جلسه 1391/09/27

بسم الله الرحمن الرحیم

هاشمة، منقّلة و مأمومة

 موضوع: هاشمة، منقّلة و مأمومة

 همان گونه که قبلاً بیان گردید، در هاشمه ده شتر است (عشرة أبعرة)، أرباعاً إن کان خطأً و اثلاثاً إن کان شبه العمد، این معنایش این است که چون در قتل خطأ، از چهار صنف شتر را تهیه می کنند، در دیه خطأ سی تا حقه است،سی تا بنت لبون، بیست تا ابن مخاض است و بیست تا ابن لبون.

  ما باید ده تا را از این چهار تا برداریم و تناسب هم داشته باشد، آنجا که سی تاست، سه تا بر می داریم، آنجا که بیست تاست، دوتا بر می داریم، از «حقّه» سه حقه بر می داریم، از بنت لبون، ثلاثة بنت لبون می داریم، اما از بنت مخاض دوتا، از ابن لبون هم دوتا بر می داریم، که مجموعاً می شود ده تا، در واقع ده تا را از همین صد تا انتخاب کردیم، منتها از هر صنفی متناسب آن عدد، بر گردیم به دیه عمد، دیه عمد از سه صنف است، چهل تا «خلفه» است، سی تا هم بنت لبون است، سی تا هم حقّه است، قهراً از چهل حقه، از هر ده تا چهار تا بر می داریم. از بنت لبون هم از هر ده تا، یکی بر می داریم، سه تا، از آنهم سه تا، که در مجموع ده تا می شود.

 بنابراین، عبارت علما را این گونه حل کردیم، این که می گویند از آنجا ارباعاً، و از اینجا می گویند اثلاثاً، مراد این است که از هر عشره یکی را بر داریم، منتها در آنجا چهار تاست، در اینجا سه تاست، باید به تناسب اعداد، عدد ده را تکمیل کنیم.

 السابع: المنقّلة بکسر القاف المشدّدة- گاهی می گویند المنقولة، مرحوم کلینی در کافی منقّلة را این گونه تفسیر می کند:« و هی الّتی العظام من الموضع الّذی خلقه الله»، جانی ضربه را بر سر وارد بکند، استخوان ریز هایی که هست ،جا بجا بشود، در اینجا ناقل جانی است، در واقع جانی ضربه می زند بر جمجمه، جمجمه در حقیقت آن استخوان محکمی است که زیر آن ، استخوان های ریزی قرار گرفته است، آن را جا به جا بکند، که البته این استخوان های ریز میان جمجمه و میان کیسه ای است که مغز در میان آن کیسه قرار گرفته، آن مقداری که تشریح قدیم به ما می گوید همین است، جمجمه کاسه سر است، که در واقع یک سپر محکمی است، جانی با ضربه خودش آن را می شکند، استخوان های ریزی که میان جمجمه و میان آن کیسه ی که مغز در آن قرار گرفته است، جا بجا می شود، به آن می گویند:« منقّله»، در حقیقت جانی این کار را می کند.

  بیان صاحب شرائع

 المنقّلة، هی الّتی تحوج إلی نقل العظم و تبعه العلّامة فی القواعد فقال: و هی الّتی تحوج إلی نقل العظم.

 عبارت مقنعة

 در کتاب «مقنعه» کلمه ی ناقلة آورده است:« و هی الّتی تکثر العظم کسراً یفسده فیحتاج مع الإنسان إلی نقله من مکانه. البته این عبارت ناقص است، چون جمجمه را جا بجا نمی کند، بلکه استخوان های ریز را جا بجا می کند.

  و فسّره فی المسالک بقوله: و هی الّتی تکثر العظام حتی یخرجج منها فراش العظام، و الفراشة کلّ عظم رقیق، و فراش الرأس عظام رقاق تلی القحف، و القحف: العظم الذی فوق الدّماغ من الجمجمة. «قحف» به آن پرده و کیسه ای می گویند که مغز در آن قرار گرفته است.

 و علی هذا فالعظام الرقاق تحت القحفة، تنقل من مکان إلی مکان آخر، و علی کل تقدیر ففیها خمسة عشر بعیراً من الإبل بلا خلاف، لأنّ النّبی قال: و فی المنقّلة خمس عشرة، و لا قصاص فیها بلا خلاف.

