جلسه 1392/09/10

بسم الله الرحمن الرحیم


تبيين و توضيح قرعه


موضوع: تبیین و
توضیح قرعه
یک مسئله ای در کتاب
هایی فقها و اصولیین مطرح است و آن اینکه اگر امر
دایر است که به قرعه علم کنیم یا به اصول عملیه، هل
القرعة مقدم علی الأصول أو الأصول العملیه مقدم علی القرعة؟
فقها و اصولیین
این بحث را دارند.
دیدگاه استاد سبحانی
ولی من فکر
می کنم که شما این بحث را حل
کردید، اصلاً این بحث فاقد موضوع است، چرا؟ چون قرار شد که قرعه در
جایی باشد که راه حلی در مسئله نباشد، اما گر در مسئله راه
حلی هست، مانند اصل برائت، اشتغال و استصحاب، اگر راه حلی هست، دیگر
نوبت به قرعه نمی رسد.
بنایراین، اینکه
می گویند آیا قرعه بر اصل مقدم است یا اصل بر قرعة؟ جایگاه
قرعة را تنظیم نکرده اند، جایگاه قرعه جایی است که تمام
درها بر روی مجتهد بسته است، یعنی هیچ دری
بروی مجتهد باز نیست، چاره ندارد که چز اینکه سراغ قرعه برود،
اگر مطلب چنین است، اصل شرعی خودش حجة شرعیة، دلیل
شرعی،راه حلی هست، فلذا نوبت به قرعه نمی رسد.
از اینجا معلوم می شود که
اصلاً قاعده قرعة، تخصیص نخورده . چرا؟ لأنّ خروج الأصول عن مجری
القرعة خروج موضوعیّ، خروج موضوعی دارد، مثل اینکه
بگوییم: «اکرم العالم» بعداً بگوییم :« لا تکرم الجاهل»
همان طور که جاهل از عالم، خروج موضوعی دارد، ادله قرعه نیز
چنین است، قرعه در جایی است که راه حلی نباشد، اصول خودش
راه حل است، خروج موضوعی دارد، اصلاً قرعة مجاری اصول را نگرفته تا
بگوییم بر قرعة تخصیص وارد شده باشد.
خلاصه مطلب اینکه؛ اصول و قرعه،
خروج موضوعی دارند، اصلاً جایگاه قرعة در جایی است که راه
حلی نباشد، اگر راه حلی باشد، اصلاً قرعه در در آنجا جا ندارد تا
بگوییم دلیل قرعة تخصیص خورده.
هل القرعة أمارة أو أصل؟
آیا قرعة اماره به واقع است
یا اینکه قرعة اصل است؟
همه می دانند که اماره انسان را
به واقع هدایت می کند، اصل کارش هدایت گری نیست،
بلکه کارش رفع تحیر و شک است، آیا قرعة مانند امارة است،
یعنی ما را به واقع هدایت می کند یا مانند اصول
رفع شک می کند؟
پرسش
آیا جایی که قرعه
می کشید، واقع محفوظی دارد یا واقع محفوظ ندارد.
مثال
آنجا که واقع محفوظ ندارد، که
«یعلم الله و نحن لا نعلم» کجاست که واقع محفوظ ندارد؟ جایی که
من نذر کرده ام بر اینکه: خدایا! اگر من صاحب فرزند شدم، اولین
غلامی را که می خواهم مالک بشوم آزاد کنم، بعد از مدتی سه غلام
را یکجا مالک شدم، اینجا واقع محفوظی ندارد که خدا بداند و ما
ندانیم، واقع محفوظ ندارد، نه اینکه علم خدا کوتاه است، بلکه اصلاً
موضوع ندارد، چون نذر کرده ام که اول غلامی را که مالک بشوم آزاد کنم، سه
غلام را یکجا مالک شدم، در اینجا واقع محفوظی نیست، در
این صورت بحث در اینکه قرعه اصل است یا امارة؟ فاقد موضوع است،
چون واقع محفوظی ندارد، بحث در اینکه اماره است یا اصل، در
جایی جریان پیدا می کند که واقع محفوظی در
کار باشد، آسمان بداند، ما ندانیم، ولی در جایی که اصلاً
حد معینی ندارد، بحث در آنجا از اینکه آیا قرعة اصل است
یا آمارة، بی خود است، اما آنجا که واقع محفوظ دارد، خدا می داند
ولی ما نمی دانیم، مثل خنثای مشکل، خدا می داند
که فلان شخص زن است یا مرد؟ یا دو نفر از روی اشتباه با
یک زنی نزدیکی کردند، خدا می داند که بچه ای
که از این نزدیکی متولد شده مربوط به کدام یکی از
آنهاست، واقع محفوظ دارد، خدا می داند، ولی ما نمی دانیم،
در اولی ما و خدا یکسان هستیم، چون واقع محفوظ نداشت، ولی
در اینجا واقع محفوظی دارد فلذا سوال می کنیم که قرعه اصل
است یا امارة؟
پاسخ
از نظر مردم اصل است، ولی
برای اینکه نزاع را بخوانیم قرعه می کشیم، از نظر
عقلا قرعة قطع کنند و از بین برنده نزاع است (القرعة حاسمة للنزاع)
یعنی نزاع را قطع می کند.
