مشخصات کتاب

سرشناسه : بیستونی، محمد، ۱۳۳۷-

عنوان و نام پدیدآور : موسیقی از دیدگاه قرآن و حدیث =Music in Quran and tradition/ تالیف محمد بیستونی؛ گروه تحقیق مریم حسین مردی، مهسان حسین مردی، اشرف سرشار.

مشخصات نشر : قم : بیان جوان ، ۱۳۸۵.

مشخصات ظاهری : [۱۹۱] ص.؛ ۱۴×۱۰/۵س م.

شابک : ۱۵۰۰۰ ریال :9648399522

وضعیت فهرست نویسی : فاپا

یادداشت : کتابنامه: ص. [۱۸۱]؛ همچنین به صورت زیرنویس.

موضوع : موسیقی درقرآن.

موضوع : موسیقی -- احادیث.

شناسه افزوده : حسین مردی، مریم

شناسه افزوده : حسین مردی، مهسان

شناسه افزوده : سرشار، اشرف

رده بندی کنگره : BP۱۰۴/ م۸۳ ب۹ ۱۳۸۵

رده بندی دیویی : ۲۹۷/۱۵۹

شماره کتابشناسی ملی : م ۸۴-۴۷۱۶۶

اشاره

عنوان: موسیقی از دیدگاه قرآن و حدیث

مؤلف: دکتر محمّد بیستونی ویراستاری و تایپ و صفحه آرایی: سهیلا شاکری، فاطمه سرزهی

گروه تحقیق: مریم و مهسان حسین مردی، اشرف سرشار امور فنی و رایانه: روح اللّه کریمیان

مدیر اجرایی: علی اکبر هادی چاپ و صحافی: چاپ و نشر ترسیم

نوبت و تاریخ چاپ: دوم، سال 1386 شمارگان: 3000 نسخه

ناشر: انتشارات بیان جوان شا بک: ISBN: 964-8399-52-2

هرگونه نسخه برداری و چاپ از این کتاب، با اخذ مجوز کتبی از مؤسسه قرآنی تفسیر جوان بلامانع است.

نشانی: تهران خیابان پاسداران بین گلستان هشتم و نهم روبروی پمپ بنزین شماره 353 طبقه همکف واحد 4

تلفکس: 0912108532222589626 E_mail: dr_ bistooni@tafsirejavan. com

مقدمه

اَلاِْهْداءِ

اِلی سَیِّدِنا وَ نَبِیِّنا مُحَمَّدٍ رَسُولِ اللّهِ وَ خاتَمِ النَّبِیّینَ وَ اِلی مَوْلانا وَ مَوْلَی الْمُوَحِّدینَ عَلِیٍّ اَمیرِ الْمُؤْمِنینَ وَ اِلی بِضْعَةِ الْمُصْطَفی وَ بَهْجَةِ قَلْبِهِ سَیِّدَةِ نِساءِ الْعالَمینَ وَ اِلی سَیِّدَیْ شَبابِ اَهْلِ الْجَنَّةِ، السِبْطَیْنِ، الْحَسَنِ وَ الْحُسَیْنِ وَ اِلَی الاَْئِمَّةِ التِّسْعَةِ الْمَعْصُومینَ الْمُکَرَّمینَ مِنْ وُلْدِ الْحُسَیْنِ لاسِیَّما بَقِیَّةَ اللّهِ فِی الاَْرَضینَ وَ وارِثِ عُلُومِ الاَْنْبِیاءِ وَ الْمُرْسَلینَ، الْمُعَدِّ لِقَطْعِ دابِرِ الظَّلَمَةِ وَ الْمُدَّخِرِ لاِِحْیاءِ الْفَرائِضِ وَ مَعالِمِ الدّینِ، الْحُجَّةِ بْنِ الْحَسَنِ صاحِبِ الْعَصْرِ وَ الزَّمانِ عَجَّلَ اللّهُ تَعالی فَرَجَهُ الشَّریفَ فَیا مُعِزَّ الاَْوْلِیاءَ و َیا مُذِلَ الاَْعْداءِ اَیُّهَا السَّبَبُ الْمُتَّصِلُ بَیْنَ الاَْرْضِ وَ السَّماءِ قَدْ مَسَّنا وَ اَهْلَنَا الضُّرَّ فی غَیْبَتِکَ وَ فِراقِکَ وَ جِئْنا بِبِضاعَةٍ مُزْجاةٍ مِنْ وِلائِکَ وَ مَحَبَّتِکَ فَاَوْفِ لَنَا الْکَیْلَ مِنْ مَنِّکَ وَ فَضْلِکَ وَ تَصَدَّقْ عَلَیْنا بِنَظْرَةِ رَحْمَةٍ مِنْکَ اِنّا نَریکَ مِنَ الْمُحْسِنینَ

متن تأییدیه حضرت آیت اللّه خزعلی مفسّر و حافظ کل قرآن کریم

بسم اللّه الرحمن الرحیم

هر زمانی را زبانی است یعنی در بستر زمان خواسته هایی نو نو پدید می آید که مردم آن دوران خواهان آنند. با وسائل صنعتی و رسانه های بی سابقه خواسته ها مضاعف می شود و امروز با اختلاف تمدن ها و اثرگذاری هریک در دیگری آرمان های گوناگون و خواسته های متنوع ظهور می یابد بر متفکران دوران و افراد دلسوز خودساخته در برابر این هنجارها فرض است تا کمر خدمت را محکم ببندند و این خلأ را پر کنند همان گونه که علامه امینی با الغدیرش و علامه طباطبایی با المیزانش. در این میان نسل جوان را باید دست گرفت و بر سر سفره این پژوهشگران نشاند و رشد داد. جناب آقای دکتر محمد بیستونی رئیس هیئت مدیره مؤسسه قرآنی تفسیر جوان به فضل الهی این کار را بعهده گرفته و آثار ارزشمند مفسران را با زبانی ساده و بیانی شیرین، پیراسته

از تعقیدات در اختیار نسل جوان قرار داده علاوه بر این آنان را به نوشتن کتابی در موضوعی که منابع را در اختیارشان قرار داده دعوت می کند. از مؤسسه مذکور دیدار کوتاهی داشتیم، از کار و پشتکار و هدفمند بودن آثارشان اعجاب و تحسینم شعله ور شد، از خداوند منان افاضه بیشتر و توفیق افزونی برایشان خواستارم. به امید آنکه در مراحل غیر تفسیری هم از معارف اسلامی درهای وسیعی به رویشان گشاده شود.

آمین رب العالمین.

