جلسه 1390/02/18

بسم الله الرحمن الرحیم



موضوع: آیا در ثبوت آمیزش با زن میت و مرده، اقرار واحد کافی است؟

 بحث ما راجع به ثبوت مسئله ی آمیزش و نزدیکی با میت است، قبلاً گفتیم که ثبوتش یا بیّنة است یا با اقرار، بیّنة را بحث نمودیم و گفتیم آیا دو نفر کافی است یا حتماً باید چهار نفر باشند؟

  در پاسخ عرض کردیم که اگر این عمل زنا محسوب می شود، حتماً باید چهار نفر باشد، اما اگر آن را زنا تلقی نکنیم، شهادت و قول دو نفر هم برای ما کافی است.

  ضمناً روایتی را نقل کردیم که می گوید احترام مؤمن در حال ممات، همانند احترامش در حال حیات است.

 و ما گفتیم که این روایت دلالت ندارد براینکه حتماً باید چهار نفر باشد، فقط دلالت دارد که مؤمن محترم است و باید حیثیتش حفظ شود، اکنون وارد بحث جدید می شویم و آنکه اقرار چگونه است، آیا یکبار اقرار کافی است یا اینکه دو بار، یا چهار بار اقرار کند؟

  ممکن است بگوییم اقرار واحد برای ما کافی است، یعنی اقرار کند که من با میت این عمل زشت را انجام دادم.

  و باز ممکن است بگوییم یکبار کافی نیست، زیرا این عمل زشت یک عمل طرفینی است و به اصطلاح اقرار جانشین شهادت است، اگر در شهادت گفتیم باید دو نفر باشند، در اینجا نیز باید بگوییم که دو بار اقرار کند.

  و اگر در شهادت قائل به چهار نفر شدیم، باید اینجا هم بگوییم چهار بار اقرار کند، چون اقرار تابع شهادت است(الإقرار تابع للشهادة) هر چند نفر را که در شهادت معتبر بدانید، در اقرار نیز همان را بگویید.

  بنابراین، در اقرار نیز مسئله تابع شهادت است، بعضی گفته اند یک بار اقرار کافی است، چرا؟ چون «اقرار العقلاء علی آنفسهم جایز»

  بعضی گفته اند دو بار باید اقرار کند، چون در بیّنه دو نفر شرط است،پس در اینجا هم دوبار اقرار لازم است.

  گاهی می گویند این به منزله زناست، در زنا چهار نفر باید باشد، در اقرار هم باید چهار بار اقرار کند، چون مسئله، مسئله حدود و شبهات است و در شبهات باید احتیاط کرد، پس اقلاً باید بگوییم دو بار اقرار کند، اما اگر بگوییم چهار بار اقرار، این خیلی خیلی بهتر است.

 بحث در باره نزدیکی با میت تمام شد، از اینجا وارد در یک مسئله جدید می شویم، و آن اینکه:

  مسألة: قال المحقق: الأولی: من لاط بمیت کمن لاط بحیّ یعزّر تغلیظاً.

 مسئله جدید این است که اگر کسی با میت نزدیکی کرد، اگر ایقاب کند، حکمش قتل است و اما اگر ایقاب نباشد، باید جلد و شلاق بخورد.

 علاوه براین دو (قتل و جلد) باید تغلیظ هم باشد، یعنی اگر حکمش جلد باشد، باید قبل از جلد، تعزیر هم بشود، و اگر حکمش قتل است، باید قبل از «قتل» تعلیظ و تعزیر هم بشود.

 این یک مسئله ای است که همه فقهای ما می گویند، یعنی اگر کسی با میت نزدیکی کرد، منها حدی که خدا برایش معین کرده است، حتماً باید تغلیظ هم بشود، حتماً باید تعزیر هم بشود، خلاصه دو برابر باید این آدم کتک بخورد، یعنی هم باید حد را بر او جاری کنند و هم تعزیر بشود، از کلمه ی «تعزیر» تعبیر آورده به تغلیظ، غلظت یعنی دو برابر کردن.

  من همه ی اقوال را در اینجا نقل کرده ام، فقهای ما از محقق گرفته تا شهید ثانی و دیگران، شیخ هم در نهایه می گویند، علاوه براین که حد خدا جاری بشود خواه جلد باشد یا قتل، حتماً باید غلظتی در کار باشد، کتکی هم باید به عنوان تعزیر باشد.

