جلسه 1392/01/21

بسم الله الرحمن الرحیم

حکم تقديم نماز فائتة بر حاضرة

 موضوع: حکم تقدیم نماز فائتة بر حاضرة

 همان گونه که قبلاً بیان گردید، راجع به قضای صلوات، چهار مسئله وجود دارد، و ما دوتای آنها را خواندیم، مسئله ی اول این بود که آیا بین فوائت ترتیب لازم است یا ترتیب لازم نیست؟

 ما به این نتیجه رسیدیم که ترتیب لازم نیست مگر اینکه خود نماز ها مترتبتین باشند مانند نماز ظهر و عصر، مغرب و عشا.

 مسئله دوم این بود که آیا در فوائت مضایقه است یا مواسعه. به این معنا که باید انسان غیر از ضروریات باید مشغول نماز قضا بشود یا اینکه فرصت است، غایة ما فی الباب به اهمال نکشد.

 مسئله سوم که در جلسه گذشته شروع کردیم و در واقع همانند مسئله پیشین است و آن اینکه آیا فائته را بر حاضره مقدم بکند یا نه؟

 مثال

 مثلاً، کسی هم نماز قضا بر گردنش است و هم نماز واجب برگردنش واجب شده، آیا فائتة را بر حاضرة مقدم کند یا تقدم لازم نیست، بلکه طرف می تواند حاضرة را بخواند وسپس فائتة را قضا کند؟

 در حقیقت این مسئله، شبیه مسئله پیشین است، چون در مسئله پیشین محل بحث وجوب تکلیفی بود، ولی در اینجا مسئله وجوب شرطی و وضعی است.

 به بیان دیگر در مسئله قبلی سخن در باره این بود که اگر نکند، آیا جنهم می رود یا جنهم نمی رود.

 ولی در اینجا بحث در این است که اگر فائتة را نیاورد، بلکه حاضرة را آورد،آیا حاضرة صحیح است یا صحت حاضرة منوط بر این است که قبلاً فائته را بیاورد، بحث ما بحث شرطی است.

 البته چندان لزومی نداشت که مسئله را به این صورت عنوان کنیم، چون عرف نمی تواند بین این دوتا فرق بگذارد،

 بلکه عرف روایات اولی را حمل می کنند بر وجوب تکلیفی، این روایاتی که امروز می خوانیم، حمل می کند بر وجوب شرطی.

 تفریق بین حکم تکلیفی و حکم وضعی

 البته تفریق بینهما صحیح است، چون گاهی می شود که وضعاً باطل است، اما حرام نیست، مثلاً اگر کسی زن حائض را طلاق دهد، طلاق زن حائض در حال حیض حرام نیست، اما باطل است. تفریق بینهما است.

 «علی کلّ تقدیر» باید خود مسئله را مطالعه کنیم که آیا اگر کسی فائتة بر ذمه اش است، آیا حتماً باید فائته را جلو بیندازد یا می تواند حاضرة را بخواند؟

 فرق بین دو مسئله

 شما می توانید بگویید بین این مسئله و مسئله قبلی، عموم و خصوص مطلق است، این در جایی است که وقت نماز حاضرة داخل شده،مؤذن بگوید: «الله اکبر»، نماز صبح هم بر گردن من است، آیا فائتة بر حاضرة مقدم است یا نه؟

 در حالی که مسئله قبلی هم این صورت را می گیرد و هم ساعت ده را می گیرد،آیا من می توانم ساعت ده به کار دیگر مشغول بشوم یا حتماً باید فائته را بخوانم؟

 قائل به مضایقه می گوید حق اشتغال به کار دیگر نداری و بایدحتماً نماز قضا را بخوانی.

 اما قائل به مواسعه می گوید شما می توانید کار دیگر هم انجام بدهید.

 پس مسئله قبلی اعم است و این مسئله اخص.

 إذا علمنا هذین الفرقین که اولی بحث تکلیفی است، دومی بحث وضعی است.