21 ربیع الثانی 1425

21 خرداد 1383

ابوالقاسم خزعلی

مقدمه

بحث موسیقی و ابعاد مختلف آن همواره به عنوان یکی از موضوعات مورد علاقه برای جوانان عزیز مطرح بوده و برداشت های سلیقه ای و گوناگون پیرامون آنها منشأ گفتگوها و جدل های مختلفی در عرصه فردی و اجتماعی می باشد. لذا مؤسسه قرآنی تفسیر جوان موضوع یکی از «1000 عنوان» انتخابی خود را برای «تحقیقات تخصصی کاربردی از قرآن و احادیث» موضوع موسیقی قرار داد و همچون سایر موضوعات کاربردی، گروهی از جوانان علاقمند را به عنوان محقق در این راستا انتخاب نموده که حاصل کار آنها پس از اصلاح و تکمیل هم اکنون در معرض مطالعه شما می باشد.

ضمن تشکر از خانم ها مریم و مهسان حسین مردی و اشرف سرشار لازم است نکاتی را در ارتباط با این اثر تحقیقی متذکر شوم:

1 قبل از مطالعه کل کتاب از هرگونه پیش داوری و نتیجه گیری درباره هریک از مباحث طرح شده اجتناب فرمایید.

2 طرح مباحثی همچون موسیقی درمانی و کاربرد موسیقی در بیماری های روانی، الزاما به معنای تأیید مطلق مطالب نقل شده از منابع علمی نبوده، بلکه رعایت ضوابط و خط قرمزهای شرعی در این رابطه نیز

ضروری است. ضمنا حدود و ضوابط دینی مرتبط با این مباحث در فصل های دیگر کتاب تصریح شده است.

3 جمع بندی و نتیجه گیری از بحث در قالب نظریه شهید بزرگوار حضرت آیة اللّه دکتر بهشتی(رحمة اللّه علیه) قابل حصول می باشد. این نظریه از صفحه 17 تا 29 درج شده است و چکیده آن در صفحه 25 منعکس می باشد.

4 اینجانب شش سال قبل استفتائاتی را از مراجع تقلید عظام درباره موسیقی با طرح سؤالات جزیی و مصداقی مطرح نموده و پاسخ های جامع و کاربردی دریافت نمودم که مجموعه یادشده به ضمیمه استفتایی که قبل از ماه مبارک رمضان سال جاری به صورت حضوری از محضر حضرت آیة اللّه العظمی سیستانی در نجف اشرف داشتم، در این کتاب درج شده است.

توجه به نکات ظریف و دقیق طرح شده در لابلای سؤالات و پاسخ ها را به خوانندگان عزیز توصیه می کنم.

امیدوارم این قبیل تلاش های تحقیقاتی با محوریت قرآن و حدیث ذخیره جاودان و کارساز برای عالم قبر، برزخ و آخرت همگی باشد.

التماس دعای مخصوص

دکتر محمد بیستونی

تهران بهمن ماه 1384 (محرم الحرام 1427)

تعاریف

تعریف موسیقی

فرهنگ معین می گوید:

موسیقی (music) کلمه ای است یونانی که با کمی تغییرات وارد لغت عرب شده است و به فن ترکیب صداها به نحوی که به گوش خوشایند باشد موسیقی گویند.⁽¹⁾

قدماء در تعریف موسیقی گویند:

به شناخت آوازهای خوش و دانستن آن چیزی که به وسیله آن آوازهای خوش با هم ترکیب و پیوند پیدا می کند و کامل می گردد موسیقی گویند.

مرحوم دهخدا در تعریف موسیقی می گوید:

علم نغمات علمی است که بدان احوال نغمات و ازمنه آن توان دانست ⁽¹⁾و باز ایشان می گوید:

… اِنَّ المُوسیقی هِیَ الْغِناء …⁽²⁾موسیقی همان غِناست. ⁽³⁾

الف فرانسوی = masipue

ب لاتینی = musica

ج انگلیسی = music د آلمانی = musik

تعریف غِناء

فقهای عالیقدر در تعریف غِناء می فرمایند:

«مَدُّ الصَّوْتِ الْمُشْتَمِلِ عَلَی التَّرْجیعِ الْمُطْرِبِ»

غِناء عبارت است از کشیدن و چرخاندن صدا در حلق به حالتی که مناسب مجالس لهو و باطل (مطرب) باشد. ⁽¹⁾

نیز فرموده اند: غِناء کشیدن صدا و پیچش دادن به آن است به طوری که مناسب با مجالس لهو و محافل اُنْس و طرب و موافق با وسایل لهو و لعب باشد. و خواندن بدین گونه و گوش دادن به آن و کسب درآمد به وسیله آن حرام است

و فرقی نمی کند که همراه با وسایل لهو خوانده شود یا نه و در باطل استعمال شود یا نه، در قرآن یا دعا یا مرثیه یا شعر.⁽¹⁾

معنای مُطْرِب

«خِفَّةٌ یَعْتَرِی الاِْنْسانَ لِشِدَّةِ حُزْنٍ أَوْ سُرُورٍ»

مطرب عبارت است از: خفّت، سبکی و سستی که به خاطر غم یا شادی زیاد در انسان به وسیله غِناء ایجاد می شود. ⁽²⁾

به فیض کاشانی (ره) و خراسانی (ره) نسبت داده اند که این دو بزرگوار منکر

حرمت غِناء شده اند. امام خمینی (ره) در این مورد می فرماید:

این نسبت بر خلاف ظاهر کلام این دو بزرگوار است. بلکه ظاهر کلامشان این است که غِناء دو قسم است:

غِنای حقّ و غِنای باطل. غِنای حقّ در مورد اشعاری است که ذکر بهشت و جهنّم و تشویق مردم به آخرت را دربردارد. غِنای باطل همان چیزی است که در مجالس اهل لهو و باطل مثل مجالس بنی امیّه و بنی عباس بوده است. و سخن مرحوم فیض و مرحوم خراسانی ثابت نشده است که

بر خلاف اجماع یا مذهب باشد. ⁽¹⁾

فرق غِناء و موسیقی

بعضی گمان می کنند که غِناء و موسیقی با هم فرق می کند بر همین اساس می گویند: آنچه را که اسلام حرام کرده است غِناء می باشد ولی موسیقی اشکال ندارد و اینک به نظر اهل فن توجه فرمایید.

سابقه موسیقی در ایران

علامه شهید مطهری (ره) می فرماید:

غِناء و موسیقی در ایران سابقه طولانی دارد. بعد به نقل از کتاب تاریخ ایران می گوید: (بهرام گور از هند دوازده هزار رامشگر و نوازنده درآورد). ⁽¹⁾

بعد به نقل از کتاب فجر اسلام می گوید:

(بهرام دستور داد مردم نصف روز کار کنند و نیمی دیگر را به عیش و عشرت بگذرانند، باده بنوشند و نوای موسیقی بنوازند. از این رو مقام آوازه خوانان اوج یافت. روزی بر گروهی عبور کرد که می نوشیدند ولی نمی نواختند. پرسید: کو آوازه خوان؟ جواب دادند: می خواستیم از وجودشان استفاده کنیم. اما هزینه شان به واسطه کمیابی زیاد است بهرام نامه ای به پادشاه هند نوشت و رامشگر (خواننده، نوازنده) خواست دوازده هزار رامشگر از هند آمدند و بهرام آنها را به شهرهای ایران تقسیم نمود). ⁽¹⁾

