مشخصات کتاب
سرشناسه : رشته احمدی، پروانه
عنوان و نام پدیدآور : روش اطلاع رسانی انبیاء از دیدگاه قرآن و حدیث/ گروه تحقیق پروانه رشته احمدی، جواد جعفری زوج، زهرا اسلامی ؛ با نظارت محمد بیستونی.
مشخصات نشر : قم: بیان جوان، ۱۳۸۷.
مشخصات ظاهری : [۲۲۴] ص.؛ ۱۴×۱۰ س م.
شابک : ۲۰۰۰۰ ریال : 978-964-5640-70-3
وضعیت فهرست نویسی : فاپا
یادداشت : کتابنامه: ص. [۲۰۴ - ۲۰۶].
موضوع : پیامبران -- دعوت
موضوع : اطلاع رسانی -- جنبه های مذهبی -- اسلام
موضوع : وحی -- اسلام
شناسه افزوده : جعفری زوج، جواد
شناسه افزوده : اسلامی، زهرا
شناسه افزوده : بیستونی، محمد، ۱۳۳۷ -
رده بندی کنگره : BP۲۲۰/۲/ر۵ر۹ ۱۳۸۷
رده بندی دیویی : ۲۹۷/۴۳
شماره کتابشناسی ملی : ۱۲۱۸۰۴۵
اشاره
بسم الله الرحمن الرحیم
سرشناسه : رشته احمدی، پروانه
عنوان و نام پدیدآور : روش اطلاع رسانی انبیاء از دیدگاه قرآن و حدیث/ گروه تحقیق پروانه رشته احمدی، جواد جعفری زوج، زهرا اسلامی ؛ با نظارت محمد بیستونی.
مشخصات نشر : قم: بیان جوان، ۱۳۸۷.
مشخصات ظاهری : [۲۲۴] ص.؛ ۱۴×۱۰ س م.
شابک : ۲۰۰۰۰ ریال : 978-964-5640-70-3
وضعیت فهرست نویسی : فاپا
یادداشت : کتابنامه: ص. [۲۰۴ - ۲۰۶].
موضوع : پیامبران -- دعوت
موضوع : اطلاع رسانی -- جنبه های مذهبی -- اسلام
موضوع : وحی -- اسلام
شناسه افزوده : جعفری زوج، جواد
شناسه افزوده : اسلامی، زهرا
شناسه افزوده : بیستونی، محمد، ۱۳۳۷ -
رده بندی کنگره : BP۲۲۰/۲/ر۵ر۹ ۱۳۸۷
رده بندی دیویی : ۲۹۷/۴۳
شماره کتابشناسی ملی : ۱۲۱۸۰۴۵
اَلاِهْداءِ
اِلی سَیِّدِنا وَ نَبِیِّنا مُحَمَّدٍ
رَسُولِ اللّهِ وَ خاتَمِ النَّبِیّینَ وَ اِلی مَوْلانا
وَ مَوْلَی الْمُوَحِّدینَ عَلِیٍّ اَمیرِ الْمُؤْمِنینَ وَ اِلی بِضْعَةِ
الْمُصْطَفی وَ بَهْجَةِ قَلْبِهِ سَیِّدَةِ نِساءِ الْعالَمینَ وَ اِلی سَیِّدَیْ
شَبابِ اَهْلِ الْجَنَّةِ، السِبْطَیْنِ، الْحَسَنِ وَ الْحُسَیْنِ وَ اِلَی الاَئِمَّةِ التِّسْعَةِ
الْمَعْصُومینَ الْمُکَرَّمینَ مِنْ وُلْدِ الْحُسَیْنِ لاسِیَّما بَقِیَّةِ اللّهِ فِی الاَرَضینَ وَ وارِثِ عُلُومِ
الاَنْبِیاءِ وَ الْمُرْسَلینَ، الْمُعَدِّ لِقَطْعِ دابِرِ الظَّلَمَةِ وَ الْمُدَّخِرِ لاِحْیاءِ الْفَرائِضِ وَ مَعالِمِ الدّینِ، الْحُجَّةِ بْنِ الْحَسَنِ صاحِبِ الْعَصْرِ وَ الزَّمانِ عَجَّلَ اللّهُ تَعالی فَرَجَهُ الشَّریفَ
فَیا مُعِزَّ الاْوْلِیاءِ وَ یا مُذِلَ لاَعْداءِ اَیُّهَا السَّبَبُ الْمُتَّصِلُ بَیْنَ الاَرْضِ وَ السَّماءِ قَدْ مَسَّنا
وَ اَهْلَنَا الضُّرَّ فی غَیْبَتِکَ وَ فِراقِکَ وَ جِئْنا بِبِضاعَةٍ مُزْجاةٍ مِنْ وِلائِکَ وَ مَحَبَّتِکَ فَاَوْفِ لَنَا الْکَیْلَ مِنْ مَنِّکَ وَ فَضْلِکَ وَ تَصَدَّقْ عَلَیْنا بِنَظْرَةِ رَحْمَةٍ مِنْکَ اِنّا نَریکَ مِنَ الْمُحْسِنینَ
متن تأییدیه حضرت آیة اللّه سید علی اصغر دستغیب نماینده محترم خبرگان رهبری در استان فارس
بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحیمِ
«وَ نَزَّلْنا عَلَیْکَ الْکِتابَ تِبْیاناً لِکُلِّ شَیْ ءٍ» (89 / نحل)
تفسیر المیزان گنجینه گرانبهائی است که به مقتضای این کریمه قرآنی حاوی جمیع موضوعات و عناوین مطرح در زندگی انسان ها می باشد. تنظیم موضوعی این مجموعه نفیس اولاً موجب آن است که هر کس عنوان و موضوع مدّنظر خویش را به سادگی پیدا کند و ثانیا زمینه مناسبی در راستای تحقیقات موضوعی برای پژوهشگران و اندیشمندان جوان حوزه و دانشگاه خواهد بود.
این توفیق نیز در ادامه برنامه های مؤسسه قرآنی تفسیر جوان در تنظیم و نشر آثار قرآنی مفسّرین بزرگ و نامی در طول تاریخ اسلام، نصیب برادر ارزشمندم جناب آقای دکتر محمد بیستونی و گروهی از همکاران قرآن پژوه ایشان گردیده است. امیدوارم همچنان از توفیقات و تأییدات الهی برخوردار باشند.
سیدعلی اصغر دستغیب
86/9/28
متن تائیدیه حضرت آیة اللّه مرتضی مقتدایی
بِسْمِ اللّه ِ الرَّحْمنِ الرَّحیم
توفیق نصیب گردید از مؤسسه قرآنی تفسیر جوان بازدید داشته باشم و مواجه شدم با یک باغستان گسترده پر گل و متنوع که به طور یقین از معجزات قرآن است که این ابتکارات و روش های نو و جالب را به ذهن یک نفر که باید مورد عنایت ویژه قرار گرفته باشد القاء نماید تا بتواند در سطح گسترده کودکان و جوانان و نوجوانان و غیرهم را با قرآن مجید مأنوس به طوری که مفاهیم بلند و باارزش قرآن در وجود آنها نقش بسته و روش آنها را الهی و قرآنی نماید و آن برادر بزرگوار جناب آقای دکتر محمد بیستونی است که این توفیق نصیب ایشان گردیده و ذخیره عظیم و باقیات الصالحات جاری برای آخرت ایشان هست. به امید این که همه اقدامات با خلوص قرین و مورد توجه
ویژه حضرت بقیت اللّه الاعظم ارواحنا فداه باشد.
مرتضی مقتدایی
به تاریخ یوم شنبه پنجم ماه مبارک رمضان المبارک 1427
فصل اول: ضرورت اطلاع رسانی انبیاء الهی از منظر قرآن
ضرورت اطلاع رسانی انبیای الهی از منظر قرآن
مقدمه
دنیای امروز دنیای اطلاعات و ارتباطات است. میزان اطلاعاتی که در هر ثانیه از طریق اینترنت و سایر رسانه های پرسرعت و پردامنه منتشر می شود به حدی زیاد است که باور آن حتی برای اصحاب رسانه و صاحب نظران علوم ارتباطات و اطلاعات مشکل است.
این حجم بسیار گسترده اطلاعات که به دلیل گسترش فناوری، جهان را به قولی به یک «دهکده» تبدیل نموده است انسان امروز را زیر بمباران شدیدی از اطلاعات قرار می دهد.
تأثیر این مبادله اطلاعات بدون شک اثر عمیقی در ساختار درونی افراد و نحوه ارتباط آنان با دنیای اطراف خود دارد. این تأثیر به حدی زیاد است که با دریافت آن
آگاهانه و ناآگاهانه نحوه حیات، منش، رفتار و بالاخره «جهان بینی» و «عملکرد» آنان
را تحت تأثیر قرار می دهد. انتشار این اطلاعات در قالب ها و ابزارهایی مانند کتاب، روزنامه، مجله، تلفن، رادیو، تلویزیون، اینترنت و با توسعه شبکه های ارتباطی به صورت شبانه روزی تا اقصیٰ نقاط عالم، انقلاب ارتباطی اطلاعاتی را رقم زده است.
اطلاع رسانی با سرعت فراوان و با حذف فاصله زمانی و مکانی سبب توسعه و رشد دانش و آگاهی در دنیای امروز گردیده است و همین امر موجبات درهم آمیختگی فرهنگ ها، آداب و رسوم جوامع را فراهم نموده است.
