جلسه 1391/02/30

بسم الله الرحمن الرحیم



هرگاه كسي در ملك خودش آتشي را روشن كند و بدينوسيله سبب تلف انفس و اموال ديگران شود، آيا ضامن است يا نه؟

موضوع: هرگاه کسی در ملک خودش آتشی را روشن کند و بدینوسیله سبب تلف انفس و اموال دیگران شود، آیا ضامن است یا نه؟
مسئله نهم این است که اگر کسی آتشی را بر افروزد و این آتش سبب تلف انفس و اموال بشود، آیا ضامن است یا ضامن نیست؟
آنچه که در اینجا رویش انگشت گذاشته اند، دو مسئله است:
الف: «شخص» در ملک خودش به مقدار حاجت آتش بیفروزد و احتمال تعدی هم ندهد، و اگر کسی به مقدار احتیاجش آتشی روشن کرد و هرگز هم احتمال اینکه به جای دیگر سرایت کند نمی داد، ولی تعدی کرد و سبب تلف انفس و اموال شد
ب: در ملک خودش بیش از مقدار حاجت آتش را روشن کرد و احتمال تعدی هم می داد بلکه بالاتر از احتمال، بلکه علم به تعدی داشت.
ج: بیش از نیاز و حاجت است، اما احتمال تعدی نمی دهد.
د: علم به تعدی دارد، اما به مقدار حاجت است.
آنگاه حضرت امام فرع پنجم و ششمی را هم عنوان می کند و می فرماید:
هـ: من به مقدار احتیاج آتش روشن کردم، اما عادة این آتش به جای دیگر سرایت می کند، مثلاً بنزین در کنارش است یا چیز دیگری در کنارش است که عادتاً سرایت می کند، ولی من غافل از این هستم.
و: ششم این است که من به مقدار حاجت آتش روشن کردم، آتش من کاره ای نبود، ولی یک بازی در آوردم که سبب تعدی شد، آتش را برای گرم شدن روشن کردم، ولی بعداً چند لیتر بنزین روی آن ریختم، قهراً بنزین همه جا را می گیرد و سبب سرایت به جای دیگر می شود، اگر بنزین روی آن نمی ریختم، قهراً نمی سوزاند.
حکم صورت اول
آتش به مقدار نیاز است و علم دارم که سرایت نمی کند، حتی احتمال سرایت هم نمی دهم، ولی متاسفانه باد آمد و شراره آتش را برد و به جای دیگر سرایت کرد، آیا در این صورت من ضامن هستم یا نه؟
حضرت امام می فرماید قطعاً ضامن نیست
«لو أجج ناراً فی ملکه بمقدار حاجته مع عدم احتمال التعدی لم یضمن لو اتفق التعدی فأتلفت نفساً أو مالاً بلا اشکال»، امام می فرماید:« بلا اشکال» ضامن نیست، چرا؟ لأنّ سبب الضمان أحد الأمرین، یا بیش از نیاز باشد یا احتمال تعدی بدهم و من در اینجا هیچکدام را انجام ندادم، یعنی نه احتمال تعدی را می دهم و نه بیش از نیاز روشن کردم، فلذا دلیل ندارد که من ضامن باشم، اتفاقاً حضرت امام در این مسئله تنها نیست، بلکه علامه نیز با ایشان همراه است.
دیدگاه علامه راجع به فرع اول
و إلی هذه الصورة یشیر العلامة بقوله: و لو أشعل ناراً فی ملکه فطارت شراره أو سرت إلی ملک جاره فإن کان الهواء ساکتاً أو کان بینه و بین الجار حائل یمنع الریح و لم یتجاوز قدر الحاجة فلا ضمان.
ولی من کلام حضرت امام را پذیرفته ام، منتها بیان من این است که استناد در جایی است که من در این کار تمام العلة باشم یا اکثر علةً، در اینجا بادی که فعل خداست شراره این آتش را به جای دیگر برد، این به من چه ربطی دارد، بحث در جایی است که هوا مناسب است و هم مکان، و من هم دست از پا خطا نکردم و به مقدار حاجت هم روشن کردم، احتمال سرایت را هم نمی دادم، یک عاملی خارجی سبب شد که شراره را به جای دیگر ببرد و آنجا آتش بگیرد، من در اینجا مسئول نیستم، چرا؟ چون عامل خارجی سبب این آتش سوزی شده فلذا ارتباطی به من ندارد.