 خلاصه کاسه سر می شکند، ولی به مغز نمی رسد و فقط استخوان ها جا بجا می شود، در اینجا باید پانزده شتر بدهد.

 متن تحریر الوسیلة

 السابع: المنقّلة، و هی -علی تفسیر جماعة الّتی تحوج إلی نقل العظام من موضع إلی غیره، و فیها خمسة عشر بعیراً.

 در اینجا قصاص راه ندارد، چون قابل اندازه گیری و مقیاس نیست.

 روایات

 1:و عنه (علی بن ابراهیم)، عن أبیه ، عن ابن أبی عمیر ، عن حماد ، عن الحلبی ، عن أبی عبدالله(ع) قال:«...، و المنقلة خمس عشرة من الابل» الوسائل:ج 19 ، الباب 2 من أبواب دیات الشجاج و الجراح ، الحدیث 4.

 2: محمد بن الحسن باسناده عن الحسین بن سعید ، عن القاسم بن محمد ، عن سعید بن محمد ، عن علی ، عن أبی بصیر ، عن أبی عبدالله(علیه السلام) قال: « ...، و فی المنقلة خمس عشرة من الابل ، و فی الجائفة ثلث الدیة ثلاثة و ثلاثون من الابل » الوسائل: 19 ، الباب 2 من أبواب دیات الشجاج و الجراح ، الحدیث 10.

 3: و عنه ، عن القاسم بن عروة ، عن ابن بکیر ، عن زرارة ، عن أبی عبدالله(علیه السلام) قال: «...، و المنقلة خمس عشرة من الابل» الوسائل: 19 ، الباب 2 من أبواب دیات الشجاج و الجراح ، الحدیث 11.

 4: و عنه (شیخ) عن فضّالة بن أیوب ، عن أبان بن عثمان ، عن أبی مریم قال: قال لی أبو عبدالله(علیه السلام): إنّ رسول الله(صلّی الله علیه و آله) قد کتب لابن حزم کتاباً فخذه منه فأتنی به حتی أنظر إلیه ، قال: فانطلقت إلیه فأخذت منه الکتاب ثم أتیته به فعرضته علیه ، فاذا فیه من أبواب الصدقات و أبواب الدیات ، و إذا فیه:«...، و فی المنقلة خمس عشرة و فی الموضحة خمس من الابل» الوسائل: 19 ، الباب 2 من أبواب دیات الشجاج و الجراح ، الحدیث 13.

  5: و عنه ، عن أحمد بن محمد ، عن محمد بن سنان ، عن العلا بن الفضیل عن أبی عبدالله(علیه السلام) فی حدیث قال: «...، و المنقلة خمسة عشر» الوسائل: 19 ، الباب 2 من أبواب دیات الشجاج و الجراح ، الحدیث 16.

 6: و باسناده عن الحسن بن علی بن فضال ، عن ظریف ، عن أبی حمزة:«...، و فی المنقلة خمس عشرة من الابل عشر و نصف عشر ، و فی الجائفة ما وقعت فی الجوف لیس فیها قصاص إلّا الحکومة و المنقلة ینقل عنها العظام و لیس فیها قصاص إلّا الحکومة» الوسائل: 19 ، الباب 2 من أبواب دیات الشجاج و الجراح ، الحدیث 18.

 الثامن: المأمومة، و هی الّتی تبلغ أمّ الرأس أی الخریطة الّتی تجمع الدماغ، و فیها ثلث الدّیة حتی فی الإبل علی الأحوط، و إن کان الأقوی الاکتفاء فی الإبل بثلاثة و ثلاثین بعیراً،

 «المأمومة» ظاهراً از أمّ مشتق است،« أمّ» یعنی ریشه ،کأنّه در آن خلیطه و کیسه، زخم به خلیطه و أم الدماغ می خورد،

 حضرت امام می خواهد در این عبارات خودش اختلاف روایات را جمع کند، چند روایت داریم که می گویند ثلث الدّیة، اگر ثلث الدّیة شد، اگر بخواهیم از دینار بدهیم، باید سیصد و سی و سه و یکسوم دینار بدهیم.

  اما اگر بخواهیم از شتر بدهیم، کسر می شود، از شتر می شود، سی و سه تا یک ثلث، شتر را نمی شود یک ثلث کرد.