 ثانیاً، روشن شد که بحث در اولی بحث اعم است، یعنی حتی موقعی را می گیرد که وقت حاضرة وارد نشده مثلاً هنوز ساعت ده قبل از ظهر است، اما دومی در جایی است که وقت حاضرة وارد شده است.

 توجه به دو مقدمه

 برای اینکه آقایان از واقع این روایات آگاه شوند، ما دوتا مقدمه را ذکر می کنیم.

 مقدمه اول

 مقدمه اول این است که باید بدانیم «لکلّ صلاة وقتان، وقت الفضیلة، و وقت الإجزاء. إذا زالت الشمس دخل الوقتان إلّا أنّ هذه قبل هذه».

  نماز ظهر یک وقت فضیلت دارد که همان اول ظهر است تا موقع ظل و سایه شاخص به اندازه خود شاخص بشود، این وقت فضیلت نماز ظهر است.

 یک وقت اجزاء دارد، وقت اجزاء اول ظهر است تا چهار رکعت به غروب مانده، آن یکی وقت فضیلتش است و این دیگری وقت اجزائش.

 و هکذا برای نماز عصر یک وقت فضیلت داریم و یک وقت اجزاء، وقت فضیلت «أن یصیر ظلّ الشاخص مثلی الشاخص»، دو برابر شاخص بشود، بین یک برابر و دو برابر، وقت فضیلت عصر است.

 اما وقت اجزاء، چهار رکعت از اول زوال را رها کن، وقت اجزاء است تا غروب شمس. عین این مطلب را در مغرب و عشاء داریم، مغرب وقت اجزاء دارد «إذا غربت الشمس»، اگر احتیاط کنیم، حمرة مشرقیه هم زائل بشود، این وقت اجزاء است، وقت فضیلتش تا زوال حمره مغربیه است، در واقع یک ساعت و ربع بیشتر طول نمی کشد، این وقت فضیلتش است، اما وقت اجزاء، از اول مغرب است تا چهار رکعت به نصف شب مانده که آن چهار رکعت مخصوص نماز عشاست.

 اما فضیلت نماز عشاء، فضیلت نماز عشا از زوال حمره ی مغربیه است تا ثلث اللیل، وقت اجزائش هم تا نیمه شب است و علی قول تا فجر است.

 نماز صبح هم یک وقت فضیلت دارد و یک وقت اجزادارد، وقت فضیلتش مادامی حمرة مغربیه شروع نشود، وقت فضیلت نماز صبح است، از اول طلیعه است تا حمرة زائل نشود، از حمره تا طلوع فجر هم بینهما وقت اجزائش است.

 بنابراین، کسانی که می خواهند در این روایات قضاوت کنند، باید مبنای شیعه را بدانند که شیعه برای هر نمازی وقت فضیلت و وقت اجزاء قائل است،یعنی هم برای ظهر و عصر و هم برای مغرب و عشا و هم برای نماز صبح.

 دیدگاه اهل سنت در جمع بین الصلاتین

 اهل سنت غالباً به این مبنای ما معتقد نیستند، یعنی آگاه نیستند، خیال می کنند ما که جمع بین الصلاتین می کنیم،یکی را در وقت می خوانیم، دیگری را در غیر وقتش می خوانیم، خیلی از این جمع بین الصلاتین هراس دارند، خیال می کنند که اولی در وقت است و دومی در خارج وقت، البته روی مبنای خود شان حق دارند که هراس داشته باشند، زیرا آنها بین اجزاء و فضیلت قائل به تفریق نیستند، بلکه معتقدند که وقت اجزاء و فضیلت ظهر تا شاخص است و بعد از شاخص نماز ظهر قضا می شود ولذا اگر کسی بخواهد در اول وقت بین الصلاتین جمع کند، می گویند این چه نمازی است که شما می خوانید و چه کاری است که شما انجام می دهید.