اما از نظر روایات، قرعه
طریق است به واقع (طریق إلی الواقع)، چطور؟ چون « ما من قوم
فوّضوا أمرهم إلی الله إلّا خرج سهم المحق» البته به شرط اینکه واقعاً
به خدا واگذار کند، اگر برای خدا واگذار کند و دعای مخصوص قرعه را هم بخواند،
مسلماً حقتعالی انسان را به واقع هدایت می فرماید.
آیا استخاره فقط رافع شک است؟
در مورد استخاره هم بعضی سوال
می کند که استخاره چه کاره است؟
بعضی در جواب می گویند
استخاره رفع شک است، می خواهد شک را رفع کند.
ولی از نظر ما استخاره رفع شک
نیست، بلکه هدایت به واقع است، دعا می کنیم که
خدایا ما را به واقع هدایت کن، اگر واقعاً دعای ما مستجاب بشود،
ما را به واقع هدایت می کند، نه اینکه فقط رفع شک است،
یعنی از روایات استفاده می شود که استخاره برای
ارائه واقع است.
مرحوم بهشتی می گفت پدر
من زنده استخاره است، در زندگی خیلی استخاره می کند، به
گونه ای که اگر تسبیح یا قرآن را از دستش بگیریم، زندگی اش
فلج می شود، معلوم می شود که خیلی استفاده کرده است،
شواهدی هم برای این کار است.
پس روشن شد که اگر واقع محفوظی
در کار نباشد، قرعة در آنجا برای رفع تحیر است، اما اگر واقع
محفوظی باشد که خدا بداند و ما ندانیم، آنجا زا نظر عقلا رافع شک
است، اما از نظر روایات هدایت به واقع است.
هل القرعة الأمر
السادس
أمارة أو أصل
قد عرفت أنّ القرعة یعمل بها
فی موردین:
1: إذا لم یکن
واقع محفوظ معلوم لله سبحانه و غیر معلوم لنا.
2: فیما إذا کان
هناک واقع محفوظ عند الله غیر معلوم لنا.
أما المورد الأول فلا موضوع للبحث عن
الأماریة و الأصلیة، بل تکون القرعة هناک فاصل للنزاع، و إلی
ذلک ینظر قول الشهید فی قواعده: ثبت عندنا قولهم: کل أمر مجهول
ففیه القرعة و ذلک لأن فیها عند تساوی الحقوق و المصالح و وقوع
التنازع، دفع للضغائن و الأحقاد، و الرضا بما جرت به الأقدار و قضاء الملک
الجبّار.[1]
إنما الکلام فی المورد
الثانی کما فی اشتباه الحرّ بالعبد( تقدم برقم 24 و 25 )، فهل القرعة
أمر فاصل للنزاع أو طریق إلی الواقع؟
أمّا عند العقلاء فالظاهر انّها أداة
لفصل الخلاف من دون إثارة حقد أو ضغینة، و أما الروایات فربما
یستظهر منها کونه طریقا إلی الواقع إذا کان العامل مؤمناً
موحداً مفوّضاً أمره إلی الله، فهو سبحانه یوصله إلی الحق و
یصدّه عن الخطأ و إلیه یشیر قوله: (( إلا خرج سهم المحقّ
)) أو (( السهم الأصوب )) و لا تترتب علی ذلک ثمرة عملیة.
