جلسه 1391/09/11

بسم الله الرحمن الرحیم

ديه نقص در مجراي گوش

 موضوع: دیه نقص در مجرای گوش

 سخن ما به مسئله چهارم رسید،همان گونه که می دانید، بحث ما در دیه منافع است نه در دیه اعضا و نه دیه نفس.

 اگر جانی در اثر جنایت، قوه ی سامعه مجنی علیه را از بین نبرده است، منتها یکنوع نقصی در مجرای گوش ایجاد کرده است که طرف نمی شنود، گاهی از اوقات خود جهاز را از بین می برد، و گاهی ایجاد نقص می کند که صدا درست به آن مرکز نمی رسد، در اینجا چه باید کرد، آیا در اینجا دیه می دهند یا حکومت؟

 باز تکرار می کنم که بحث های سابق راجع به جایی بود که خود آن جهاز و آن دستگاه شنوایی را از بین می برد، اما در این مسئله دستگاه شنوایی صدمه ندیده، ولی در طریق و مجرایش نقصی ایجاد کرده که صدا به آن مرکز نمی رسد، آیا در اینجا باید دیه بدهد یا در اینجا باید حکومت بدهد؟

 اقوال

 در اینجا دو قول وجود دارد:

 الف: گروهی می گویند، باید در اینجا دیه بدهد، قائل به این مسئله مرحوم علامه است درقواعد و مرحوم اردبیلی است در شرح ارشاد، می گویند هر چند آن دستگاه صدمه ندیده، اما یکنوع رتق و گرفتگی در مجرا ایجاد کرده است که در حقیقت امواج صوتی به آن دستگاه نمی رسد و خلاصه این آدم در حقیقت شده کر و نا شنوا، ناشنوا و کر شدن دو راه دارد، یک راه این است که آن دستگاه لطمه ببیند، یک موقع آن است که در آن مجرا گرفتگی ایجاد شود، که امواج صوتی به آنجا نرسد، هردو یکسانند، این همان اخذ به ملاک است، اخذ به ملاک این است، یعنی مرحوم علامه ملاک را میزان قرار داده، عین همین مطلب را مرحوم اردبیلی فرموده است، ایشان فرموده که چه فرق می کند که جهاز را از بین ببرد یا اینکه جهاز محفوظ است، اما در مجرا یکنوع گرفتگی ایجاد کند، که این صوت به آن دستگاه نرسد.

 دیدگاه امام خمینی (ره)

 ولی حضرت امام در اینجا معتقد به دیه است ولذا می فرماید: الأقوی ثبوت الدّیة، دیه در اینجا باید بدهد نه حکومت.

 متن تحریر الوسیلة

 لو شهد أهل الخبرة بعدم القوة السامعة- قوه سامعه فاسد نیست، بهتر بود که بفرماید بعدم فساد الجهاز، آن دستگاه لطمه ندیده، بهتر بود که ایشان به جای قوه سامعه، کلمه ی «جهاز» را به کار می برد- لکن وقع فی الطریق نقص حجبها عن السماع- تعبیر دیگران رتق است که به معنای گرفتگی می باشد، ولی تعبیر حضرت امام نقص است نه رتق، رتق در مقابل فتق است، فتق به معنای پاره کردن است، اما رتق به معنای گرفتگی است، در مجرا گرفتگی ایجاد شود که آن امواج صوتی به آن دستگاه نرسد- فالظاهر ثبوت الدّیة لا الحکومة، چرا؟ أخذاً بالملاک البته آقایان می دانند که اخذ به ملاک در جایی است که ملاک قطعی باشد و ظاهراً هم ملاک قطعی است، چه فرق می کند، بالأخرة این آدم ناشنوا و کر شده، منتها گاهی دستگاه را از بین می برد و گاهی در طریق و مجرا گرفتگی ایجاد می کند، پس در اینجا دیه است نه حکومت.

 نظریه استاد سبحانی

 ولی ما نظر دیگری داریم و آن این است که اگر این رتق و گرفتگی قابل علاج است، در آنجا حکومت است، اگر قابل علاج نیست، دیه دارد (الدّیة)، ظاهراً این قول فصل، قول بالفصل. البته امروز علم پزشکی در باره گوش، چشم و بینی بسیار ترقی کرده فلذا این گونه گرفتگی ها را می توانند به آسانی باز کنند، اگر قابل علاج است، حکومت است، زیرا از قبیل ما لا نص فیه است، چون بالأخرة ایجاد نقص کرده، اما اگر بگوید قابل علاج نیست، در آنجا دیه است.

