جلسه 1392/01/19

بسم الله الرحمن الرحیم

أدله قائلين به مضايقه

 موضوع: أدله قائلین به مضایقه

 ادله کسانی که قائل به مواسعه را خواندیم، الآن ادله کسانی را می خوانیم که قائل به مضایقه می باشند و می گویند انسان باید بعد از انجام کارهای ضروری زندگی، مشغول قضای فوائت بشوند، اینها با اموری استدلال کرده اند که بحث ما در امر اول است:

 امر اول

 امر اول عبارت است از روایاتی که مشتمل بر آیه ی مبارکه است: «أقم الصلاة لذکری»، در این روایات آمده است: «فلیصلّها إذا ذکرها فإنّ الله عزّ و جلّ یقول : وَأَقِمِ الصَّلَاةَ لِذِكْرِ ي»
[1]
١٤
[2]


 ما باید در دو مرحله بحث کنیم، یکی اینکه این فقره را معنا کنیم، کدام فقرة را؟ فقره ی: «فلیصلّها إذا ذکرها»، دوم اینکه آیه را معنا کنیم و ببینیم که ائمه اهل بیت (علیهم السلام) به چه مناسبت بعد از جمله ی «فلیصلّها إذا ذکرها» با این آیه استدلال کرده اند.

 اما فقره اول، قائلین به مضایقه، استدلال با این فقرة کرده اند که: «فلیصلّها إذا ذکرها» هر موقع یادش آمد، فوراً بخواند، پس این مضایقه است.

 ولی اگر انسان بخواهد روایات شیعه را معنا کند، باید از فتاوای علمای اهل سنت مخصوصاً کسانی که معاصر با امام باقر و امام صادق (علیهما السلام ) بوده اند آگاه باشد، اگر از فتاوای آنها آگاه باشد، روایات را بهتر می تواند معنا کند.

 اهل در دو جا می گفتند نماز نیست،« لا صلاة قبل صلاة العصر و لا صلاة بعد صلاة الفجر إلّا إذا کان بسبب»این استثنا را دارد.

 در هر صورت اهل سنت یک چنین فتوایی را دارند که «لا صلاة بعد صلاة الفجر و لا صلاة بعد العصر»، این روایات می خواهد آن را بگوید، «فلیقضها إذا ذکرها» یعنی هر موقع یادش آمد قضا کند، خواه قبل از ظهر باشد یا بعد از ظهر، قبل العصر یا بعد العصر، قبل الفجر یا بعد الفجر. این روایات، ناظر است به آن تضییقی است که آنها قائلند، نمی خواهد قول به مضایقه را بگوید و دست طرف را ببندد که بعد از ضروریات زندگی هیچ کاری را شروع نکن مگر نماز قضا، بلکه می گویند شما فرصت دارید «لفی فسحة من القضا إذا ذکرها فلیقضها».

 اشکال دوم: دوم این است که در خیال بعضی ها این بوده که نماز ظهر را باید موقع ظهر خواند، نماز عصر را هم موقع عصر قضا کرد، مغرب را هم موقع مغرب، عشا را هم موقع عشاء.

 خلاصه خیال می کردند که قضا با ادا باید هم وقت باشند، فلذا حضرت در نقض این تفکر می فرماید: «فلیصلّها إذا ذکرها» هر موقع یادش آمد، فوراً بخواند، یعنی لازم نیست که وقت قضا با وقت ادا تطابق داشته باشند.

 پس روایاتی که در جلسه گذشته خواندیم مانند: «فلیصلّها إذا ذکرها» دلیل برای قائلین به مضایقه نمی شوند، چون ناظر به مضایقه نیستند بلکه ناظر به یکی از این دو جهت هستند یا ناظر به هردو جهت است، یعنی یا ناظر است به رد فتاوای اهل سنت که می گویند:« لا صلات بعد صلات الفجر، لا صلاة بعد صلاة العصر». یا ناظر به این است که: لا یشترط التطباق بین وقت القضا و وقت الأداء.

