جلسه 1393/09/15

بسم الله الرحمن الرحیم


شکوک صحيح نماز


موضوع:
شکوک صحیح نماز
بحث ما در باره شکوک منصوصه است،
پنج مورد داریم که منصوص هستند، چهار مورد دیگر داریم که مستخرج اند
نه منصوص، از منصوصات چهار تا را خواندیم و فقط یکدانه باقی
مانده، منتها نصوصش خیلی متضارب و مختلف اند، و آن این است که
اگر کسی بین دو، و سه شک کرد، یعنی سر از سجده رکعت دوم
برداشت، شک می کند که دو رکعت است یا سه رکعت، در اینجا چه
باید کرد؟
دیدگاه صاحب
شرائع
محقق حلی با وجود
روایات مختلف، به ضرس قاطع می فرماید این صورت هم مانند
سایر صورت هاست، در سایر صور بنا را بر اکثر می گذاشت و سپس
یک رکعت نماز احتیاط هم بجا می آورد، در اینجا هم به ضرس
قاطع می فرماید بنا را بر سه می گذارد، یعنی
اینکه خوانده ام سه است، بعداً یک رکعت دیگر متصلاً می خواند
که بشود چهار رکعت، بعداً هم (به عنوان نماز احتیاط) یا یک رکعت
ایستاده یا دو رکعت نشسته می خواند.
بعد از محقق که دوران شهید
است، شهید در ذکری می فرماید: فتوای محقق مشهور
است، اما من دلیلی برای آن پیدا نکردم، ولی ابن
ابی عقیل می گوید روایات در این مورد متواتر
است، البته حق در این زمینه با ابن ابی عقیل است، چون
ایشان کلیات را گرفته، موثقات ثلاث را گرفته که از اسحاق بن عمار
ساباطی بود، ولو در این مورد روایت خاصی نیست، اما
فرمایش حضرت که می فرماید:« أَ لَا أُعَلِّمُكَ
شَيْئاً کلما نقصت أو زدت» این مورد را می گیرد.
بنا براین؛ فرمایش
ابن ابی عقیل قابل توجیه است، نمی شود یک
چنین فقیهی که نجاشی در باره آن می نویسد هر
حاجیی که از خراسان به کوفه می آمد تا به حج برود، کتاب ابن
ابی عقیل را می خرید و طبق آن عمل می کرد،
ایشان در دوران خودش و بعد از خودش مرجع تقلید بوده، ایشان
معاصر است با زمان کلینی، پس وقتی ابن أبی عقیل
می گوید روایات متواتر است، نمی شود او را تخطئه کرد،
چون ایشان به همان اطلاقات تمسک کرده است که: إذا شککت فابن علی
الیقین.
اقوال مسأله
قبل از آنکه روایات را
بخوانیم باید توجه داشت که در مسأله چهار قول وجود دارد:
1:
قول محقق است
2:
قول شیخ صدوق
شیخ صدوق می گوید
بنا را بر اقل بگذاریم، عیناً همان فتوایی را می دهد
که اهل سنت دارند، مرحوم صدوق با آن عظمت در این مورد می گوید
بنا را بر اقل بگذارید، اتفاقا بعد از صدوق، سید مرتضی هم در
کتاب:« المسائل الناصریة» به همین قول صدوق فتوا داده است.
3:
قول به تخییر
قول سوم اینکه مخیر
بین اقل و اکثر هستیم، یعنی یا بنا بر قول محقق
باشد یا بنا بر قول صدوق.
4:
قول به بطلان
قول چهارم می گوید
نماز باطل است، این فتوای صدوق است در کتاب المقنع، اما فتوای
قبلی ایشان در کتاب «من لا یحضره الفقیه» است،
ایشان در کتاب «المقنع» می گوید باطل است – کتاب «المقنع »
مرحوم صدوق عیناً مثل کتاب «النهایة » شیخ طوسی است،
یعنی سند ها را حذف کرده و فقط متن روایات را آورده ولذا متن
کتاب « المقنع» عیناً متن روایات است کما اینکه
«النهایه» شیخ طوسی نیز چنین است. کتاب
«الهدایة» صدوق نیز چنین است که اصطلاحاً اینها را فقه
منصوص می گویند.
باید این نکته را خوب
توجه داشت که ما چهار فقه منصوص داریم:
الف؛
فقه رضوی (منسوب به امام رضا ع)
ب؛
المقنع (مال شیخ صدوق)
ج؛
الهدایة (مال شیخ صدوق)
د؛
النهایة (مال شیخ طوسی)
ه؛
المقنعة (مال شیخ مفید).
