جلسه 1393/02/28

بسم الله الرحمن الرحیم


شک بين دو رکعت و سه رکعت


موضوع: شک بین دو رکعت و سه رکعت
بحث
ما در این بود که شخصی بین اثنین و ثلاث (رکعت دوم و رکعت
سوم) شک کرده، بنا را بر اکثر گذاشته و گفته این رکعت سوم است، برای
رکعت چهارم بلند شده، در آنجا یک شک دیگری برایش
پیدا شده که آیا من که بین اثنین و ثلاث شک کردم، این
شک من قبل از اکمال سجدتین بود یا بعد از اکمال سجدتین؟ اگر قبل
از اکمال سجدتین بوده، نماز من باطل است و اگر بعد از اکمال سجدتین
بوده، پس نماز من صحیح است؟
دیدگاه حضرت امام خمینی (قدّس سرّه)
حضرت
امام خمینی معتقد است که این نماز قابل اصلاح نیست.
ولی
بعضی ها می خواهند بگویند که این نماز از دو راه اصلاح
است و این دو صورت دارد، گاهی در اثنای نماز است و گاهی
بعد از نماز و فعلاً بحث ما در اثنای نماز است نه در بعد از نماز.
1؛ استصحاب
طریق
اول استصحاب است و می خواهند از این طریق این نماز را
تصحیح کنند، مثلاً شک می کنم که آیا شک من بعد از اکمال
سجدتین بود یا بعد از اکمال سجدتین؟ اصالة عدم الشک إلی
إکمال السجدتین.
بر
این استصحاب اشکال شد که این تأخر را ثابت نمی کند؟
در جواب گفتیم که تاخر از
لوازم ظاهر و روشن است، استصحاب موضوع درست کرد برای دلیل
اجتهادی که همان روایت زرارة باشد، روایت زراره را هم دو جور
می شود معنا کرد: صلّی رکعة الأخری، ممکن است همان چهارمتصل
باشد، قهراً صلات احتیاط را باید از دلیل دیگر
بفهمیم، احتمال هم دارد که مراد همان صلات احتیاط باشد.
2؛ قاعده تجاوز
بیان
دیگر تمسک به قاعده تجاوز است، کلّ ما مرّ علیک من صلاة و طهور،
فامضیه کما هو، شک می کنم که آیا شک قبلی من قبل از اکمال
سجدتین بوده، پس نماز من باطل است، یا بعد از اکمال سجدتین
بوده، پس نماز من صحیح است، قاعده تجاوز می گوید حالا که از محل
تجاوز کرده ای، انشاء الله نماز شما صحیح است، یعنی چه صحیح
است؟ یعنی شک شما بعد از سجدتین است.
خلاصه
می خواهند با قاعده تجاوز این نماز را درست کنند و بگویند نماز
گذشته من صحیح است.
اشکال استاد بر قاعده تجاوز
مسلماً
این قاعده در اینجا به درد نمی خورد. چرا؟ چون مفاد قاعده تجاوز
این است که نماز گذشته شما صحیح است، ولی گم شده ما این
نیست، گم شده ما این است که شک من بعد از اکمال سجدتین بود،
این را ثابت کند، اما اینکه قاعده تجاوز می گوید گذشته
صحیح است، این سر جای خودش، اما اینکه شک من بعد از اکمال
سجدتین بوده، این را ثابت نمی کند، بر خلاف استصحاب که
این جهت را هم ثابت می کرد، استصحاب گفت شک نکردم و این عدم شک
همچنان ادامه داشت تا بعد از اکمال سجدتین.
ما
گفتیم لازمه عقلی اش این بوده که پس شک من بعد از سجدتین
بوده، لازمه عقلی واضح.
اما
قاعده تجاوز فقط می گوید گذشته درست است، این به درد من
نمی خورد، باید ثابت کند که شک من بعد از اکمال سجدتین بوده و
حال آنکه این را ثابت نمی کند، در اصول خواندیم که اصول
عملیه لوازم عقلی شان حجت نیست.