 در روایات ما ثلث الدّیة است، اما هنگامی که به شتر رسیده، می گوید سی و سه تا، آنجا که مصداق معین نمی کند، می گوید ثلث الدّیة، ثلث الدیة در دینار می شود سیصد و سی و سه دینار و یکسوم دینار، شتر می شود: سی و سه شتر و یکسوم، اما آنجا که روایات به شتر می رسد، مصداق معین می کند، می گوید سی و سه تا، یک ثلث را حذف می کند، در اینجا چه کنیم؟ ههنا طریقان، در اینجا دو راه برای جمع داریم:

 یکی اینکه بگوییم میزان ثلث دقیق است، اما اگر در این روایت یک سوم نیامده و فقط سی و سه تا گفته اند، این در واقع از قبیل المقدّر کالمذکور است، در واقع آن را باید بدهد، یعنی اگر گفته اند سی و سه، چون یکسوم قابل کسر نیست، المقدّر کالمذکور، میزان را دقیق بگیریم، تصرف کنیم در ابل که می گوید سی و سه تا، یا میزان را همان سی و سه بگیریم، بگوییم در آنجا تفضل است، یکسوم تفضل است، کدام را بگیریم، آیا دقیق را بگیریم و بگوییم در این روایات یک ثلث مقدر است، یا این را بگیریم در دقیق تصرف کنیم، یا اینکه راه سوم را بگیریم و بگوییم اگر دینار بگیرد، چون کسر قابل دادن است، می گوید هزار تا، اگر بخواهد شتر بدهد، همان سی و سه تا کافی است، چون شتر را نمی شود یکسوم کرد و مشاع هم مرسوم نیست که یک شتر مشاع باشد.

 الآمّة و المأمومة بمعنی واحد ، و هی التی لا یبقی بینها و بین الدماغ إلا جلدة رقیقة.لسان العرب.

 و ربما یعبر عن الجلدة بالخریطة الجامعة للدماغ ، و علی هذا فمن ضرب حتی و صلت الشجة إلی الجلدة و الخریطة و لم تشقّها یقال لها: الأمیم و المأموم ، و الآمة و المأمومة ، و التذکیر و التأنیث باعتبار الموصوف.

 و علی کل تقدیر فدیتها ثلث الدیة ، قال الشیخ: و المأمومة ثلث دیة النفس بلا خلاف أیضا. الخلاف: 5/192 ، المسألة 58.

 و قال فی المبسوط: و الواجب فیهما ( یعنی الدامغة و المأمومة * ، سواء ثلث الدیة بلا خلاف ، لقولة(ع) فی المأمومة ثلث الدیة. المبسوط:7/122.

 در اینجا چند روایت داریم که فقط می گویند ثلث الدّیة،اما مصداق معین نمی کند، یعنی نمی گویند که از دینار باشد یا از شتر.

 أقول: إن الروایات الواردة هنا علی قسمین:

 الأول: ما یدل علی أن الواجب ثلث الدیة ، نظیر:

 1: ما رواه زید الشحام ، قال: سألت أبا عبدالله(علیه السلام) عن الشجّة المأمومة ، فقال:« فیها ثلث الدیة» الوسائل: 19 ، الباب 2 من أبواب دیات الشجاج و الجراح ، الحدیث 5.

 2: ما رواه مسمع بن عبدالملک عن أبی عبدالله(علیه السلام) قال: (( قال أمیر المؤمنین(ع): قضی رسول الله(ص) فی المأمومة ثلث الدیة» الوسائل: 19 ، الباب 2 من أبواب دیات الشجاج و الجراح ، الحدیث 6.

 3: ما رواه أبو بصیر عن أبی عبدالله(ع) فی حدیث قال: «و فی المأمومة ثلث الدیة» الوسائل: 19 ، الباب 2 من أبواب دیات الشجاج و الجراح ، الحدیث 9.

  4: ما رواه أبو بصیر أیضا عن أبی عبدالله(علیه السلام) قال: «و فی المأمومة ثلث الدیة» الوسائل: 19 ، الباب 2 من أبواب دیات الشجاج و الجراح ، الحدیث 10.

 5: ما رواه معاویة بن وهب ، قال: سألت أبا عبدالله(علیه السلام) عن الشجّة المأمومة؟ فقال:« ثلث الدیة» الوسائل: 19 ، الباب 2 من أبواب دیات الشجاج و الجراح ، الحدیث 12.