بعد می افزاید: عرب با موسیقی و غِناء جز به صورت بسیط و ساده اش آشنا نبود، پس از امتزاج با ایرانیان، لهو و غِناء به سرعت انتشار یافت … برعکس ائمه اهل بیت علیهم السلام شدید مخالفت کردند که در فقه و حدیث منعکس است. ⁽¹⁾

مرحوم دهخدا در لغت نامه اش می گوید:

موسیقی از ایران به عرب نقل شد و از آنجا به زمان حَکَم بن هِشام به توسط زرقون (زرگون) و عیون به اندلس و از اندلس به دیگر قسمت های اروپا. ⁽²⁾

موسیقی از نظر اسلام

⁽¹⁾ در آیات قرآن کریم و همچنین در روایات، کلمه موسیقی یا موزیک یا معادل آن از کلمات عربی سراغ ندارم؛ در قرآن کریم که قطعا نیست و در روایات هم تا آنجا که در خاطرم هست، سراغ ندارم. فقهای ما وقتی می خواستند درباره حکم موسیقی در اسلام صحبت کنند، مطلب را تحت عنوان حکم «غِناء» در اسلام از یک طرف و همچنین حکم «آلات لهو» از طرف دیگر مطرح کردند. در کتاب های فقهی، یک جا بحث درباره غِناء و در کنار آن بحث درباره آلات لهو دیده می شود.

کلمه «لهو» در چند جای قرآن کریم آمده است. از جمله در سوره جمعه که شاید شنیده باشید:

«وَ اِذا رَاَوْا تِجارَةً اَوْ لَهْوا انْفَضُّوا اِلَیْها وَ تَرَکُوکَ قائِما» ⁽¹⁾

روش گروهی از مسلمان @های سست ایمان این بود که در هنگام نماز جمعه و موقعی که پیغمبر صلی الله علیه و آله مشغول خطبه بود، اگر صدای ساز و نوا در بیرون از مسجد بلند می شد یا صدای طبل کاروان تجارتی که از بیرون مکه رسیده بود، به گوششان می رسید برای تماشای بساط طربی که آنجا بود یا برای اینکه فرصت از دستشان نرود برای معامله با کاروان، قبل از اینکه دیگران به این قافله و

کاروان تجاری برسند از پای خطبه پیغمبر صلی الله علیه و آله که در نماز جمعه ایراد می کرد پا می شدند و می رفتند. در این آیه از این افراد انتقاد شده است و می افزاید:

«قُلْ ما عِنْدَ اللّهِ خَیْرٌ مِنَ اللَّهْوِ وَ مِنَ التِّجارَةِ وَ اللّهُ خَیْرُ الرّازِقینَ».

شما نباید به عنوان تجارت و کارهای تجاری یا به عنوان تفریح و سرگرمی از پای خطبه پیغمبر صلی الله علیه و آله در نماز جمعه بلند شوید و بروید، زیرا سودی که خدا در سنت های خود برای مردم باایمان و درستکار مقدر و مقرر کرده، به مراتب از سودی که شما از حضور در مراسم شادی و طرب و یا لهو و سرگرمی یا پیشدستی در تجارت یا کاروان تازه رسیده نصیبتان می شود، بیشتر است.

غالبا این طور گفته اند که منظور از لهو در اینجا همان صدای شیپور و نقاره و طبل و این جور چیزهایی بوده که کاروان های تجارتی معمولاً وقتی از بیرون

وارد شهر می شدند، می زدند تا مردم خبر بشوند که این قافله تجارتی وارد شهر شده و برای معامله با قافله بیایند. عده ای از مردم برای تماشا و سرگرمی می رفتند و خود این سر و صداها و علاوه بر این اصلاً دیدن و تماشای قافله یک سرگرمی بود. یک عده هم برای تجارت و معامله می رفتند.

اما از این آیه نمی شود برای حرام بودن موسیقی و حرام بودن لهو استفاده کرد. حتی می شود گفت که آیه درصدد این است که بگوید چرا این ها نماز پیغمبر را ترک کردند و رفتند، همین طور که با استفاده از این آیه نمی شود گفت که تجارت حرام است.

در چند آیه دیگر از قرآن کلمه «اَللَّغْو» آمده و بعضی از فقها «لغو» را هم همان «لهو» معنی کرده اند و در آن آیات هم از لغو نکوهش شده اما باز در

حرام بودن لهو استفاده نمی شود.

در سوره مؤمنون در آیه سوم در صفات مؤمنان گفته می شود:

«وَ الَّذینَ هُمْ عَنِ اللَّغْوِ مُعْرِضُونَ»

آنها کسانی هستند که از لغو یعنی از لهو اعراض می کنند. «لغو یعنی بیهوده و لهو یعنی سرگرمی. مؤمنان کسانی هستند که از بیهوده روی می گردانند».

در آیه 72 از سوره فرقان در صفات بندگان پاک گفته می شود:

«وَ الَّذینَ لا یَشْهَدُونَ الزُّورَ وَ اِذا مَرُّوا بِالَّلغْوِ مَرُّوا کِراما».

آنها کسانی هستند که شهادت به باطل نمی دهند (و در مجالس باطل شرکت نمی کنند)و هنگامی که با لغو و بیهودگی برخورد کنند بزرگوارانه از آن می گذرند.

یا در آیه 55 از سوره قصص:

«وَ اِذا سَمِعُوا اللَّغْوَ اَعْرَضُوا عَنْهُ».

وقتی که لغو به گوش آنها می خورد اعراض می کنند و روی می گردانند.

این آیات، خواه «لغو» به معنی «لهو» و خواه «لغو» به معنی «لغو» باشد و یا اصلاً معنی مستقلی داشته باشد، ظاهر مطلب این است که از این آیات در اثبات حرمت موسیقی نمی توان استفاده کرد.

بنابراین می توان گفت که در آیات قرآن کریم آیه ای که بتوانیم از آن حرمت موسیقی و بطور کلی حتی حرمت لغو و حتی حرمت غِناء را استفاده کنیم، موجود نیست.

این درباره آیات. اما درباره روایات. روایات بسیاری درباره غِناء هست که از این روایات کم و بیش برای حرمت غِناء استفاده می شود. روایاتی هم درباره ساز

زدن، تنبور زدن و این جور چیزها هست که به آنها آلات طرب و آلات لهو گفته می شود. این روایات هم کم و بیش بر حرام بودن استفاده از این وسایل دلالت می کند و این روایات هم در میان کتب شیعه و هم در کتب اهل سنت موجود می باشد. درباره این روایات باید اجمالاً گفت که این روایات می خواهد بگوید غِناء و همچنین استفاده از آلات طرب از قبیل ویلن و انواع دیگر سازها مانند تار و تنبک، حرام است.