حکم فرع دوم
فرع دوم این است که هم بیش از نیاز است و هم علم به تعدی و سرایت دارد، در اینجا مسلماً ضامن است، یعنی هم ضامن انفس است و هم ضامن اموال.چون دو عامل ضمان یکجا جمع شده، یعنی هم بیش از نیاز است و هم علم به تعدی و سرایت دارد.
حکم فرع سوم
اگر بیش از نیاز آتش را روشن کرد، اما احتمال تعدی و سرایت را نمی داد، منتها بادی آمد و آنچه را که احتمالش نمی دایم اتفاق افتاد
نظریه محقق نسبت به فرع سوم
در اینجا محقق می فرماید:« لم یضمن» یعنی طرف ضامن نیست.
ببینیم که حضرت امام چه می فرماید، آیا ضامن است یا نه؟ بعید نیست که بگوییم ضامن است، چون بیش ازاندازه آتش را روشن کرده، پنجاه درصد عامل این آدم است، اگر به مقدار نیاز روشن کرده بود، لعل آن عامل خارجی موثر نبود، هرچند احتمال تعدی نمی دهد، اما چون بیش از نیاز است، عرفاً این آدم را مقصر می دانند و می گویند بیش از نیاز روشن کرده.
حکم فرع چهارم
به مقدار نیاز است، اما شرائط جوی ایجاب می کند که سرایت کند، در اینجا مسلماً باید بگوییم ضامن است، چون علم به سرایت دارد.
حکم فرع پنجم
به مقدار حاجت روشن کرد، ولی شرائط جوی ایجاب می کند که شراره به جای دیگر برود و او غافل است.
خلاصه من به مقدار و اندازه حاجت آتش را روشن کردم، ولی شرائط جوی ایجاب می کند به جای دیگر نیز سرایت کند، منتها من از این جهت غفلت دارم. آیا در اینجا هم ضامن است یا نه؟ ظاهراً در اینجا هم ضامن است.
حکم فرع ششم
من به مقدار حاجت روشن کردم، ولی یک بازی از خود در آوردم که سبب سرایت شد، مثلاً روی آتش بنزین ریختم، این سبب شد که به جای دیگر هم سرایت کند. مسلماً در اینجا ضامن است.
حضرت امام چهارم را پنجم گفته و پنجم را چهارم، ولی من منظم تر گفتم.
1: لو أجج ناراً فی ملکه بمقدار حاجته مع عدم احتمال التعدی لم یضمن لو-وصلیه- اتفق التعدّی فأتلفت نفساً أو مالاَ بلا إشکال،
چرا ضامن نیست؟ چون بین من و بین تلف یک عامل خارج از اختیار مدخلیت پیدا کرد.
2: کما لا إشکال فی الضمان لو زاد علی مقدار حاجته مع علمه بالتعدّی.
اولی لا اشکال فی عدم الضمان، دومی لا إشکال فی الضمان.
3: والظاهر ضمانه مع علمه بالتعدی و إن کان بمقدار الحاجة.
به مقدار حاجت است، ولی هوا طوفانی است، حتی اگر به مقدار یک آتش گردان، آتشی روشن کند، طوفان او را به جای دیگر می برد، مسلماً در اینجا ضامن است، به مقدار حاجت است، اما علم به تعدی و سرایت دارد.
4: بل الظاهر الضمان لو اقتضت العادة التعدی مع الغفلة عنه فضلاً عن عدمها به مقدار حاجت است، اما طبیعت جو ایجاب می کند که سرایت کند، منتها این آدم در غفلت است.
پس در اینجا ضمان است، چون در ضمان اختیار شرط نیست،در احکام تکلیفیه اختیار شرط است نه در احکام وضعیه.
اینجا سبب اقوی است، من آتشی را به مقدار نیاز روشن کردم، منتها غافل از این بودم که این باد آن را به سوی دیگر می برد، غفلت من سبب نمی شود ضامن نباشم. در عالم خواب یکی را کشتم، مسلماً ضامن هستم.
5: و لو أجج زائداً علی مقدار حاجته فلو اقتضت العادة عدم التعدّی فاتفق بأمر آخر علی خلاف العادة و لم یظنّ التعدّی فالظاهر عدم الضمان.
من بیش از حاجت روشن کردم، اما احتمال اینکه سرایت کند نمی دادم، اینجا می فرماید ضامن نیست.
6: و لو کان التعدیّ بسبب فعله ضمن و لو کان التأجیج بقدر الحاجة.