بله،
لازمه عقلی است، یعنی اگر نماز من درست است، پس شک من بعد از
سجدتین بوده، این لازمه، لازمه عقلی است و لازمه عقلی حجت
نیست.
ممکن
است کسی بگوید اگر نماز من درست است، پس شک من بعد از اکمال
سجدتین است و این لازمه، لازمه عقلی است، شرع مقدس در حد
کارخودش ما را متعبد می کند، اما اموری که از دایره شرع
بیرون است، ما را به آن متعبد نمی کند، لازمه عقلی این
است که اگر نماز من درست است، پس شک من بعد از اکمال سجدتین بوده و
این حرف عقل است نه حرف شارع و عقل هم در این موارد حجت نیست.
بنابراین،
دلیل ما منحصر شد به استصحاب، به شرط اینکه بگوییم
استصحاب تاخر را ثابت می کند، قاعده تجاوز تاخر را ثابت نکرد، اما در
استصحاب بعید نیست که ثابت کند. چرا؟ چون از لوزام عقلی واضح
است، چیزهایی که از لوازم واضح است، اصل آن را ثابت می کند.
پس
تا اینجا ادله کسانی را خواندیم که می گفتند این
نماز قابل تصحیح و اصلاح است.
ادله قائلین به بطلان صلات
در
وسائل بابی داریم که بنا بود مردم در هر وقت دو رکعت نماز بخوانند،
صبح دو رکعت، ظهر دو رکعت، عصر دو رکعت، هکذا و عشا دو رکعت بخوانند، بعداً به
دعای پیغمبر اکرم دو رکعت بر سه نماز اضافه شد، ظهر، عصر و عشا،
یک رکعت هم بر نماز مغرب، امام می فرماید : آنی که فرض
الله است (یعنی دو رکعت اول) قابل شک نیست، حتماً
یقین می خواهد، اما آن پنج رکعت قابل شک است، در یک رکعت
مغرب، دو رکعت مغرب و عشا، دو رکعت ظهر و دو رکعت عصر، ولذا می گویند
دو رکعت اولی در نماز هایی چهار رکعتی شک بردار
نیستند، اما اخیرین شک بردار هستند، روایت این را
می گویند.
صحیحه زراره
1: صحیحة زرارة، عن أبی جعفر
- علیه السلام - قال:« کان الذی فرض الله
تعالی علی العباد عشر رکعات و فیهنّ القراءة و لیس
فیهنّ و هم، یعنی سهواً، فزاد رسول الله صلّی الله
علیه و آله و سلم سبعاً و فیهنّ الوهم و لیس فیهنّ
قراءة، فمن شکّ فی الأولیین أعاد حتّی یحفظ و
یکون علی یقین، و من شکّ فی الأخیرتین
عمل بالوهم».[1]
فالرّوایة
بلسانها تنقح موضوع السهو و أنّ موضوعه هو الأخیرتان، فالشک الحادث
فی الأخیرتین بعنوانه، موضوع للبناء.
2: ما رواه عبدالله بن سلیمان
العامری عن أبی جعفر - علیه السلام - و فیها:« إنّما یجب السهو فیما زاد رسول الله صلی
الله علیه و آله و سلم».[2]
3: صحیحة الحسن بن الوشاء- حسن
وشّاء در عصر امام هشتم و نهم زندگی می کرده و معاصر با این دو
امام است، ایشان می گوید من در مسجد کوفه بودم و دیدم که
نهصد نفر شیخ کلّهم یقولون حدّثنی جعفر بن محمد علیهما
السلام، مسجد کوفه همانند مدرسه فیضیه علمای شیعه بوده،
کوفه پایگاه و مأمن شیعه بوده- قال: قال لی أبو الحسن الصادق
(امام هشتم یا امام هفتم) علیه السلام: «الإعادة فی الرکعتین الأولتین و السهو
فی الرکعتین الأخیرتین».[3]
ذکر
این «احادیث» مقدمه برای اشکال بود، اشکال این است که
این استصحاب شما ناکام است. چرا؟ چون این استصحاب شما فقط ثابت کرد که
شک بعد از رکعتین بوده، و حال آنکه استصحاب باید ثابت کند که شک
فی الرکعتین الأخیرتین بوده، این که ثابت
نیست، استصحاب خیلی هم زور بزند فقط ثابت می کند که شک من
قبل از سجدتین نبوده، بلکه بعد از سجدتین بود، اینکه موضوع
نیست، احتیاط إذا کان الإنسان شاکاً فی الرکعتین
الأخرتین.