تاریخچه این تحول نشأت گرفته از سیاست آمریکا بعد از جنگ جهانی دوم در دهه های 1950 و 1960 می باشد که سیاست خود را بر جریان آزاد اطلاعات استوار و با دسترسی به منابع اطلاعاتی دنیا موجبات سلطه بلامنازع آن کشور را در زمینه اطلاعات بین المللی و ارتباطی جهان فراهم نمود.
از آن تاریخ به بعد، توسعه فناوری و رسانه ها تأثیر ویژه ای بر فرآیند اطلاع رسانی نهاد که قدرت های جهان سعی در بهره گیری از آن دارند.
گسترش اطلاع رسانی در جوامع امروز به عنوان یک حرکت اجتناب ناپذیر توسعه ما را در بهره مندی و یافتن روش ها و شیوه های بهینه و اثربخش از این علوم جهت ارتقای علمی و فرهنگی جامعه و همچنین اثرگذاری در حوزه اطلاع رسانی فرهنگی و توسعه نگرش فرهنگی وادار می کنند.
از آن جا که خاستگاه این علوم جدید در کشورهای غربی می باشد لزوم بومی کردن و بهره مندی از منابع اصیل فرهنگ خودی در این راستا نیاز به تحقیق و بررسی فراوان دارد تا بتوان با ارائه الگوهای نوین و کاربردی، امر اطلاع رسانی را تقویت نمود.
بیان مسأله و تبیین موضوع
دنیای پیشرفته کنونی و بهره مند از فناوری های پر سرعت و اثرگذار در بُعد فرهنگی و ایدئولوژیکی ترسیم کننده این واقعیت است که انسان ها علی رغم همه تبلیغات پرزرق و برق مادی و مادی گرایانه رسانه های پرقدرت، به گونه ای ریشه ای
پای بند فرهنگ ادیان الهی می باشند که در اقصیٰ نقاط عالم جلوه گری می نماید که این امر بیانگر نهادینه شدن پیام رسولان و رهبران ادیان الهی در عمق جان انسان ها در طول تاریخ است.
درک محتوای پیام انبیای الهی و چگونگی گسترش و نفوذ آنها در حوزه مطالعات معرفت شناسانه اهمیتی خاص دارد. بررسی ضرورت، اهداف، محتوای پیام و اخلاق
اطلاع رسانی انبیای الهی نیاز به تحقیق و پژوهش دارد. قرآن به عنوان آخرین پیام الهی برای همه نسل ها و عصرها می باشد که از تحریف به دور مانده و بیان کننده پیام ها و شیوه های بسیاری از پیام رسانان الهی و معتبرترین و مهم ترین منبع تحقیق ادیان به شمار می رود.
پژوهش حاضر با بهره مندی از آیات قرآن، رفتار پیامبر اعظم حضرت محمد صلی الله علیه و آله و گفتار و احادیث به جا مانده از ایشان و ائمه معصومین علیهم السلام به دنبال دست یابی و
شناساندن اجمالی شیوه نامه ای کاربردی در امر اطلاع رسانی از منظر قرآن توسط پیام رسانان و انبیای الهی می باشد تا با توجه به امکانات امروز مبنی بر بهره مندی از تکنولوژی های ارتباطی و آمادگی موجود در جوامع انسانی و رسانه ها مبتنی بر ایجاد، تنوع فرهنگی، در عین برقراری مجموعه ای از ارزش های متداول جهت معرفی
هنجارهای اخلاقی، ما نیز بتوانیم ضرورت ها، اهداف، شیوه ها و اخلاق اطلاع رسانی انبیا را با تعیین پیام آنها به گوش جهانیان برسانیم و با مبادله و انتقال داده های فرهنگ ادیان الهی، اطلاعات اخلاقی و معنوی آنان را به سیستم اطلاع رسانی دنیا و فرهنگ بین المللی وارد کنیم.
مسلما بهره گیری از تکنولوژی های ارتباطی و اطلاعاتی برای تبیین ابعاد معرفتی، انسان شناسانه و جامعه شناسانه انبیای الهی از نیازهای انسانِ حاضر می باشد.
پرداختن به این امر در جهانی که بیش از میلیون ها نفر از بیش از 150 کشور جهان
به مبادله اطلاعات، کاوش در پایگاه های اطلاعاتی، انجام بازی های کامپیوتری و یا به گفتگو می پردازند برای پیروان و باورمندان انبیای الهی نیز لازم است تا در ایجاد، تولید و نشر و گسترش پیام های زیبای آنان به عنوان یک فرصت طلایی در جهت
آگاهی بخشی استفاده نمایند.
مسلما ورود به این مباحث نیاز به ادامه و تکمیل و توسعه آن توسط نخبگان فرهنگی و مذهبی دارد که با بهره مندی از علم اطلاعات، ارتباطات، رسانه و بهره گیری از معارف قرآنی در زمانی که در منطقه آفریقا نیز نظام اطلاع رسانی فرهنگی به نام شبکه «پیوند فرهنگی» (Culturing) تأسیس شده است خود را برای تبادل اطلاعات به شبکه های جهانی ارتباط دهند و با متخصصان تمامی مناطق جهان در زمینه تحقیق و توسعه فرهنگی ادیان الهی تبادل دانش و برای این منظور از شیوه نامه انبیای الهی، اهداف و اخلاق آنان پیروی نمایند.
روش تحقیق
برای دستیابی به دیدگاه ادیان الهی در زمینه اطلاع رسانی انبیا و رسولان الهی،
اهمیت، ضرورت و شیوه های آن، قرآن به عنوان آخرین کتاب اطلاع رسانی و پیام دهی الهی که معتبرترین منبع نیز به شمار می رود مورد بهره برداری قرار گرفت.
در این راستا ابتدا به عنوان یک پژوهش علمی، کلیه آیات قرآن با ترجمه مورد بررسی قرار گرفت. جهت این منظور، آیات مرتبط با موضوع یادداشت برداری شد و با محوربندی و دسته بندی آنها با استفاده از معانی لغوی آیات با بهره گیری از تفسیر قرآن مجید و بهره مندی از تألیفات و ترجمه های متون اطلاع رسانی به تفکیک سازی و طبقه بندی اطلاعات استخراج شده اقدام گردید و با دسته بندی و مطابقت سازی مطالب و اطلاعات به تقسیم بندی محتوایی اطلاعات به دست آمده
پرداخته شد.
در پایان پس از جمع بندی محورهای استنتاج شده، به تدوین شیوه نامه اطلاع رسانی انبیا و رسولان الهی از منظر قرآن کریم مبادرت شد.
سؤال های اساسی تحقیق
بهترین پرسش های موردنظر در این پژوهش به قرار زیر می باشد.
1- ضرورت اطلاع رسانی انبیای الهی چیست؟
2- اهداف اطلاع رسانی رسولان و انبیای الهی چیست؟
3- شیوه های اطلاع رسانی رسولان و انبیای الهی چیست؟
4- اخلاق اطلاع رسانی رسولان و انبیای الهی چیست؟
5- شیوه نامه اطلاع رسانی انبیا و رسولان الهی از منظر قرآن کریم کدام است؟
ضرورت اطلاع رسانی انبیا از منظر قرآن
جهان هستی را خالق و صاحبی است که قرآن به تعدادی از اسما و صفات او اشاره می کند، از جمله:
علیم، رحمن، رحیم، عزیز، حکیم، غنی، حلیم، بصیر، حمید، قدیر، تواب، خبیر، لطیف، غفور، ذوالرحمه، خیر الحاکمین، عالم الغیب و الشهاده، سمیع الدعاء، سریع الحساب، سریع العقاب، بدیع، کاظم الغیظ، خیرالرازقین، رئوف، نور، هادی، نصیر، قدیر، ملک الحق، فتاح، خلاق، رفیع الدرجات، شدید العقاب، ذو الفضل، محیط، شکور، قریب، غنی، عزیز، محسن، قهار، ودوود، ذو الرحمه، ستارالعیوب، مکین، قدّوس، مؤمن، مهیمن، متکبّر و …
انسان جانشین خدا
خالق هستی، نظام زیبا و پیچیده هستی را با همه عظمت ها و شگفتی هایش خلق نموده است و انسان را در عالم هستی به عنوان «خلیفه» و «جانشین» خود آفریده است. او را موجودی پیچیده، دارای ابعاد گوناگون و توانائی های ویژه خلق کرده است.
در عظمت خلقت انسان همان بس که می فرماید:
«وَ نَفَخْتُ فیهِ مِنْ رُوحی: از روح خود در او دمیدم» (29 / سجده)
مولا علی علیه السلام می فرماید: «آیا گمان می بری که تو همین جثه کوچک هستی؟ در حالی که جهان بزرگ تری در درون تو پیچیده است.»
رشد و بالندگی این انسان در جهان طبیعت جهت به فعلیت رسیدن توانایی
بالقوه اش نیاز به داشتن «اطلاع» و آگاهی و بصیرت دارد.
وحی، نبوت، رسالت ابزار اطلاع رسانی خالق
پیام خالق و اطلاعات موردنیاز انسان از ابتدای خلقت توسط پیام رسانان او که رسولان و انبیاء می باشند به انسان ها ابلاغ گردیده است.