سوال

 ممکن است کسی بپرسد که مدرک این مسئله چست؟

جواب

  من مدرکی برای این مسئله پیدا نکردم، هر چند در لسان فقهای ما متضافر است، یعنی همه قبول دارند، اما یک دلیلی برای این مسئله نیست، مگر اینکه کسی از دلیل عقلی استفاده کند و بگوید چون افحش است، این چون گناهش بیشتر است، فلذا باید علاوه بر حد، تغلیظ و تعزیر هم بشود.

 به بیان دیگر، یک موقع انسان با یک موجود زنده این عمل قبیح و زشت را انجام می دهد که حق دفاع از خود دارد، یک موقع با کسی انجام می دهد که حق دفاع از خودش ندارد، یعنی قدرت بر دفاع ندارد، این چون گناهش اغلظ و افحش است، حتماً علاوه براینکه حد بر او جاری بشود، باید تغلیظ هم بشود.

قال المحقق: الأولی: من لاط بمیّت کمن لاط بحیّ، یعزّر تغلیظاً. الشرائع: 4/189.

یقول الشهید الثانی: لأّنه لواط فی الجملة فتتناوله أدلته و أحکامه مع زیادة فحشه، و تحریمه بالموت فیزداد فی الحدّ حیث لا یکون المطلوب قتله بما یراه الحاکم و یعزّر تغلیظاً إذا اُرید قتله فیقدّم علیه التعزیر کما یقدّم التعزیر علی الرجم. المسالک: 15/48.

 و حاصله إنّه إن وجب الجلد هنا لعدم الإیقاب زید فی العقوبة، و أما لو وجب القتل لأجل الإیقاب یعزّر تغلیظاً ثمّ یقتل، و قد تلقاه الأصحاب بالقبول.

قال الشیخ: و حکم المتلوط بالاموات حکم المتلوط بالاحیاء علی السواء، لا یختلف الحکم فی ذلک بل تغلظ عقوبته لانتهاکه حرمة الاموات. النهایة: 708،

و قد جاء ابن إدریس بنفس العبارة. السرائر: 3/468،

و قال الشیخ المفید فی المقنعة: و کذلک حکم المتلوط فی الاموات من الذکران و عقابه فی الدنیا و الآخرة أعظم من عقاب ذلک فی الأحیاء. المقنعة: 790.

 پس اگر انسانی با جوان مرده ای، عمل لواط را انجام بدهد، علاوه بر جلد (اگر ایقاب نکند)، و علاوه بر قتل (اگر ایقاب کند) باید تغلیظ هم بشود، یعنی قبل از اجرای حد، باید تعزیر هم بشود، البته ما دلیلی برای این مسئله نداریم مگر اینکه از ادله ای که در باب زنای میت گفته شد، استفاده کنیم.

حکم فقهی استمناء

 مسئله دوم مسئله استمناء است ، البته اصطلاح فقها استمناء است، ولی اصطلاح روایات خضخصة است، چرا این کلمه را به کار می برند؟ چون کلمه ی «خضخضه» از اسمای اصوات است، گویا آدمی که استمناء انجام می دهد و تنفساتی که در حین آن انجام می دهد، عرب به آن می گوید: خضخصة.

  اما اصطلاح عرب امروزی عبارت است از: «العادة السرّیة». یعنی بجای استمناء، کلمه «العادة السرّیة» را به کار می برند.

  پس در مجموع سه اصطلاح شد:

الف: الإستمناء، ب: الخضخضة،

ج: العادة السرّیة.

 عجیب این است که قسمی از علمای اهل سنت، این عمل را جایز می دانند، در میان فقهای اهل سنت، فقط جناب مالک جایز نمی داند ، بقیه چندان حرمتی برای این کار قائل نیستند، من در کتاب قرضاوی بنام: «الحلال و الحرام» دیدم که ایشان در این کتاب فتوا به جواز استمناء می دهد و می گوید «العادة السرّیه» که همان استمناء باشد جایز است.

دلیل بر حرمت استمناء

 دلیل ما بر حرمت این عمل چیست؟

  دلیل ما آیه شریفه است «وَ الَّذِینَ هُم لِفُرُوجِهِم حَافِظُونَ * إِلَّا عَلَی أَزوَاجِهِم أَو مَا مَلَکَت أَیمَانُهُم فَإِنَّهُم غَیرُ مَلُومِینَ * فَمَنِ ابتَغَی وَرَاءَ ذَلِکَ فَأُولَئِکَ هُمُ العَادُونَ»

  المؤمنون /5- 7.