الأمر السابع
الإقراع وظیفة شخص خاص؟
آیا قرعه کشیدن
وظیفه شخص معینی است؟
در اینجا چهار قول داریم:
1؛ قول این است
که قرعه کشیدن وظیفه امام معصوم (علیه السلام ) است.
2؛ قول دوم (که قول
مرحوم نراقی است) می گوید وظیفه امام معصوم یا نائب
اوست، یعنی ولی فقیه (اعم از امام معصوم و غیر امام
معصوم ).
3؛ قول سوم قول مرحوم
فیض کاشانی است، ایشان می گوید اگر واقعا محفوظ
ندارد، مثل اینکه بگوید اولین غلامی که مالک بشوم آزاد
است، آن کار همه است، یعنی خود طرف هم می تواند بین سه
غلامی که یکجا مالک شده قرعه بکشد.
اما اگر واقع محفوظ
دارد، مثل اینکه نمی دانیم فلان بچه، بچه حر است یا بچه
عبد؟ آنجا حتماً یا امام یا نائب الإمام قرعه بکشد.
دیدگاه استاد سبحانی
4؛
ولی من فکر می کنم که یک مبنای چهارمی وجود دارد که
بهتر از اینهاست و آن این است که اگر مسئله، مسئله ی جدال و
مرافعه است، اگر جدال و مرافعه باشد، حتماً باید قرعة را قاضی بکشد،
چرا؟ چون تمام شئونی که مربوط به قضاوت است، از آن قاضی است، او
باید قسم بدهد، او باید بگوید بیّنه بیاور، تمام
شئون قضاوت مربوط به قاضی است، اگر واقعاً دعوا و نزاعی است،
نیاز به قاضی است و قاضی باید بین آنها حکومت کند،
قرعة را هم باید قاضی بکشد.
اما جنگ و جدالی در کار
نیست، پدر شخصی مرده و یک زمینی هم به ارث گذاشته،
پنج برادریم و هزار متر زمین، قرار است که هر نفری دویست
متر بر دارد، خود برادرها جمع می شوند و قرعه می کشند، هر کس که قرعة
به اسمش در آمد، صاحب آن قطعه زمین می شود، مثلاً دویست متر در
پایین شهر دارد، دویست متر هم در بالا شهر، هکذا، خلاصه قرعه
می کشیم، هر کس که قرعة بنامش بیرون آمد، آن را بر می دارد،
به شرط اینکه همه شان از نظر قیمت و ارزش یکسان باشد.
به نظر من این
قول بهتر از سه قول دیگر باشد، یعنی
اقوی الأقوال باشد، دلیل ما بر این مسئله یک
روایتی است.
و أما إذا لم یکن کذلک، کما إذا
اتفق أرباب الأراضی المشترکة بالتقسیم عن طریق القرعة، فلا وجه
لاختصاصها بالإمام بعد کون ذلک شائعاً بین العقلاء و المسلمین.
و یؤید ذلک ما فی
روایة معاویة بن عمار، عن أبی عبدالله علیه السلام قال:« إذا وطأ
رجلان أو ثلاثة جاریة فی طهر واحد، فولدت، فادّعوه جمیعاً أقرع
الوالی بینهم، فمن قرع کان الولد ولده»
فلما کان المورد من قبیل التخاصم
و فصل الخصومة جعل القرعة من وظائف الوالی.
پس روشن شد که اگر خصومت نیست،
مثل اینکه ورثه می خواهند تقسیم کنند، دیگر
احتیاجی به قاضی و نائب امام نیست، اما اگر خصومت است، از
شئون قضاوت است، حتماً باید والی قرعه را بکشد.
بلی؛ اگر در همان مسئله قضاوت و
در همان مسئله داد و قال و نزاع، طرفین بگویند ما حاضریم قرعه
به نام هر کس در آمد، این بچه را بردارد، مصالحه را آماده باشند، آیا
در اینجا هم حتما باید قرعه را والی بکشد.