«وحی» همان کلام، پیام و سخن خدا است که بر «نبی» و رسول ابلاغ می شود تا مردم را هدایت کند.
«نبی» کسی است که شریعتی به او وحی می شود هرچند مأمور تبلیغ آن نباشد و اگر مأمور تبلیغ هم شد «رسول» نامیده می شود.
بنابراین هر رسول، قطعا نبی خواهد بود اما نبی ممکن است رسول باشد
و ممکن است به مقام رسالت ارتقا نیابد.
«نبی» صفت مشبهه است از نبوت که در اصل از نبأ گرفته شده است نبأ «خبری» است که فایده بزرگی دارد.
«نبوت» خبر دادن و واسطه میان خدا و خلق بودن است و نیز نبی «خبر دهنده» است. «نبی کسی است که به او خبر رسیده و شریعتی به وی وحی شده هرچند مأمور تبلیغ نباشد». (1)
رسول به هریک از پیغمبران الهی نیز گفته می شود.
فرشتگان حامل وحی نیز «رسول» الهی هستند.
فرستنده خداوند و فرستاده او، فرشته یا انسانی است که به وسیله وحی برای هدایت و اطلاع رسانی بشر برگزیده شده است.
«نبوت» خبر دادن و مطلع کردن از خداست و نبی خبر دهنده از خداوند به سبب وحی است.
1) المنجد.
رسالت انبیای الهی در رابطه با انسان هدایت و راهنمایی انسان است تا وی بتواند مسیر کمال الهی را طی نماید.
انسان نیازمند تربیت
فرق اساسی انسان با سایر موجودات طبیعت نیز همین است که آنها به همان حالت اولی و دست نخورده باقی می مانند ولی انسان نیاز به ساخته شدن دارد. انسان
در بدو تولد مانند یک ماده خام به دنیا می آید. ماده خامی که ارزش بالقوه دارد و باید ساخته شود تا ارزش بالقوه پیدا کند.
هیچ موجودی به اندازه انسان نیازمند به ساخته شدن نیست و هیچ موجودی به اندازه انسان، قابل ساخته شدن نیست و هیچ موجودی به اندازه انسان، ارزش ساخته نشده اش باارزش ساخته شده اش تفاوت فراوان ندارد. این همان چیزی است که در دنیا از یک دیدگاه نامش را «اخلاق» می گذارند و از دیدگاه دیگر، نامش را «تعلیم و تربیت»
و یا «آموزش و پرورش» می گذارند، یعنی انسان به صورت یک ماده خام را تبدیل کردن به یک انسان قابل استفاده برای خودش و برای جامعه خودش.
انسان یگانه موجودی است که از هر نظر باید ساخته شود. او یگانه موجودی است که حتی از نظر اهمیت هم ساخته و پرداخته به دنیا نیامده است. لذا اینکه واقعیت انسان
چه واقعیتی و ماهیت انسان چه ماهیتی باشد، همه گونه ممکن است از آب در بیاید و همه گونه ممکن است ساخته شود. ممکن است انسان فرشته شود و صد درجه از فرشته بالاتر
خیال حوصله بحر می پزد هیهات *** چه هاست در سر این قطره محال اندیش
حافظ
رسد آدمی به جایی که به جز خدا نبیند *** بنگر که تا چه حد است مکان آدمیت
سعدی
ص:21
انسان می تواند از هر موجودی که تصور می شود منحط تر و پست تر شود و یا
صورتش صورت انسان باشد اما واقعیتش مثلاً یک گرگ و یا یک سگ باشد. قرآن می فرماید: «أُولئِکَ کَالْأَنْعامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ: مانند چهارپایان هستند بلکه خیلی پست تر و منحط تر از چهارپایان» (179/اعراف) می تواند به درجات پایین سقوط کند. «ثُمَّ رَدَدْناهُ أَسْفَلَ سافِلینَ» (5/تین).
به همین لحاظ انسان برای «شدن» علاوه بر اطلاعات و آگاهی نیاز به «الگو» و «مدل» و دستورالعمل روشن دارد تا اهمیت خود را بسازد تا خود را به شکل فرشته یا حیوان بسازد.
«قَدْ أَفْلَحَ مَنْ زَکَّاها، وَ قَدْ خابَ مَنْ دَسَّاها: به درستی فردی که نفس خویش را پاک کرده رستگار شده و آن فرد که نفس خویش را با معصیت و گناه آلوده ساخت، نومید و محروم گشته است» (9 / شمس)
اطلاعات، ثروت و سرمایه ارزشمند انسان ها
انسان به عنوان بالاترین سرمایه هر جامعه است. هر انسان برای خودش یک معدنی است. جامعه ای که انسان ساخته شده داشته باشد همه چیز دارد و ساخته شدن انسان با «اطلاعات»، «آگاهی» و «علم» میسر است.
اطلاعات و دانش عاملی است که انسان را می سازد لذا انبیای الهی تمام اطلاعات و آگاهی های موردنیاز انسان را به عنوان بالاترین و برترین ثروت و سرمایه در اختیار انسان ها قرار می دهند و خود به عنوان الگوهای عملی در رفتار و اخلاق راه ساخته شدن انسان را به وی نشان می دهند. لذا خاتم الانبیاء حضرت محمد صلی الله علیه و آله می فرمایند: من مبعوث شده ام برای اینکه انسان بسازم.
«إِنَّمَا بُعِثْتُ لِأُتَمِّمَ مَکَارِمَ الْأَخْلَاق»
وحی، طریق اطلاع رسانی رسولان الهی در نظام هستی
طریق اطلاع رسانی خالق به انبیاء و رسولان «وحی» است.
«وحی»: اشاره کردن، قاصدی فرستادن، در پنهان با کسی سخن گفتن، خبری را به کسی القا کردن تا آن را بداند، کاری را به شتاب کردن می باشد. (1)
در قرآن کریم از وحی به کلمه و قول، امر، الهام، هدایت و تسخیر تعبیر می شود.
همه مخلوقات کارهای خود را بر اساس هدایت و وحی آفریدگار که نسبت به آن توجیه شده اند انجام می دهند.
«وَ أَوْحی رَبُّکَ إِلَی النَّحْلِ أَنِ اتَّخِذی مِنَ الْجِبالِ بُیُوتاً: و پروردگار تو به زنبور عسل الهام کرد: از کوه ها و درختان و از داربست هایی که (مردم) می سازند لانه هایی بگیر.» (68/نحل)
1) المنجد.
قرآن کریم وحی و ابلاغ پیام را به آسمان ها، زمین، زنبور عسل و ملائکه و افراد عادی و پیغمبران استناد می دهد. «اِذْ یُوحی رَبُّکَ اِلَی الْمَلآئِکَةِ اَنّی مَعَکُمْ فَثَبِّتُوا الَّذینَ ءَامَنُوا: موقعی را که پروردگارت به فرشتگانی وحی کرد من با شما هستم کسانی را که ایمان آورده اند ثابت قدم بدارید، (12 / انفال).
«رَبُّنَا الَّذی اَعْطی کُلَّ شَیْ ءٍ خَلْقَهُ ثُمَّ هَدی: گفت: پروردگار ما کسی است که آفرینش هر چیزی را به او عطا کرده، سپس هدایتش نموده است» (50 / طه).
«وَ أَوْحی فی کُلِّ سَماءٍ أَمْرَها: و در هر آسمانی کار (مربوط به) آن را وحی نمود» (12/فصلت).
پیامبران از طریق «وحی» با مردم «سخن» می گویند و با روشن کردن نور فطرت
عقل و خرد را در وجود انسان ها بیدار می کنند و با اطلاع رسانی از نظام هستی خردها را به جنبش می آورند و رهبری و راهنمایی می کنند.
خالق هستی برای هر امتی رسول و پیامبری را مبعوث کرده است.
«وَ لِکُلِّ اُمَّةٍ رَسُولٌ: هیچ امتی نبوده مگر که درآن هدایت گر و راهنمایی باشد.» (47/یونس).
«اِنَّما اَنْتَ مُنْذِرٌ وَ لِکُلِّ قَوْمٍ هادٍ: (ای پیامبر!) تو فقط هشدار دهنده ای و هر قومی را راهنمایی است» (7 / رعد).
آن رسولان که از جنس خود انسان ها بوده و با زبان خود آنان سخن می گفتند.
«اِنْ نَحْنُ اِلاّ بَشَرٌ مِثْلُکُمْ: ما جز بشری مثل تو نیستیم» (11 / ابراهیم).
«وَ ما اَرْسَلْنا مِنْ رَسُولٍ اِلاّ بِلِسانِ قَوْمِه لِیُبَیِّنَ لَهُمْ: و ما هیچ پیامبری را جز به زبان قومش نفرستادیم، تا (حقایق را) برای آب ها بیان کند» (4 / ابراهیم).
انسان ها را از ذات، صفات و افعال حضرت حق آگاه و مطلع می نمودند و آغاز و پایان این عالم و وضعیت انسان در این جهان و راه و روش و شیوه های کمال را به انسان ها نشان می دادند.
و این است راز و رمز دعوت همگی آنان به توحید و هشدار به رستاخیز و تجدید
حیات مجدد عالم.
