین باید خط دفاعی دیگری نیز در جبهه شمالی خود (مانند سلمانیه) ایجاد می کرد.

3- عراق تلاش می کرد در جناح غربی کارون حدفاصل اهواز تا خرمشهر نیروهای خود را به رودخانه کارون برساند و جبهه دارخوین در محدوده مأموریتی خود (حدود 40 کیلومتر در حاشیه کارون) موظف بود از این امر جلوگیری کند. این تهدید همواره تا عملیات بیت المقدس ادامه می یابد.

4- روستاهای دارخوین و کفیشه مرکز ثقل فشار عراق در رسیدن به کارون و سپس عبور از آن برای تصرف سه راه مهم شادگان - آبادان - ماهشهر بود که منطقه از طریق آن به اهواز وصل می گردید.

5- جبهه دارخوین می توانست تهدید عمده ای علیه سرپل عراق در استراتژی «آزادسازی آبادان از محاصره» ایجاد کند، چنان که با اجرای عملیات «فرمانده کل قوا» و محدود نمودن عرض سرپل، زمینه مناسب تری برای رسیدن به مانور عملیات ثامن الائمه ایجاد گردید.

جبهه دارخوین نه تنها تا اجرای عملیات ثامن الائمه (آزادسازی آبادان از محاصره) مهم و تعیین کننده بود بلکه به دلیل حفظ سرپل بسیار مناسب در غرب کارون که نقطه قوت طرح مانور عملیات بیت المقدس (فتح خرمشهر) بود، همواره از ارزش و اهمیت روزافزون برخوردار بوده است.

گستردگی جبهه دارخوین

با شکل گیری خطوط دفاعی خودی و دشمن در منطقه عمومی اهواز تا آبادان و خرمشهر، مأموریت جبهه دارخوین - که زیر مجموعه فرماندهی مستقر در ستاد عملیات جنوب (گلف) بود - مشخص گردید.

این جبهه در منطقه مأموریت خود موظف بود تحرکات دشمن از 10 کیلومتری شمال روستای نثاره (15 کیلومتری شمال دارخوین) تا سلمانیه و محمدیه (خط شیر) در منطقه سرپل عراق را کنترل نموده و از هر گونه پیش روی نیروهای متجاوز جلوگیری کند.

خطوط دفاعی جبهه دارخوین از نثاره در غرب کارون به سمت جنوب ادامه داشت و پس از تأمین «سید عبود» به مناطق کفیشه، دارخوین، انرژی اتمی تا مسعودی می رسید. خطوط دفاعی این مسیر در غرب کارون حدود 40 کیلومتر گسترش داشت و نقش سرپل را برای عملیات بیت المقدس ایفا کرد. فاصله دشمن در مقابل این بخش از جبهه بین 5 تا 10 کیلومتر در نوسان بود و عموما با گلوله های خمپاره 120 مواضع طرفین مورد حمله قرار می گرفت. از مسعودی و روستای مشارع این خط دفاعی به شرق کارون منتقل می شد و پس از تأمین دکل ابوذر ⁽¹⁾به روستای سلمانیه و خط شیر ختم می شد، و سپس امتداد آن با یک خط فرضی حدود 18 کیلومتری به جبهه ماهشهر متصل می گردید. ⁽²⁾.

در مجموع جبهه دارخوین در خطوطی ناپیوسته، موظف بود منطقه ای به طول 60 کیلومتر را حفاظت نماید. خط دفاعی در منطقه سرپل عراق (خط شیر و پس از عملیات فرمانده کل قوا، خط رضایی ها) همواره مهم ترین و حساس ترین جناح این جبهه محسوب می شد، ضمن این که خطوط دفاعی دیگر نیز هر زمان مورد تهدید دشمن قرار می گرفت.

