جلسه 1391/09/25

بسم الله الرحمن الرحیم

ديه حارصة

 موضوع:دیه حارصة

  بحث ما در باره دیات شجاج است، جراحاتی که بر سر و صورت وارد می شود، به آن می گویند:« شجاج»، ظاهراً این در حدود هشت تا، یا ده تاست، مرحوم کلینی به این نحو ضبط کرده است:

 و قد عدّها فی الکافی بالنحو التالی:الحارصة، ثمّ الدامیة، ثمّ البازغعة، ثمّ الملاحمة، ثمّ السماق،ثمّ الموضحة، ثمّ الهاشمة، ثمّ المنقلّة، ثمّ الأمّة، ثمّ المأمومة، ثمّ الجائفة.

 اولین چیزی را که آقایان از شجاج ذکر می کنند «الحارصة- بالمهملات، یعنی هیچ یک از حروفش نقطه ندارد» است.

 البته در بعضی از نسخ: «الخارصة» است،یعنی «بالخاء المعجمة»،قهراً در بعضی از نسخ «الخرص» است، اردبیلی می گوید: «الجرحة»، من که کتاب لغت را نگاه کردم، معنای مناسب همان «حرص، بالمهملات،یعنی همه ی حروفش بدون نقطه » است، خرص به معنای «قشر» است، قشر الجلد، غالباً موقعی که انسان ناخن دارد و با ناخنش گاهی جلد کسی را می کند، اما خارصة، من وقتی را لغت را گشتم، معنای مناسبی پیدا نکردم، حتی در سوره مبارکه الزاریات دارد که « قُتِلَ الْخَرَّ اصُونَ» ﴿١٠﴾ خرّاص به آدم های ظنّان و تخمین زن و حدس زن می گویند، یعنی آدمی که حدس می زند.

 خلاصه مناسب همان حارص و حرصة، نه خارص و خرصة.

 در هر صورت حارصه و حرص به معنای «قشر» است ،اما خارصه و خرص به معنای تخمین است که مناسبت با اینجا ندارد، حتی به آدم حریص از این جهت حریص می گویند که به قدری در سوال کردن و طلب نمودن اصرار می کند اینگار پوست کلّه ی انسان را از بسیاری سوال کردن می کند.

 حال که معنای حارصه را دانستیم و نیز فهمیدیم که مناسب با «نحن فیه» حارصة است نه خارصه.

 حال می پردازیم به دیه حارصه و اینکه دیه حارصة چه مقدار است؟ دیه حارصه یک شتر است، امام صادق (علیه السلام) می فرماید أرش الخدش در اسلام آمده، ارش الخدش همان حارصة است که دیه اش یک شتر است، در این زمینه روایت هم داریم که روایت منصور بن حازم است، بعضی می گویند خبر، و حال آنکه صحیحه است.

 روایت منصور بن حازم

  و باسناده (اسناد شیخ) عن محمد بن محمّد بن علیّ بن محبوب- ما دوتا ابن محبوب داریم، یک ابن محبوب داریم که همان حسن بن محبوب است، ایشان از رواتی است که از امام کاظم و امام هشتم روایت دارد، که در یکصدو پنجاه تولدش است، در سال دویست و سی چهار فوتش است، اما کسی که در این سند آمده، محمّد بن علیّ بن محبوب است، ایشان «ممّن لم یرو عنهم السلام، معاصر با ائمه بوده، اما بلا واسطه از آنها روایت ندارد ،لی ثقه است، سند شیخ به محمّد بن علیّ بن محبوب صحیح است، روایت را از کتاب محمّد بن علیّ بن محبوب گرفته، سندش هم در آخر کتاب ذکر کرده است - عن أحمد بن محمّد- خالد یا عیسی، هر کدام که باشد، مسلّماً ثقه است- عن الحسن بن علیّ- حسن بن علیّ بن الوشّاء است، عن ظریف- ظریف بن نافع که ثقه است، بلی، اگر مراد از حسن بن علیّ بن الفضّال باشد، او جزء فطحی هاست و روایت می شود موثق، ولی بعید است که او باشد، در هر حال روایت معتبر است-، عن منصور بن حازم، عن أبی عبد الله علیه السلام: «فی الخرصة، شبه الخدش بعیر»الوسائل: ج 19، الباب2 من أبواب دیات الشّجاج و الجراح، الحدیث14،.

  پس این روایت در حارصة قائل به بعیر و شتر واحد شد.

  بیان شیخ طوسی

  شیخ طوسی فرموده روایاتی که می گوید در حارصة بعیر است، گفته بعیر مربوط به دامیه است، »حارصة» آن است که فقط پوست را می کند، دامیه آن است که پوست را می کند و کمی هم وارد گوشت می شود و خون هم از آن بیرون می آید، منتها یا خون مانند اشک چشم بیرون می آید یا سیلان پیدا می کند، مرحوم شیخ بعیر واحد را به دامیه زده است، منتها نه بخاطر این روایت، بلکه به برکت دو روایت دیگر و الا این روایت حارصة را در مقابل دامیه قرار داده، در حارصه گفته بعیر واحد، در دامیه گفته بعیران.