من به مقدار حاجت روشن کردم، عاقلانه بود، ولی کار دیوانگی انجام دادم، یعنی چند لیتر بنزین روی آن ریختم، شعله ور شد، در اینجا مسلماً ضامن است.
پس تا اینجا همه شش فرع را بررسی کردیم، آقایان فقط روی یک فرع مطالعه کنند، آنجایی که بیش از نیاز روشن کرده، اما احتمال تعدی و سرایت نمی دهد، اتفاقاً تعدی و سرایت کرد، بعید نیست که بگوییم اینجا ضمان در کار نیست، چرا؟ چون عامل ضعیف است، یک عامل خارجی سبب سرایت شده است و لذا گفتم ذی وجهین است.
المسألة العاشرة
در مسئله دهم در این جلسه فقط دو فرع را مطرح می کنیم، بقیه را برای جلسه آینده واگذار می کنیم.
فرع اول
تا کنون بحث در این بود که من در ملک خود آتش را روشن می کردم، اینک بحث در این است که من در ملک دیگری یک چنین کاری را می کنم، یعنی در ملک دیگری آتشی را روشن می کنم، اتفاقاً سبب آتش سوزی برای انفس و اموال می شود.
یا در مسیر مسلمین این کار را کردم، یعنی در مسیر مسلمین آتشی را روشن کردم، اما نه بخاطر مصحلت عامه،یعنی هدفم این نبود که مردم گرم بشوند،این آتش سبب شد که یک قوه خانه یا یک رستورانی به آتش کشیده شود، آیا این ضامن است یا ضامن نیست؟
دیدگاه حضرت امام (قدّس سرّه)
حضرت امام می فرماید ضامن است، یعنی هم ضامن انفس است و هم ضامن اموال، چرا؟ چون عملش یک عمل عدوانی است، به قول محقق: «هذا عمل عدوانیّ مقصود»، این آدم غافل نیست، آمده در ملک غیر بدون اجازه وارد شده و آتشی را هم روشن کرده، یا در طرق عمومی آتش روشن کرده، این کار، کار خلاف است، باز اگر لمصلحة المارّة باشد، یک حرفی است، ولی هیچکدام از اینها نیست، بلکه از روی تفریح و بازی آتش را روشن کرده، حضرت امام می فرماید: هم ضامن اموال است و هم ضامن انفس.
«لو أججها فی ملک غیره بغیر إذنه أو فی الشارع لا لمصلحة المارة ضمن ما یتلف بها بوقوعه فیها من النفوس و الأموال و إن لم یقصد ذلک».
نظریه استاد سبحانی
ولی من در اینجا قائل به تفصیل هستم و آن اینکه اگر می توانند فرار کنند، ولی فرار نکردند و سوختند،من ضامن نیستم، اما اگر قدرت بر فرار ندارند، بلکه مجبور بر ماندن در آنجا هشتند، مسلماً در اینجا ضامن است.
بله! اموال را مطلقا ضامن هستم، چون اموال روح و جان ندارند.
فرع دوم
حال اگر من آتشی را روشن کردم، ولی دیگری آمد مالی را در این آتش انداخت، یا انسانی را در این آتش انداخت، من تنور را روشن کرده بودم در ملک دیگران، اما شخص دیگر مالی را در آن انداخت یا انسانی را انداخت، در اینجا سبب داریم و مباشر، من که این آتش را روشن کرده ام سببم، آنکس که او را در آتش انداخت مباشر است، معلوم است در اینجا مباشر اقوی از سبب است.
1: لو أججها فی ملک غیره بغیر إذنه أو فی الشارع لا لمصلحة المارة ضمن ما یتلف بها بوقوعه فیها من النفوس و الأموال و إن(وصلیه) لم یقصد ذلک. چرا؟ چون عملش یک عمل عدوانی است و هیچ نوع مجوزی برای این کار ندارد، بدون مجوز این کار را کرده ولذا می گویند قتل مستند به اوست، اینجا بود که ما تفصیل دادیم، چرا این تفصیل را در اولی ندادیم؟ چون در اولی در ملک خودش است، اموال و انفس هم در ملک خودش است،فلذا جای این تفصیل در آنجا نیست، بلکه تفصیل را در اینجا باید بدهیم.
2: نعم لو ألقی آخر مالاً أو شخصاً فی النار لم یضمن مؤجّجها، بل الضمان علی الملقی، چرا؟ چون مباشر اقوی است،من فقط تنور را روشن کرده بودم، این آدم بود که که انسانی را یا اموالی را در آتش انداخت.