سلسله عملیات عراق علیه جبهه دارخوین

اشاره

پس از سقوط خرمشهر در 4 آبان 1359، توان رزمی و تمرکز فرماندهی عراق بر تصرف جزیره آبادان معطوف گردید. به دنبال آن، دشمن ضمن استقرار نسبی در مواضع شرق کارون، نیروی لازم را برای گسترش در منطقه عمومی آبادان به شرق کارون گسیل داشت و پس از آن عملیات های اصلی خود را شروع کرد که نقطه عطف آن در جبهه آبادان، عبور از بهمن شیر (9 / 8 / 59) بود که با مقاومت قهرمانانه مدافعان آبادان، عراق شکست را پذیرفت و در چند کیلومتری آبادان پدافند کرد. هم زمان با این اقدامات، عراق در جبهه شمالی سرپل نیز اقدام به اجرای عملیات های قابل توجهی کرد که هر چند به نوبه خود اهمیت زیادی داشت اما به دلایل مختلف ناشناخته ماند و در مظلومیت قرار گرفت. در یک تقسیم بندی، تلاش عراق علیه جبهه دارخوین را می توان در دو دسته عملیات در جبهه غربی و عملیات در جبهه جنوبی بررسی کرد:

عملیات علیه جبهه جنوبی دارخوین (سلمانیه - محمدیه - خط شیر)

فرماندهی سپاه سوم عراق که هدایت عملیات در جبهه خوزستان را به عهده داشت با شکست در استراتژی اولیه، توان خود را در رسیدن به پیروزی در شرق کارون معطوف داشت. از دیدگاه نظامی آنها ناچار بودند نیروهای لشکر 3 زرهی را در شرق کارون گسترش دهند تا از آسیب پذیری آن در یک عملیات متکی بر حاشیه کارون کاسته شود. حتی در صورت تحلیل فرماندهان عراق بر عدم ضرورت رسیدن به سه راه شادگان، ⁽¹⁾آنها ناچار بودند برای رسیدن به سرپلی که گنجایش استقرار یک لشکر زرهی را داشته باشد، طول منطقه تصرفی روی جاده آبادان - اهواز را حداقل به 30 کیلومتر برسانند. در صورتی که تا آن زمان

نتوانسته بودند بیش از 15 کیلومتر آن را تصرف کنند. لذا در چند مرحله با اجرای عملیات های نسبتا وسیع تلاش کردند با تصرف خط شیر و جبهه محمدیه، خود را به سلمانیه رسانده تا انرژی اتمی گسترش یابند. اما هر بار به علت مقاومت سرسختانه نیروهای مستقر در خط شیر و اتکا به یک «پدافند مرموز» و «جنگ چریکی» که بر ایمان و روحیه شهادت طلبی استوار بود، شکست خوردند.

«هنوز اوایل کار بود. توجیه نبودیم. عراقی ها یک چند روزی که ما آن جا بودیم حمله کردند. از کناره جاده آسفالت و تعدادی آنها هم از جاده شنی و دنبال لوله های نفت، شروع کردند. ما چون در کردستان خیلی کمین خورده بودیم آرزو می کردیم یک جوری به عراقی ها کمین بزنیم. دم غروب بود. خیلی کارهای خدا عجیب بود ساعت 4 و 5 بعدازظهر که عراقی ها آتش می ریختند یک گلوله خورد جلوی خط، روی لوله های نفت در فاصله دویست متری و آتش گرفت و ساعت ها می سوخت. عراقی ها که حمله را شروع کردند نزدیک غروب بود و بچه ها داشتند نمازشان را می خواندند و عده ای هم نمازشان را خوانده بودند و هوا هم هنوز کاملا تاریک نشده بود. بچه ها می گفتند یک چیزهای مشکوکی دیده می شود. اول کماندو بودند و بعد هم زرهی. بچه ها جمع شدند و آمادگی بیش تر شد. حسین خرازی هم آمد و همه آماده شدند. به قدری ما هیجان زده و شوق زده بودیم که برای عراقی ها کمین بزنیم. تعدادی از بچه ها سریعا خط آتش علیه دشمن را تقویت کردند و چهار پنج نفر برای کمک به نیروی زیر پل اضافه شدند ⁽¹⁾برای آمادگی بیش تر در هنگام درگیری و این که در حین درگیری لازم