 المورد الأول: فی قوله علیه السلام: «فلیصلها إذا ذکرها، إلخ» فربما یتبادر إلی الذهن أن الفقرة بصدد بیان لزوم الاتیان عند ذکر الفائتة. و الظاهر أنّ المراد به هو تنبیه السائل علی عدم اعتبار المطابقة بین الاداء و القضاء فی الزمان، لا لبیان وجوب المبادرة فی أول الأزمنه، فلو فاتته فریضة لیلیة و ذکرها فی النهار جاز له قضاؤها فیه، ویدلّ علی ما ذکرنا من المعنی بعض الروایات منها:

 أ. ما رواه نعمان الرازی قال: سألت أبا عبدالله (علیه السلام) عن رجل فاته شیء من الصلوات فذکر عند طلوع الشمس و عند غروبها؟قال:« فلیصلّ حین ذکره»
[3]


 معلوم می شود که تطابق لازم نیست «فلیصلّها حین ذکره»، در واقع نظر آن آدم این بود که حین طلوع الشمس حرام است و حین غروب الشمس حرام است، چون شبیه عبدة الشمس است، حضرت می فرماید: «الأعمال بالنیات»، یعنی شما همان موقع هم می توانید بخوانید. «فلیصلّها إذا ذکرها»، نمی خواهد مضایقه را بگوید، بلکه می خواهد آن اندیشه را باطل کند که می گوید حرام است موقع طلوع شمس و موقع غروب، حرام نیست، منتها کراهت دارد و کراهتش هم به معنای اقل ثواباً است.

 فقوله:«فلیصلّ حین ذکره» ناظر به این است که کراهت اشکالی ندارد فقوله:«فلیصلّ حین ذکره»یفید أمرین:

 1: عدم وجوب المطابقة بین زمان الاداء و القضاء.

 2: عدم المانع من القضاء فی هذین الوقتین، و إن دلّ بعض الرّوایات علی کراهة الصلاة فیهما للاجتناب عن التشبه بعبدة الشمس.

 تا اینجا وجه دوم آمد و آن اینکه راوی خیال می کرد، تطابق لازم است، حضرت می فرماید تطابق لازم نیست.

 اما بخش اول که اهل سنت می گویند در دو صورت نماز نیست، یکی بعد العصر و دیگری هم بعد الفجر.

  روایت احمد بن أبی نصر

 و أما ما رواه أحمد بن محمد بن أبی نصر، قال سئل أبو عبدالله (علیه السلام) عن القضاء قبل طلوع الشمس- یعنی بعد صلاة الفجر، قبل از طلوع الشمس، به معنای بعد صلاة الفجر است- و بعد العصر، فقال:« نعم فإقضه فإّنه من سرّ آل محمد»
[4]


 فهی ناظرة إلی ردّ ما علیه العامة من أنّه لا صلاة بعد صلاة الفجر و لا بعد صلاة العصر.

 ب- ما رواه زرارة عن رجل صلّی بغیر طهور أو نسی صلاة لم یصلّها أو نام عنها؟ فقال علیه السلام:«یقضیها إذا ذکرها فی أیّ ساعة ذکرها من لیل أو نهار»
[5]


  تطابق در وقت لازم نیست،یعنی لازم نیست که ظهر را در موقع ظهر قضا کنید و عصر را هم در موقع عصر و هکذا مغرب، عشاء و فجر.

 فقوله: « یقضیها إذا ذکرها» إشارة إلی عدم وجوب الموافقة بین زمانی القضاء و الاداء، لا إلی وجوب الفوریة فی القضاء، مضافاً إلی ما ذکرنا فی الروایة المتقدمة من أنّه لا مانع من أن یقضی بعد صلاة الفجر و بعد صلاة العصر، حیث إنّ العامة یرون أنّه لا صلاة بعدهما.

 خلاصه این روایات ناظر به دو مسئله است، یا می خواهند بگویند که بعد العصر و بعد الفجر یکی است، یا می خواهند بگویند تطابق بین وقت الأداء و القضاء لازم نیست.