انبیا، خبر رسانان و پیام دهندگان عالم هستی
انبیای الهی به عنوان خبر رسانان خالق، دین خود را بر اساس هدایت گری، راهنمایی، خبررسانی، ذکر و یادآوری، اطلاع رسانی و پیام دهی بنیان گذاری نموده اند.
قرآن نیز که آخرین کتاب و پیام شفابخش خالق هستی برای هدایت و اطلاع رسانی
انسان هاست، توسط نبی مکرم اسلام حضرت محمد صلی الله علیه و آله همه اطلاعات موردنیاز بشر را ابلاغ نموده است و شدیدا با شیوه پنهان کاری اطلاعات و اخبار انبیای گذشته مبارزه نموده است کتاب قرآن که بر فصاحت و بلاغت بیان استوار می باشد. جهت شفاف سازی اطلاعات می فرماید:
«إِنَّ الَّذینَ یَکْتُمُونَ ما أَنْزَلْنا مِنَ الْبَیِّناتِ وَ الْهُدی مِنْ بَعْدِ ما بَیَّنَّاهُ لِلنَّاسِ فِی الْکِتابِ أُولئِکَ یَلْعَنُهُمُ اللَّهُ وَ یَلْعَنُهُمُ اللاَّعِنُونَ: کسانی که دلایل روشنگر و هدایتی را که نازل
کرده ایم بعد از آن که آن را در کتاب آسمانی برای مردم روشن ساخته ایم کتمان می کنند خدا آنها را لعنت می کنند و لعنت کنندگان نیز لعنشان می کنند». (159 / بقره)
قرآن و اطلاع رسانی
منبع اصلی شناخت دین اسلام «قرآن» است. شناخت قرآن بر هر فرد مسلمان و مؤمن ضروری است. کتاب قرآن در تکوین سرنوشت جوامع اسلامی و بلکه در تکوین سرنوشت بشریت مؤثر بوده است. قرآن کتاب نور و هدایت و نسخه شفابخش برای همه انسان ها می باشد. قرآن پیام خالق هستی است. قرآن بیان کننده همه نیازمندی های انسان است (تِبْیاناً لِکُلِّ شَیْ ءٍ) (89 / نحل).
آنچه به زندگی یک سامان حرارت و معنی می دهد قرآن است.
قرآن اصول اندیشه هایی را که برای یک انسان باایمان و صاحب عقیده لازم است از قبیل اصول تربیت، اخلاق و نظامات اجتماعی و خانوادگی بیان کرده است.
قرآن معیار و مقیاس سنجش همه منابع از جمله حدیث و سنت می باشد. در مسیر شناخت قرآن کشف نگرش قرآن نسبت به جهان و انسان یا «جهان بینی» کتاب یا به
تعبیری «دید کتاب» اهمیتی خاص دارد. اینکه قرآن چه طرحی برای زندگی و آینده انسان دارد و بالاخره اینکه «پیام کتاب خدا» چیست؟ اهمیتی خاص دارد.
در مسیر رویکرد به قرآن و به دنبال شناخت محتوایی آن دریافتن «پیام کتاب» و اینکه قرآن چه طرحی برای زندگی دنیایی و آینده انسان دارد و انسان و جامعه را بر اساس چه الگویی می خواهد بسازد اصلی ترین پیام کتاب الهی می باشد.
برای پی بردن به این معانی بلند قرآنی ضمن دانستن معنی و فهم آیات الهی و دانستن شأن نزول آیات که تا حد زیادی در روشن شدن مضمون آیات مؤثر و راهگشاست، اگرچه شأن نزول آیات معانی آنها را محدود نمی کند با توجه به تأکید خود قرآن در آیه 44 سوره نحل که می فرماید: «ما این قرآن را بر تو نازل کردیم تا آنچه را
که به سوی مردم نازل شده است برای آنها روشن سازی» نشان می دهد که پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله
مبیّن و مفسّر این کتاب است و آنچه از پیامبر رسیده ما را در تفسیر قرآن یاری می دهد. برای شیعیان روایات معتبری که از ائمه اطهار علیهم السلام رسیده نیز همان اعتبار روایات نبوی را دارد.
از طرفی می توان قرآن را به کمک خود قرآن شناخت چون که آیات قرآن برخی مفسر برخی دیگر است. قرآن خودش را کتابی روشن گر و قابل فهم برای همه می داند که آیاتش همه نور و هدایت است.
قرآن کتاب هدایت انسان ها
قرآن رسالت خود را هدایت مردم و راهنمایی آنها برای خروج از تاریکی ها به سوی نور معرفی می کند.
«الر کِتابٌ أَنْزَلْناهُ إِلَیْکَ لِتُخْرِجَ النَّاسَ مِنَ الظُّلُماتِ إِلَی النُّورِ بِإِذْنِ رَبِّهِمْ إِلی صِراطِ الْعَزیزِ
الْحَمیدِ: این کتابی است که آن را به سوی تو نازل کردیم تا مردم را به اذن پروردگارشان از تاریکی ها به سوی روشنایی درآوری، به راه آن شکست ناپذیر ستوده». (1 / ابراهیم)
قرآن، علم، منطق و احساس
از مصادیق ظلمات، جهالت ها و نادانی ها است. مخاطب قرآن عقل انسان است، لذا اندیشه های تازه ای را تعلیم می دهد و با زبان منطق و استدلال با انسان سخن می گوید. قرآن برای اقناع حس مذهبی و فطرت خداجویی از طرفی با انسان ها با زبان «دل و احساس» سخن می گوید.
«وَ إِذا سَمِعُوا ما أُنْزِلَ إِلَی الرَّسُولِ تَری أَعْیُنَهُمْ تَفیضُ مِنَ الدَّمْعِ مِمَّا عَرَفُوا
مِنَ الْحَقِّ یَقُولُونَ رَبَّنا آمَنَّا فَاکْتُبْنا مَعَ الشَّاهِدینَ: و چون آیاتی را که بر این پیامبر نازل شده بشنوند می بینی به خاطر آنچه از حق شناخته اند چشمانشان اشک می بارد، می گویند: بارالها ایمان آوردیم پس ما را با گواهان بنویس» (83 / مائده)
قرآن هم غذای عقل است و اندیشه و هم غذای روح
خالق هستی انسان را به گونه ای آفریده که خودش باید برای خود «نیکی» را انتخاب کند و نه از خارج به او تحمیل شود و این امر از مقام «خلیفة اللهی» و «آزادی» و «اختیار» انسان ناشی می شود.
قرآن با تبیین و توصیف مقام انسان از ابتدای خلقت با اشاره به اصول و مبانی اطلاع رسانی انبیا و گذشته و تشریح آسیب ها و انحرافات اقوام و ملت ها «راه مستقیم» هدایت را به انسان ها نشان می دهد.
انسان ها نیاز به وجود اطلاعاتی دارند که با دسترسی به آنها بتوانند مسیر درست حیات را انتخاب کنند لذا خالق در وجود او عقل را به ودیعه نهاده است که آن را پیامبر درون نام نهاده اند.
انسانی را که خالق هستی در قرآن معرفی می نماید دارای ابعاد مثبت و منفی
فراوانی است مثلاً:
1- انسان در بهترین شکل خلق شده است. 4 / تین
2- انسان ضعیف آفریده شده. 28 / نساء
3- انسان از شتاب آفریده شده. 11 / اسراء، 27 / انبیاء
4- انسان حریص آفریده شده. 19 / معارج
5- انسان در خسارت است. 2 / عصر
6- انسان امانت خداوند را پذیرفت او ستمکار نادان بود. 72 / احزاب
7- ایمان در انسان ها سرشته خداوندی است، بر اساس فطرت است خلقت خداوند را تبدیلی نیست. 30 / روم
8- انسان دارای عزت و کرامت است. 70 / اسراء
انسان ها همگی دارای توانایی های فراوان هستند و به تعبیری «مردم معدن های
گوناگون هستند مانند معادن طلا و نقره» جهت استخراج و بهره برداری از این معادن ارزشمند خالق هستی رسولان و انبیایی را گزینش نموده و با رشد آنها مقام رسالت و نبوت را به آنها اعطا نموده تا پیام خالق هستی را به انسان ها ابلاغ نمایند. رسالت این پیام رسانان الهی هدایت و راهنمایی مردم برای خارج شدن آنها از تاریکی ها به سوی نور می باشد.
«الر کِتابٌ أَنْزَلْناهُ إِلَیْکَ لِتُخْرِجَ النَّاسَ مِنَ الظُّلُماتِ إِلَی النُّورِ بِإِذْنِ رَبِّهِمْ إِلی صِراطِ الْعَزیزِ الْحَمیدِ: این کتابی است که بر تو نازل کردیم به این منظور که مردم را به فرمان پروردگارشان از تاریکی ها به سوی نور خارج کنی». (1 / ابراهیم)
خارج کردن مردم از گمراهی و بردن آنها به سمت هدایت با اطلاع رسانی انبیاء الهی صورت می گیرد لذا مدیریت عالم هستی اولین انسان در نظام هستی را «پیامبر» و به عنوان رابط خدا با انسان گزینش می نماید.
مبانی اطلاع رسانی انبیای الهی
از مبانی و ضرورت های اطلاع رسانی انبیا و رسولان الهی، تبیین «وحدانیت خالق هستی» و معاد است که برگشت همه چیز به او می باشد و همه انبیا منادی این امر بوده اند، توحید و معاد، عدل و در این زمینه بین هیچ کدام فرقی نمی باشد.