باز
ذهن شما به لوازم عقلی نرود، استصحاب لوازم عقلی را ثابت نمی کند،
البته این لوازم عقلی است، باید ثابت بشود که أنّک شککت
فی الرکعتین الأخیرتین، تا بشود قابل علاج، استصحاب
خیلی هم زور بزند فقط تاخر را ثابت می کند، اما بعضی ها
می گویند حتی تاخر را هم ثابت نمی کند.
ولی
ما می گوییم بالفرض استصحاب ثابت کرد که أنّ الشک بعد
السجدتین، این کافی نیست، اگر بخواهد تحت این
روایات داخل بشود، باید یک دلیلی
بیاوریم که:« أنّ شکک کان فی الرکعتین
الأخیرتین» ممکن است به ذهن شما بیاید که اگر شک بعد از
سجدتین بوده، پس شک من در أخیرتین بوده، این لازمه
عقلی است، بنا بود که اصل مثبت حجت نباشد.
اما
قاعده تجاوز هیچ! قاعده تجاوز گفت نماز تان صحیح نیست،
باید ثابت کند که نماز من صحیح است و شک من فی الرکعتین
الأخیرتین است، متأسفانه نه استصحاب این را ثابت می کند و
نه قاعده تجاوز، چرا؟ لأنّ أصل المثبت لیس بحجة، اصول عملیه فقط آثار
شرعیه را ثابت می کند نه آثار عقلیه را، حتی تاخر را هم
ثابت نمی کند.
من
گفتم که شیخ در فرائد الأصول می گوید حتی تاخر را هم
ثابت نمی کند، بالفرض ما تنزل کنیم و بگوییم تاخر را ثابت
می کند، ولی تنها اثبات تاخر کافی نیست، باید ثابت
کند که:« أنّ الشک فی الرکعتین الأخیرتین»، این را
ثابت نمی کند ولذا نه استصحاب به درد می خورد و نه قاعده تجاوز، قاعده
تجاوز که مرده است، فقط می گوید نماز درست است، این کافی
نیست، باید ثابت کنیم که:« أنّ الشک فی الرکعتین
الأخیرتین» تا ادله شکوک بگیرد، إذا شککت فابن علی
الأکثر.
فهذه الروایات تحدّد البناء علی الأکثر
و هو أنّه إذا تعلق الشک بالأخرتین و من الواضح أنّ هذا الموضوع لا
یثبت بالاستصحاب فإنّ غایة ما یثبته الاستصحاب تأخّر الشک عن
الاکمال و أمّا تعلق الشک بالأخرتین الذی هو الموضوع للبناء علی
الأکثر فلا یثبت بالاستصحاب.
و
حاصل الکلام أنّ الموضوع للبناء علی الأکثر فی الروایات هو
إحراز کون الشک متعلقاً بالأخیرتین و هذا هو الموضوع للبناء علی
الأکثر و ما اقیم من الدلیل من الاستصحاب أو قاعدة التجاوز فلا
یثبت هذا الموضوع أی تعلق الشک إلی حین الشک، و کلّ منهما
لیس موضوعاً للبناء علی الأکثر.