  هر نوع لذت جنسی را تحریم کرده مگر دو مورد را،: یکی ازواجهم و دیگری ملک یمین، هر نوع تلذذ جنسی حرام است، الا در دو مورد:

1- إِلَّا عَلَی أَزوَاجِهِم، 2- أَو مَا مَلَکَت أَیمَانُهُم، من از این آقایان سوال می کنم که استمناء داخل در کدام یکی از دوتاست، آیا داخل در «عَلَی أَزوَاجِهِم» است؟ همه می دانیم که در این داخل نیست،، آیا داخل در :« أَو مَا مَلَکَت أَیمَانُهُم» است؟ قطعاً در این هم داخل نیست، پس حرام است. «وَ الَّذِینَ هُم لِفُرُوجِهِم حَافِظُونَ»، استمناء در واقع یکنوع اعمال فرج و لذت گیری جنسی است، اسلام می فرماید: مردان مؤمن کسانی هستند که هر نوع لذت جنسی برای آنان حرام است مگر از دو مجرا:

1- إِلَّا عَلَی أَزوَاجِهِم، 2- أَو مَا مَلَکَت أَیمَانُهُم. استمناء داخل در هیچ یکی از این دوتا نیست. این از نظر آیات، اما از نظر روایات، ما روایات زیادی داریم که جوانی در زمان امیر المومنان(علیه السلام) این عمل را انجام داد، حضرت به دستش شلاق زد بگونه ای که دستش قرمز شد و بعداً از بیت المال برایش زن گرفت.

متن عبارت محقق

 المسألة الثانیة: قال المحقق: الثانیة: من استمنی بیده عزِّر، و تقدیره منوط بنظر الإمام. و فی روایة أنّ علیاً(علیه السلام)، ضرب یده حتّی احمرّت، و زوّجه من بیت المال، و هو تدبیر استصلحه لا أنّه من اللوازم.

 و یثبت: بشهادة عدلین أو الإقرار و لو مرّة، و قیل: لا یثبت بالمرّة، و هو وهم. الشرائع: 4/189.

 هذا ما یسمّی بالعادة السرّیة، یقول الشیخ القرضاوی: و قد حرمها أکثر العلماء و استدلّ الإمام مالک بقوله تعالی: «وَ الَّذِینَ هُم لِفُرُوجِهِم حَافِظُونَ * إِلَّا عَلَی أَزوَاجِهِم أَو مَا مَلَکَت أَیمَانُهُم فَإِنَّهُم غَیرُ مَلُومِینَ * فَمَنِ ابتَغَی وَرَاءَ ذَلِکَ فَأُولَئِکَ هُمُ العَادُونَ ». المؤمنونن: 5 - 7

  أقول: و یدل علی الحرمة وراء الآیة الکریمة روایات عن أئمة أهل البیت (علیهم السلام).

روایات

1: محمد بن الحسن باسناده عن محمد بن یحیی، عن أحمد بن محمد، عن محمد ابن سنان، عن طلحة بن زید، عن أبی عبدالله(علیه السلام): «أنّ أمیرالمؤمنین(علیه السلام) اُتی برجل عبث بذکره، فضرب یده حتّی احمرّت ثمّ زوَّجه من بیت المال» الوسائل: ج 18، الباب 3 من أبواب نکاح البهائم و وطی الأموات و الإستمناء. الحدیث1.

 معلوم می شود که یک امر حرامی بوده و الا حضرت تعزیر نمی کرد.

2: و باسناده عن أحمد بن محمد، عن البرقی، عن ابن فضّال، عن أبی جمیلة، عن زرارة، عن أبی جعفر(علیه السلام) قال:

« إنَّ علیاً اُتی برجل عبث بذکره حتی أنزل، فضرب یده حتّی احمرَّت قال: و لا أعلمه إلّا قال: و زوَّجه من بیت مال المسلمین» همان مدرک، الحدیث2

 این دلیل بر این است که از بیت المال می توان جوان را تزویج کرد .

3: و عنه، عن البرقی، عن ثعلبة بن میمون- از اصحاب اجماع است و فقیه،- و حسین بن زرارة قال: سألت أبا جعفر(علیه السلام) عن رجل یعبث بیدیه حتی ینزل، قال:« لا بأس به و لم یبلغ به ذاک شیئاًَ».همان مدرک، الحدیث3،

 باید دانست که این حدیث خلاف مطلوب است، هر چند مرحوم شیخ بر تعزیر حمل کرده است، ولی این حمل بر خلاف ظاهر است، چون ظاهر این است که این روایت تقیة وارد شده است. زیرا روایات اهل بیت (علیهم السلام) بر خلاف این است،

 علاوه براین، خلاف قرآن است و روایتی که بر خلاف قرآن باشد، قابل اخذ نیست.