بعضی از فقها این طور استنباط کرده اند که این روایات نمی خواهد بگوید که موسیقی به طور کلی حرام است بلکه این ها می خواهد بگوید، این بساط مجالس لهو و لعب، این بساط مجالس خوشگذرانی که در زمان امامان معصوم علیهم السلام و در زمان پیشوایان اسلامی در خانه های ثروتمندان، حکام، فرمانداران، صاحبان

ثروت و قدرت معمول بوده، مجموعا حرام است. در حقیقت این روایات درصدد بیان حرمت آن سبک موسیقی و آن سبک مجالس عیاشی که در زمان پیشوایان دینی ما در خانه ها و در محل زندگی بسیاری از اشراف و ثروتمندان معمول بوده، می باشد. و این مجالس، مجالسی بوده که در آن خوانندگی به عنوان نمک آش استفاده می شده، یعنی خوانندگی و نوازندگی برای تشویق شرکت کنندگان به گناهان دیگر بوده است. اصلاً این نوع خوانندگی و نوازندگی به این معنا که در آن مجالس، زنان با مردان شرکت می کردند و مجالس، مجالس عیاشی، هوسرانی، هرزگی، زنا، فسق و فجور بوده و ترانه هایی که تشویق کننده به این کار بوده، حرام است.

بنابراین خلاصه مطلب چنین است:

آوازه خوانی حرام نیست و هر نوازندگی

حرام نیست. آن نوع از آوازه خوانی و آن نوع از نوازندگی که شنونده یا حاضرانِ در یک مجلس را به گناه می کشاند و اهتمام آنها را به رعایت قوانین پاکی و تقوی ضعیف می کند و اراده آنها را برای گناه نکردن و به گناه آلوده نشدن سست می کند و آنها را به شرکت در فساد و گناه تشویق می کند، این نوع موسیقی حرام است. اما اگر آوازه خوانی یا حتی موسیقی ای هست که این اثر را ندارد، حرام نیست. این رأی برخی دیگر از دانشمندان و فقهاست که این روایات را این طور فهمیده اند.

بنابراین درباره موسیقی در اسلام می توان این طور گفت که: «هر نوع آوازه خوانی و هر نوع موسیقی که شنونده را به شهوترانی و مخصوصا به بی پروایی در گنهکاری می کشاند و شنونده را برای ارتکاب فسق و فجور و کارهای

خلاف عصمت و پاکی و تقوی بی پروا می کند و انگیزه های شهوت را در او چنان برمی انگیزد تا در ارتکاب گناه، خدا، قانون خدا، تعالیم پیغمبران، رعایت پاکی و تقوی و رعایت ارزشهای عالی انسانی را ولو موقتا فراموش کند در اسلام حرام است. این قدر مسلم است. اما نمی شود گفت که آوازه خوانی ها و موسیقی های دیگر به طور مسلم در اسلام حرام شده است».

حالا توجه می کنید به این که حتی کلمه لهو و به خصوص کلمه لغو هم چقدر با این نوع موسیقی مناسب است. در کلمات فقها گفته می شود: «اَللَّهْوُ ما یَنْهی عَنْ ذِکْرِ اللّه: لهو آنی است که آدمی را از یاد خدا غافل کند».

این «از یاد خدا غافل کردن»، می خواهد مرحله خاصی از غفلت از یاد خدا را بیان کند و آن مرحله خاص این است که آدم باایمان، هر وقت با گناهی و لغزشی

روبه رو می شود، خود به خود به یاد خدا می افتد. اینکه چون این کار حرام است و خدا گفته نکن، پس نکنم. این حالت که برای یک انسان باایمان در برخورد با گناه دست می دهد یکی از ضامن های مؤثر در حفظ پاکی و فضیلت در مردم است.

اصلاً یکی از مهمترین ارزش های ایمان این است که «ایمان پلیس باطن است». وقتی انسان تک و تنها هم نشسته و با گناهی روبه رو می شود، ایمان درونی و وجدان الهی و بر او نهیب می زند که خدا ناظر اعمال توست! نکن! این نوع توجه به خدا از مهم ترین ارزشهای تربیت های دینی است.

بنابراین خود به خود آن نوع موسیقی و آن نوع از آوازه خوانی که در آدمی این توجه را ضعیف کند تا آن حد که انسان وقتی با گناه روبه رو می شود اصلاً دیگر یادش نباشد که خدایی هست و بی پروا گناه کند و حتی با شوق و رغبت به گناه

آلوده شود، البته حرام است. من فکر می کنم که اگر هیچ آیه و هیچ روایتی هم در این باره نبود و فقط ما بودیم و تعالیم اسلام و بلکه تعالیم ادیان درباره ارزش ایمان، استنباط می کردیم که این نوع موسیقی حرام است.

خلاصه می کنم: بسیاری از ترانه هایی که مخصوصا زن های ترانه خوان می خوانند، وقتی در مجلسی خوانده می شود و عده ای را در ارتکاب گناه بی اختیار می کند، این نوع آوازه خوانی و ترانه خوانی حرام است. بنابراین آن نوع موسیقی ها، آن نوع ترانه ها، نوازندگی ها و خوانندگی ها که در شنونده این اثر را بگذارد که او را در ارتکاب گناه بی پروا کند به طوری که در برخورد با گناه اصلاً یاد خدا نباشد یا یاد خدا برایش آن قدر ضعیف شده باشد که او را نتواند از گناه باز بدارد و این ضعف و این تضعیفِ یاد خدا نتیجه این خوانندگی و نوازندگی

باشد، چنین خوانندگی و چنین نوازندگی که این اثر تضعیف کننده ایمان و پروای از گناه را داشته باشد، حرام است.

این را می توان به عنوان «نظر قطعی اسلام درباره موسیقی» گفت. اما آیا هر نوع خواندن و هر نوع نواختن که این اثر را نداشته باشد، به صرف اینکه خوانندگی است، می توان گفت حرام است یا نه مورد تردید است. قدر مسلم این است که از مسلمات اسلام نیست و آن را به حساب رأی همه علمای اسلام و فقهای اسلام و حتی رأی همه فقهای شیعه هم نمی شود گذاشت.

غِناء و موسیقی از دیدگاه قرآن کریم

1 عَنْ اَبی بَصیر قالَ: سَألْتُ اَبا عَبْدِاللّه ِ علیه السلام عَنْ قَوْلِ اللّهِ عَزَّوَجَلَّ: «فَاجْتَنِبُوا الرِّجْسَ مِنَ الاَْوْثانِ وَ اجْتَنِبُوا قَوْلَ الزُّورِ» قال: اَلْغِناءَ.

ابوبصیر می گوید: از امام جعفرصادق علیه السلام درباره سخن خدای تعالی که

می فرماید: «از پلیدی ها، از بت ها اجتناب کنید و از سخن باطل و بی اساس بپرهیزید». ⁽¹⁾سؤال کردم، امام علیه السلام فرمود:

منظور غِناء(آواز طرب انگیز)است.⁽²⁾

2 عَنْ اَبی عَبْدِاللّه ِ علیه السلام قالَ فی قَوْلِ اللّهِ عَزَّوَجَلَّ «فَاجْتَنِبُوا الرِّجْسَ مِنَ الاَْوْثانِ وَ اجْتَنِبُوا قَوْلَ الزُّورِ» قالَ: الرِّجْسُ مِنَ الاَْوْثانِ الشِّطْرَنْجُ وَ قَوْلُ الزُّورِ الْغِناءُ.

