جلسه 1392/02/08

بسم الله الرحمن الرحیم

وظائف ولي نسبت به بچه ها و صبيان

 موضوع: وظائف ولی نسبت به بچه ها و صبیان

 مرحوم سید در آخرین مسئله که مسئله سی و شش است، پنج فرع را متذکر می شود که در واقع تمامی اینها متوجه به ولی است.

 فرع اول

 می فرماید: «ولی» باید بچه ی ممیز و غیر ممیز را از چیزهایی که برای او ضرر دارد یا برای دیگری ضرر دارد جلوگیری و منع کند.

 فرع دوم

 فرع دوم چیزهایی است که شرع مقدس وجود آنها را نمی خواهد مانند زنا،لواط و امثالش، وجود اینها را نمی خواهد.

 فرع سوم

 فرع سوم اینکه بچه را از خوردن نجاسات و اعیان نجسه باز بدارد.

  فرع چهارم

 فرع چهارم نسبت به متنجسات است، یعنی وظیفه دارد که بچه ها را از متنجسات باز بدارد، فرض کنید پستانکی در دهان بچه است و اگر چنانچه روی فرش نجس بیفتد، می شود متنجس، فلذا نباید ولی اجازه بدهد که این پستانک متنجس دوباره در دهان بچه وارد بشود.

 فرع پنجم

 فرع پنجم راجع به پوشیدن طلا و نقره است نسبت به فرزند ذکور، فلذا باید جناب ولی جلوگیری کند.

 البته همه این پنج فرع، قابل قبول نیست ولی بعضی از آنها قابل قبول است.

 بررسی فرع اول

 اما فرع اول که می گفت چیزی که برای او ضرر دارد و یا بر دیگری ضرر دارد، ولی صبی باید جلوگیری کند. فرض کنید بچه می خواد سمی را بخورد یا چیزی را بخورد که سبب مریضی او می شود، «ولی» باید از خوردن آن جلوگیری کند. چرا؟ چون تربیت فرزند بر عهده پدر و مادر است: «وَاخْفِضْ لَهُمَا جَنَاحَ الذُّلِّ مِنَ الرَّ حْمَةِ وَقُل رَّ بِّ ارْ حَمْهُمَا كَمَا رَ بَّيَانِي صَغِيرً ا»
[1]


  تربیت فرزند بر عهده پدر ومادر است،اگر چنانچه تربیت یک درخت را در نظر بگیرید، تربیتش به این درخت این است که انسان علفه های هرز را از کنار درخت بردارد، او را آب یاری کند و همچنین از آفت های احتمالی جلوگیری کند که مبادا به درخت ضرر برسانند.

 سمی که بچه می خواهد بخورد یا می خواهد چیزی را بخورد که سبب مریضی او می شود، باید ولی جلوگیری کند و اگر جلوگیری نکند با مقام تربیت سازگار نیست، لازم نیست که در اینجا یک دلیل خاص داشته باشیم، چون اینها «قضایا قیاستها معها»،یعنی همه عقلای عالم تصدیق می کنند که چیزهایی که بر بچه ضرر دارد، پدر و مادر نسبت به آنها مسئول هستند، مسلماً آنچه که در میان بنی آدم و عقلا است، اسلام نیز آنها را امضا نموده است.

 من برای این مسئله فقط همین آیه را یافتم که می فرماید:« وَقُل رَّ بِّ ارْ حَمْهُمَا كَمَا رَ بَّيَانِي صَغِيرً ا»

 این بر خلاف تربیت است.

 اما اینکه بچه می خواهد به دیگری ضرر بزند، فرض کنید می خواهد شیشه خانه کسی را بشکند یا روغن کسی را بریزد، باید ولی بچه جلوگیری کند، در چنین مقام مسئولیت بر عهده ولی بچه است نه خودِ بچه، معنای ولی همین است که در حقیقت امور این آدم ( بچه) به این آدم (ولی) واگذار شده است فلذا همان گونه که ولی باید مواظبت کند که بچه بخودش ضرر نزند و هکذا نباید بگذارد که به دیگری هم ضرر بزند.

 خلاصه ما در این مسئله همین آیه را داریم و دیگر هم بنای عقلا را داریم و قطعاً کسی که ولی است، معنای ولی این است که از هر جهت نسبت به بچه مواظبت داشته باشد.