أقول: حمله الشیخ علی أنّه لیس علیه شئء موظف لا یجوز خلافه بل علیه التعزیر بحسب ما یراه الامام، و یمکن حمله علی التقیّة لما مرّهنا و فی النّکاح، و لما یأتی.

4: أحمد بن محمد بن عیسی فی نوادره عن أبیه قال: سئل الصادق(علیه السلام) عن الخضخضة فقال:

« إثم عظیم قد نهی الله عنه فی کتابه و فاعله کناکح نفسه- عمل استمناء، مانند این است که انسان با خودش لواط کرده باشد - و لو علمت بما یفعله ما أکلت معه- هر گز با غذا نمی خوردم- فقال السائل: فبیّن لی یا ابن رسول الله من کتاب الله فیه، فقال: قول الله: (( فمن ابتغی وراء ذلک فاوُلئک هم العادون )) و هو مما وراء ذلک فقال الرحل: أیّما أکبر؟ الزنا؟ أوهی؟ فقال: هو ذنب عظیم، قد قال القائل بعض الذنب أهون من بعض و الذنوب کلّها عظیم عند الله لأنها معاصی و أن الله لا یحب من العباد العصیان، و قد نهانا الله عن ذلک لأنّها من عمل الشیطان و قد قال: (( لا تعبدوا الشیطان إن الشیطان کان لکم عدو فاتخذوه عدوًّا إنما یدعوا حزبه لیکونوا من أصحاب السعیر )). همان مدرک، الحدیث 4.

خلاصه ی مطالب

 پس تا کنون سه مسئله را خواندیم:

الف: در نزدیکی با میت زن، چند بار اقرار کافی است، یک بار، یا دو بار یا چهار بار؟

  گفتیم تابع شهادت است، هر چه در شهادت گفتیم، در اقرار نیز همان را می گوییم.

ب: اگر کسی با میت لواط کند، حکمش چیست؟ حکمش رجم است اگر ایقاب کند، جلد است اگر ایقاب نکند، فقهای ما گفته اند که علاوه بر حد، باید تعزیر و تعلیظ هم بشود.

  ما گفتیم روایت در این زمینه نداریم، مگر روایت ابن ابی یعفور در زنا.

ج: مسئله سوم این بود که استمناء چه حکمی دارد؟

 گفتیم قسمتی از علمای اهل سنت تجویز می کنند. امام (علیه السلام) می فرماید جایز نیست، چرا؟ با این آیه استدلال می کند که می فرماید: «وَ الَّذِینَ هُم لِفُرُوجِهِم حَافِظُونَ * إِلَّا عَلَی أَزوَاجِهِم أَو مَا مَلَکَت أَیمَانُهُم فَإِنَّهُم غَیرُ مَلُومِینَ * فَمَنِ ابتَغَی وَرَاءَ ذَلِکَ فَأُولَئِکَ هُمُ العَادُونَ».

 مرحوم محقق در اینجا یک بحث دیگری را باز کرده بنام : الدفاع عن النفس، ولی ما این بحث را در اینجا طرح نمی کنیم، چرا؟ چون جای بحثش باب امر به معروف و نهی از منکر است.

 ولی ما یک بحث جدیدی را شروع کردیم که غالباً در کتاب های فقهی ما نیست، یعنی کسانی که کتاب حدود را نوشته اند اعم از قدما و متأخرین، این بحث جدیدی که الآن می خوانیم در آنها نیست و آن عبارت است از: مواضع التعزیر، یعنی در چه مواردی حاکم می تواند فرد را تعزیر کند.

 البته از میان علمای متأخرین، فقط آیة الله خوئی در کتاب خودش این را اجمالاً بحث کرده است. قبل از آنکه ما وارد موارد و مصادیق بشویم، باید ببینیم که «تعزیر» حدش چیست؟

 در حد تعزیر سه قول است که در جلسه آینده بررسی خواهیم کرد.

آزادی بیان و ارتداد

 بحثی که در این جلسه انجام می دهیم عبارت است از آزادی در بیان، ما تا این مباحث را حل نکنیم، نمی توانیم مشکل مرتد را حل کنیم، آزادی در بیان یک مسئله ای است که در غرب و شرق مطرح است و می گویند بشر باید از نظر بیان آزاد باشد.