 فحصیلة الکلام أن قوله:« فلیصلّها إذا ذکرها» لیس بمعنی التضییق فی القضاء، و لا کون وقت الذکر وقتاً شرعیاً للقضاء، بل المراد دفع شبهة لزوم الموافقة بین وقتی القضاء و الإداء، أو إلی عدم المانع من قضائها بعد الصلاتین المذکورتین أو بعد طلوع الشمس و غروبها.

 هذا هو المقام الأول فی الروایات، و الیک الکلام فی المورد الثانی.

 المقام الثانی: فی تفسیر قوله سبحانه:«أقم الصلاة لذکری»

 در میان اساتید ما، مرحوم آیة الله حجت در فهم روایات خیلی فوق العاده بود، یعنی روایات را به آسانی معنا می کرد، بیشتر روی روایات کار کرده بود، از این رو خیلی از مشکلات روایات را حل می کرد، باید ببینیم که این جمله که می گوید: « فلیصلّها إذا ذکرها» و اقم الصلاة لذکری»، چه ارتباطی است بین جمله دوم و جمله اول؟ «وَأَقِمِ الصَّلَاةَ لِذِكْرِ ي»
[6]
١٤. مال حضرت موسی است و بعید است که نمازی از ایشان فوت بشود تا خداوند بفرماید: «وَأَقِمِ الصَّلَاةَ لِذِكْرِ ي» و این آیه هم در اوائل بعثت نازل شده است و این ناظر است به اینکه حضرت می فرماید: نماز فلسفه اش یاد خداست، حال که فلسفه اش خداست، یاد خدا این زمان و آن زمان ندارد، هر موقع دلت خواست بخوان. می خواهد دست ما را در قضا باز بگذارد، می گوید هدف از نماز یاد خداست، یاد خدا هم مانع از گناه انسان است«وَأَقِمِ الصَّلَاةَ لِذِكْرِ ي» حالا که واقعاً غرض از نماز یاد خداست،« فلیصلّها إذا ذکرها»

 هر موقع که دلت خواست بخوان، صبح، شب، ظهر، عصر، قبل الطلوع و بعد الطلوع، قبل العصر و بعد العصر. خیلی معنایش روشن است. اگر جمله اول را قشنگ و خوب معنا کنیم، آیه قشنگ ارتباط پیدا می کند و آن این است که: « فلیصلّها إذا ذکرها»، چرا « فلیصلّها إذا ذکرها» و چرا قضا وقت معین ندارد؟ چون نماز یاد خداست «وَأَقِمِ الصَّلَاةَ لِذِكْرِ ي» یاد خدا زمان خاص نمی خواهد.

 پس این آیه هم تا حدی معنا و ارتباطش برای ما روشن شد.

 پس امر اول تمام شد. در امر اول یک مشت روایاتی بود که این دوتا جمله در آنها آمده بود:یکی« فلیصلّها إذا ذکرها»، و دیگری: «وَأَقِمِ الصَّلَاةَ لِذِكْرِ ي»، این دو جمله در امر اول آمده بود و ما اینها را معنا کردیم و روشن شد که نه این آیه و نه روایات دلیل بر مضایقه نیستند، بلکه دلیل بر مواسعه هستند، اما به شرط اینکه از فتاوای عامه خبر دار باشیم یا از آن توهم خبردار باشیم که می گفت باید بین وقت قضا و ادا تطابق باشد.

 الأمر الثانی: صحیحة یعقوب بن شعیب، عن أبی عبدالله (علیه السلام) قال: سألته عن الرّجل ینام عن الغداة حتّی تبزغ الشمس-آفتاب بزنده -أیصلّی حین یستیقظ، أو ینتظر حتّی تنبسط الشمس؟ فقال: «یصلّی حین یستیقظ» قلت: توتر أو یصلّی الرکعتین؟ آیا اول نافله را بخواند، چون نماز صبح دو رکعت نافله دارد- قال:«بل یبدأ بالفریضة»
[7]
. این روایت متکفل دوتا حکم است، حکم اول اینکه: آیا این آدم که بعد از آفتاب بیدار شد، نماز بخواند؟ حضرت می فرماید هر موقع که از خواب بیدار شد بخواند، قائلین به مضایقه گفته اند این روایت دلیل بر مضایقه است، چون حضرت می فرماید هر موقع بیدار شد بخواند.