 پس فرع اول این بود که گرفتگی ایجاد کرده و طرف نمی شنود

 فرع دوم

 فرع دوم این است که گوش بچه را کاری کرده که جهاز از بین نرفته، اما بچه نشنید و بالتالی لال شد، چون تمام لال ها تقریباً کر و نا شنوا هستند و چون کر هستند و نمی شنوند فلذا لال می شوند، اگر کسی در گوش بچه کاری کرد که نمی شنود، این سبب شد که این بچه کلمات را از پدر و مادر نشنود، قهراً زبان باز نمی کند و می شود: لال.

 در اینجا باید چه کنیم؟

 دیدگاه حضرت امام خمینی (ره)

 حضرت امام می فرماید در اینجا علاوه بر دیه، حکومت هم است.

  و إن ذهب بسمع الصّبی فتعطل نطقه فالظاهر بالنسبة إلی تعطل النطق الحکومة مضافاً إلی الدّیة.

 هم باید دیه بدهد، چرا؟ چون سبب شد که صبی نشوند و لو بوسیله گرفتگی، هم حکومت دارد، چرا؟ چون این بچه در نتیجه لال هم شد.

 نظریه استاد سبحانی

 ما در اینجا معتقد به دو دیه هستیم، اگر جنابعالی در اولی اخذ به ملاک می کنید، در دومی هم اخذ به ملاک کنید،چون این بچه لال شده است.

 الفرع الثانی: لو ذهب بسمع الصّبی فتعطّل نطقه، فتجب علیه الدیة لذهاب السمع ،إنّما الکلام فی أنّه بجنایته جعل الصّبی أصم و تعطّل نطقه لأنّه إنّما یتعلّم النطق عن طریق السمع فکلّ أخرس أصم، و الصّمم یصیر سبباً لکون الإنسان أخرس ، فالمصنّف استظهر الحکومة، و لکن الظاهر الدّیة (للنطق ) لأنّه بعمله هذا جعله أصمّ و أخرس.

 المسألة الخامسة: لو أنکر الجانی ذهاب سمع المجنی علیه أو قال لا أعلم صدقه اعتبرت حاله عند الصوت العظیم و الرعد القوی و صیح به بعد استغفاله، فإن تحقق ما ادعاه أعطی الدیة ، و یمکن الرجوع إلی الحذاق و المتخصّصین فی السمع مع الثقة بهم ، و الأحوط التعدد و العدالة، و إن لم یظهر الحال أحلف القسامة لللوث و حکم له.

 مسئله پنجم در باره این است که یک نفر جنایت کرده، یعنی جانی می گوید من قبول دارم که به فلانی یک سیلی زده ام، اما سیلی من به گونه ای نبوده که این آدم شنوایی خود را از دست بدهد، بلکه شنوایی او سر جای خود باقی است، ولی مجنی علیه می گوید شنوایی من از بین رفته است،یعنی یا کم شده یا از بین رفته، در اینجا چه کنیم؟ دوتا راه دارد:

 الف: یک راه این است که این آقا (مجنی علیه) را غافل گیر می کنیم، اگر دیدیم در اثر رعد و برق و غرش آسمان، این آدم اصلاً تکان نخورد و عکس العملی از خود نشان نداد یا یک صدای مهیبی آمد، ولی این آدم اصلاً تکان نخورد، یا او غافل بود و ما او را از پشت سر صدا زدیم، توجه نکرد، از این فهمییم که این آدم راست می گوید، اما اگر در هردو از خودش واکنش نشان نداد، مثلا در رعد و برق آسمان، تکان خورد و از خود عکس العمل نشان داد، می فهمیم که این آدم دروغ می گوید.

 البته این راه قدیمی است.

 ب: راه دیگر این است که رجوع به پزشک و اهل خبرة می کنند البته به شرط اینکه در آنجا از خودش بازی در نیاورد- تا ببینند که آیا این آدم سماع را از دست داده یا از دست نداده است، در زمان ما حتی اندازه گیری هم می کنند که این آدم چند در صد شنوایی خود را از دست داده است، مسلّماً راه دوم خوب است، منتها مشکل راه دوم این است که باید پزشک و متخصص دوتا باشد تا بیّنه درست بشود، علاوه براین، امام می فرماید عدالت هم داشته باشد، ولی عدالت مشکل است، بلکه باید بگوییم ثقه باشند، یعنی همین مقداری که گفتار آنان مورد اعتماد باشد کافی است.