من در این «نعم» گفته ام اگر
واقعاً نظر شان کنار آمدن است و تصالح، بعید نیست که
بگوییم در اینجا هم قرعه را خود شان بکشند . چرا؟ چون الصلح
جائز بین المسلمین، اگر این «نعم» من درست باشد، دیگر
برای والی موضوع نمی ماند مگر اینکه نخواهند تصالح کنند،
در آنجا حتماً باید قاضی پا در میانی کند.
اما حاضر به تصالح باشند، بعید
نیست که بگوییم قرعه را خودشان بکشند و نیاز به این
نیست که والی قرعه را بکشد.
ما تا اینجا گفتیم اگر جنگ
و جدال است، قرعة به ید والی است، اما اگر جنگ و جدالی
نیست، خود شان قرعه می کشند.
مرحوم نراقی
در کتاب «عوائد الأیام» فرموده قرعة کار امام معصوم است و اگر از امام معصوم
تنزل کنیم، کار فقیه است.
اما مرحوم فیض کاشانی معتقد است که
اگر واقع محفوظی دارد، والی قرعه می کشد و اما اگر واقع
محفوظی ندارد، در اینجا خود شان قرعه می کشند. و هردو هم
ادعای بدون دلیل است، هر چند برای عوائد یک
دلیلی هست، اما آنچه مرحوم فیض می گوید،
ایشان برای گفته خود هیچ دلیلی ندارد.
ثمّ إنّ المحقق النراقی ممّن ذهب
إلی أنّ القرعة من وظیفة الإمام أو نائبه الخاص أو العام، بمعنی
أنّه لا یترتب أثر علی إقر اع غیره، استثنی بعض الموارد
فقال:- مثل اینکه کسی دو زن دارد و هردو می خواهد همراه خودش
مسافرت بروند و هرکدام می گوید مرا ببر، در اینجا می گوید
اشکال ندارد که خود شوهر قرعة بکشد، معنی ندارد که در محکمه پیش
قاضی برود و بگوید: جناب قاضی! قرعه بکش که کدام یک را با
خود ببرم.
و لا یخفی أنّ ما ذکرناه
من اختصاص القارع بالنائب العام فی زمان غیبة الإمام إنّما هو من باب
الأصل، و قد یخرج عنه بدلیل دال علی أنّ الإذن لغیره
أیضاً من إجماع أو غیره، کما فی قرعة الشّاة المنکوحة، و اقتراع
المدرس لتقدیم بعض المتعلّمین، و الزّوج للزوجات.
ایشان می گوید اصلش
این است که فقیه باید قرعة بکشد، مگر جایی که
یقین داریم که فقیه لازم نیست، مانند دعوای
دوتا زن، یا من مدرس هستم، هم می توانم فقه درس بگویم و هم
أصول، جمعی می گویند فقه درس بگو، جمع دیگر می گوید
اصول، من قرعة می کشم، می گوید در این موارد قاضی
لازم نیست، اما در بقیه موارد قاضی لازم است یعنی
باید قرعه را قاضی بکشد.
و بالجملة الأصل الاختصاص بالنائب
العام، إلّا فیما ثبت جواز اقتراع الغیر أیضاً.
ثمّ قال: إنّ صاحب الوافی من
متأخری المتاخرین جمع بین ما دلّ علی اختصاص القرعة
بالإمام – جایی که واقع محفوظ داشته باشد - و بین ما یدلّ
علی العموم بحمل الأوّل، علی ما إذا کان العمل فیما یقرعه
علیه متعیّناً فی الواقع – خدا می داند ولی ما
نمی دانیم، مثل اینکه نمی دانیم این بچه حر
است یا غلام. یا فلان آدم زن است یا مرد.- و الثانی- که
همه می توانند قرعه بکشند- علی ما لم یکن متعیّناً و
أرید التعیّن بالقرعة.
سپس مرحوم نراقی به همشهری
خود حمله کرده و گفته همه اش مال قاضی است. ثمّ أورد علیه بأنّه جمع
بلا شاهد. عوائد الأیّام، ص 228.
در جلسه آینده می خواهیم
بین این دو نفر داوری کنیم که حرف کدام یکی
درست است.






[1] القواعد،
ص 183 – القاعدة، ص 213.