«إِنَّا لِلَّهِ وَ إِنَّا إِلَیْهِ راجِعُونَ» (156 / بقره)
«قُولُوا لا اِلهَ اِلاَّ اللّهُ تُفْلِحُوا»
ضرورت بعثت انبیاء و رسولان الهی
رساندن پیام وحی به صورت کاملاً دقیق به مردم جامعه جهت رشد و آگاهی مردم از، ضروریات حضور انبیاء در بین مردم می باشد. و بدین وسیله آنان پیام حق را به مردم ابلاغ می کردند.
ابلاغ پیام حق
در سوره مائده می فرماید:
«وَ اتَّبِعْ ما یُوحی إِلَیْکَ مِنْ رَبِّکَ إِنَّ اللَّهَ کانَ بِما تَعْمَلُونَ خَبیراً:
از آن چه از سوی پروردگارت به تو وحی می شود پیروی کن که خدا به آنچه انجام می دهید آگاه است.» (2 / احزاب)
دعوت به فطرت
با توجه به اینکه توان رشد انسان نامحدود و مستعد کمال است و از لحاظ فطرت اولیه پاک و خدا گرا می باشد رسولان الهی انسان ها را به صورت پی در پی به سمت حق و فطرت الهی دعوت می کردند. قرآن مجید می فرماید:
«روی خود را برای دین راستین پایدار کن این دین راستین همان خلقت و فطرت الهی است که مردم را بر مبنای آن آفریده است.» (30 / روم)
دانستن فلسفه حیات
انسان جهت داشتن تصویر مناسب و درست از زندگی باید فلسفه حیات را درک نماید مبدأ و مقصد هستی را بشناسد، لذا انبیای الهی هدف دار بودن هستی را، به اطلاع انسان ها می رسانند. در سوره اعراف می فرماید:
«آیا گمان برده اید که ما شما را عبث آفریده ایم و شما به سوی ما بازگشت نخواهید کرد.» (11/اعراف)
آگاهی به واقعیت عالم
نظام هستی بر اساس «حق» آفریده شده است یعنی جهان دارای واقعیتی است شایسته و دارای هدفی است باارزش. خلقت انسان نیز به عنوان یکی از مظاهر بارز هستی «به حق» است، برای رسیدن به یک هدف والا و باارزش که بالاتر از حیات
طبیعی و مادی است.
توسعه افق دید از مادیت به عالم معنا
هستی انسان با مرگ از بین نمی رود. مرگ پلی است برای عبور از نظام طبیعت به عالم ماوراء طبیعت که هستی در آن بقا دارد که در واقع جهان حقیقی و حیات واقعی همان جهان است. انبیا همگی پیام رسانان جهان آخرت بوده اند و افق دید انسان را از مرزهای مادی به فرا مادی گسترش داده اند.
«و قطعا جهان آخرت حیات حقیقی است.» (64 / عنکبوت)
شناخت حیات طیبه
انبیای الهی ضرورتا باید مسیر سعادت و به تعبیر قرآن «حیات طیبه» را به
انسان ها نشان دهند. قرآن می فرماید:
«مَنْ عَمِلَ صالِحاً مِنْ ذَکَرٍ أَوْ أُنْثی وَ هُوَ مُؤْمِنٌ فَلَنُحْیِیَنَّهُ حَیاةً طَیِّبَةً وَ لَنَجْزِیَنَّهُمْ أَجْرَهُمْ بِأَحْسَنِ ما کانُوا یَعْمَلُونَ: هر کس از مرد یا زن عمل صالح انجام دهد در حالی که او
باایمان است قطعا ما حیات طیبه برای وی می بخشیم.» (97 / نحل)
آنان با برنامه های دقیق الهی درصدد رشد جوامع انسانی بوده اند. آنها افق دید انسان ها را از «سرای خاک» به «آن سوی افلاک» هدایت کردند.
خالق هستی انسان را به گونه ای آفریده است که با «عقل طبیعی» و «فطرت الهی» خود قادر است مبانی، اصول و ریشه های علوم و حقایق را دریابد اما انبیای الهی همه اطلاعات موردنیاز جوامع انسانی را در هر مرحله در اختیار آنان قرار می دادند تا جوامع بشری به دلیل داشتن اطلاعات ناقص از رشد همه جانبه باز نمانند.
آنان خود با طی مراحل سخت و دشوار «امتحانات» و آزمایش های الهی، به مقام «امامت» و «الگویی» جامعه رسیدند، تا مردم با الهام گرفتن از آنها بتوانند مسیرهای سخت و دشوار را طی کنند.
«وَ إِذِ ابْتَلی إِبْراهیمَ رَبُّهُ بِکَلِماتٍ فَأَتَمَّهُنَّ قالَ إِنِّی جاعِلُکَ لِلنَّاسِ إِماماً: به خاطر آورید
هنگامی که خداوند ابراهیم را به وسایل گوناگونی آزمود و او به خوبی از عهده این آزمایش ها برآمد، خداوند به او فرمود من تو را امام و پیشوای مردم قرار دادم.» (124 / بقره)
اطلاع رسانی دقیق و بی کم و کاست
امر اطلاع رسانی به حدی جدی است که حتی انبیای الهی حق کاستن و یا افزودن حتی کلمه ای به آن را ندارند چراکه در این صورت با خشم پروردگار مواجه می شوند.
وَ لَوْ تَقَوَّلَ عَلَیْنا بَعْضَ الْأَقاویلِ، لَأَخَذْنا مِنْهُ بِالْیَمینِ، ثُمَّ لَقَطَعْنا مِنْهُ الْوَتینَ، فَما مِنْکُمْ مِنْ أَحَدٍ عَنْهُ حاجِزینَ: اگر پیامبر از جانب خود سخنی را به قرآن اضافه نماید تمام ارزش های این پیامبر را از او گرفته و گردنش را می زنیم و هیچ کس از شما نمی تواند جلو ما را بگیرد.» (44 47 / حاقه)
لذا آنها دقیقا عین اطلاعات موثّق از جانب خالق را، به مردم ابلاغ می نمایند.
«إِنْ أَتَّبِعُ إِلاَّ ما یُوحی إِلَیَّ: من از چیزی جز آنچه که خدا به من وحی
می کند تبعیت نمی کنم.» (15 / یونس)
آن ها برگزیدگان حق هستند تا مردم را هدایت کنند و با کلام راستین و با تبلیغ حق مردم را با بیان حقایق روشن کنند.
«أُولئِکَ الَّذینَ هَدَی اللَّهُ فَبِهُداهُمُ اقْتَدِهْ: آنان را به وسیله کلام خود هدایت کرد تا آنان نیز
وسیله هدایت مردم گردند.» (90 / انعام)
پیشگیری از اطلاعات کذب و ناقص
وجود انبیا در جوامع انسانی، سبب پیشگیری از تحریف حقایق بوده است در سوره صف آیه 7 می فرماید: «هیچ ظالمی، ظالم تر از آن فرد نیست که دعوت به اسلام می شود اما به خدا دروغ می بندد و دعوت به رسول صلی الله علیه و آله را دروغ و معجزه اش را سحر می نامد زیرا با این کار راه هدایت و نجات را بروی خود و سایر بندگان خدا می بندد.»
در آیه 3 سوره مبارکه سبأ می فرماید:
وَ قالَ الَّذینَ کَفَرُوا لا تَأْتینَا السَّاعَةُ قُلْ بَلی وَ رَبِّی لَتَأْتِیَنَّکُمْ عالِمِ الْغَیْبِ لا یَعْزُبُ عَنْهُ مِثْقالُ ذَرَّةٍ فِی السَّماواتِ وَ لا فِی الْأَرْضِ وَ لا أَصْغَرُ مِنْ ذلِکَ وَ لا أَکْبَرُ إِلاَّ فی کِتابٍ مُبینٍ:
کافران گفتند قیامت هرگز سراغ ما نخواهد آمد بگو آری به پروردگارم سوگند که به سراغ همه شما خواهد آمد خدایی که از غیب آگاه است و به اندازه سنگینی ذره ای در آسمان ها و زمین از علم او دور نخواهد ماند و نه کوچک تر از آن و نه بزرگ تر از آن مگر اینکه در کتاب مبین ثبت است.»
در این آیه وقتی کافران اطلاعات ناقص در اختیار مردم می گذارند پیام رسانان الهی مردم را آگاه می کنند و با دادن اطلاعات «موثق و مستند» مردم را راهنمایی می کنند.
در سوره احزاب آیه 70 می فرماید:
«یا أَیُّهَا الَّذینَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَ قُولُوا قَوْلاً سَدیداً: ای کسانی که ایمان آورده اید! از خدا بترسید و سخن صواب بگویید.»
آنان اطلاعات کذب و دروغ را به موقع خنثی می نمایند.
در سوره نور آیه 16 می فرماید:
وَ لَوْلا اِذْ سَمِعْتُمُوهُ قُلْتُمْ ما یَکُونُ لَنا اَنْ نَتَکَلَّمَ بِهذا سُبْحانَکَ هذا بُهْتانٌ عَظیمٌ: چرا هنگامی که آن را شنیدید نگفتید ما حق نداریم آن را بازگو کنیم شما باید می گفتید این بهتان و دروغ بسیار بزرگ است.»