 مسئله دوم این است که آیا فائته را قبلاً بخواند و لو نافله است یا فریضة را؟ حضرت می فرماید فریضه را بر نافله فائته مقدم کند. دومی بحث ما نیست، چون بعداً خواهد آمد، یعنی یکی از بحث های ما این است که آیا فائته را بر نافله مقدم بکند یا نه؟ دومی محل بحث ما نیست، دومی در بحثش در آینده خواهد آمد، یکی از مسائل ما این است که آیا فائته را بر نافله مقدم بکند یا نه؟ دومی محل بحث ما نیست، محل بحث ما همان تعبیر اول است که می گوید هر موقع بیدار شد بخواند.

 ما می گوییم احادیث اهل بیت به هم پیوسته است، شما یک مقدار ابواب مواقیت را مطالعه کنید، روایات داریم که خواندن نماز حین طلوع الشمس و حین غروب الشمس مکروه است، راوی همین را سوال می کند، حضرت می فرماید اشکالی ندارد بخوان، یعنی حرام نیست، حد اکثر اقل ثواباً است، این ناظر به آن است. چون در نظر راوی این است که خواندن نماز موقع طلوع شمس و غروب شمس، یکنوع تشبه به عبدة الشمس است، نظرش این بود که حرام است، حضرت می فرماید حرام نیست و انسان می تواند بخواند و هیچ اشکالی هم ندارد ولذا حمل بر کراهت است. می فرماید: « یصلی حین یستیقظ»؟ فقال: «یصلّی حین یستیقظ»، یعنی حرام نیست، البته منافات با روایات هم ندارد که در آن موقع انسان نماز نخواند، حمل بر کراهت می شود.

 وجه الاستدلال: قوله:« یصلی حین یستیقظ» ولکن الاستدلال غیر تام لما عرفت من أنّ الرّوایة بصدد بیان عدم المنع من الصلاة وقت طلوع الشمس. می خواهد بگوید اشکالی ندارد، این منافاتی هم ندارد که اشکالی نداشته باشد و در عین حال مکروه باشد-

  و أما قوله:« بل یبدأ بالفریضة» -یک مسئله دیگری است که آیا قضای فریضه مقدم است یا نافلة؟ حضرت می فرماید قضای فریضة بر قضای نافله مقدم است- إشارة إلی مسألة أخری و هی تقدیم قضاء الفریضه علی قضاء النافلة.

 دلیل سوم قائلین به مضایقه

 الثالث: موثقة سماعة بن مهران قال: سألته عن رجل نسی أن یصلّی الصبح حتّی طلعت الشمس؟قال:« یصلّیها حین یذکرها- طرف خیال می کند که این روایت دلیل بر مضایقه است،اما اگر به شأن صدور روایات آگاه بود، این ناظر به همان مسئله است که حین طلوع الشمس نماز مکروه است نه حرام،- فإنّ رسول الله (صلّی الله علیه و آله و سلم) رقد فی صلاة الفجر حتّی طلعت الشمس ثمّ صلّاها حین استیقظ، ولکنه تنحی عن مکانه ذلک ثمّ صلی»
[8]


 و موضع الاستدلال هو قوله:« یصلّیها حین یذکرها».

 و یلاحظ علیه: أنّ الرّوایة علی الخلاف أدلّ لأنّ النبی (صلّی الله علیه و آله و سلم) لم یصلّ فی نفس المکان الذی فاتته فیه الصلاة- اولاً حضرت خودش در آن مکان نماز نخواند، ثانیاً، این روایت ناظر به یک مسئله ی دیگری است و آن اینکه اگر در همان موقع هم بخوانی، کار حرامی را انجام ندادی فلذا چوب و چماقی نداری- بل تنحّی عن مکانه و صلّی فی مکان آخر ، و أما قوله: « یصلّیها حین یذکرها» فقد عرفت الغایة من هذه الجملة و هی إفادة أمرین:

 أ- عدم لزوم التطابق بین زمانی الاداء و القضاء.