  شکی نیست که حق تعالی یکی از نعمت هایی که به ما داده است بیان است: الرَّحْمَـٰنُ ﴿١﴾ عَلَّمَ الْقُرْآنَ ﴿٢﴾ خَلَقَ الْإِنسَانَ ﴿٣﴾ عَلَّمَهُ الْبَيَانَ».

 بیان یکی از نعمت های الهی است، فلذا هر نوع قید و بندی براین بیان بگذاریم، در واقع نعمت خدا را کوتاه کرده ایم.

 بنابراین، «بیان» باید دارای قید و بندی نباشد تا بشر بتواند از این بیان به نفع خود و جامعه بهره گیری کند.

 اما آزادی در بیان در این حد نیست، البته گاهی می گویند آزادی در بیان بی قید است، یعنی امرش دائری است بین وجود و عدم، یا آزای بیان هست یا نیست، اگر هست که چه بهتر ، و اگر یک دانه قید گذاشتی، دیگر اصلاً آزادی نیست.

 ولی ما می گوییم امرش دایر بین وجود وعدم نیست تا بگوییم یا هست یا نیست، بلکه حد وسط دارد، یعنی در تمام دنیا آزادی بیان محترم است، اما آن چنان نیست که یا هست یا نیست، به گونه ای که اگر یک قید بگذاریم، دیگر از هستی ساقط گردد و بشود عدم. بلکه برای آن شرائطی در نظر گرفته اند که عبارتند از:

شرط اول

 در آزادی بیان، نباید تجاوز به حقوق دیگران کنیم، یعنی کسی حق ندارید بگوید من در بیان آزادم که به حقوق دیگران تجاوز کنم، البته حقوق در غرب و شرق فرق می کند.

  در شرق اگر کسی بخواهد زیبائی زن دیگری را، یعنی زبیائی صورت و اندام زن دیگری را در شعر بگوید و چاپ بکند، می گوییم تجاوز به حقوق دیگران کرده، ولی ممکن است در غرب این را تجاوز به حقوق دیگران ندانند، کار با مصداق ندرایم بلکه کار با مطلق داریم و آن اینکه آزادی بیان تا حدی است که تجاوز به حقوق دیگران نباشد.

شاهد مطلب

  یک نفر از یهودان مدینه، همیشه زنان مسلمان را مدح می کرد و زیبائی های آنان را در قالب شعر می گفت، حتی علیه پیغمبر اکرم (صلّی الله علیه و آله) شعر می سرود، پیغمبر اکرم دستور داد که او را به قتل برساند و لذا سه نفر رفتند و او را در خانه اش ترور کردند. یعنی سه نفر شبانه به این بهانه رفتند که ما می خواهیم از شما گندم بخریم، وقتی او را از خانه اش به این بهانه بیرون آوردند، آنگاه او را به قتل رساندند، الآن قلعه ی این آدم در مدینه هست، همین آل سعودی که می گویند نگهداری آثار گذشتگان شرک است و بدعت، قلعه ی این آدم را حفظ کرده اند و یک تابلو هم دارد.

 بنابراین، آزادی بیان خوب است اما به شرط این که به حقوق دیگران تجاوز نکند.

شرط دوم

 شرط دوم اینکه آزادی بیان باید در حدی باشد که در تضاد با امنیت ملی نباشد، امنیت ملی که من می گویم یک لفظی است بسیار جامع، امنیت اراضی را می گیرد، نظام اداری را می گیرد، نظام آموزشی را می گیرد، یک نفر حق ندارد، درآزادی بیان تا آن حدی پیش برود که امنیت ملی را در خطر بیندازد و آن امنیت از بین برود، چرا؟ چون این هم یکنوع تجاوز به حقوق دیگران و مردم است.

 البته این کلماتی که به کار می بریم، کلمات روز است، ولی اگر کسی روایات و احادیث را ببیند، برای اینها روایات هم پیدا می کند.

 بنابراین، انسان تا آن اندازه آزادی بیان دارد که به حقوق فرد و جامع تجاوز نکند.

شرط سوم

  همسو باشد با نظام برخاسته از بطن ملت، فرض کنید یک ملتی بر پا خاسته و یک نظامی را تاسیس کرده، باید این آزادی بیان با این نظام همسو باشد، اگر همسو هم نشد، لا اقل مخالف نباشد، چرا؟ چون حقوق اکثریت است، حقوق اجتماع است.