در این موارد نه تنها نباید سخنان کذب را پذیرفت و اشاعه داد بلکه نباید هم بی تفاوت بود بلکه باید درصدد تکذیب آن و روشن کردن حق بود.
بیداری فطرت الهی انسان ها
کار پیام رسانان الهی کنار زدن پرده های ظلمت، تاریکی، جهل، خرافه، و بیدار نمودن فطرت خداپرستی انسان ها بوده است.
«فِطْرَتَ اللّهِ الَّتی فَطَرَ النّاسَ عَلَیْها لا تَبْدیلَ لِخَلْقِ اللّهِ: فطرتی که خدا مردم را بر آن سرشته است. تغییری در آفرینش خدا نیست» (30 / روم)
پیشگیری از مسیر اطلاعات بیهوده
خالق هستی، انسان را به گونه ای خلق نموده است که می تواند حتی «خدا» را انکار کند پیام رسانان الهی با توسعه بصیرت و معرفت وی همراه با توسعه «تعقل» و «فکر» انسان ها و با پیشگیری و مبارزه با «جهل» به تبیین اهداف خلقت می پردازند تا راه افکار نابخردانه و لجاجت های جاهلانه بسته گردد.
در سوره لقمان آیه 6 می فرماید:
وَ مِنَ النّاسِ مَنْ یَشْتَری لَهْوَ الْحَدیثِ لِیُضِلَّ عَنْ سَبیلِ اللّهِ بِغَیْرِ عِلْمٍ وَ یَتَّخِذَها هُزُوًا: بعضی از مردم سرمایه های خود را برای گمراه ساختن مردم به کار می گیرند این ها
لهو الحدیث را خریداری می کنند تا مردم را از روی جهل گمراه و از قرآن منصرف نمایند و در نتیجه مردم نیز آیات الهی و قرآن را به سخریه بگیرند.»
این روش دقیقا همان شیوه ای است که صاحبان قدرت رسانه ای نیز در قرن حاضر و مخالفان ادیان الهی می نمایند. یعنی اطلاعات «بیهوده» یا به تعبیر قرآن لهو الحدیث را
«خریداری» می کنند تا مردم را از مسیر ادیان الهی خارج کنند. یعنی با صرف هزینه های بسیار سنگین به مبارزه پنهان می پردازند. در طول زندگی انبیای الهی نیز چنین بود، اما رسولان پیام رسان به تبیین اهداف خلقت و هدف داری آن می پرداختند تا مردم، فریب کافران را نخورند. سوره مؤمنون آیه 115 اشاره به این معنا دارد.
تبیین و طرح فلسفه حیات
«الَّذی خَلَقَ الْمَوْتَ وَ الْحَیاةَ لِیَبْلُوَکُمْ أَیُّکُمْ أَحْسَنُ عَمَلاً وَ هُوَ الْعَزیزُ الْغَفُورُ: همان کسی که نظام مرگ و حیات را آفرید تا شما را بیازماید که کدام بهتر عمل می کنید و او شکست ناپذیر و بخشنده است.» (2 / ملک)
آن ها با طرح موضوعات موردنیاز انسان ها از گذشته، حال و آینده و دادن اطلاعات موردنیاز جامعه انسان ها را در طی مسیر با برنامه های مورد نیازشان راهنمایی و کمک می کنند تا به سرمنزل مقصود برسند.
بهره مندی از اخبار و حوادث
رسولان الهی درصدد تقویت «باورها و آگاهی های» انسان ها بودند و با طرح اطلاعات و اخبار گذشته آنان را راهنمایی می کردند در آیه 49 سوره هود با بیان ماجراهای نوح نبی علیه السلام به پیامبر می فرماید:
تِلْکَ مِنْ أَنْباءِ الْغَیْبِ نُوحیها إِلَیْکَ ما کُنْتَ تَعْلَمُها أَنْتَ وَ لا قَوْمُکَ مِنْ قَبْلِ هذا فَاصْبِرْ إِنَّ الْعاقِبَةَ لِلْمُتَّقینَ: این ها همه از اخبار غیب است که به تو وحی می کنیم و هیچ گاه نه تو نه قوم تو قبل از این، از چنین اخباری آگاهی نداشتید آنچه هم که نزد اهل کتاب بود تحریف شده و غیرواقعی است حال که عاقبت کار نوح و قومش را دانستی و فهمیدی که نوح و یارانش به واسطه صبر و استقامت وارث زمین شدند پس تو نیز صبر کن که عاقبت از آن متقین است.»
این اطلاعات درست که موجب روشنگری مردم می شود توسط انبیاء به مردم اطلاع داده می شود.
«قَدْ جاءَکُمْ بَصائِرُ مِنْ رَبِّکُمْ: به راستی شما را روشنگری هایی از سوی پروردگارتان آمده است.» (104 / انعام)
راه پیام رسانان الهی که بر اساس «وحدت و هماهنگی» است با «بصیرت» طی می شود.
قُلْ هذِهِ سَبیلی أَدْعُوا إِلَی اللَّهِ عَلی بَصیرَةٍ أَنَا وَ مَنِ اتَّبَعَنی وَ سُبْحانَ اللَّهِ وَ ما أَنَا مِنَ الْمُشْرِکینَ: ای پیامبر بگو این است شیوه من. شما را بر اساس بصیرت به سوی خدا دعوت می کنم من هم و هر کس که تابع من است و پاک و منزه است خدا که من هرگز از مشرکین نیستم.» (108 / یوسف)
آشنا کردن مردم با حقوق و تکالیف
پیام رسانان الهی با ارائه اطلاعات موردنیاز جامعه، انسان ها را نسبت به «حقوق و تکالیف» خود آشنا می نمودند تا آنها با شناخت حقوق و تکالیف خود از مسیر حق و عدل خارج نشوند زیرا «حق و تکلیف» رابطه متقابل دارند.
در سوره بقره آیه 228 می فرماید:
«وَ لَهُنَّ مِثْلُ الَّذی عَلَیْهِنَ بِالْمَعْرُوفِ: و برای این زنان به طور شایسته حقوقی است همپای آنچه از تکالیف بر عهده شان است.» (228 / بقره)
حق تکلیف در نظام الهی بر اساس عدالت استوار است و انبیای الهی در قالب های گوناگون این حقوق و تکالیف را جهت برقراری عدالت در جامعه انسانی بیان می کنند و به انسان ها گوشزد می کنند. این حقوق بر اساس مصلحت خالق حکیم است و با یکدیگر رابطه ای متقابل دارند آن چنان که حق مردم برخورداری از نعمت هدایت، دانایی، عقل، عدالت، آزادی، آگاهی، حیات طیب و معقول، بصیرت، تعلیم و … می باشد. وجود الگوهای الهی جهت اطلاع رسانی انسان ها ضروری است به همین لحاظ همه انبیا، الگوهای واقعی عصر و زمان خود و همه عصرها می باشند.
دسته بندی ضرورت های اطلاع رسانی بر اساس آیات قرآن
با توجه به بررسی آیات کریم پیرامون انبیاء و رسولان الهی در قرآن مجید بیش از 22 عنوان به شرح زیر دسته بندی گردید:
1- بیان حق و مخلوط نکردن حق و باطل: 42 / بقره، 32 / محمد
2- دادن اطلاعات بر اساس منابع موثق و مستند: 70 / احزاب، 6 / حجرات، 56 / انبیاء، 3 / قصص، 3 / یوسف
3- هدایت مردم از ظلمات به نور: 1 / ابراهیم
4- معرفی خالق در قالب توحید و معاد: 64 / عنکبوت، 11 / اعراف
5- خنثی نمودن اطلاعات کذب: 27 / یوسف
6- عدم ایجاد اختلال در امر اطلاع رسانی در هستی: 44 تا 47 / حاقه
7- ارائه اطلاعات به منظور معرفی الگو: 21 و 45 / احزاب، 4 / قلم
8- پیشگیری از ارائه اطلاعات ناقص و بیهوده: 6 / لقمان، 5 / قصص، 33 / اعراف
9- پیشگیری از شیوع شایعه: 6 / لقمان
10- پیشگیری از تحریف و سوء استفاده از اطلاعات: 148 / اعراف، 41/مائده، 5 / یوسف
11- غلفت زدایی از انسان ها: 31 / یوسف
12- عبرت آموزی و پندگیری از تاریخ: 3 و 4 / فصّلت، 70 / توبه
13- ایجاد رشد در نسل ها: 4 / قمر، 5 / تغابن
14- توسعه بصیرت و معرفت و علم: 40 / نحل، 108 / یوسف، 104 / انعام 203 / اعراف
15- توسعه تعقل انسان ها: 9/آل عمران،3/ملک
16- تبیین هدف داری خلقت: 2 / ملک، 115 / مؤمنون
17- پیشگیری و مبارزه با جهل و نادانی: 6 / لقمان
18- طرح موضوعات موردنیاز انسان ها از گذشته، حال و آینده: 6 / هود، 26 تا 37 / اسراء
19- اطلاع رسانی به منظور آگاهی نسبت به حقوق و تکالیف: 2 تا 4 / طلاق، 228 / بقره
20- هدایت انسان ها به سمت فطرت الهی: 30 / روم
21- عدم اشکال در امر اطلاع رسانی به منظور رعایت حق دریافت اطلاعات برای همه مردم: 228 / بقره
22- توسعه افق دید جهان بینی انسان ها: 1 تا 23 / دهر
جمع بندی
از جمع بندی محورهای استنتاج شده از آیات می توان موارد ذیل را به عنوان محورهای عمده «اهمیت و ضرورت اطلاع رسانی انبیاء» مطرح نمود.