 بررسی فرع دوم

 فرع دوم عبارت از کارهایی است که اسلام عدمش را می خواهد نه وجودش را، مانند مسائل جنسی از قبیل زنا و لواط و امثالش، باید ولی بچه را از این گونه مسائل جلوگیری کند، یعنی بر ولی واجب است بچه را از این گونه مسائل جلوگیری کند.

 بررسی فرع سوم

 ولی نباید اجازه بدهد که صبی و بچه مرتکب اعیان نجسه بشود، اعیان نجسه مانند بول، غائط، خون و امثالش، ممکن است این را از راه ضرر تصحیح کنیم، چون خوردن اعیان نجسه ضرر دارد و در اسلام ضرر نفی شده، فلذا بر ولی واجب است که بچه را کنترل نماید که مرتکب چنین چیزهایی که برایش ضرر دارد نشود.

 بررسی فرع چهارم

 مرحوم سید منع از متنجسات را هم وظیفه ولی می داند، مثلاً پستانک بچه مرتب از دهانش روی فرش نجس می افتد و دوباره آن را بر می دارد و به دهانش می گذارد، اگر بخواهید بچه را از متنجسات جلوگیری کنیم، باید همیشه در کنار بچه باشیم ولذا ما در متنجسات نه سیره داریم و نه دلیل، از این رو بعید است که جلوگیری از متنجسات هم بر ولی واجب باشد، مگر اینکه متنجسی باشد که ضرر فاحشی داشته باشد.

 خلاصه ما در متنجسات دلیل نداریم.

 بررسی فرع پنجم

 نسبت به فرع پنجم اصلاً دلیلی نداریم که ولی باید نگذارد بچه در دست خودش انگشتر طلا کند یا لباس ابریشم به تن نماید ، اینها احکام مرد است و اینها با روحیه مرد سازگار نیست، انگشتر طلا نشانه تکبر است، لباس ابریشم نیز لباس تکبر است، مرد نباید متکبر باشد،این مال مرد است.

 اما اگر بچه انگشتر طلا به دست یا لباس ابریشم بپوشد، مسلماً جایز است و حرام نیست.

 مرحوم سید به دنبال مسائل قبلی یک فصل جداگانه ای را باز کرده و آن عبارت است از قضای ولی، مثلاً پدری می میرد یا مادری می میرد، آیا بر پسر و یا بر دختر قضا واجب است یا واجب نیست؟

 «قضاء الولی» دنباله ی بحث قبلی است، کلمه ی قضا از الفاظی است که ذات الأضلاع است،یک نسبتی دارد به قاضی، یعنی آنکسی که قضا می کند، یک نسبتی هم دارد به «مقضی عنه» که پدر باشد یا به ضمیمه مادر، یک نسبتی هم دارد به «مقضی» یعنی آنچه قضا شده، حال فرق نمی کند که آن «مقضی» صوم باشد یا صلات و یا حج و غیرها. بنابراین، مرحوم سید (اعلی الله مقامه) باید در باره سه بخش بحث کند، یعنی هم در باره قاضی بحث کند آیا فقط بر پسر واجب است یا بر دختر هم واجب است، مثلاً، پدری مرده و فقط دختر دارد، یعنی پسر ندارد، آیا قاضی باید ذکور باشد یا بر اناث هم واجب است؟

 «مقضی عنه»، آیا فقط نماز پدر واجب است یا نماز مادر هم واجب می باشد، «مقضی» هم جای بحث دارد، یعنی کدام نماز باید باشد، آیا نمازی را که سهواً، نسیاناً و بیماراً ترک کرده یا اگر عمداً هم ترک کرده باشد، باز هم واجب است؟

  باید همه اینها به تدریج بحث بشود.

 بیان شیخ انصاری

 مرحوم شیخ انصاری در مکاسب محرمة دو چیز را اضافه کرده است:

 الف: ما هو المراد عن القضاء عن المیّت،قضا از میت چیه؟ من از طرف پدرم نماز می خوانم یعنی چه؟ این را مرحوم شیخ در آنجا بحث کرده و در آنجا هشت قول وجود دارد که بعضی ها می گویند انسان «ینزّل نفسه منزلة المیت».

 انسان اگر از طرف میت قضا می کند، «ینزل نفسه منزلة المیّت».

 ما این را بحث نمی کنیم.