عروض شک بعد از نماز
پس
این نماز قابل اصلاح نیست، تا حال بحث ما در اثنای نماز بود،
اما اگر بعد از صلات یک چنین شکی کردیم، اگر در اثنا شک
کرده بودم که آیا دو رکعت خواندم یا سه رکعت؟ بنا را بر سه گذاشتم،
یعنی این رکعت رکعت سوم من است ولذا بلند شدم برای رکعت
چهارم، بعداً شک کردم که آن شک من قبل از اکمال سجدتین بود یا بعد از
اکمال سجدتین، بعضی ها خواستند که از طریق استصحاب درست کنند،
دیگری تلاش کرد که از طریق قاعده تجاوز اصلاح کند، ما
گفتیم اینها نمی توانند این نماز را اصلاح کنند. چرا؟ چون
باید ثابت کنند که:« أنّ الشک فی الرکعتین
الأخیرتین» روایت گفت فی الأخیرتین،
این أخیرتین، لازمه شرعی نیست بلکه لازمه
عقلی استصحاب است، حالا اگر این حالت بعد از صلات رخ داد چه
کنیم؟
قائل
به صحت از راه استصحاب درست می کند، عدم التعلق الشک إلی آخر
السجدتین، پس شک متاخر از سجدتین است، قاعده تجاوز هم می گوید
نماز شما درست است، اما قائل به بطلان چه گفت؟ می گویند نماز در
صورتی درست می شود که ثابت کنیم که:« آنّ الشک فی
الأخیرتین» و حال آنکه این ثابت نیست، استصحاب لازمه
عقلیه اش است، قاعده تجاوز حتی تآخر را هم ثابت نمی کند.
«الکلام،الکلام» آنچه
که درد ما را دوا می کند این است که احراز کنیم:« أنّ الشک
فی الأخیرتین» تا این روایات شاملش بشود،
اخیرتین، أنّ الشک فی الأخیرتین، وجداناً ثابت
نیست، استصحاب هم که لازمه عقلی اش را ثابت نمی کند.
مرحوم آیت الله خوئی
ایشان
می خواهد این مشکل را حل کند فلذا می گوید آنی که
موضوع صحت است، امر سلبی است و آن این است که: الشک لم یکن
فی الأولین، می گوید موضوع البناء علی الأکثر،
موضوعش لم یتعلق الشک بالأولین، و این محرز است، استصحاب هم آمد
و گفت: أصالة عدم تعلق الشک، یعنی من شک نکردم و این عدم شک
همچنان ادامه داشت تا اکمال سجدتین، پس موضوع امر سلبی است،
یعنی لم یتعلق الشک بالأولین، این محرز است،
استصحاب گفت شک من در اولین نبود.
این
بیان ایشان، خیلی بیان ناقص است، موضوع امر
سلبی نیست، موضوع امر ایجابی است، تعلق الشک
بالأخیرین، این را ثابت کن، امر سلبی نیست، امر
ایجابی است، به نظر من این را مقرر تقریر کرده و الا
برای ایشان این مسئله مخفی نمی ماند که موضوع شک
این نیست که:« لم یتعلق الشک بالأولین، تعلق الشک
بالأخیرین» این که ثابت نیست.
در
بیان دومی که ایشان دارند، می خواهند ثابت کنند که شک من
متعلق به اخیرین است، از اولی بالا تر می آید، در
بیان اول می گوید شک لم یتعلق بالأولین، ما
گفتیم این درست نیست. چرا؟ چون فایده ندارد، بعداً
می خواهد بیان کند که أنّ الشک تعلق بالأخیرین. چرا؟
می گوید شما که بنا گذاشتید بر اینکه این دو رکعت
است یا سه رکعت، بنا را گذاشتید بر سه، پس اولین را احراز
کردی، شک شما متعلق شد به اخیرین، جنابعالی در
اثنای نماز و یا بعد از نماز شک کردی که دو رکعت خواندی
یا سه رکعت، بنا را بر سه گذاشتی، فقط یک گرفتاری
داشتی و آن اینکه نکند شک من قبل از اکمال سجدتین باشد، آن را
هم با استصحاب علاج کردیم، پس شک شما تعلق بالأخیرین، جنابعالی
شک کردی که دو رکعت خواندی یا سه رکعت، بنا را بر سه
گذاشتید و گفتید این رکعت که الآن می خوانم سومی
است، بلند شدی و چهارمی را بجای آوردی، پس شک شما متعلق
به اخیرین است.
