جلسه 1390/12/06

بسم الله الرحمن الرحیم



آيا اعمي و كور، حق قصاص گرفتن از آدم صحيح را دارد يا نه؟

موضوع: آیا اعمی و کور، حق قصاص گرفتن از آدم صحیح را دارد یا نه؟
المسألة الثالثة و العشرون: لو قلع عیناً عمیاء قائمة فلا یقتص منه، و علیه ثلث الدیة.
هر گاه کسی چشم کوری را در بیاورد، مثلاً جناب «مجنی علیه» کور است، یعنی چشمش باز و بسته می شود، اما بینائی ندارد، آیا آدم کور می تواند از آدمی که دارای بینائی است و چشمش صحیح است انتقام بگیرد و او را بخاطر چشم کور خود قصاص کند و بگوید تو که چشم کور مرا قلع کردی، من هم چشم صحیح تو را به عنوان قصاص قلع می کنم؟
آدم أعمی و کور نمی تواند از آدمی که چشمش صحیح است قصاص بگیرد، چرا؟ زیرا شرط قصاص در اطراف مماثلت است، مماثلت شرط است، ولی در مانحن فیه چشم جانی صحیح و چشم مجنی علیه کور است، کور نمی تواند از آدمی که چشمش صحیح است قصاص بگیرد، زیرا مماثلت (که شرط قصاص در اطراف است) در اینجا وجود ندارد.
پس چه باید کرد؟ در اینجا «قصاص» منتقل به دیه می شود و دیه اش هم یکسوم دیه چشم صحیح است.
آیا در این مورد روایت داریم؟
روایت داریم که اگر کسی انگشت شل دیگری را قطع کند، دیه اش یکسوم صد دینار است، اگر شل باشد، دیه اش یکسوم صد دینار می شود که سی و سه و خورده ی دینار می شود.
هر چند روایت در باره انگشت است، ولی فقهای ما از این روایت یک قانون کلی انتزاع کرده اند و گفته اند انگشت مدخلیت ندارد، بلکه هر عضوی که شل باشد، دیه اش یکسوم دیه سالم است.
پس در «مانحن فیه» آدم سالم که چشم اعور وکوری را قلع کرده، یکسوم دیه ی چشم را می دهد، دیه یک چشم پانصد دینار است، ثلث آن را به « مجنی علیه» می دهد.
منتها باید بدانیم که مراد حضرت امام (ره) از این عبارت که می فرماید:« لو قلع عیناً عمیاء قائمة فلا یقتص منه» کدام کور است؟
الأعمی علی قسمین
چون علی الظاهر دو رقم کور داریم:
الف: کوری که اصلاً چشمش باز و بسته نمی شود.
ب: کوری که چشمش باز و بسته می شود، ولی دید و بینائی ندارد،
حال باید بدانیم که مراد ایشان در این مسئله کدام کور است؟
«علی الظاهر» مراد ایشان قسم دوم است که باز و بسته می شود، منتها دید و بینائی ندارد.
خلاصه اگر کسی چشم شخصی را در بیاورد که چشمش باز و بسته می شود، ولی نور ندارد، «مجنی علیه» حق قصاص ندارد، چرا؟ «لأنّه یشترط فی قصاص الطرف المماثلة»، باید بین چشم جانی و چشم مجنی علیه مماثلت باشد، در اینجا مماثلت نیست، قهراً منتقل به دیه می شود.
همان گونه که بیان گردید ما در این مسئله نص و روایتی نداریم، بلکه فقها از روایتی که در باره انگشت است، یک قانون کلی انتزاع کرده اند که هر گاه کسی بر عضو شلی فرد دیگری جنایت وارد کند، باید ثلث دیه ی آن عضو را تقدیم کند.
المسألة الرابعة و العشرون:
لو إذهب الضو دون الحدقة اقتص منه بالمماثل بما أمکن إذهاب الضوء مع بقاء الحدقة، فیرجع إلی حذاق الأطباء لیفعلوا به ما ذکر، الخ،»
مسئله ی بیست و چهارم این است که هر گاه کسی بر چشم دیگری جنایت وارد کند و فقط نور و دیدش را از بین ببرد، بدون اینکه بر ظاهر چشم آسیبی وارد شده باشد، آیا «مجنی علیه» می تواند قصاص بگیرد یا نه؟
در زمان عمر بن خطاب این جریان رخ داد، یعنی عبد و برده ای از مولایش پیش عمر بن خطاب شکایت کرد و گفت مولایم مرا زده و نور چشم مرا از بین برده، خدمت حضرت امیر المؤمنان (علیه السلام) فرستادند، امیرالمؤمنان در آن زمان با یک وسیله ی بسیطی این کار را انجام داد و فرمود یک کرباس یا قطن(پنبه) تری را بیاورید و حضرت آن کرباس یا قطن را زیر پلک های چشم جانی گذاشت تا تکان نخورند، آنگاه یک آینه ی بسیار داغ طلبید و آینه را جلوی نور خورشید گرفت و به جانی گفت به آینه نگاه کن، داغی و گرمای آینه از یک طرف، شعاع خورشید هم از طرف دیگر،باعث شد به مقداری که نگاه کرد، نور چشم از بین رفت اما خود عین و چشم سالم ماند.