  البته نه این روایت، دو روایت دیگر داریم که از نظر سند به پایه این روایت نمی رسد.

 روایت مسمع بن عبد الملک

  1: و عن عدّة من أصحابنا، عن سهل بن زیاد ، عن محمد بن الحسن بن شمّون ، عن عبدالله بن عبدالرحمن الأصم ، عن مسمع بن عبدالملک ، عن أبی عبدالله(علیه السلام) قال: قال أمیر المؤمنین(ع): «قضی رسول الله(صلّی) فی المأمومة ثلث الدیة ، و فی المنقّلة خمس عشرة من الابل ، و فی الموضحة خمساً من الابل ، و فی الدامیة بعیراً...،» همان مدرک، الحدیث6،

 ایشان به برکت این دو روایت فرموده یک شتر مال دامیه است نه مال حارصه که کمی پوست را می کند.

 ولی این روایت نمی تواند در مقابل روایت صحیحه عرض اندام کند، چرا؟ چون در سندش عبد بن عبد الرحمان الأصمّ است، شیخ نجاشی می فرماید این آدم ضعیف است، حتی بعضی نسبت کذّاب را هم به او داده اند.

  2:عن علیّ بن إبراهیم ف عن أبیه ، عن النوفلی ، عن السکونی عن أبی عبدالله(علیه السلام) ،« أنّ رسول الله(ص) قضی فی الدامیة بعیراً ، و فی الباضعة بعیرین و فی المتلاحمة ثلاثة أبعرة ف و فی السمحاق أربعة أبعرة» همان مدرک، الحدیث8،

 این روایت هم اگر تک و تنها بود، حجت بود، ولی چون معارض دارد، از این رو نمی تواند حجت باشد ولذا ما روایت اول را که اقوی سنداً است می گیریم. بعید نیست که در استنساخ ها اشتباه صورت گرفته باشد، یعنی دامیه با حارصه اشتباه گرفته شده باشد.

 بنابراین، روایت منصور بن حازم معتبر است ولذا می گوید: «و فی الحرصة شبه الخدش بعیر، و الدامیة بعیران».

 ما در عین حالی که این دو روایت را تضعیف کردیم، ولی بعداً به این دو روایت عمل خواهیم کرد، یعنی ما به روایتی عمل می کنیم که می گوید: «بعیر واحد».

 متن تحریر الوسیلة

 الأول: الحارصة بالمهملات و المعبّر عنها فی النصّ بالحرصة، و هی الّتی تقشر الجلد شبه الخدش من غیر إدماء، و فیها بعیر، و الأقوی أنّها غیر الدّامیة موضوعاً و حکماً، و الرّجل و المرأة سواء فیها و فی أخواتها، و کذا الصغیر و الکبیر.

 حضرت امام می فرماید روایاتی که دامیه را به معنای حارصة گرفته اند،چندان درست نیست، بلکه دامیه غیر از حارصة است هم موضوعاً و هم حکماً، از نظر موضوع غیر هم هستند، چون در حارصة خون ریزی نیست، اما در دامیه خون ریزی است، حکم شان هم فرق می کند، چرا؟ چون در حارصة یک بعیر است و حال آنکه در دامیه دو بعیر می باشد نه یک بعیر.

 آنگاه می فرماید زن و مرد در این حکم یکسانند، چرا؟ لأنّ المرأة تساوی الرجل إلی ثلث الدّیة، ولی ما هنوز به ثلث دیه نرسیده ایم، چون ثلث دیه، سی و سه تاست و حال آنکه دیه ما صد تاست که ثلثش سی و سه تا و خورده ای است، دیه ما صد تاست، ثلثش سی و تا و خورده ای است، «و الرجل و المرأة فیها و فی أخواتها- حتی در دامیه و حتی در چیز های دیگر- و کذا الصغیر و الکبیر ،چرا؟ أخذاً بإطلاق الأدلة، دلیل مطلق است، مرأه فقط در ثلث به بالاتر فرق می کند، اما تا به ثلث نرسیده یکسان است..

 خلاصه نظر امام از اینکه می فرماید حارصه غیر از دامیه است، می خواهد با این حرفش روایت مسمع و روایت سکونی را رد کند.

 الثانی: الدامیة، و هی الّتی تدخل فی اللحم یسیراً و یخرج معه الدّم، قلیلاً کان أم کثیراً بعد کون الدخول فی اللحم یسیراً، و فیها بعیران.