نشود عقب و جلو برویم، غیر از خشاب ها که پر بود تمام مان توی پیراهن هایمان فشنگ می ریختیم. صندوق مهمات ها را باز می کردیم و هر کس به اندازه توانش جعبه های فشنگ را توی پیراهن خود می ریخت. حمید عقیلی (شهید) حداقل هزار فشنگ توی پیراهنش ریخته بود. عراقی ها هم با احتیاط می آمدند و نمی دانستند خط کجاست. از نخلستان های منطقه خودشان با احتیاط جلو می آمدند.

فاصله اول ما حدود 5 / 1 تا 2 کیلومتر بود. عراقی ها بین پل و روی جاده شنی با احتیاط و یواش یواش راه افتادند. ما با هم حرف می زدیم و می گفتیم که کماندو هستند. یکی یکی می شمردند و همه سر جای خودشان نشسته بودند، نفس نمی کشیدیم. همه آماده و سر حال توی کمین نشسته بودیم. بچه ها دلشان می خواست هرچه زودتر به این ها حمله کنند. می گفتیم، عجب، وقتی که ضد انقلاب در کمین ما می نشیند چقدر لذت می برد و حالا خودمان خوشحال بودیم که توی کمین عراقی ها نشسته ایم.

نیروی پیاده دشمن از ما رد شد و رفت طرف محمدیه، دقایقی بعد از خط کبوتر هم رد کردند و رفتند طرف سلمانیه. سر ستونشان که به سلمانیه رسید این عقب عراقی ها تانک و نفربر راه انداختند و از روی جاده شنی حرکت کردند. چند روز قبل مین ضد تانک آورده بودند آنها را همین طور گذاشته بودیم روی زمین در کنار جاده شنی. عراقی ها روی مین نرفتند و ادامه حرکت دادند. ما حرکت دشمن را به دقت زیر نظر داشتیم. سه دستگاه تانک و نفربر آمد. بچه ها گفتند اگر این ها از خط شیر هم رد بشوند برایمان دردسر می شود، تانک ها و نفربرها که درست آمدند در میان کمین، آر پی جی ها شلیک شد و درگیری شدت گرفت.

تانک ها هول کرده بودند، آمدند فرار کنند، رفتند روی مین و بالاخره با دشمن قاطی شدیم. آنقدر جنگیدیم که مهمات کم آوردیم و از هم مهمات قرض می گرفتیم. درگیری تا ساعت پنج صبح، یعنی ده ساعت طول کشید. عراقی ها خیلی کشته دادند. چند نفر هم اسیر شدند. اسرای آنها می گفتند که به ما گفته اند پاسدارها مثل جن هستند از زیر زمین یک باره بیرون می آیند. اتفاقا همین طور هم شد ما کمین زده بودیم. در این عملیات یک نفر از بچه ها شهید شد...» ⁽¹⁾.

این صحنه درگیری که نشان دهنده سطح نظامی نیروهای خودی و حال و هوای جنگ انقلابی است در کتاب «حماسه دارخوین» این گونه روایت شده است:

«عراقی ها در سحرگاه 29 / 8 / 59 با نیروی رزمی و پشتیبانی تانک و نفربر به محمدیه «خط شیر» حمله کردند که با مقاومت همه جانبه نیروهای بسیج و سپاه مواجه شدند و برادران یکی پس از دیگری حملات را دفع نمودند و پس از چند ساعتی نبرد توانستند 110 نفر از مزدوران صدام را به هلاکت برسانند و 8 نفر از آنها را اسیر کنند. در این حمله مزدوران عراقی چندین تانک از دست دادند و سه نفربر عراقی سالم توسط برادران ما به غنیمت گرفته شد.