 گاهی نظام، یک نظام استبدادی است، یعنی نظامی است که آن را بر این جامعه در حقیقت تحمیل کرده اند، چنین نظامی ارزش ندارد.

  اما گاهی یک نظام، نظامی است که مردم با اختیار و انتخاب خود شان بر خاسته اند و آن را به وجود آورده اند، در اینجا یک نفر پیدا شده که می خواهد ماهواره یا تلویزیون تاسیس کند، روزنامه و جرائد را به کار بیندازد و این نظام بر خاسته از بطن ملت را به خطر بیندازد، این نمی تواند آزاد باشد، آزادی لغوی نیست، بلکه آزادی اصطلاحی است.

  به بیان دیگر آزادی جنگلی مراد نیست بلکه مراد آزادی مدنی است، در آزادی مدنی هر سه هست، در هیچ جای جهان این سه شرط مخالف ندارد.

 تجاوز به حقوق افراد نکند، تجاوز به امنیت ملی نکند، تظاهر و تجاوز علیه نظام بر خاسته از بطن ملت نکند.

  بله! اگر نظام استبدادی باشد، شاه و ملکه است، در آنجا هر نوع آزادی بیان علیه آن نظام باشد خوب است، اما نظام بر خاسته از بطن ملت، حالا این نظام می خواهد نظام الهی باشد یا نظام الهی نباشد بلکه مردمی باشد.

شرط چهارم

 شما کم کم از اینجا به یک شرط چهارمی نیز پی می برید، و آن این است که نباید این آزادی نسبت به مقدسات یک ملت توهین کند، مقدسات ما شاه و ملکه نیست، مقدسات ما که در حقیقت نظام الهی است، انبیاء و اولیاء هستند و قوانین الهی، اینها مقدسات ما هستند، چرا؟ چون همه ی اینها را ملت پذیرفته اند، ما در یک نظامی بحث می کنیم که نظام بر خاسته از بطن ملت است، اگر از بطن ملت بر نخیزد، هر نوع قیام علیه آن ثواب هم دارد تا چه رسد به اینکه جایز نباشد، اما نظام برخاسته از بطن ملت که نظام الهی باشد، هم باید حقوق افراد در آنجا ملحوظ باشد، هم امنیت ملی به خطر نیفتد، هم با نظام در نیفتد، و در نتیجه به مقدسات هم توهین نکند.

 در زمان ما یک اصطلاح رایج شده بنام:

  «خط قرمز»، این اصطلاح از فرانسه گرفته شده، یعنی آنان، این اصطلاح را به کار می برند، ما اصطلاح خط قرمز نداریم، آنها که اصطلاح خط قرمز را به کار می برند، منظور شان، شاه، ملکه، نخست وزیر و امثالش است.

 ولی ما اگر احیاناً اصطلاح خط قرمز را به کار می بریم، خط قرمز ما انبیاء اولیاء و امثالش است- البته اگر ما این اصطلاح را صحیح بدانیم- چرا؟ چون همه اینها بر خاسته از بطن ملت است.

 بنابراین، اگر کسی بخواهد انبیاء و اولیاء را توهین کند، یا احکام اسلام را به مسخره بگیرد، این آزادی بیان درحق او نیست، الآن می گویند یک هیأت منصفه ای باشد که در باره این مطبوعات قضاوت کند، هیأت منصفه همین هاست، هر روز نامه و هر جریده ای که این شرائط را رعایت کند، حقوق را تجاوز نکند، امنیت ملی را به خطر نیندازد، با نظام در نیفتد، به مقدسات توهین نکند، انتقاد بسیار خوب است، البته اگر انتقاد، جنبه ی انتقام نداشته باشد، حضرت امام(قدّس سرّه) می فرمود: انتقاد کنید، اما انتقام نگیرید. بسیاری از این نوشته ها جنبه ی انتقادی ندارند بلکه جنبه ی انتقامی دارند، اگر انتقام نباشد، هیچ مانعی ندارد، ولذا وعاظ ما سابقاً منتقد بودند و اصلاً این انقلاب در اثر انتقاد علما پدید آمد، حضرت امام پیش افتاد و انتقاد کرد، به دنبالش سایر علما هم انتقاد کردند، بالأخرة انتقاد اثر بخش شد، اما الآن اگر کسی می خواهد انتقاد کند، غالباً انتقاد شان، انتقام گیری از افراد است، الآن که این مقدمات تمام شد، در جلسه آینده وارد مسئله ارتداد می شویم.