امام جعفر صادق علیه السلام درباره این آیه شریف فرمود:

منظور از پلیدی شطرنج و مراد از سخن باطل غِناء «آواز طرب انگیز» است.⁽³⁾

3 عَنْ اَبی عَبْدِاللّه ِ علیه السلام قالَ فی قَوْلِه عَزَّوَجَلَّ: «وَ الَّذینَ

لا یَشْهَدُونَ الزُّورَ» قالَ: اَلْغِناء.

امام جعفر صادق علیه السلام در مورد سخن خدای تعالی که می فرماید: «بندگان خاص خداوند کسانی هستند که هرگز شهادت به باطل نمی دهند». ⁽¹⁾فرمود:

منظور «غِناء» است.⁽²⁾

4 «و لا یَشْهَدُونَ الزُّورَ» اَیْ مَجالِسَ اَلفُسّاقِ وَ لا یَحْضُرُونَ الْباطِلَ …

در تفسیر جوامع الجامع آمده است منظور از این آیه این است که بندگان خاص خداوند در مجالس بی فایده و بدکاران شرکت نمی کنند.⁽³⁾

5 عَنْ اَبی جَعْفَرٍ علیه السلام قالَ: سَمِعْتُهُ یَقُولُ: الْغِناءُ مِمّا وَعَدَ اللّه ُ عَزَّوَجَلَّ عَلَیْهِ النّارَ وَ تَلا هذِهِ الایَةَ: «وَ مِنَ النّاسِ مَنْ یَشْتَری لَهْوَ الْحَدیثِ لِیُضِلَّ عَنْ سَبیلِ اللّهِ بِغَیْرِ عِلْمٍ وَ یَتَّخِذَها هُزُوًا اوُلئِکَ لَهُمْ عَذابٌ مُهینٌ».

امام محمد باقر علیه السلام فرمود:

غِناء از جمله چیزهایی است که خداوند برای ارتکاب آن وعده عذاب جهنّم داده است. سپس آن حضرت این آیه شریف را تلاوت فرمود:

بعضی از مردم هستند که سخنان بیهوده خریداری می کنند تا مردم را از روی جهل و نادانی از راه خداوند گمراه کنند. و به دنبال آن، آیات الهی را مسخره

می کنند. خداوند بدین عمل آنها را به عذاب خوار کننده ای مبتلا می سازد⁽¹⁾

6 اَبا عَبْدِاللّه ِ علیه السلام یَقُولُ: اَلْغِناءُ مَجْلِسٌ لا یَنْظُرُ اللّهُ اِلی اَهْلِه وَ هُوَ مِمّا قالَ اللّهُ عَزَّوَجَلَّ: «وَ مِنَ النّاسِ مَنْ یَشْتَری لَهْوَ الْحَدیثِ لِیُضِلَّ عَنْ سَبیلِ اللّهِ».

امام صادق علیه السلام فرمود:

مجلس خوانندگی لهو و باطل، مجلسی است که خداوند به اهل آن نمی نگرد (آنها را مورد لطفش قرار نمی دهد) و این مصداق همان چیزی است که خداوند عزّوجلّ فرموده: «بعضی از مردم هستند که سخنان بیهوده خریداری می کنند تا مردم را از روی جهل و نادانی از راه خدا گمراه سازند».⁽²⁾

مردی می گوید: نزد امام صادق علیه السلام بودم، کسی به ایشان گفت: پدر و مادرم فدای شما باد، همسایگان من کنیزانی دارند که آواز می خوانند و با عُود (یکی از آلات موسیقی) می نوازند. من هنگامی که برای قضای حاجت می روم، چه بسا نشستن خودم را طول می دهم تا صدای آنها را بیشتر بشنوم!!

امام علیه السلام فرمود:

این کار را انجام مده! در روز قیامت در برابر خداوند هیچ عذر و بهانه ای نداری. مگر سخن حق تعالی را در قرآن کریم نشنیده ای که می فرماید: «گوش و چشم و دل همگی مسئولند و در برابر کارهایی که انجام داده اند از آنها سؤال می شود». ⁽¹⁾

مرد گفت: به خدا سوگند گویا تا به حال این آیه قرآن را از غیرعرب و عرب نشنیده بودم. دیگر به خداوند این کارها را انجام نمی دهم و از او آمرزش می طلبم.

بعد امام علیه السلام فرمود:

برخیز و غسل کن وآنچه می توانی نماز بخوان، چون تاکنون به گناه بزرگی مشغول بودی و چقدر حال بدی داشتی اگر براین حال می مردی!⁽¹⁾

7 «وَ الَّذینَ هُمْ عَنِ اللَّغْوِ مُعْرِضُونَ» یَعْنِی عَنِ الْغِناء وَ الْمَلاهی.

مؤمنان کسانی هستند که از هرگونه لغو و سخن بیهوده دوری می کنند. (یکی از مصادیق لغو، غِناء و آلات لهو می باشد)⁽²⁾

غِناء و موسیقی از دیدگاه روایات

مؤَسّس موسیقی کیست؟

8 امام صادق علیه السلام می فرماید:

«لَمّاماتَ آدَمُ علیه السلام و شَمِتَ به اِبْلیسُ وَ قابیلُ فَاجْتَمَعا فِی الاْرْضِ فَجَعَلَ اِبْلیسُ وَ قابیلُ الْمَعازِفَ وَ الْمَلاهِیَ شَمائَةَ بِآدَمَ علیه السلام فَکُلُّ ماکانَ فِی الاْرضِ مِن هذا الضَّرْبُ الَّذی یَتَلَذَّذُ بِهِ النّاسُ فَاِنَّما هُوَ مِنْ ذاکَ».

وقتی حضرت آدم علیه السلام رحلت نمود، ابلیس و قابیل با رحلت او خوشحال شدند. آن دو در اجتماعی شرکت جستند و به نشانه شادی برای مرگ آدم علیه السلام از تنبورها و وسائل لهو (موسیقی) استفاده کردند. پس هر کسی در روی زمین از

این وسایل لذّت می برد از پیروان راه ابلیس و قابیل می باشد. ⁽¹⁾

9 رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود:

«کانَ اِبْلیسُ اَوَّلَ مَنْ تَغَنَّی: ابلیس اوّلین کسی بود که مرتکب غِناء شد».⁽²⁾

10 امام جعفر صادق علیه السلام فرمود:

«مَنْ اَنْعَمَ اللّه ُ عَلَیْهِ بِنِعْمَةٍ فَجاءَ عِنْدَ تِلْکَ النَعْمَةِ بِمِزْمارٍ فَقَدْ کَفَرَها وَ مَنْ اُصیبَ بِمُصیبَةٍ فَجاءَ عِنْدِ تِلْکَ الْمُصیبَةِ بِنائِحَةِ فَقَدْ کَفَرَها».