(شهید) رضا رضایی فرمانده محمدیه که در آن حمله حضور داشت و (شهید) رضا جعفر پیشه جریان حمله را این طور تعریف می کردند: ما با تعدادی از برادران در خط شیر مستقر بودیم، تعداد ما در مقابل عراقی ها یک دهم بود و با عکس هایی که فانتوم های جمهوری اسلامی ایران از مواضع دشمن برداشته بودند، مشخص شد که ارتش بعث عراق در حدود چهارصد تانک و خودرو وارد منطقه کرده است، در حالی که تعداد نفرات ما بسیار کم تر بود. یکی از شب ها ما با تعداد کمی از رزمندگان اسلام مشغول نگهبانی بودیم، هوا ابری بود، و صدای حرکت درخت های نخل و صدای باد به گوش می رسید، و از طرفی هم متجاوزین عراقی مشغول کوبیدن ما بودند و هر چند دقیقه ای تعدادی خمپاره به طرف ما روانه می کردند.

شب تاریکی بود و چشم چشم راه نمی دید و به سختی 2 - 3 متری دیده می شد. زیرا اوایل ماه محرم بود و در اثر نبودن ماه و ابری بودن هوا، بیش از اندازه منطقه تاریک شده بود که ناگهان یکی از گلوله های خمپاره که نمی دانم از خودمان بود یا از دشمن به قسمتی از لوله های نفت اصابت کرد و مواد ته مانده در لوله ها آتش گرفت و منطقه مقداری روشن شد.

ما در آن شب تصمیم داشتیم به گشت و شناسایی برویم و اگر شد از نزدیک به طرف نیروهای بعثی تیراندازی کنیم، ولی هنوز کسی حرکت نکرده بود، آتش همچنان شعله می کشید و منطقه را روشن کرده بود. ناگاه ما متوجه پیش روی نیروهای متجاوز عراقی شدیم که در جلوی لوله های نفت در حال پیش روی بودند.

بچه ها را سریع بیدار کردیم و خیلی زود همگی آماده دفاع شدیم. فرمانده خط شیر قبلا به برادران رزمنده گفته بود تا نیروهای عراقی به شما نرسیده اند و در فاصله چندین متر شما قرار نگرفته اند به طرف آنها تیراندازی نکنید.

آتش همچنان زبانه می کشید و مزدوران عراقی در جلوی آتش حرکت می کردند.

بیچاره ها فکر می کردند که شب تاریکی است و کسی آنها را نمی بیند، در صورتی که جلو آتش کاملا مشخص بودند. سربازان عراقی همین طور پیش روی می کردند و هر لحظه که می گذشت به ما نزدیک تر می شدند، تا این که کم کم به نزدیکی خط شیر رسیدند که ناگهان رزمندگان اسلام با فریاد الله اکبر باران آتش آر. پی. جی. 7 و رگبار مسلسل ها را به روی آنها گشودند.

متجاوزین مزدور بعث به شدت وحشت زده شده بودند، اکثر آنها در همان لحظات اول در اثر گلوله های مجاهدین اسلام به خاک و خون کشیده شده، و بعضی از آنها تسلیم شدند و فریاد «انا مسلم و دخیل یا خمینی» سر می دادند، و تعدادی از مزدوران نیز مقاومت نمودند. چند لحظه بعد تانک های عراقی جهت کمک به نیروهای پیاده خود وارد منطقه شد. ولی به لطف خدا تانک های آنها نیز توسط برادران مورد اصابت موشک قرار گرفت و در نتیجه حمله آنها با ده ها کشته و اسیر پایان گرفت.

(شهید) جعفر پیشه می گفت: این پیروزی را ما مدیون خداوندیم که آن گلوله خمپاره را به طرف لوله های نفت پشت سر عراقی ها هدایت کرد و پس از اصابت گلوله خمپاره، لوله های نفت آتش گرفت و منطقه را روشن نمود و گرنه ما با این تعداد نیرو به هیچ وجه نمی توانستیم جلوی متجاوزین عراقی را بگیریم، زیرا دشمن در موقع پیش روی حتی کفش های خود را درآورده بود، که اگر به نزدیک ما رسید، سر و صدا نکند. ولی به لطف خداوند و در اثر آتش گرفتن لوله های نفت، مزدوران بعثی مثل روز برای ما مشخص شدند و توانستیم حمله را دفع کنیم.» ⁽¹⁾.