 اگر از مبنای اهل بیت آگاه باشند که إذا زالت الشمس دخل الوقتان إلّا أنّ هذه قبل هذه، فرق بگذارد بین وقت اجزاء و وقت فضیلت، می داند که نماز ما هردو در وقت است،« غایة ما فی الباب» یکی در وقت فضیلت است و دیگری در وقت اجزاء است نه وقت فضیلت.

 خاطره به یاد ماندنی

 من در حدود بیست سال قبل در شام برای زیارت رفته بودم و یک تاجر سنی در حج با ما رفیق شد و به ما علاقمند بود، تا حدی نسبت به اهل بیت هم علاقمند بود، وقتی که در در شام به مغازه ایشان رفتم و ایشان هم ما را دید، شب ما را دعوت کرد، وقتی وارد منزل ایشان شدم، دیدم که ما شاء الله علمای شام را هم دعوت کرده اند(بر جسته ها را)، آنها همین مسئله را مطرح کردند که شما چطور جمع بین الصلاتین می کنید، یکی در وقت است و دیگری خارج وقت است، من گفتم شما قبول دارید که پیغمبر اکرم در عرفات هردو نماز را جمع کرد و خود شما هم در عرفات جمع می کنید؟

  باز قبول دارید که پیغمبر اکرم در منا جمع کرد و شما هم در منا جمع می کنید؟

  چطور در آنجا نمی گویید یکی در وقت است و دیگری خارج وقت؟ معنا ندارد که پیغمبر اکرم نماز عصر را در خارج وقت بخواند، همانطور که عمل پیغمبر اکرم را توجیه می کنید، باید کار ما را هم توجیه کنید،یعنی فرق بگذارید بین وقت اجزاء و وقت فضیلت. در جمع بین الصلاتین یکی وقت فضیلت است، دیگری اجزاء است، شما که تفریق می کنید، البته شما هردو را در وقت فضیلت می خوانید، اما یک نکته است و آن اینکه این اصرار شما بر تفریق سبب شده است که غالب جوانان شما تارک الصلاة بشوند. چرا؟ چون ظهر نماز خواند، هنوز دو ساعت نگذشته که باید دوباره دست از کار بکشند و بیایند برای نماز.

  شما به مکه و مدینه نگاه نکنید، آنجا زور پشت سرشان است، اما اگر جاهای دیگر مانند لبنان و امثالش بروید، بخاطر همین تفریق، بسیاری ازجوانان اهل سنت تارک الصلاة شده اند فلذا بهتر است که شما بخاطر ترک مستحب،واجب را حفظ کنید، شما بخاطر حفظ مستحب، واجب را ترک می کنید.

 گفتم رسول الله!- علاوه بر منا و عرفات- در حدود بیست و یک روایت داریم بلکه هم بیشتر، که رسول خدا جمع بین الصلاتین من غیر سفر و لا بطر و لا وهب و لا مرض.

  گفتند: بلی، جمع، ظهر را نگهداشت تا چهار رکعت به وقت عصر مانده، ظهر را خواند، پشت سرش هم عصر را خواند، یعنی صبر کرد تا چهار رکعت به وقت عصر بماند، که ظل شاخص کم کم شروع کند به افزایش، چهار رکعت ظهر را خواند و بعداً عصر را، فکلّ صلّی فی وقته.

 

  گفتم عجب، پیغمبر می گوید که چرا گفتند جمع کردی؟ فرمود: لئلا یحرج علی أمته، جمع کرد که مردم در حرج نباشند، این جوری که شما می گویید حرج است، که می تواند آخرین وقت روز ظهر را درک کند،و اولین وقت عصر را درک کند، این دوتا را جفت هم بکند، این مشکل تر است، مجلس کم کم به آخر رسید و همگی متفرق شدیم.

 «علی ای حال» مقدمه اول این است که ما وقت فضیلت و وقت اجزاء قائلیم، ونماز های ما همه اش در وقت است.