  مرحله دوم از شجاج دامیه است، دامیه از «دم» گرفته شده، یعنی جانی پوست طرف را زد و این ضربه به لحم و گوشت هم رسید و خون هم بالا آمد، چون اگر خون بالا نیاید، به آن دامیه نمی گویند. و یخرج معه الدّم، قلیلاً کان- به آن می گویند دامعه، از دمع می گیرند، دمع به معنای اشک چشم است- أم کثیراً یعنی دامیه، خلاصه فرق نمی کند که کم باشد یا زاید- بعد کون الدخول فی اللحم یسیراً، و فیها بعیران.

 میزان در دامیه این است که وارد گوشت شود و لو قلیل و کم، منتها اشخاص فرق می کنند، بعضی ها پر خون هستند، خون شان بالا می زند و سیلان پیدا می کند، بعضی ها کم خون هستند،یعنی دامعه هستند، مانند اشک چشم از آنان خون بیرون می آید، این جهت فرق نمی کند، میزان این است که وارد گوشت بشود، اما به شرط اینکه خیلی عمق پیدا نکند، چون اگر عمق پیدا کند، در آینده حکمش را بیان خواهیم کرد

 دلیل مسئله

 اولاً باید قبول کنیم که دامیه غیر از دامعه است، فرقش این است که در دامیه سیلان است، اما در دامعه سیلان نیست، دلیل این مسئله همان روایت منصور بن حازم است که سندش هم سند خوبی بود:« فی الخرصة، شبه الخدش بعیر و فی الدامیة بعیران» و اصحاب هم به این روایت عمل کرده اند، محقق در شرائع روشن تر می فرماید.

 الثالث: المتلاحمة: و هی الّتی تدخل فی اللحم کثیراً، لکن لم تبلغ المرتبة المتأخرة، و هی السمحاق، و فیها ثلاثة أبعرة و الباضعة هی المتلاحمة.

  متلاحمه از لحم مشتق است، متلاحمة آن است که پوست را کنده وارد گوشت شده و عمق هم در گوشت ایجاد کرد، عمق بیشتری پیدا کرد، البته آن عمقی که به مرحله ی بعدی برسد، گاهی عمقش کم است و گاهی عمقش بیشتر است، این درجایی است که عمقش بیشتر باشد، منتها نباید به مرحله ی بعدی که سمحاق است برسد.

 حضرت امام می فرماید، باضعة، همان متلاحمه است، یعنی اگر در بعضی از روایات باضعة آمده که در آنجا سه شتر است، باضعة و متلاحمه یکی هستند، این را در جلسه آینده می خوانیم.

 اما در متلاحمه سه شتر است، در روایت منصور در این مورد چیزی نیامده است، «و فی الباضعة و هی ما دون المسمحاق ثلاث من الإبل»، در روایت منصور که روایت صحیحه است، به جای کلمه متلاحمه چه آمده، الباضعة آمده است، حضرت امام می خواهد بگوید مصدر دلیل من همین است، مدرک من همین است، چرا؟ چون همین مسئله که در دامیه سه شتر است، در روایت مسمع و روایت سکونی آمده، و ما در قبلاً گفتیم که سند آنها ضعیف است، و لا اقل گفتیم معادل نیست، غرض اینکه کسی نگوید که شما در آنجا که به نفع تان است، می پذیرید، اما آنجا که به نفع شما نیست، رد می کنید،ما قبلاً همین دو روایت را رد کردیم، ولی در اینجا استناد می کنید؟

 حضرت امام می فرماید من به این دو روایت استناد نمی کنم، استناد من به همان روایت منصور بن حازم است و در آنجا به جای کلمه ی متلاحمه، کلمه الباضعة آمده است و باضعه و متلاحمه یک چیز هستند نه دو چیز.

 در روایت منصور بن حازم این گونه آمده است: «فی الخرصة شبه الخدش بعیر، و فی الدامیة بعیران و فی الباضعة و هی ما دون السمحاق ثلاث من الإبل» متلاحمه و باضعة یکی هستند و مصدر ما همین روایت است.

 بلی، در آن دو روایت آمده، یعنی در آن دو روایت روشن تر آمده، یکی روایت شش بود و دیگری هم روایت هشت.

 قال أمیر المؤمنین(ع): «قضی رسول الله(صلّی) فی المأمومة ثلث الدیة ، و فی المنقّلة خمس عشرة من الابل ، و فی الموضحة خمساً من الابل ، و فی الدامیة بعیراً... و قضی فی المتلاحمة ثلاثة أبعرة» به جای باضعة، کلمه متلاحمه آمده است.

 البته این به مقصود ما نزدیک تر است، ولی ما سندش را نپذیرفتیم.

 منتها باید دانست که چرا به متلاحمه می گویند: متلاحمة، با اینکه خون فوران می کند، در عین حال می گویند متلاحمة؟

 می گویند این از باب :«تفألّوا بالخیر تجدوه» به امید اینکه انشاء الله جوش خواهد خورد، یعنی بهم نزدیک خواهند شد و جوش خواهند خورد، یکنوع تفأل به خیر است.المتلاحمة، یعنی لحم ها بهم می خورد و خوب می شود.