 ب- جواز القضاء حین طلوع الشمس. هر چند مکروه است، اما جایز است.

 فبما أنّ السائل تصوّر وجود النهی فی هذا الوقت تکون الجملة الخبریة واردة موقع رفع توهم الحظر فتفید الجواز لا الوجوب.

  راوی در نظر حرمت بود، حضرت فرمود بخوان، امر عقیب الحظر مفید جواز است نه وجوب.

  روایت أبی ولاد

 الرابع: ما رواه أبو و لاد فی المسافر القاصد المسافه وقد عدل عن قصده ذلک قبل الوصول إلی غایته و قد صلّی قصراً فقد جاء فیه قوله: « و إن کنت لم تسر فی یومک الذی خرجت فیه بریداً - برید به چهار فرسخ می گویند، یعنی اگر شما چهار فرسخ نرفتید- فإنّ علیک أن تقضیی کلّ صلاة صلّیتها فی یومک ذلک بالتقصیر بتمام(من قبل{أن} تؤم) من مکانک ذلک، لأنّک لم تبلغ الموضع الذی یجوز فیه التقصیر حتی رجعت فوجب علیک قضاء ما قصرت،و علیک إذا رجعت أن تتم الصلاة حتی تصیر إلی منزلک»
[9]


 فرض کنید این آدم قصد کرده بود که برود حسن آباد، قبل از آنکه چهار فرسخ برود، از نیت و قصدش بر گشته، ولی در این و سط (مثلاً در منظریه) نمازش را قصر خوانده بود، حضرت می فرماید اگر قبل از طی کردن چهار فرسخ هر چند به مقصد نرسیده باشد- از قصد و رأی خود بر گشتی، باید تمام نماز ها را قضا کنی، قبل از آنکه از آنجا کوچ کنی، آنگاه می فرماید:« لأنّک لم تبلغ الموضع الذی یجوز فیه التقصیر حتّی رجعت فوجب علیک قضاء ما قصرت،و علیک إذا رجعت أن تتمّ الصلاة حتّی تصیر إلی منزلک».

  این روایت، دوتا موضع دارد، اولاً، از نظر فقهی صحیح است یا نه؟ آن این است که فرض کنید من قصد داشتم که بروم تهران، ولی قبل از آنکه چهار فرسخ بروم، در منظریه که اصلاً نه شهر دیده می شود و نه مسافر، نماز چهار رکعتی را دو رکعت خواندم، که اگر به سفرم ادامه داده بودم، مشکلی نبود، آیا اگر کسی قبل از طی کردن مساحت شرعی بر گردد، نماز هایی که خوانده باطل است یا نه؟ محل بحث است، این روایت می گوید باطل است، این را باید در کتاب صلات مسافر بحث کرد، که اگر انسانی در نیمه راه نماز را شکسته بخواند، ولی قبل از آنکه به چهار فرسخ برسد، بر گردد، آیا نماز قصرش صحیح است یا باید اعاده کند؟ این یک مسئله است. مسئله دوم این است که حضرت می فرماید قبل از آنکه شما از اینجا کوچ کنید به جای دیگر، باید آن نمازتان را قضا کنید.


[1]
طه/

[2]
.

[3]
الوسائل:3،الباب 39 من أبواب المواقیت، الحدیث 16.

[4]
الوسائل:3، الباب 39 من أبواب المواقیت، الحدیث 17.

[5]
الوسائل:5،الباب2من أبواب قضاء الصلوات، الحدیث3.

[6]
طه/

[7]
الوسائل:3، الباب61 من أبواب المواقیتف الحدیث4

[8]
الوسائل:5، الباب1 من أبواب قضاء الصلوات، الحدیث5.

[9]
الوسائل:5،الباب5من أبواب صلاة المسافر، الحدیث 1.