 6: ما رواه العلاء بن الفضیل عن أبی عبدالله(علیه السلام):« و المأمومة ثلث الدیة» الوسائل: 19 ، الباب 2 من أبواب دیات الشجاج و الجراح ، الحدیث 16. شش روایت داریم که روی کلمه ی ثلث الدّیه تکیه می کنند، اما در مقابل اینها، چند روایت دیگر داریم که مصداق معین می کنند، مثلاً می گویند شتر، ولی می گویند سی و سه تا، نمی گویند سی و سه تا و یکسوم.

 1: صحیح الحلبی عن أبی عبدالله(ع) قال: «و المأمومة ثلاث و ثلاثون من الإبل» الوسائل: 19 ، الباب 2 من أبواب دیات الشجاج و الجراح ، الحدیث 2.

 2: ما رواه زرارة عن أبی عبدالله(ع)قال: «و فی المأمومة ثلاث و ثلاثون من الإبل» الوسائل: 19 ، الباب 2 من أبواب دیات الشجاج و الجراح ، الحدیث 11.

 جمع بین روایات

 مرحوم ابن ادریس می گوید سی و سه تا کافی است، چرا؟ چون اصحاب ما فتوا داده اند که سی و سه تا کافی است، ثلث را نگفته اند.

 ما باید چه کنیم؟ می گوییم : و لأجل الجمع بین الروایات فالأمر دائر بین أحد الوجهین: إمّا الأخذ بالعدد أی الطائفة الثانیة أی (33) فیحمل الثلث علی الثلث التقریبی الذی هو یجتمع مع العدد المذکور.

 بگوییم میزان همان طائفه دوم است، آن روایاتی که می گوید ثلث الدّیه حمل بر مسامحه کنیم، ثلث الدّیه نیست، بلکه از ثلث الدّیة یکسوم کمتر است، بگوییم چون در اینجا عدد دست داده و گفته سی و سه تا، این صریح است، این مقدم بر مبهم کنیم، مبهم می گوید ثلث الدّیة، حمل بر مسامحه کنیم.

 کسانی که روایات باب کر را دیده اند، در آنجا هم وزن داریم و هم شبر، آقایان همیشه وزن را مقدم بر شبر می کنیم، چرا؟ زیرا وزن دقیق است، دوازده یا ششصد، هزار و دو یست رطل، یا شش رطل، یا نهصد رطل، یکی مکی است، دیگری مدنی است، سومی هم عراقی است، وقتی از حضرت سوال می کند، گاهی مکی است و حضرت هم جواب مکلی را داده و فرموده دوازده تا، گاهی مدنی است، حضرت فرمود نهصد تا، گاهی عراقی است و لذا گفته ششصد تا، همیشه رطل را مقدم می کنند بر شبر، شبر که آیا بیست و هفت تا است یا چهل و دوتا و خورده ای،می گوید میزان وزن است، شبر را باید بر این مقدم کنیم، عیناً مثل مانحن فیه است فلذا باید بگوییم حضرات در قسم دوم عدد دست داده اند، ثلث کسر است، اما سی و سه تا عدد صحیح است و چون حضرات عدد صحیح دست ما داده آند، عدد صحیح را می گیریم سی و سه تا، آن کسری که در عبارات حضرت آمد ثلث، آن را حمل بر مسامحه کنیم، ثلث را مهم نگرفته اند، و الا میزان همان سی و سه تاست، یا اینکه عکس کنیم،

  إمّا الأخذ بالعدد أی الطائفة الثانیة أی (33) فیحمل الثلث علی الثلث التقریبی الذی هو یجتمع مع العدد المذکور.

 به نظر من یکی از این دوتا راه است، یا بگوییم عدد صحیح معتبر است که سی و سه تا باشد، ثلث را حمل بر تقریب کنیم، یا بالعکس، یعنی بگوییم ثلث، ثلث حقیقی است فلذا باید سی و سه و ثلثی باشد، عدد را حمل بر مجاز کنیم و بگوییم حضرات اگر گفته اند سی و سه تا، مجازی است، المقدّر کالمذکور، یعنی در واقع می خواستند بگویند: سی و سه تا یکسوم، یکسوم آن را نگفته اند، پس یا عدد صحیح را بگیریم، کسر را حمل بر تقریب کنیم، یا کسر را که در واقع می گوید یکسوم، جداً بگیریم، منتها بگوییم در آنجا حضرات ما ثلث را نگفته اند، چرا؟ چون المقدّر کالمذکور.