کسی را که خداوند سبحان نعمتی به او عطا کند و او در اثر نعمت به وسایل آوازخوانی و موسیقی رو کند با این عملش تا سیاسی حقّ تعالی را مرتکب شده و

همچنین کسی که مصیبتی (برای امتحان و …) به او برسد و آه و ناله کند او هم کفران نعمت نموده است. ⁽¹⁾

نکته هایی از آیات و روایات درباره موسیقی

1 شایان ذکر است که بعضی از وسایل غِناء مثل تنبور، عود، نی، دایره و … که در روایات بیان شده ازباب ذکر نمونه برای وسایل لهو آن زمان است. بنابراین هرگونه وسیله آوازخوانی و موسیقی که به عنوان مکمّل جلسات عیش و نوش استفاده شود حرام است.

2 آیات و روایات این باب فرقی بین انواع موسیقی نگذاشته است. بنابراین

فرقی بین موسیقی محلّی و غیر محلّی، اصیل ایرانی و غیر اصیل، سنّتی و

غیر سنّتی و … نیست. آنچه ملاک و معیار است اینکه موسیقی لهوی (به گونه ای که شبیه آهنگ هایی باشد که به طور معمول نوازندگان می نوازند) حرام است، گرچه اصیل ایرانی و سنّتی و محلّی و … باشد).

3 از آیات متعدد قرآن کریم استفاده می شود کسانی که به دنبال آوازخوانی و موسیقی حرام می روند به تدریج کارشان به جایی می رسد که دین و آیات الهی و پیامبران و بندگان مؤمن حقّ تعالی را مورد تمسخر قرار می دهند. از همین رو قرآن کریم می فرماید: آن دسته از مردم که دنبال سخنان باطل می روند آن قدر غرق در گناه می شوند که مردم را گمراه می کنند و آیات الهی را هم مورد تمسخر

قرار می دهند.⁽¹⁾

4 باید توجه داشت که شیطان با حیله های مختلف برای اغوای انسان وارد می شود. چه بسا ممکن است انسان در اثر غفلت به اسم عزاداری سالار شهیدان و سایر ائمه علیهم السلام دچار غِناء شود. در حالی که مراجع عالیقدر غِناء را حرام می دانند اگرچه در خواندن قرآن و مرثیه و عزاداری باشد.

5 در واقع دین مجموعه ای از قوانین الهی است که خداوند برای سعادت بشر

به وسیله پیامبران به مردم ابلاغ کرده است و مسلمان واقعی کسی است که تمام

این مجموعه را بپذیرد و به آن عمل نماید. ⁽¹⁾نمی شود به بعضی از آن عمل کرد و از بعضی دیگر دوری جست. بنابراین کسی که دنبال گناه و آهنگ های هوس انگیز می رود اگرچه به ظاهر دم از ایمان بزند، عملش نشان می دهد که او از درون اعتقاد واقعی ندارد. این همان صفت نفاق است که به تدریج به کمک موسیقی در انسان رشد، می کند! و بر همین اساس امام جعفر صادق علیه السلام فرمود:

این غِناء و موسیقی مطرب لانه نفاق است.

6 در روایات می خوانیم: «اَلْغِناءُ رُقْیَةُ الزّنا»، غِناء انسان را به تدریج به زنا می کشاند. زیرا شیطان نمی گذارد افرادی که دنبال آوازخوانی و آوازخوانان و

اهل موسیقی حرام می روند در حدّی از معصیت باقی بماند بلکه او سعی می کند این گونه اشخاص را روز به روز بیشتر در باتلاق گناه غرق کند. مجالس گناه نخست با موسیقی آغاز می شود و آنگاه کف زدن و رقص و بعد از آن درآمیختگی زن و مرد و تحریک قوای شهوت مخصوصا در جوانان … را به دنبال دارد. وقتی چنین محافلی به وجود آید زمینه برای بی عفّتی ها و زنا آماده می شود.

این قبیل افراد ابتدا کار را با موسیقی در مجالس خصوصی و خانوادگی و بعد از آن در دانسینگ ها و کلوپ های شبانه شروع کردند و سپس دست زدن و رقصیدن و درآمیختگی زن و مرد و شراب خواری و زنا … را به دنبال آن مرتکب شدند.

7 به علاوه از روایات استفاده می شود که: گناه و آهنگ های هوس انگیز سبب قطع برکات از جامعه و نزول عذاب می شود.

رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود:

کسانی که به وسایل لهو و گناهان مبتلا می شوند باید منتظر بادهای سرخ و خواری و ذلت و فرورفتن در زمین باشند. ⁽¹⁾

یکی از امور مسلّم در قرآن کریم این است که تقوا و عمل صالح باعث نزول خیر و برکات از جانب خداوند و ظلم و فساد در جامعه هم باعث فرود آمدن عذاب می شود. و با مطالعه تاریخ گذشتگان این اصل مسلّم قرآنی کاملاً

هویدا است. ⁽¹⁾

*****.

8 از آیات استفاده می شود که زدن دایره در مراسم عروسی با شرایطی اشکال ندارد از جمله شرایط جدا بودن مجلس زنان و مردان است و اینکه زدن دایره به حدّ غِناء نرسد.

و چه نیکوست به جای استفاده از این گونه آلات که امکان دارد انسان در حرام وارد شود در جشن ها و عروسی ها، مؤمنین از مداّحان اهل بیت علیهم السلام با سرودن اشعار مناسب در توحید و نبوت و فضایل ائمه معصومین علیهم السلام استفاده کنند.

عواقب موسیقی غیرمجاز در بعضی از احادیث

عواقب موسیقی غیرمجاز در بعضی از احادیث

مرگ ناگهانی و قبول نشدن دعا

11 امام صادق علیه السلام فرمود:

«بیْتُ الْغِناءِ لا تُؤْمِنُ فیهِ الفَجیعَةَ وَ لا تُجابَ فیهِ الدَّعْوَةُ وَ لا یَدْخُلُهُ المَلَکَ».

خانه ای که در آن غِناء باشد، از مرگ و مصیبت دردناک ایمن نیست و دعا در آن به اجابت نمی رسد و فرشتگان وارد آن نمی شوند. ⁽¹⁾

12 از امام صادق علیه السلام در مورد غِناء سؤال شد امام علیه السلام فرمود:

«لا تَدْخُلُوا بُیُوتا، اللّهُ مُعْرِضٌ عَنْ اَهْلِها».

به منازلی که اهل آن به خاطر انجام معصیت (و گوش دادن به موسیقی حرام) از رحمت خداوند دور شده اند وارد نشوید.⁽¹⁾

سبب نفاق

13 امام صادق علیه السلام فرمود:

«ضَرْبُ الْعیدانِ یُنْبِتُ النِّفاقَ فِی الْقَلْبِ کَما یُنْبِتُ الْماءُ الْخُضْرَةَ».