 مقدمه دوم

 مقدمه دوم برای فهم این روایات، عمل مردم و سیره مردم است، سیره در آن زمان بر تفریق بود حتی شیعه هم سیره اش بر تفریق بود، در عصر ائمه اهل بیت سیره بر تفریق بود، یعنی مثل دیگران، ظهر را می خواندند و سپس دنبال کار خود شان می رفتند، بعداً دوباره بر می گشتند برای نماز عصر، مغرب را می خواندند و سپس دنبال کار خود شان می رفتند و در موقع نماز عشا بر می گشتند، سیره بر همین بود.

 حال که این دو مقدمه فهمیده شد، وقت آن رسیده که روایات را شروع کنیم، تا ببینیم که آیا این روایات دلیل بر مقصود اینها است که فائته را باید مقدم بر حاضرة کنیم، یا دلیل بر مقصود اینها نیست؟

 با توجه به دو مقدمه خواهیم دید که روایات دلالت بر مقصود اینها ندارد.

 روایت عبید بن زرارة

 1: ما رواه القاسم بن عروة عن عبید بن زرارة عن أبیه عن أبی جعفر(علیه السلام) قال: «إذا فاتتک صلاة فذکرتها فی وقت أُخری- أی فی وقت صلاة الأخری-، فإن کنت تعلم أنّک إذا صلّیت التی فاتتک کنت من الأُخری فی وقت- اگر می دانی که چنانچه فائته را بخوانی، حاضرة از کف و دستت نمی رود- فابدأ بالتی فاتتک ، فإنّ الله عزّوجل یقول «أقم الصّلاة لذکری» و إن کنت تعلم أنّک إذا صلّیت التی فاتتک، فاتتک الّتی بعدها-یعنی نماز دوم فوت می شود- فابدأ بالّتی أنت فی وقتها- حاضرة را بخوان- واقض الأُخری»
[1]


  بررسی سند روایت

  این روایت از نظر سند مشکلی ندارد، چون بقیه کسانی که در سند این روایت واقع شد ه اند، همگی روشن هستند، فقط کسی که روشن نیست، قاسم بن عروة است، شیخ مفید در مسائل ساقانیه توثیقه کرده است.

 علاوه براین، مشایخ از او نقل روایت کرده اند، مانند ابن أبی عمر، بزنطی و ابن أبی فضّال و حسین بن سعید، علیّ بن مهزیار، ایشان یکصد و بیست و پنج روایت در کتب اربعه دارد، فلذا نمی شود گفت که این آدم موثق نیست.

 علاوه براینکه مفید توثیق کرده، این همه مشایخ که از ایشان نقل روایت می کنند، دیگر نسبت به او جای بحث باقی نمی گذارد.

 مستدل به این فراز روایت جسبیده:

 و الشاهد فی قوله: «أنّک إذا صلّیت الّتی فاتتک کنت من الأُخری فی وقت- اگر فائته را بخوانی، حاضره وقتش از کف نمی رود- فابدأ بالّتی فاتتک»، مستدل می گوید: حیث أمر بتقدیم الفائتة علی الحاضرة إذا کان الوقت وسیعاً- به شرط اینکه تقدیم فائته، سبب قضای حاضرة نشود- و هذا مما لا کلام فی دلالة الروایة علیه.

 ولی این آقا که با این روایت استدلال کرده، معلوم می شود که تاریخ فقه را بلد نبوده، اگر تاریخ فقه را می دانست، این دو مقدمه ای که من گفتم را می دانست، هرگز با این روایت استدلال نمی کرد. چرا؟ چون مراد از این فائتة، فائته ی فضیلت است، یعنی وقت فضیلت فوت شده نه وقت اجزاء، قبلاً عرض کردیم که در سابق نماز بر تفریق بود، این آدم بخاطر فراموشی نتوانست نماز ظهر را در وقت فضیلتش بخواند تا اینکه ظل شاخص به اندازه شاخص رسید، آن موقع یادش آمد که نماز ظهر را نخوانده، حالا شاخص دو برابر می شود، حضرت می فرماید اگر وقت فضیلت دومی وسیع است، ظهر را بخوان. ناچاریم که ما به آن بزنیم.