این پنج کتاب فقه منصوص
هستند
آیة الله بروجردی
می فرمود:« الفتاوی المتلقات من الأئمة» ولی من از آن
تعبیر می کنم به:« الفقه المنصوص»
فصارت المسألة ذات أقوال اربعة:
1:
البناء علی الأکثر
2:
البناء علی الأقل
3:
الخیار بین الأقل و الاکثر
4:
البطلان
روایات
ولی ما دنبال قول مشهور
هستیم چون روایت داریم، متاسفانه روایات در اینجا
خیلی مضطرب هستند:
صحیحه زرارة
1: «عَنْ حَرِيزٍ عَنْ زُرَارَةَ عَنْ أَحَدِهِمَا ع فِي حَدِيثٍ قَالَ:
قُلْتُ لَهُ رَجُلٌ لَمْ يَدْرِ اثْنَتَيْنِ صَلَّى أَمْ ثَلَاثاً فَقَالَ إِنْ دَخَلَهُ
الشَّكُّ بَعْدَ دُخُولِهِ فِي الثَّالِثَةِ مَضَى فِي الثَّالِثَةِ ثُمَّ صَلَّى الْأُخْرَى
وَ لَا شَيْ ءَ عَلَيْهِ وَ يُسَلِّمُ»[1].
مرحوم صدوق این حدیث
را به گونه ای معنا می کند که مطابق قول خودش باشد، یعنی
اینکه بنا را بر اقل بگذاریم، ولی ما به گونه دیگر معنا
می کنیم که بنا بر اکثر باشد، قهراً حدیث می شود مجمل.
مرحوم صدوق با سه مقدمه می فرماید
این حدیث ناظر به اقل است:
الأول؛
إطلاق الثالثة علی الرکعة التی یرید أن یأتی
بها.
مرحوم صدوق با این سه
مقدمه می خواهد بفرماید که این روایت ناظر به این
است که بنا را بر اقل بگذارد، اما مقدمه اول، حدیث را چنین معنا
می کند، قال « إِنْ دَخَلَهُ الشَّكُّ بَعْدَ دُخُولِهِ
فِي الثَّالِثَةِ مَضَى فِي الثَّالِثَةِ » وقتی شک کرد بین
دو، وسه، شروع می کند به سه، « مَضَى فِي الثَّالِثَةِ» یعنی آن
رکعتی را که می خواهد بخواند، شروع می کند به سوم، معلوم
می شود که بنا را بر اقل گذاشته، چون اگر بنا را بر اکثر گذاشته بود،
باید شروع به چهارم کند. این گونه معنا می کند: « إِنْ دَخَلَهُ الشَّكُّ
بَعْدَ دُخُولِهِ فِي الثَّالِثَةِ مَضَى فِي الثَّالِثَةِ»
یعنی آن رکعت را سوم حساب می کند، سوم که شد: « ثُمَّ صَلَّى الْأُخْرَى موصولة» کلمه ی موصولة مقدر است- وَ لَا شَيْ ءَ
عَلَيْهِ وَ يُسَلِّمُ» قهراً منطبق می شود بر اقل. البته به شرط
اینکه یک چنین تصرفاتی را بکنید.
پس مرحوم صدوق با سه مقدمه
می فرماید که این روایت مربوط است بنا بر اقل، « إِنْ دَخَلَهُ الشَّكُّ
بَعْدَ دُخُولِهِ فِي الثَّالِثَةِ مَضَى فِي الثَّالِثَةِ»
یعنی آن را که می خواهد بیاورد، به عنوان سوم می آورد،
معلوم می شود که بنا را بر اقل می گذارد و الا اگر بنا را بر اکثر
گذاشته باشد، باید بفرماید:« مَضَى فِي الرابعة»
الثانی:
عدم تقیید الأخری بکونها منفصلة، بعد حضرت فرمود: « ثُمَّ صَلَّى الْأُخْرَى»
و نفرمود: صَلَّى الْأُخْرَى منفصلة، پس
معلوم می شود که باید متصلة بخواند که بشود بنا بر اقل، چون این
جمله ظهور در اتصال دارد.
الثالث:
عدم التسلیم علیها، حضرت فرمود: « وَ يُسَلِّمُ»
و آن را عطف کرد به جای « صَلَّى»، معلوم
می شود یک رکعت متصل را که آورد، سلام می کند و دنبال کارش
می رود و لذا لازم نیست که نماز احتیاط بخواند، با این
سه مقدمه ایشان روایت را چنین معنا می کند.