 در هر حال یک راه این است که خود مان امتحان کنیم و ببینیم عکس العمل نشان می دهد یا نه؟

 راه دیگر این است که به وسیله متخصص و اهل خبرة صدق و کذب مسئله را به دست بیاوریم.

 حال اگر نه از طریق خود توانستیم که طرف را امتحان کنیم و نه از طریق متخصّصین مشکل را حل کردیم، در اینجا چه باید بکنیم؟

 نوبت می رسد به قسامة، چرا؟ چون قسامه جایش لوث است و ظن به فساد است، بالأخرة او را زده، مظنه ای این است که یا سماع را به کلی از دست داده یا مقدارش را از دست داده است، اینجا جای قسامه است، آیا در اینجا باید پنجاه تا قسم بخورد مانند نفس یا کمتر؟ ظاهر آقایان این است که باید پنجاه تا قسم بخورد، چرا؟ چون مدعی است که سماع و شنوایی خود را به کلی از دست داده ام، اگر سماع را به کلی از دست بدهد، دیه اش دیة النفس است، چون در دیة النفس پنجاه تا قسم است، در اینجا هم پنجا تا قسم است، ولی اگر خاطر آقایان باشد، در سال گذشته که قصاص را می خواندیم، گفتیم در منافع پنجاه تا قسم نیست، بلکه شش قسم کافی است، المسألة المسألة، در نوشته های سال گذشته مراجعه کنید.

 پس برای آموزش یا خود مان امتحان می کنیم یا دستگاه امتحان می کند و یا اینکه مجنی علیه قسم می دهیم، قهراً یا دیه کامل می گیریم یا به مقدار سماع. مثلاً اگر پنجاه در صد از سماعش از بین رفته است، باید نصف دیه را بدهد.

 لو أنکر الجانی ذهاب سمع المجنی علیه أو قال لا أعلم صدقه- در اینجا سه راه وجود دارد-

 1: اعتبرت حاله عند الصوت العظیم و الرعد القوی و صیح به بعد استغفاله ، فإن تحقق ما ادّعاه أعطی الدّیة.

  2: و یمکن الرجوع إلی الحذاق و المتخصّصین فی السمع مع الثقة بهم ، و الأحوط التعدد و العدالة.

  3: و إن لم یظهر الحال أحلف القسامة لللوث و حکم له.

 مسئله ششم

 مسئله پنجم با مسئله ششم فرق می کند، در مسئله پنجم مجنی علیه مدعی بود که من اصلاً نمی شنوم، ولی در مسئله ی ششم می گوید گوش راستم نمی شنود، اما گوش چپم می شنود، در اینجا چه باید کرد؟

 اینکه باید چه گونه مجنی علیه را امتحان کنیم، در روایات آمده، قدیم الأیام این دستگاههای امروزی نبوده فلذا از این راهها امتحان می کردند

 لو ادعی نقص سمع إحداهما قیس إلی الأُخری ، و تلزم ادیة بحسب التفاوت.

 مجنی علیه می گوید گوش راست من نمی شنود، اما گوش چپ من می شنود، مسلّماً اگر ثابت کردیم، باید نصف دیه را بدهد، حالا از کجا بفهمیم که این آدم راست می گوید؟ در روایات ما این راه برای امتحان مجنی علیه ارائه شده است، اینکه می گوید گوش راست من نمی شنود، گوش راست او را محکم می بندند، با پنبه یا چیز دیگر می بندند، که اگر صدمه ندیده بود می شنید، به گونه ای که اگر صدمه ندیده بود، نشنود، گوش صحیح را باز می کنند، بعداً جلو می روند، ضرب می زنند جلو چشمش، و به او می گویند می شنوی، مثلاً در یک متری او زنگ می زنند و به می گویند می شنوی؟ اگر گفت: بلی، آن وقت در دو متری او می رود، باز زنگ می زند و به او می گوید: می شنوی؟ بلی، همین طوری، تا می رسد به ده متری، باز زنگ می زند و به او می گوید: می شنوی؟ می گوید: نه، در نه متری شنید، ولی در ده متری نشنید، در اینجا یک علامتی می گذارند، آنگاه همین امتحان را از ناحیه پشت سر انجام می دهد، اگر در عقب باز همین برنامه را اجرا کردند و دیدند که تا نه متری را می شنود، ولی در ده متری نمی شنود، معلوم می شود که راست می گوید.