در هر صورت این روایت در منابع روائی ما آمده، فلذا باید هم از نظر سند مطالعه بشود و هم نظر عبارت و هم عبارتی که در متن است، چون متن با روایت چندان تطبیق نمی کند.
روایت رفاعة
محمد بن یعقوب(ثقة) عن علی بن إبراهیم (ثقة) ، عن أبیه- قبرش معلوم نیست- عن ابن فضّال- حسن بن علی بن فضّال، علی بن فضّال مسلّماً فطحی است، اما حسن بن علی بن فضّال هم فطحی است یا نه؟ محل بحث است و اتفاقاً ابن فضّال جزء اصحاب اجماع است و اصحاب اجماع در درجه ی بالائی از وثاقت هستند، بنابراین، حسن بن علی بن فضّال هر چند در او احتمال فطحیت است، ولی چون از اصحاب اجماع است، وثاقتش در درجه ی بالاست - عن سلیمان الدهان- روغن فروش بوده، سلیمان بن الدهان اصلاً توثیق نشده و ایشان در تمام کتب اربعه فقط یکدانه روایت دارد که همین روایت است، که مرحوم شیخ آن را در تهذیب و مرحوم کلینی هم در کافی نقل کرده است، معلوم می شود که این آدم اهل روایت نبوده، فرق است بین کسی که همیشه خدمت امام (علیه السلام) می رسد و سوال می کند و جواب می گیرد، و در واقع کارش نقل روایت است، با آدمی که این کاره نیست، فلذا کسی که در تمام عمرش یک روایت دارد، خیلی بعید است که انسان به آن روایت عمل کند- عن رفاعة- رفاعه خوب است- عن أبی عبدالله (علیه السلام) قال: إنّ عثمان {عمر } أتاه رجل من قیس- قبیله قیس- بمولی له- عبد مولای خودش را آورد- قد لطم عینه فأنزل الماء فیها و هی قائمة لیس یبصر بها شیئاً فقال له : اعطیک الدّیة – مولایش گفت من به تو دیه می دهم، ولی عبد امتناع ورزید- فأبی قال: فأرسل بهما إلی علیّ (علیه السلام) و قال: احکم بین هذین، فأعطاه الدّیة فأبی، قال : فلم یزالوا یعطونه حتی أعطوه دینین، قال: فقال : لیس ارید إلّا القصاص قال: فدعا علیّ (علیه السلام) بمرآة فحمّاها ثمّ دعا بکرسف(کرباس) فبلّة- کرباس را تر کرد- ثمّ جعله علی أشفار عینیه – اشفار لب های پلک را می گوید- و علی حوالیها ثمّ استقبل بعینه عین الشمس قال: و جاء بالمرآة فقال: انظر، فنظر فذابّ الشحم و بقیت عینه قائمة و ذهب البصر» الوسائل: ج 19، الباب 11 من أبواب قصاص الطرف، الحدیث1.
اولاً، این حدیث از نظر سند مشکلش آقای دهان است که فقط یک روایت در مجموع کتب اربعه دارد.
ثانیاً: هر چند این روایت ضعیف است، ولی معمول به است.
عبارت شیخ در کتاب خلاف
و قال الشیخ فی الخلاف: فإنّه یبلّ قطن و یطرح علی الأشفار و یقرّب مرآة محمیة بالنّار – آینه را با آتش داغ می کنند- إلی عینه فإنّ الناظر یذبّ و تبقی العین صحیحة» در کتاب خلاف مرحوم شیخ مسئله شمس در کار نیست، فقط پلک های چشم را با پنبه ی تر بالا و پایین می کنند و می گوید به این آینه ی داغ نگاه کن، اصلاً شمسی در عبارت شیخ در کتاب خلاف نیست.
متن تحریر الوسیلة
و قیل فی طریقه یطرح علی أجفانه قطن مبلول ثمّ تحمی المرآة و تقابل باالشمس ثمّ تفتح عیناه و یکلّف بالنظر الیها حتّی یذهب النظر و تبقی الحدقة.
عبارت امام بهتر از همه است و برداشت خوبی از روایت کرده اند و آن اینکه آینه را داغ می کنند، آنگاه آینه داغ را مقابل آفتاب می گیرند که در واقع دو عامل حرارت است، یک عامل حرارت خود آینه است، عامل دیگر هم آفتاب، قهراً در سایه ی دو حرارت نور چشم این آدم می رود، داغی آینه از یک طرف و داغی آفتاب هم از طرف دیگر باعث می شوند که نور چشم از بین برود بدون که به ظاهر چشم لطمه ای وارد بشود.