دیدگاه آیة
الله بروجردی
این معنای است که
مرحوم صدوق آن را ارائه کرده است، ولی استاد ما آیة الله
بروجردی آن را جور دیگر معنا می کرد که منطبق می شود بر
مبنای مشهور، البته ایشان هم باید در روایت تصرف کند،
ایشان چه رقم معنا می کند؟
و یقول المحقق
البروجردی: و یحتمل أن یکون المراد
من قوله: « ثُمَّ صَلَّى الْأُخْرَى»
إتیان رکعة موصولة و إنّ معنی قوله:« مَضَى
فِي الثَّالِثَةِ» یعنی یجعل ما بیده ثالثة و
یأتی برکعة موصولة، ثمّ یصلّی الأخری غیر
موصولة.
ایشان چنین تصرف
می کند: «
إِنْ دَخَلَهُ الشَّكُّ بَعْدَ دُخُولِهِ فِي الثَّالِثَةِ مَضَى فِي الثَّالِثَةِ
» ایشان می فرماید: یبنی ما بیده
ثلاثة، یمضی فی الثالثة، معنایش این نیست که
این نماز را به عنوان سوم شروع کند، بلکه بنا را بر این می گذارد
که این سوم است، قهراً می شود بنا بر اکثر.
مرحوم صدوق می گفت:
یمضی فی الثالثه، این را به عنوان سوم می آورد،
آیة الله بروجردی می فرماید: یمضی فی
الثالثة، یعنی آن را که الآن «دخل فیه» سوم قرار می دهد،
ایشان (آیة الله بروجردی) یمضی را به معنای
یبنی می گیرد، یمضی به معنای
یبنی است « ثُمَّ صَلَّى الْأُخْرَى متصلة»
بنا را بر سه می گذارد، یک رکعت دیگر هم متصلة می خواند،
بعداً باید یک چیزی مقدر کنیم، ثمّ
یأتی برکعة منفصلة.
«إِنْ دَخَلَهُ الشَّكُّ
بَعْدَ دُخُولِهِ فِي الثَّالِثَةِ مَضَى فِي الثَّالِثَةِ »
یعنی بنا می گذارد آن را که آورده ام سه است «ثُمَّ صَلَّى الْأُخْرَى متصلة » که بشود چهار رکعت،
نماز احتیاط را ذکر نکرد، نماز احتیاط مقدر است، یعنی در
اصل چنین است، ثمّ یأتی رکعة منفصلة. ایشان
(بروجردی) هم یکنوع تصرف می کند.
دیدگاه استاد
سبحانی
ولی ما می گوییم
این روایت به درد نمی خورد، چون مجمل است، نمی دانیم
اولی مراد است یا دومی، فلا یحتجّ بهذه الروایة- نه
فرمایش صدوق برای ما اطمینان بخش است و نه فرمایش
آیة بروجردی- بنا براین، معلوم نیست که مراد از « مَضَى فِي الثَّالِثَة» چیست؟ صدوق می گوید:
آن را که می خواهد بیاورد، به عنوان سوم می آورد، آیة
الله بروجردی می فرماید: « مَضَى فِي
الثَّالِثَة» یعنی
یبنی، یعنی آن رکعت را متصل بیاورد، دیگر
صلات احتیاط را ذکر نکرده، صلات احتیاط مقدر است.
بنابراین، این
روایت از نظر ما مجمل شد، چون نمی دانیم که آن را سه قرار
می دهد یا یبنی أنّه ثالث، یک رکعت دیگر
بیاورد بعداً صلات احتیاط را ذکر نکرده است.
روایت عبید
بن زرارة
مرحوم صدوق این روایت
را در مقنع برای بطلان ذکر کرده است.
2: «عَنْ عُبَيْدِ
بْنِ زُرَارَةَ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: سَأَلْتُهُ عَنْ رَجُلٍ لَمْ يَدْرِ
رَكْعَتَيْنِ صَلَّى أَمْ ثَلَاثاً قَالَ يُعِيدُ قُلْتُ أَ لَيْسَ يُقَالُ لَا يُعِيدُ
الصَّلَاةَ فَقِيهٌ فَقَالَ إِنَّمَا ذَلِكَ فِي الثَّلَاثِ وَ الْأَرْبَعِ»[2].
عبید بن زراره می گوید
به حضرت اعتراض کردم و گفتم از شما شنیدیم که: « أَ لَيْسَ يُقَالُ لَا
يُعِيدُ الصَّلَاةَ فَقِيهٌ» یعنی فقیه نماز را اعاده
نمی کند، بلکه چاره جوی می کند تا درست بشود؟ «فَقَالَ إِنَّمَا ذَلِكَ فِي الثَّلَاثِ وَ الْأَرْبَعِ»
حضرت فرمود: اگر بین سه و چهار شک کرد، اعاده نمی کند بلکه دنبال
علاج و چاره جوی می رود، اما اگر بین دو، و سه شک کرد، نماز
باطل است و قابل علاج هم نیست.