 حضرت امام می فرماید به این مقدار اکتفا نکنید، بلکه یمین و یسار را هم اضافه کنید، در طرف یمین امتحان کنید که در چه مقدار می شنود و در یسار چه مقدار می شنود، ایشان یمین و یسار را هم اضافه می کند، هر چند این در روایت است، اما اعتبارش لازم نیست، یک امتحان، امتحان دیگر اینکه گوش صحیحه را محکم می بندند، به گونه ای که امواج صوتی نفوذ نکند، گوش راستی که صدمه دیده بود،باز می کنند، همین امتحانی را که در باره صحیحه انجام دادند، در گوش صحیحه هم انجام می دهند، در جلو می روند تا ببینند در چه مقدار می شنود، اگر دیدیم که در پنج متری شنید، اما از پنج متر به بعد نمی شنود، ولی ممکن است دروغ بگوید، فلذا همین امتحان را از پشت سرش هم انجام می دهیم، اگر دیدیم که واقعاً سر پنج متری گفت نمی شنوم، معلوم می شود که راست می گوید، قهراً دیه اش نصف النصف می شود، اگر تنها از بین برده بود، حق با شماست ، نصف دیه بود، اما چون پنج در صد رفته و پنج در صد دیگر مانده،یعنی ده درجه کردیم، پنجاه در صد رفته و پنجاه در صد دیگر باقی مانده، در اینجا نصف نصف الدّیة است، امام (ره) یمین و یسار را هم اضافه کرده و در روایات هم است، ولی ظاهراً لزومی ندارد، تمام این امتحان ها برای این است که آیا راست می گوید یا راست نمی گوید. این یک راه بود که در روایات هم آمده است.

 راه دیگر این است که به وسیله ابزار و دستگاههای امروزی امتحان می کنیم.

 متن تحریر الوسیلة

 لو ادعی نقص سمع إحداهما قیس إلی الأُخری ، و تلزم الدّیة بحسب التفاوت ، و طریق المقایسة أن تسدّ الناقصة سدّاً شدیداً (لا تسمع) و تطلق الصحیحة و یضرب له بالجرس مثلا حیال وجهه و یقال له: اسمع فإذا خفی الصوت علیه، علّم مکانه- علامت گذاری می شود- ثمّ یضرب به من خلفه- امام این گونه فرض کرده که اول جلو است و در سر ده متری گفت نمی شنوم، بعد جلو و عقب می کنند، رویش به آن طرف دیگر می کنند که نبیند، بعد دو مرتبه همان آزمایش را به عمل می آورند، ولی من جور دیگر می گفتم، یعنی گفتم پشت سر را هم می گیرند، ولی ایشان راحت تر گفته اند، یعنی دو مرتبه می گویند رو به عقب و پشت به این طرف، دو مرتبه همان آزمایش را به عمل می آورند، اگر دیدند که سر ده متری گفت که نمی شنوم، معلوم می شود که صدای عادی این آدم تا ده متری است، دو مرتبه بر می گردند به گوش ناقص- حتّی یخفی علیه فیعلّم مکانه ، فإن تساوی المسافتان فهو صادق و إلا کاذب، و الأحوط الأولی تکرار العمل فی الیمین و الیسار أیضاً ، ثمّ تسدّ الصحیحة سدّاً جیّداً و تطلق الناقصة فیضرب بالجرس من قدّامه ثمّ یعلّم حیث یخفی الصوت یصنع بها کما صنع بأذنه الصحیحة أولا، ثمّ یقاس بین الصحیحة و المعتلّة فیعطی الأرش بحسابه و لابد فی ذلک من توخی سکون الهواء و لا یقاس مع هبوب الریاح ، و کذا یقاس فی المواضع المعتدلة.

  مراد از «مواضع معتدله» این است که زمین صاف باشد، یعنی بالا و پایین نباشد، البته این راهی است که در روایات آمده، ولی امروز احتیاج به این راه نیست، بلکه ابزار و ادوات امروزی، مقدار کری و ناشنوایی را مشخص می کنند