نواختن موسیقی (مثل تار و …) نفاق را در دل می رویاند همان طوری که آب سبزه را می رویاند.⁽²⁾

14 رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود:

«اِنَّما نُهیتُ عَنْ صَوْتَیْنِ اَحْمَقَیْنِ فاجِرَیْنِ: صَوْتٌ عِنْدَ نَغْمَةِ لَهْوِ وَ مَزامیرِ الشَّیْطانِ، وَ صَوْتٌ عِنْدَ مُصیبَةِ خَمْشِ وُجُوهٍ، و شَقِّ جُیوبِ، وَرَنَّةُ شَیْطانِ».

من شما را از دو صدای بیهوده و فریبنده منع می کنم: یکی صدای نغمه های لهو و آواز شیطان که گمراه کننده است و دیگری شیون در وقت رسیدن مصیبت که خراشیدن صورت، پاره کردن یقه و آواز و گریه شیطانی در آن باشد.⁽¹⁾

رفتن برکت

15 حضرت محمد صلی الله علیه و آله فرمود:

لا تَدْخُلُ الْمَلائِکَةُ بَیْتا فیهِ خَمْرٌ اَوْ طُنْبُورٌ اَوْ نَرْدٌ، وَ لا تُسْتَجابُ دُعاؤُهُمْ،

وَ تُرْفَعُ عَنْهُمُ الْبَرَکَةُ.

فرشتگان به خانه ای که شراب و وسایل موسیقی و قمار (مثل دایره، تنبور، نَرْد) در آن باشد وارد نمی شود. و دعای اهل خانه مستجاب نمی گردد. خیر و برکت هم از آنجا می رود.

عامل زنا

16 رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود:

اَلْغِناءُ رُقْیَةُ الزِّنا

غِناء و (موسیقی حرام) کاری است که انسان را به زنا می کشاند.⁽¹⁾

17 در حدیث آمده:

«… اِیّاکُم وَ الْغِناءَ فَاِنَّهُ یَنْقُصُ الْحَیاءَ، وَ یَزیدُ فِی الشَّهْوَةِ وَ یَهْدِمُ الْمُرُوءَةَ، وَ اِنَّهُ لَیَنُوبُ عَنِ الْخَمْرِ، و یَفْعَلُ ما یَفْعَلُ السُّکْرُ فَاِنْ کُنْتُمْ لابُدُّ فاعِلینَ فَجَنَّبُوهُ النِّساءَ، فَاِنَّ الْغِناءَ داعِیَةُ الزِّنا».

از غِناء و موسیقی دوری کنید زیرا موسیقی حیاء را از بین می برد و سبب زیاد شدن غریزه جنسی می شود. مردانگی را نابود می سازد و هر کاری که شراب می کند موسیقی حرام هم انجام می دهد. و اگر مبتلا به موسیقی شدید از زنان بپرهیزید برای آنکه موسیقی و غِناء انسان را به زنا می کشاند. ⁽¹⁾

اثرات موسیقی

موسیقی و درمان

موسیقی و درمان

موسیقی درمانی (Music therapy) که طی سالیان اخیر توجهات زیادی را در محافل علمی به خود معطوف نموده، حرفه ای درمانی است که با استفاده از موسیقی و ابزارهای موسیقیایی به درمان، توانبخشی و بازتوانی اختلالات مختلف جسمی و رفتاری می پردازد. در واقع موسیقی درمانی، استفاده تخصصی و سازمان یافته از موسیقی یا فعالیت های مرتبط با موسیقی، زیر نظر افراد واجد موسیقی منعکس کننده محدوده وسیعی از عواطف انسانی است و به دلیل جهانی بودن و عدم تعلق به گروه یا ملتی خاص، می تواند کلیه سدهای فرهنگی و زبانی را در نوردیده و برای تمامی انسان ها تجربه ای مشترک فراهم نماید.

از ابتدای تاریخ، بشر از موسیقی برای شفای بیماران استفاده می کرده است. برای مثال؛ ریتم طبل ها در مراسم شفابخش جادوگران و درمان گران نقش مهمی داشته است.

ارسطو می گوید: از موسیقی می توان در بسیاری از شؤون زندگی، تربیت، سرگرمی، درمان، خوشگذرانی و تعدیل احساسات و عواطف استفاده کرد. (منتهی تصریح می کند که گرچه پرکردن اوقات فراغت، امری لازم است، لیکن باید با نوعی از موسیقی مفید و تعالی بخش پر شود).

فارابی موسیقی را با سه خاصیت مطرح می ساخت: احساس انگیز، نشاط انگیز، خیال انگیز و یا تحت شرایطی هر سه خصوصیت را دارا می باشد.

نغمه های موسیقی برحسب ترکیب فواصل و ریتم دارای ارتعاشات خاصی

هستند که با تحریک ارتعاشات سلول های عصبی احساس و انگیزه ای را تقویت، تضعیف و یا منتقل می سازند. اگرچه فواید درمان با موسیقی از دوران های قبل مطرح بوده است، امّا تا قبل از این که در قرن اخیر به عنوان یک رشته تخصصی شناخته شود خوب معرفی نشده است.

امروزه از تأثیر و فواید موسیقی در مراحل مختلف رشد و زندگی انسان (از دوره جنینی تا سالمندی) گیاهان، جانوران سخن به میان می آید و از تغییرات آن بر روی سیستم های حسی حرکتی، هیجانی عاطفی، ترشح غدد، هوشیاری و آگاهی و شناخت فرد بحث می شود.

مقدمه ای بر موسیقی درمانی

شاید تاکنون مطالبی در روزنامه ها، مجلات، محل کارتان یا در بین مردم درباره «موسیقی درمانی» خوانده یا شنیده باشید. موسیقی درمانی یک رشته جدیدی است و فقط به مدت پنجاه سال است که به عنوان یک تخصص کلاسیک و حرفه ای توسعه پیدا کرده است.

بر طبق تعریفی که «انجمن ملی موسیقی درمانی» (N. A. M. T) ارائه داده است، موسیقی درمانی عبارتست از کاربرد موسیقی برای تأمین، حفظ و بهبود سلامت جسمانی و روانی. در واقع موسیقی درمانی کاربرد منظم موسیقی است، به طوری که موسیقی درمانگر مستقیما در یک محیط درمانی، تغییرات دلخواه را در عواطف و رفتار درمان جو ایجاد می کند …

به طور خلاصه در موسیقی درمانی با استفاده از موسیقی، که یک رسانه هنری خلاق است، به افرادی دارای مشکلات گوناگون، به منظور دستیابی به بهداشت روانی و جسمی آنان کمک می شود.