 إنّما الکلام فی تعیین المراد من الوقت فی قوله:«فی وقت» فان المراد هو وقت الفضیلة لا وقت الإجزاء، و معنی ذلک أنّه لو کان وقت الفضیلة ضیقاً، تقدّم الظهر علی الغداة.

  این را نباید به ظهرین بزنیم، باید این را غدات و ظهر بزنیم و به غدات و عصر بزنیم، نه به ظهرین، چون در ظهرین روی مبنای شیعه تا چهار رکعت به غروب مانده، نماز اداست، آن این است که حضرت می فرماید شما که نماز صبح در گردنت است، در روایت هم نداریم که ظهر فوت شده، چون روایت می فرماید: «إذا فاتتک صلاة فذکرتها فی وقت أُخری-نمی گوید ظهر، این را بزنید به صلات صبح، می گوید صلات صبح بر گردنم است، نماز ظهر هم وقتش داخل شده.

  حضرت می فرماید مادامی وقت ظهر فضیلتش از کف نمی رود، نماز صبح بخوان، اما اگر دیدی که چنانچه نماز صبح را بخوانی وقت فضیلت ظهر از دست می رود، ظهر را بخوان، غدات را بعداً بخوان- فالرّوایة علی الخلاف أدّل-أیّ علی خلاف المقصود أدلّ- این صبح و ظهر را می گوید نه ظهرین را، چون ظهرین تا چهار رکعت به غروب مانده باشد، ظهر را باید مقدم کند، چرا؟ چون وقت اجزاء باقی است، معلوم می شود که این نماز صبح است و نماز ظهر، می گوید اگر فضیلت وسیع است، صبح را جلو بینداز، و الا ظهر را بخوان، بعداً غدات را.

  إنّما الکلام فی تعیین المراد من الوقت فی قوله:«فی وقت» فان المراد هو وقت الفضیلة لا وقت الإجزاء، و معنی ذلک أنّه لو کان وقت الفضیلة ضیقاً، تقدّم الظهر علی الغداة لئلّا یفوت وقت فضیلة الظهر و علی هذا فالروایة علی الخلاف أدلّ،فالمراد من الوقت فی الروایة هو وقت الفضیلة لا وقت الإجزاء فقد فصّل الإمام بین بقاء وقت الفضیلة تقدّم الفائتة أعنی الصبح- و عدم بقائه فتقدم الحاضرة، فقد قدّم الحاضرة علی الفائتة مع بقاء وقت الإجزاء-حضرت حاضرة را بر فائته مقدم کرد، کی؟ جایی که وقت فضیلت از کف می رود، اما وقت اجزا باقی است، این خودش بر خلاف مقصود دلالت می کند- لأنّ المفروض أنّ وقت الإجزاء للحاضرة أوسع من وقت الفضیلة، فإن وقت الفضیلة یتمّ بصیرورة الظل مثله و لکن وقت الاجزاء باق إلی قبل الغروب- حضرت می فرماید اگر می بینید که سایه یک برابر می شود، حاضره را بخوان نه فائته را، این علی خلاف المقصود أدلّ- فلدلالة الروایة علی جواز تقدیم الحاضرة أظهر.

 پس استدلال خصم مبنی بر این است که وقت را وقت اجزا گرفته، جواب ما این است که مراد از این وقت، وقت فضیلت است نه وقت اجزاء. چرا؟ چون اگر آن شرائط حاکم را در نظر بگیریم، شیعه هم عملاً تابع آنها بود و لو فتوای غیر این است، این وقت فضیلت است، این بر خلاف مقصود شما ادل است، با اینکه وقت اجزا باقی است، حضرت می فرماید حاضرة را بخوان و فائته را عقب بینداز.


[1]
الوسائل:3، الباب 62 من أبواب المواقیت ، الحدیث 2.