 ما از میان این مسائل اربعه، نخست «مقضی عنه» را بحث می کنیم، یعنی آنکس که باید ولی، پسر، اولاد و وارثش باید نماز بخواند، از طرف چه کسی باید باشد،« مقضی عنه» چه کسی است؟

 در اینجا اصحاب ما بر دو قول هستند:

 بعضی تعبیر می کنند: «من جعل الموضوع العلیل»، گفته اگر علیل نمازی از او فوت شود ،علیل هم پدر را می گیرد و هم مادر را.

  بعضی ها گفته اند:« لمن مات و علیه صلاة»، این هم نیز هم پدر را می گیرد و هم مادر را.

  بعضی ها عبّر عنه بالأب لو مات الأب، کلمه ی اب را به کار بردند.

  بعضی ها تصریح به عموم کرده اند و گفته اند من غیر فرق بین الوالد و الوالدة.

  پس کلمات اصحاب ما بر چهار قسمند و من تا آنجا ممکن بود که کتب فقهیه را ببینم، این چهار تعبیر را جستم:

 الف: من عبّر بالعلیل،.

  ب: من عبّر بمن مات و علیه صلاة.

  ج: من عبّر بالأب.

  د: من عمّم بالوالد و الوالدة .

 دیدگاه سید مرتضی

 أما من قال بالأول و هو السید مرتضی قال: العلیل إذا وجب علیه صلاة و أخرّها حتی مات، قضاها عنه ولیه کما یقضی حجة الإسلام و الصیام.

 دیگری ابن ادریس است، ایشان هم کلمه ی علیل را به کار برده است.

 قال: العلیل إذا وجبت علیه صلاة و أخّرها عن أوقاتها حتّی مات، قضاها عنه ولده الأکبر من الذکور.

  فعلاً بحث ما در باره «مقضی عنه» است، کار به قاضی نداریم.

 کلمه ی «علیل» از یک نظر اعم است و از نظر دیگر اخص است، اعم است، چون زن و مرد را می گیرد، چون علیل هر چند مذکر است، ولی مراد من له العلة است، هم پدر را می گیرد و هم مادر را، اما اینکه گفتیم از نظر دیگر اخص است، بخاطر این است، آن نماز هایی که در بستر بیماری از او فوت شده می گیرد، اما اینکه در دوران جوانی نخوانده، او را نمی گیرد.

 عنوان دوم: « من مات و علیه صلاة» کسی که چنین تعبیر کرده ابن زهره است، صاحب کتاب«الغنیة».

  و أما من قال: «بأنّ المقضی عنه هو من مات و علیه صلاة» ابن زهره است.

 قال: من مات و علیه صلاة وجب علی ولیه قضاها.

 اتفاقاً شهید هم در کتاب دروس همین را گفته است،یعنی « من مات» هم پدر را می گیرد و هم مادر را.

  علاوه بر اینها، هم زمان بیماری را می گیرد و هم زمان سلامتی را.

 و اما من قال بأنّ «المقضی عنه» هو الأب، یحیی بن سعید است، ایشان کتابی دارد بنام: الجامع للشرائع. ایشان می گوید: و یقضی الإبن ما فات أباه من صلاة مرضه.

 أما من صرّح بالعموم و هو الشیخ فی النهایة و قال: المرأة حکمها حکم ما ذکرناه فی أنّ ما یفوته من صیام لمرض أو طمس لا یجب علی أحد القضاء عنها إلّا أن تکون قد تمکن من القضاء فلم تقضیه.

  در اینجا محل بحث ما این است که «مقضی عنه» را اعم گرفته، به بقیه کار نداریم که می گوید حتماً باید دوران بیماری باشد و قدرت هم بر قضا نداشته باشد، همه اینها محل خلاف است.

 یکی هم ابن البرّاج است و ایشان شاگرد مرتضی است و هم دوره و هم مباحثه شیخ طوسی می باشد ، ایشان کتابی دارد بنام: «المهذب»، در آنجا اعم گفته، یعنی گفته: المریض إذا مات و قد کان وجب علیه صوم شهرین متتابعین، صام عنه ولیه شهراً و تصدّق عن شهر و لا فرق فی ما ذکرناه بین أن یکون المریض رجلاً أو امرأة.

 علامه حلی هم در دو کتابش قائل به اعم است،یکی در منتهی، دیگری هم در تذکرة.

 بلی، مرحوم ابن ادریس در عین حالی که عنوان اول را گفته که همان کلمه ی علیل باشد، ولی مثل اینکه بعداً از آن عدول کرده است.

 پس تا اینجا عناوینی که در کتب فقهیه ی ماست بیان کردیم.