این فرمایش امام جنبه ی تعبدی ندارد، فلذا اگر یک چیزی باشد که بتوان به وسیله آن نور چشم را از بین برد بدون اینکه به ظاهر چشم آسیبی برسد، هیچ اشکالی ندارد بلکه مقدم است.
آنگاه حضرت امام در پایان مسئله می فرماید در زمان قدیم اگر می خواستند چشم کسی را کور کنند، به وسیله میل کور می کردند، یعنی میل به چشم شان می کشیدند، البته این جایز نیست، چرا؟ چون میل هم نور چشم را از بین می برد و هم دستگاه و ظاهر چشم آسیب می بیند، فلذا اگر وسیله ی کور کردن منحصر به تسمیل شد، حتماً در آنجا قصاص تبدیل به دیه می شود.
ولو لم یکن إذهاب الضوء إلّا بایقاع جنایة أخری کالتمسمیل ونحوه سقط القصاص و علیه الدیة.
المسألة الخامسة و العشرون:
تقتصّ العین الصحیحة بالعمشاء و الحولاء و الخفشاء و الجهراء و العشیاء.
در این عبارت پنج نوع چشم آمده است:
1: العمشاء، کلمه ی عمشاء به کسی می گویند که چشمش آب ریزی دارد، دید و بینائی دارد، منتها مرتب ازش آب می آید، به او می گویند:« عمشاء» سلیمان اعمش که از اصحاب حصرت صادق (علیه السلام) بوده و روایات زیادی دارد، مبتلا به همین بیماری بوده است.
2: و الحولاء، به کسی می گویند که اعوجاج در چشم داشته باشد (لوچ)،ولی چشمش می بیند، یعنی بینائی دارد.
3: و الخفشاء، أخفش و خفشاء، به آدمی می گویند که نزدیک بین است، یعنی دور بین نیست. شب نمی بیند، از دور نمی بیند.
4: الجهراء، «جهراء» این است که روز نمی بیند، ولی شب می بیند.
5: و العشیاء،عکس جهراء است، یعنی شب نمی بیند و روز می بیند.
حال اگر یک آدم سالمی(یعنی آدمی که از هر جهت چشمش سالم است) چشم یکی از این افراد را دربیاورد، حتماً قصاص می شود فلذا جانی حق اعتراض ندارد که چرا چشم سالم مرا در مقابل حولاء و ...، قصاص می کنید، چون در جواب می گوییم که میزان عین است و هردو هم عین دارند و هردو هم بینائی دارند، منتها یکی بینائی و دیدش قوی و دیگری ضعیف، این جهت چندان دخالتی در مسئله ندارد، فلذا اطلاق آیه مبارکه که می گوید: »العین بالعین» اینجا را شامل است.
«عمشاء» می شود: أعمش، «حولاء» می شود: احول، «خفشاء» می شود: أخفش، «جهراء» می شود: أجهر، «عشیاء» می شود: أعشی.
خلاصه اگر کسی یکی از اینها را در آورد، قصاص می شود و اطلاق آیه مبارکه: »العین و بالعین» اینجا را می گیرد.
المسألة السادسة و العشرون: فی ثبوت القصاص لشعر الحاجب و الرأس و اللحیة و الأهداب و نحوها تأمل و إن لا یخلو من وجه، نعم لو جنی علی المحل بجرح و نحوه یقتص منه مع الإمکان.
هر گاه کسی ابروی دیگری را عمداً بتراشد، یا سر، یا لحیه و ریش دیگری را عمداً بتراشد، یا اهداب و مژه ی کسی را بتراشد، آیا قصاص دارد یا نه؟
امام می فرماید در مسئله تامل است که آیا قصاص دارد یا ندارد؟.
ولی عبارت محقق این است:
قال المحقق: و یثبت القصاص فی الحاجبین و شعر الرأس و اللحیة،
مرحوم محقق حاجب را به معنای«مو» گرفته، ولی حضرت امام حاجب را به معنای همان استخوان گرفته که محل روییدن مو است، آیا حاجب در لغت عرب به معنای استخوان است که مو از آن می روید، یا حاجب به خود ابروها می گویند؟ تا حال که ما حاجب را به معنای ابروها می گرفتیم، حاجب هم که می گویند، چون جلوی عرق را می گیرد، یعنی حاجب ها مانع از آن است که عرق وارد چشم بشود.
ظاهراً حضرت امام حاجب را به معنای استخوان گرفته، شعر حاجب غیر از حاجب است، ولی محقق می گوید: «و یثبت القصاص فی الحاجبین». فلذا باید ببینیم که در لغت به چه معناست.