یلاحظ علیه
من
با بیان یک مثال مطلب را روشن می کنم و آن اینکه فرق است
بین بکر و ثیّب، در بکر لا نکاح إلّا بالولی، أی بإذن
الولی، اما اگرثیّب باشد، اذن ولی نمی خواهد، یک
ثیب داریم و یک بکر، شک ما هم دو جور است، یک شک بکر
داریم و یک شک ثیّب، اینکه حضرت می فرماید: إذا
شککت بین الأقل و الأکثر، جایی است که شک شما
ابتدایی باشد، ابتداءً شک کنیم که دو رکعت است یا سه رکعت، اما اگر بعد از مراحل شک کردید که آیا دو رکعت است یا سه
رکعت، آن شک موضوع حکم نیست، بلکه آن شکی موضوع است که ابتداءً شک کنم
که دو رکعت است یا سه رکعت، فابن علی الأکثر.
اما
اگر ابتداء شک نکنم، بلکه بعد از یک سلسله عملیات ریاضی
یا غیر ریاضی شک کنم که آیا دو رکعت است یا
سه رکعت، این گونه «شک» موضوع حکم نیست، در اینجا شک من
ابتدایی نیست. چرا؟ اول شک کردم که دو رکعت است یا سه
رکعت، بنا را بر اکثر گذاشتم، شما می گویید اولتین
وجداناً ثابت است، پس شک من در اخیریتن است، این مرحله بعد است،
شما در مرحله بعد ثابت می کنید که:« أنّ الشک فی
الأخیرتین». چرا؟ استصحاب جاری می کنید که انشاء
الله شک من قبل نبوده بلکه بعد بوده پس شک من در اخیرتین است،
این شک شما بکر نیست، بلکه ثیّب است، شکی موضوع حکم است
که بدون این مقدمات برای انسان حاصل بشود، یعنی نداند که
آیا دو رکعت است یا سه رکعت، بنا را بر سه بگذار.
ولی
در اینجا شک من ابتدایی نیست. چرا ؟ چون اول استصحاب
جاری می کنم و می گویم: خدایا! شک من قبل از اکمال
است یا بعد از اکمال، استصحاب گفت بعد الاکمال، پس شک من در
اخیرتین است، فلذا این شک شما شک بکر نیست، بلکه شک
ثیّب است. چرا؟ چون بعد از جریان استصحاب ثابت کردید که:« أنّ
الشک فی الأخیرتین» و الا اگر استصحاب جاری نمی کردید،
هرگز شک شما شک ابتدایی نبود. چرا؟ به جهت اینکه احتمال
می دهم شک من قبل اکمال سجدتین باشد، اول من این مرحله را
طی کنم. کدام مرحله؟ أنّ الشک کان بعد اکمال السجدتین، این را
طی کنم و بعداً بگویم: أنّ الشک کان فی الأخیرتین.
بنا
براین، فکر می کنم که فتوای حضرت امام در اینجا
اقوی است فلذا اول این آدم باید به وظیفه شک عمل کند،
بعداً اعاده نماید. تم الکلام فی هذه المسألة.







[1] وسائل
الشیعه، شیخ حر عاملی، ج8، ص 188، ب1، من أبواب الخلل الواقع
فی الصلاة، ح1، چاپ آل البیت..



[2] وسائل
الشیعه، شیخ حر عاملی، ج8، ص 189،، ب 1، من أبواب الخلل الواقع
فی الصلاة ح 9، چاپ آل البیت..



[3] وسائل
الشیعه، شیخ حر عاملی، ج8، ص 190، ب 1، من أبواب الخلل الواقع
فی الصلاة، ح 10، چاپ آل البیت.