ارائه اطلاعات به منظور بیان و معرفی حقایق با اولویت دانایی، آگاهی با حق، شناخت و بصیرت.
ارائه اطلاعات موردنیاز انسان ها از طریق منابع موثق و مستند با حق جستجو و شک نمودن.
ارائه اطلاعات به منظور رشد همه جانبه جوامع انسانی با رعایت اختیار و آزادی.
پیشگیری از ارائه اطلاعات ناقص و کذب.
پیشگیری از تحریف حقایق و عدم ارائه اطلاعات گمراه کننده.
ارائه اطلاعات به منظور بیان حوادث گذشته، حال و آینده.
اطلاع رسانی به منظور آگاهی از حقوق و تکالیف فردی و اجتماعی.
عدم اخلال در امر اطلاع رسانی به منظور رعایت حق دریافت اطلاعات برای همه مردم.
توسعه افق دید از سرای خاک تا آن سوی افلاک.
فصل دوم: اهداف اطلاع رسانی انبیاء الهی از منظر قرآن
اهداف اطلاع رسانی انبیای الهی از منظر قرآن
اولین محصول بشری خالق هستی در جهان آفرینش، انسانی است که «خلیفة اللّه» است و مسجود فرشتگان و همسر او نیز از جنس او خلق می شود و بدین سان خلقت ادامه می یابد. خالق علیم با گزینش و تربیت صالحین و پاکان، آنان را واسطه و پیام رسان خود با بندگان قرار می دهد تا آنان با دریافت پیام و کسب اطلاعات لازم و موردنیاز مسیر «حیات معقول» و «طیب» را بیان و راه طی نمودن سعادت و فلاح را به گونه ای عملی و الگویی به انسان ها نشان دهند.
اطلاع رسانی به منظور توسعه معرفت و شناخت
در سوره حجرات آیه 13 خداوند می فرماید:
یا أَیُّهَا النَّاسُ إِنَّا خَلَقْناکُمْ مِنْ ذَکَرٍ وَ أُنْثی وَ جَعَلْناکُمْ شُعُوباً وَ قَبائِلَ لِتَعارَفُوا إِنَّ أَکْرَمَکُمْ عِنْدَ اللَّهِ أَتْقاکُمْ إِنَّ اللَّهَ عَلیمٌ خَبیرٌ: ای مردم ما شما را از یک مرد و زن آفریدیم و
شما را شعبه ها و گروه ها قرار دادیم تا با یکدیگر به مقام معارفه برسید. با ارزش ترین شما نزد خداوند باتقواترین شماست».
آنچه از این آیه مبارکه استنباط می شود آن است که:
مبدأ تکوین و اصل خلقت همه انسان ها یکی می باشد که از این جهت بین هیچ کس فرقی وجود ندارد و هیچ برتری به این لحاظ وجود ندارد. نژاد، رنگ، زبان و قومیت وسیله برتری نمی باشد.
انسان ها دارای شعبه های گوناگون هستند که دارای مختصات و ویژگی ها و استعدادهای مختلف می باشند که نبایستی وسیله مباهات و فخرفروشی شود.
در «لِتَعارَفُوا» اشاره به تشکیل زندگی آگاهانه و با شناخت بین انسان ها می باشد.
بر اساس اطلاعات و شناخت و معرفتی که از استعدادها، مختصات و
نیروهای یکدیگر که در یک زندگی عادلانه و حیات معقول اجتماعی استفاده نمایند.
معارفه به معنای «معرفت» و عرفان حقیقی انسان ها با یکدیگر برای برخوردار شدن آنان از استعدادها و مختصات و نیروهای متنوعی است که به آنها عنایت شده است که این معرفت قطعا بدون «اطلاعات» و «اطلاع رسانی» مناسب و به هنگام صورت نخواهد گرفت و شناخت حاصل نخواهد شد.
ملاک ارزش در این آیه «تقوا» می باشد که به عنوان عامل نگهدارنده ذات از
آلودگی های طبیعی و تمایلات حیوانی، خودخواهی، که مقدمه رسیدن به کمال انسانی است و مقدمه ای است برای رسیدن به صفات عالیه انسانی مانند صدق، اخلاص و حرکت در مسیر الی اللّه.
به طور کلی آنچه از این آیه کریمه به دست می آید:
خلقت انسان از یک مرد و زن است.
تنوع استعدادها، مختصات و ویژگی های فردی هر دو جزء غیر اختیاری می باشند.
«معارفه» و «تقوا» دو جزء اختیاری و کسب کردنی و قابل حصول می باشند.
دو جزء «معارفه» و «تقوا» عوامل صعود به قله های انسانی می باشند.
نه وسیله استثمار دیگران بلکه وسیله شناسایی و بهره مندی است نه تفاخر، اختلاف ها نیز قابل شناخت هستند و با ورود در حوزه شناخت فرد و کسب اطلاعات از استعدادهای خود و سایرین بر اساس تقوا با یک تکاپوی جدی می توان خود را به اوج استعدادهای مفید و ممتاز خود برساند، انسان ها بدین وسیله خواهند توانست بر اساس وحدت در نظام اجتماعی با یکدیگر به رقابت سازنده بپردازند (در خیرات مسابقه دهید).
وَ لِکُلٍّ وِجْهَةٌ هُوَ مُوَلّیها فَاسْتَبِقُوا الْخَیْراتِ اَیْنَ ما تَکُونُوا یَأْتِ بِکُمُ اللّهُ جَمیعا اِنَّ اللّهَ عَلی کُلِّ شَیْ ءٍ قَدیرٌ: هر طایفه ای قبله ای دارد که خداوند آن را تعیین کرده است (بنابراین زیاد درباره قبله گفتگو نکنید و به جای آن،) در نیکی ها و اعمال خیر بر یکدیگر سبقت جویید و هرجا باشید، خداوند شما را (برای پاداش و کیفر در برابر اعمال نیک و بد در روز رستاخیز) حاضر می کند، زیرا او بر هر کاری، توانا است. (148 / بقره)
«وَ تَعاوَنُوا عَلَی الْبِرِّ وَالتَّقْوی: و در راه نیکی و تقوا با یکدیگر همکاری کنید» (2/مائده)
و زمینه تقویت یکدیگر را فراهم نمایند و «جامعه انسانی» را علاوه بر «خود» به سمت تعالی حرکت داده و ظرفیت های معنوی و روانی انسان ها را شکوفا نمایند و با «تقوا» در جامعه انسانی و حوزه وجودی خود امنیت ایجاد کنند و خود را از گناه و فجور بازدارند چون که «تقوا» میوه درخت «ایمان» است و با تقویت ایمان محکم تر می شود.
اطلاع رسانی به منظور بیان اهداف و برنامه های خلقت
با توجه به اینکه اولین انسان در نظام هستی به عنوان «پیامبر» به عنوان رابط خدا با انسان گزینش شده است بیان کننده این مسأله است که از همان ابتدای خلقت با توجه به نیاز انسان خداوند، اهداف و برنامه های لازم را در هر مرحله در اختیار انسان ها
قرار داده است و با دادن اطلاعات مناسب انسان ها را در زمینه یک زندگی متعالی هدایت می نماید. به بیانی دانایی، کسب اطلاعات، جستجوی اطلاعات، انتقال اطلاعات و حتی پرسیدن و شک کردن را حق انسان می داند تا با آزادی به شناخت برسد. به راحتی اعتراض کند و سپس جواب بگیرد، بپرسد تا به اطمینان برسد.
«فَسْئَلُوا أَهْلَ الذِّکْرِ إِنْ کُنْتُمْ لا تَعْلَمُونَ: پس اگر نمی دانید از اهل ذکر (و آگاهان) بپرسید» (7 / انبیاء، 43 / نحل)
اطلاع رسانی به منظور از بین بردن شک و تردید و عدم آگاهی
مثلاً در آغاز خلقت در جریان حسادت فرزندان آدم با یکدیگر که منتهی به مرگ یکی از آنان می شود خداوند با نشان دادن و تصویرسازی عمل کندن زمین به منظور تفهیم بهتر توسط کلاغ به آن برادر نشان می دهد که چگونه جسد برادر خود را دفن نماید
یعنی اطلاعات لازم و پیام خالق به صورتی کاملاً عملی توسط کلاغ به او آموخته می شود.