این روایت در واقع
مطابق فتوای اهل سنت است.
مرحوم شیخ
طوسی می فرماید: این
روایت مربوط به مغرب است و ما هم قبلاً گفتیم که مغرب شک بردار
نیست، صلوات ثنائیه شک و ثلاثیه شک بردار نیست.
آیة الله
بروجردی می فرمود: شاید
شیخ روی این روایت فقط یک دقیقه یا دو
دقیقه فکر کرده، یعنی وقتی ما به این نوع
روایات که می رسیدیم و می دیدیم که جمع
شیخ، جمع خوبی نیست، می فرمود شیخ به قدری
کار داشته که روی این روایت یا نوع این روایت
یک دقیقه یا دو دقیقه فکر کرده است، مسلماً این حمل
صحیح نیست. چرا؟ چون اگر این حمل صحیح بود، دیگر
ذیلش معنا نداشت، باید حضرت می فرماید: هذا فی
الثلاثیة، آنچه که من گفتم در رباعیه است و حال آنکه حضرت می فرماید:
هردو رباعیه است، اما دو، و سه، نه، سه و چهار بلی، در ذیل
فرمود: « إِنَّمَا ذَلِكَ
فِي الثَّلَاثِ وَ الْأَرْبَعِ» معلوم می شود که هردو رباعی
است، ولی آن رباعی اول پذیرفته نیست، اما رباعی دوم
پذیرفته است، اگر این مربوط بود به صلوات ثلاثیه، دیگر
آن ذیل معنا نداشت که بفرماید: « إِنَّمَا ذَلِكَ
فِي الثَّلَاثِ وَ الْأَرْبَعِ» معلوم می شود که مقسم
یکی است، یعنی رباعیه است، اما رباعیه دو، و
سه، نه، اما رباعیه سه و چهار، بلی.
روایت علا بن
رزین
3:
ما رواه عبد الله بن جعفر، « عَنِ الْعَلَاءِ قَالَ: قُلْتُ
لِأَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع رَجُلٌ صَلَّى رَكْعَتَيْنِ وَ شَكَّ فِي الثَّالِثَةِ قَالَ
يَبْنِي عَلَى الْيَقِينِ فَإِذَا فَرَغَ تَشَهَّدَ وَ قَامَ قَائِماً فَصَلَّى رَكْعَةً
بِفَاتِحَةِ الْقُرْآن»[3] .
يَبْنِي عَلَى الْيَقِينِ،
أی یبنی علی الأقل، «فَإِذَا فَرَغَ
تَشَهَّدَ وَ قَامَ قَائِماً فَصَلَّى رَكْعَةً بِفَاتِحَةِ الْقُرْآن».
مسلماً این استدلال غلط است،
یعنی مراد از «یقین» در اینجا متقین
نیست، اگر متیقن باشد، باید بفرماید: «وَ قَامَ قَائِماً فَصَلَّى
رَكْعَتین» اگر بنا بر متیقن باشد، باید بگوید:« فَصَلَّى رَكْعَتین»
و حال آنکه می فرماید: « فَصَلَّى رَكْعَةً
بِفَاتِحَةِ الْقُرْآن»
پس چه باید کرد؟ باید
بگوییم مراد از «یقین» در اینجا یقین
به برائت است، راه اهل سنت یقین به برائت نیست، راه ائمه اهل
بیت یقین به برائت است، اگر بنا را بر اکثر بگذاریم،
رکنی را در نماز اضافه نکردیم، « يَبْنِي
عَلَى الْيَقِينِ » یعنی بنا را بر اکثر می گذارد، می شود
سه و بعداً درست است. « فَإِذَا فَرَغَ تَشَهَّدَ وَ قَامَ قَائِماً فَصَلَّى رَكْعَةً بِفَاتِحَةِ
الْقُرْآن».
منتها در اینجا یک
مشکلی وجود دارد و آن اینکه اگر بنا را بر اکثر گذاشتیم، احتمال
کسر و نقص هم است چطور حضرت می فرماید: فَصَلَّى رَكْعَةً، باید
بفرماید: « فَصَلَّى رَكْعَتین»؟







[1] وسائل الشیعه،
شیخ حر عاملی، ج8، ص214، من أبواب الخلل الواقع فی الصلاة، ب
9، ح1، ط آل البیت.



[2] وسائل الشیعه،
شیخ حر عاملی، ج8، ص215، من أبواب الخلل الواقع فی الصلاة، ب
9، ح3، ط آل البیت.



[3] وسائل الشیعه،
شیخ حر عاملی، ج8، ص215، من أبواب الخلل الواقع فی الصلاة، ب
9، ح2، ط آل البیت.