 این کلمات را برای این جهت گفتم تا روشن بشود که مسئله اجماعی نیست تا بگوییم حتماً پدر،یا حتماً هم پدر و هم مادر.

 خلاصه مسئله اختلافی است مگر اینکه کسی بگوید کلمات علمای ما منصرف به پدر است، البته اثبات و ادعای چنین انصراف هم بسیار مشکل است.

 پس نظر ما از نقل این کلمات از زمان سید مرتضی تا زمان علامه، این بوده است که بفهمانیم در مسئله اجماعی در کار نیست، یعنی مسئله اجماعی نیست.

 روایات

 حال نوبت آن رسیده که سراغ روایات برویم، روایات هم نودو نه در صدش در کتاب صوم است نه در کتاب صلات، مرحوم شیخ حر عاملی شانزده روایت در کتاب صوم آورده است و ما اگر بخواهیم از صوم تجاوز به صلات کنیم، یا دلیل می خواهد یا القای خصوصیت، در غالب این روایت جناب سائل کلمه ی رجل را به کار برده و از رجل سوال کرده است.

  دیدگاه آیة الله حائری

 مرحوم آیة الله حائری می فرماید حتماً قضای پدر واجب است نه مادر. چرا؟ چون در دو روایت کلمه ی رجل آمده است، ایشان درست فرموده که در این دو روایت کلمه ی رجل آمده است.

 روایت

 1- و علی بن ابراهیم، عن أبیه، عن محمد بن اسماعیل، عن فضل بن شاذان جمیعاً دوتا سند شد که هردو به کلینی می رسد، کلینی از ابن أبی عمیر به دو سند نقل می کند ، سند اولش علی بن ابراهیم، عن ابیه و عن ابن أبی عمیر است، سند دومش هم محمد بن اسماعیل عن فضل بن الشاذان، عن ابن أبی عمیر، عن حفص بن البختری، عن أبی عبد الله علیه السلام:« في الرجل يموت وعليه صلاة أو صيام ، قال : يقضي عنه أولى الناس بميراثه ، قلت : فإن كان أولى الناس به امرأة ؟ فقال : لا ، إلا الرجال»
[2]


 می گوید در روایت راوی کلمه ی رجل آمده است، هم چنین در روایت دیگر که روایت حمّاد بن عیسی باشد.

 2- و عن الحسین بن محمد، عن معلی بن محمد، عن الحسن بن علیّ الوشاء، عن حماد بن عثمان، عمن ذکره، عن أبی عبد الله (علیه السلام) سألته عن الرجل يموت وعليه دين من شهر رمضان من يقضي عنه ؟ قال : أولى الناس به ، قلت : وإن كان أولى الناس به امرأة ؟ قال : لا ، إلا الرجال»
[3]


  مرحوم آیة الله حائری می فرماید، مال پدر است نه مال مادر. چرا؟ چون در این دو روایت کلمه ی رجل آمده است.

 بیان استاد سبحانی

 من خدمت ایشان عرض می کنم که نه تنها در این دو روایت کلمه ی رجل آمده، بلکه در غالب روایات کلمه ی رجل آمده است،یعنی راوی از رجل سوال کرده.

 به بیان دیگر روایاتی که کلمه ی رجل در آنها آمده اختصاص به این دو روایت ندارد، بلکه در غالب روایات کلمه ی رجل به کار رفته است.

 اگر واقعاً قیدی که در کلام راوی آمده برای ما حجت باشد، فرمایش آیة الله حائری خوب است و اما اگر بگوییم قید در کلام راوی حجت نیست، بلکه آن را از باب مثال گفته است، در این صورت این دو روایت با سایر روایات چندان فرقی نخواهند داشت.

 ما برای قائل به خصوص که می گوید فقط مرد است، هیچ دلیلی نداریم، تنها دلیل قائل به خصوص این است که روایات همه اش سوال از رجل است. دلیل بالخصوص نداریم که بگوید: للوالد لا للوالدة.

 اما کسانی که استدلال می کنند به عموم، آنها ادله دارند که ادله ی شان را در جلسه آینده خواهیم خواند.


[1]
الإسراء / ٢٤.

[2]
الوسائل: ج 10، چاب آل البیت صفحه331، الكافي 4 : 124 | 4 ، والتهذيب 4 : 246 | 731 ، والاستبصار 2 : 108 | 354 .

[3]
الوسائل: ج 10، چاب آل البیت صفحه331، الكافي 4 :123/3.