قرآن می فرماید: او بعد از مشاهده کار کلاغ گفت:
«قالَ یا وَیْلَتی أَ عَجَزْتُ أَنْ أَکُونَ مِثْلَ هذَا الْغُرابِ فَأُوارِیَ سَوْأَةَ أَخی: وای بر من آیا من نتوانستم مثل این کلاغ باشم و جسد برادرم را دفن کنم» (31 / مائده)
یا در رابطه با حضرت ابراهیم که با خدا بحث می کند می فرماید:
«خدایا به من نشان بده که مردگان را چگونه زنده می کنی، فرمود: مگر ایمان نیاورده ای؟
عرض کرد ایمان آورده ام اما می خواهم قلبم آرامش یابد. فرمود: در این صورت چهار نوع از مرغان را انتخاب کن و آنها را قطعه قطعه کن سپس بر هر کوهی قسمتی از آن را قرار بده بعد آنها را بخوان به سرعت به سوی تو می آیند و بدان خداوند قادر و حکیم است.» (260 / بقره)
در این آیه خالق هستی با «نشان دادن»، تردید حضرت ابراهیم را برطرف می نماید و معاد را به صورت کاملاً عملی به او نشان می دهد. سؤال حضرت ابراهیم از خداوند برای «دیدن» بوده اگرچه او به زنده شدن مردگان و قدرت پروردگار عالم ایمان دارد. این نحوه اطلاع رسانی خالق به ابراهیم علیه السلام تردید او را برطرف می کند و آرامش خاطر پیدا می کند. ضمنا امر اطلاع رسانی را به صورت پرسش و پاسخ انجام می دهد. انبیا و رسولان الهی به منظور تبیین اهداف و برنامه های خالق هستی و متناسب با نیاز انسان ها اطلاعات مناسب را از طریق وحی در اختیار آنها قرار می دادند.
مثلاً در آیه 21 سوره بقره می فرماید:
اعْبُدُوا رَبَّکُمُ الَّذی خَلَقَکُمْ وَ الَّذینَ مِنْ قَبْلِکُمْ لَعَلَّکُمْ تَتَّقُونَ: پروردگاری را بپرستید که هم شما و هم پیشینیان شما را خلق کرد شاید متقی شوید» یعنی نیاز به شناخت
صلی الله علیه و آله خدای واحد و نفی خدایان دروغین و بدین وسیله جلو اطلاعات دروغ گرفته می شود.
و در سوره جمعه آیه 8 به سه واقعیت اشاره می کند:
اولاً امکان فرار از مرگ وجود ندارد.
ثانیا کراهت از مرگ به خاطر کراهت از لقاء اللّه است.
ثالثا هیچ کدام از اعمال بندگان از علم خدا بیرون نیست.
و خداوند آنها را از نتیجه اعمالشان باخبر می کند. یعنی پیامبر «اطلاعات صحیح» در رابطه با مرگ را به مردم اطلاع می دهد.
و در سوره شوری آیه 53 «صراط مستقیم» را بیان می کند همان راه خدایی «که تمام آنچه در آسمان ها و زمین است از آن اوست» و هشدار می دهد که «آگاه باشید بازگشت
همه چیز به سوی خدا است.»
و در آیه 2 سوره بقره می فرماید: «ذلِکَ الْکِتابُ لا رَیْبَ فیهِ هُدیً لِلْمُتَّقینَ: این کتاب با عظمت که در حقانیت و اصالت آن هیچ تردیدی نیست تنها افرادی را هدایت می کند که متقی هستند».
و یا در آیه 92 سوره انعام می فرماید: «وَ هذا کِتابٌ أَنْزَلْناهُ مُبارَکٌ مُصَدِّقُ الَّذی بَیْنَ یَدَیْهِ وَ لِتُنْذِرَ أُمَّ الْقُری وَ مَنْ حَوْلَها وَ الَّذینَ یُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ یُؤْمِنُونَ بِهِ وَ هُمْ عَلی صَلاتِهِمْ یُحافِظُونَ: قرآن یکی از کتب آسمانی است که از ناحیه خدا نازل شده و ساخته ذهن هیچ انسانی نیست و تمام نشانه هایی که در کتب پیشین آمده بر قرآن تطبیق می کند و هدف آن است که مردم مکه و اطراف آن را بترسانی» و سپس می فرماید: «مؤمنین به آخرت آن هایی هستند که از نمازشان محافظت نمایند.»
اطلاع رسانی به منظور زدودن ناپاکی ها و گمراهی ها با حق مشارکت و تعاون افراد
در آیات 13 10 سوره صف می فرماید:
یا أَیُّهَا الَّذینَ آمَنُوا هَلْ أَدُلُّکُمْ عَلی تِجارَةٍ تُنْجیکُمْ مِنْ عَذابٍ أَلیمٍ: «ای افرادی که ایمان آورده اید آیا شما را به تجارتی راهنمایی کنم که شما را از عذاب دردناک رهایی بخشید؛»
تُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَ رَسُولِهِ وَ تُجاهِدُونَ فی سَبیلِ اللَّهِ بِأَمْوالِکُمْ وَ أَنْفُسِکُمْ ذلِکُمْ خَیْرٌ لَکُمْ إِنْ کُنْتُمْ تَعْلَمُونَ: به خدا و رسول او ایمان بیاورید و در راه خدا با اموال و جانهایتان جهاد کنید این برای شما بهتر از هر چیز است».
یَغْفِرْ لَکُمْ ذُنُوبَکُمْ وَ یُدْخِلْکُمْ جَنَّاتٍ تَجْری مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ وَ مَساکِنَ طَیِّبَةً فی جَنَّاتِ عَدْنٍ ذلِکَ الْفَوْزُ الْعَظیمُ: اگر به خدا و رسولش ایمان آورید و در راه او جهاد کنید خدا
تمام گناهانتان را می آمرزد و چون از هر ناپاکی پاک شدید آن وقت لایق دخول در باغ های بهشت خواهید شد» و بدین وسیله اطلاعات صحیح و کامل به مردم داده می شود و راه
رسیدن به سعادت بیان می گردد.
سپس در ادامه آیه به یک خبر و پیش گویی می پردازد و آن:
«نعمت دیگری که آن را دوست دارید به شما می بخشد و آن یاری خدا و پیروزی نزدیک است.»
در آیه 2 سوره مائده مردم را دعوت می کند در نیکی ها (برّ) و اجتناب از بدی ها (تقوا) یکدیگر را یاری کنید.
«یا أَیُّهَا الَّذینَ آمَنُوا لا تُحِلُّوا شَعائِرَ اللَّهِ وَ لاَ الشَّهْرَ الْحَرامَ وَ لاَ الْهَدْیَ وَ لاَ الْقَلائِدَ وَ لاَ آمِّینَ الْبَیْتَ الْحَرامَ یَبْتَغُونَ فَضْلاً مِنْ رَبِّهِمْ وَ رِضْواناً وَ إِذا حَلَلْتُمْ فَاصْطادُوا وَ لا
یَجْرِمَنَّکُمْ شَنَآنُ قَوْمٍ أَنْ صَدُّوکُمْ عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ أَنْ تَعْتَدُوا وَ تَعاوَنُوا عَلَی الْبِرِّ وَ التَّقْوی وَ لا تَعاوَنُوا عَلَی الْإِثْمِ وَ الْعُدْوانِ وَ اتَّقُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ شَدیدُ الْعِقابِ»
یعنی بدون ملاحظات شخصی، نژادی، خانوادگی مردم را به نیکی و
تقوی دعوت می کند و تعصبات غیرالهی را از انسان ها دور می کند.
یعنی اطلاعاتی را که در جهت رشد و آگاهی های فرد و جامعه لازم است در اختیار آنها قرار می دهد تا بدین وسیله با تربیت انبیاء از گمراهی و ضلالت نجات یابند و با دادن «حق تعاون» و «مشارکت» به انسان ها آنها را به تعامل انسانی با یکدیگر دعوت می کند.
در سوره جمعه آیه 2 می فرماید:
هُوَ الَّذی بَعَثَ فِی الْأُمِّیِّینَ رَسُولاً مِنْهُمْ یَتْلُوا عَلَیْهِمْ آیاتِهِ وَ یُزَکِّیهِمْ وَ یُعَلِّمُهُمُ
الْکِتابَ وَ الْحِکْمَةَ: او کسی است که در میان مردم بی سواد رسولی از جنس خود آنها مبعوث کرد تا آیاتش را بر آنها بخواند با آن که رسول نیز مانند خودشان امّی بود و سپس آنها را از هر گونه شرک و کفر و انحراف پاک نماید و به اخلاق و اعمال فاضله و صالحه عادتشان بدهد و سپس به آنها تعلیم بدهد.»
تسهیل اطلاع رسانی به منظور زدودن ناپاکی ها و گمراهی ها
کار رسول الهی خواندن و دعوت کردن است و اطلاع رسانی و زدودن ناپاکی ها و گمراهی ها و از طرفی به جای آن پاک کردن و علم آموزی، از طرفی قرآن که کتاب اطلاع رسانی و پیام خالق است جهت درک حقایق عالیه و مقاصد بلند آن را در قالب الفاظی شیرین، جذاب بدون پیچیدگی و آسان بیان می کند تا همه مردم به قدر فهم خود از آن بفهمند و به وسیله آن متذکر شوند. یعنی تفهیم و «تسهیل امر اطلاع رسانی»
به منظور رشد دانایی.
در آیه 17 سوره قمر می فرماید:
«وَ لَقَدْ یَسَّرْنَا الْقُرْآنَ لِلذِّکْرِ فَهَلْ مِنْ مُدَّکِرٍ: با اینکه ما قرآن را برای تذکر آسان ساختیم آیا کسی هست که متذکر شود؟»
رسولان و انبیای الهی کار پیام رسانی را با شفافیت انجام می دادند و مهم ترین وظیفه آنها ابلاغ پیام بوده است.