موسیقی درمانگر، اهداف و مقاصد را بر اساس نیازهای خاص درمان جو دنبال می کند. فنون مختلفی برای پیشبرد این اهداف استفاده می شود. برای مثال، آواز خواندن می تواند به افراد مبتلا به بیماری آلزایمر کمک کند تا حافظه دراز مدتشان را به کار اندازد، نواختن آلات موسیقی با همسالان یا درمانگر می تواند مهارت های میان فردی را افزایش دهد و کارکردهای اجتماعی را بهبود بخشد. از همه مهمتر این که افراد احساساتشان را در روشی مطمئن، لذت بخش به وسیله نواختن موسیقی، گوش کردن به موسیقی و به همراه موسیقی بیان می کنند.

البته موسیقی درمانی فقط در خدمت افرادی که دارای انواع مختلف ناتوانی ها هستند به کار برده نمی شود، بلکه در شرایط مختلف پزشکی نیز سودمند است. از جمله کاهش فشار روانی یا درد، زایمان، توانبخشی بیماران سکته ای و مبتلایان به بیماری پایانه (بیمارهایی که علاج ناپذیر و مرگبار هستند، مثل ایدز). مسأله عمده که در اینجا برای درمانگر مطرح است کاهش درد و تحمل آن در شیوه درمان است و یا کمک به بیمار برای دستیابی به کارکردهای بهینه.

موسیقی درمانی رشد فزاینده ای در کشورهای مختلف جهان و در عرض سال های اخیر داشته است و کارهای درمانی متعددی توسط موسیقی درمانگران صورت پذیرفته است و این امر تأکید گردیده که اساسا موسیقی در درمان اشخاص مبتلا به وضعیت های مختلف پزشکی کارآیی بسیاری دارد.

موسیقی سنتی ما با اصالت و ریشه های عمیق فرهنگی قابلیت بسیاری برای گسترش و تدوین های تازه ای از جانب استادان موسیقی دارد.

دکتر داریوش صفوت موسیقی دان برجسته معاصر نقل می کرد که مرحوم عبدالحسین شهبازی بیست دقیقه در کنار بستر بیماری که پزشکان از او قطع امید کرده بودند سه تار نواخته و پس از 20 دقیقه حال بیمار بهبود یافته و خطر رفع شده است. ⁽¹⁾

اثرات مثبت موسیقی بر روی مغز و قدرت حافظه

با وجود موروثی بودن هنر موسیقی در افراد تمرینات مداوم با یک وسیله موسیقی نیز می تواند عامل افزایش ماده خاکستری در کورتکس⁽¹⁾شنوایی مغز باشد.

موسیقی دانان ماده خاکستری بیشتری در مغز خود دارند و همین ماده خاکستری مسؤول پردازش داده های مربوط به موسیقی است. این کشف جدید تا حدودی بیانگر این واقعیت است که هنر و ذوق موسیقی می تواند موروثی باشد نه اکتسابی، اما بعید است که این کشف بتواند بحث و جدل های طولانی مدت درباره آنچه که یک موتسارت بالقوه را می سازد، مرتفع کند.

با وجود موروثی بودن هنر موسیقی در افراد، تمرینات مداوم با یک

وسیله موسیقی نیز می تواند عامل افزایش ماده خاکستری در کورتکس شنوایی مغز باشد. جدیدترین تحقیقات انجام شده در این خصوص توسط یک تیم تحقیقاتی از دانشگاه هایدلبرگ در آلمان ارائه شده است.

عصب شناسان با پخش فرکانس های متفاوتی از اصوات گوناگون برای 3 گروه موسیقی دانان (نوازندگان) حرفه ای، موسیقی دانان آماتور و افراد عامی پاسخ ها و عکس العمل های مغز آنها را ضبط کردند. بخشی از مغز که محققان بر روی آن بررسی و مطالعه می کردند ناحیه ای است تحت عنوان شِکَنج هِسِل که در داخل کورتکس شنوایی قراردارد، یعنی ناحیه ای از مغز که مسؤول درک اصوات است.

محققان دریافتند موسیقی دانان حرفه ای در مقایسه با افراد عامی و معمولی پاسخ های شدیدتری به اصوات از خود نشان می دهند و افراد آماتور نیز در یک

حد متوسط بین این دو گروه قرار می گیرند. سپس آنها با استفاده از تکنیک های عکسبرداری از مغز، شکنج هسل را اندازه گیری کردند و مشخص شد که این ناحیه از مغز نیز در موسیقی دانان حرفه ای بزرگ تر از سایر گروه ها است و میزان ماده خاکستری مغزشان 130 درصد بیشتر از سایرین است.

دکتر پیتر اشنایدر که رهبری این تحقیقات را برعهده دارد در گفت و گو با شبکه خبری بی بی سی گفت: «زیاد بودن ماده خاکستری در مغز موسیقی دانان حرفه ای به نظر می رسد تا حد زیادی تحت تأثیر عوامل ژنتیکی باشد، اما در این مورد نیز مطابق معمول فقط ژن ها نقش آفرین نیستند. بلکه عوامل محیطی همچون زندگی و بزرگ شدن در یک خانواده اهل موسیقی نیز در این قضیه دخیل است، به خصوص این که کودکان در چنین خانواده هایی می آموزند که

چطور «گوش شنوایی» برای موسیقی داشته باشند. به اعتقاد وی شنیدن موسیقی و ترانه از دوران کودکی تأثیرات شگرفی از خود به جا می گذارد. دانشمندان معتقدند استعداد موسیقی تا سن 9 سالگی تقریبا شکل می گیرد و بعد از این سن دیگر افزایش نخواهد یافت، اما در پاسخ به این پرسش که بالاخره یک موسیقی دان بزرگ چطور ساخته می شود، باید گفت: هم عوامل وراثتی و هم عوامل محیطی هر دو نقش دارند، اما عوامل ژنتیکی به تنهایی کافی نیست و عوامل محیطی خاصی را می طلبد تا این استعداد بالقوه به فعل درآید.

دکتر باب کارلیون، از واحد تحقیقات علوم مغزی دانشگاه کمبریج انگلستان، به شبکه بی بی سی گفت: «مشکل اساسی این سلسله پژوهش ها این است که ما

واقعا نمی دانیم در اثر تمرینات مداوم، شِکَنْجِ هِسِل ⁽¹⁾بزرگ تر می شود یا افرادی که «شِکَنجِ هِسِل» بزرگ تری دارند در نهایت موسیقی دان خوبی می شوند! این همان نکته اساسی است که هنوز محققان بر سر آن اتفاق نظر ندارند و شواهد محکمی در این خصوص تاکنون یافت نشده است».

اسکن های مغزی نشان می دهد که مغز ما به هنگام شنیدن موسیقی از بخش های گسترده ای در درون خود استفاده می کند، به طوری که زیر و بم بودن و ریتم یک موسیقی در نیمکره چپ مغز ما پردازش می شود و طنین و ملودی موسیقی در نیمکره راست مورد پردازش قرار می گیرد.

پروفسور گوتفراید یکی دیگر از کارشناسان آلمانی است که به طور مجزا روی این موضوع پژوهش کرده است. وی هم زمان بر روی 15 موسیقی دان