عراقی ها علی رغم شکست در عملیات هایی که از زمان عبور از کارون شروع کرده بودند مخصوصا در 29 / 8 / 59 که شکست در عملیات گسترده ای را پذیرفته بودند، به دلیل اهمیت و لزوم گسترش در این جناح پس از یک هفته اقدام به عملیات دیگری کردند:

«یک بار دیگر عراقی ها از سمت چپ جاده آسفالت عملیات کردند ولی این بار متکی به ستون مکانیزه، یعنی نیروی پیاده را سوار نفربر و ایفا کرده بودند و جیپ فرماندهی از جلوی آنها حرکت می کرد ⁽²⁾آنها با سرعت از طرف نهر شادگان حرکت می کردند تا

به سلمانیه برسند و پشت سر آنها هم ستون تانک و نفربر حرکت می کرد. هوا مه آلود بود و سر ستون یک چیزهایی دیده می شد. آن روز صبح، من نگهبان بودم، بعد از نماز صبح بود، فهمیدم عراقی ها حمله کرده اند. بچه ها تا صبح نگهبانی داده بودند وقتی فهمیدند عراقی ها حمله کرده اند همه شارژ شدند. سر حال، ما دنبال بهانه ای می گشتیم تا به عراقی ها حمله کنیم. هوا مه بود و یک مقداری بارندگی شده بود و پوتین هایمان به گل ها می چسبید، زیرا خاک جنوب چسبندگی زیادی دارد. اگر می خواستیم با پوتین برویم نمی توانستیم به عراقی ها برسیم. بچه ها کفش ها را درآوردند و پابرهنه عراقی ها را دنبال کردند. دشمن هم با تیربار نفربرها شروع به تیراندازی کرد. هیچ یک از نیروها اهل توقف یا سینه خیز نبودند. اصلا این چیزهایی که در آموزش می گویند رعایت نمی شد. با سرعت، پیاده به طرفشان می دویدند. یکی از بچه ها هم زخمی شد ولی با همان حالتی که تیر خورده بود ادامه می داد. عراقی ها که این طور عکس العمل و حمله ما را دیدند، شروع به عقب نشینی و فرار کردند. در عقب نشینی دو تا از تانک و نفربرهایشان را زدند. ما رانندگی تانک بلد نبودیم. تیربار تانک را بچه ها باز کردند و اولین تیرباری که آوردند در خط مستقر کردند و گیر نمی کرد. همین تیربار بود و همه خوشحال بودند...» ⁽¹⁾.

روایت این صحنه درگیری در خط شیر از سردار سرلشکر صفوی نیز شنیدنی است:

«نه ما از دشمن شناخت داشتیم نه عراق از ما شناخت کامل داشت. در مدت یک ماه، 2 - 3 مرتبه عراق، محمدیه را محاصره کرد و یک مرتبه هم تا سلمانیه پیش روی کرد. 28 آبان ماه 1359 بود و نیروها در خط شیر مستقر بودند. دشمن یک حرکت پیاده ای را از سمت راست و یک حرکت زرهی را از سمت چپ جاده شروع کرد. لوله های نفت به خاطر انفجار خمپاره آتش گرفت و بچه ها در نور شعله های آتش سربازان عراقی را می بینند. همان تعداد محدودی که در خط مستقر بودند، شهید خرازی، شهید احمد فروغی، شهید منصور موحدی و دیگران با دشمن درگیر می شوند. ما هم از دارخوین ده نفر را برداشتیم و به محمدیه رسیدیم. وقتی به صحنه درگیری رسیدیم تانک ها روی جاده مستقر بودند و منطقه را با تیربار دوشکا زیر آتش گرفته بودند... عراقی ها تار و مار شدند. 5، 4 دستگاه تانک و نفربر آنها غنیمت گرفته شد. عده زیادی از آنها هم کشته شدند. در این عملیات برای اولین