جلسه 1390/02/03

بسم الله الرحمن الرحیم



كفاية إسلام أحد العمودين

موضوع: کفاية إسلام أحد العمودين
فرع دوازدهم: حدّ تطهیر مخرج غائط به وسیله مسح، حصول نقاء است
بحث درباره این مطلب بود که آیا در استنجاء و تطهیر مخرج غائط به وسیله مسح با احجار، صرف نقاء برای تطهیر کافیست یا در روایات حدّی (مثلاً سه بار مسح) هم برای آن تعیین شده است. مشهور قائل هستند که نقاء کافیست و در مقابل، عدّه ای هم صرف نقاء را کافی نمی دانند.
در اینجا ما دو دسته روایت داریم: یک دسته روایاتی است که قائلین به کفایت نقاء به آنها تمسّک کرده اند و دسته دیگر روایاتی است که قائلین به لزوم ثلاث مرّات به آن استناد کرده اند. ابتدا روایات دسته اوّل را مطرح می کنیم:
روایت اوّل: موثّقه «یونس بن یعقوب» می باشد که حدیث پنجم باب نهم از ابواب احکام خلوت است: «وَ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الصَّفَّارِ عَنِ السِّنْدِيِّ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ يُونُسَ بْنِ يَعْقُوبَ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِي عَبْدِ اللَّهِ(علیه السّلام) الْوُضُوءُ الَّذِي افْتَرَضَهُ اللَّهُ عَلَى الْعِبَادِ- لِمَنْ جَاءَ مِنَ الْغَائِطِ أَوْ بَالَ- قَالَ يَغْسِلُ ذَكَرَهُ وَ يُذْهِبُ الْغَائِطَ- ثُمَّ يَتَوَضَّأُ مَرَّتَيْنِ مَرَّتَيْن».[1]
تقریبی که با استفاده از این روایت بیان کرده اند این است که سؤال در روایت درباره وضو است، ولی حضرت تفضّلاً آنچه در وضو و مقدّمات وضو از قبیل غسل ذکر و تطهیر موضع غائط معتبر بوده است را بیان کرده اند.
امّا به نظر من این که مستدلّین به این روایت گفته اند سؤال سائل از وضو بوده و حضرت تفضّلاً مقدّمات آن را هم بیان داشته اند، صحیح نیست و بحث تفضّل در کار نمی باشد. اگر به خود سؤال دقّت کنید می بینید که سائل می گوید: «الْوُضُوءُ الَّذِي افْتَرَضَهُ اللَّهُ عَلَى الْعِبَادِ- لِمَنْ جَاءَ مِنَ الْغَائِطِ أَوْ بَالَ» و در خود سؤال، از مسأله بول و غائط هم سؤال شده است. سؤال درباره وضوی کسی است که بول و غائط کرده است و چون این طور سؤال کرده، حضرت هم خواسته اند کامل جواب بدهند. امّا به هر حال استدلالی که با استفاده از این روایت برای اثبات کفایت نقاء شده این است که حضرت تطهیر مخرج غائط و ذهاب غائط را مقیّد به چیزی نکرده اند و مطلقاً فرموده اند: «وَ يُذْهِبُ الْغَائِطَ» و مقتضای اطلاق موثّقه این است که تفاوتی میان مسح یا غسل، مرّه با مرّتین یا ثلاث مرّات وجود ندارد و آنچه محور قرار گرفته است، صرف ذهاب غائط است. بنابراین اگر با یک بار مسح هم این ذهاب صورت بگیرد، کفایت می کند.
دراین اطلاق خدشه ای وارد نشده است. ولی مرحوم شیخ انصاری در کتاب طهارت خود مناقشه ای در این استدلال دارند. می فرماید این که در صدر موثّقه و سؤال سائل ذکر وضو و غسل ذَکَر شده است و در جواب هم همین طور، این قرینه است بر این که موثّقه ناظر به تطهیر با ماء است و شامل مسح با احجار و غیر احجار نمی شود. سائل از وضوی کسی که بول و غائط کرده است سؤال کرده و بحث غسل در وضو و تطهیر مخرج بول مطرح است، لذا این قرینه است بر این که در غائط هم بحث غسل مطرح است و غائط هم باید به وسیله ماء تطهیر شود. ظاهراً در ذهن شیخ(رضوان الله تعالی علیه) نکته ای خلجان داشته و ایشان می خواسته به وسیله مطرح کردن این بحث، دفع دخل مقدّر کند. ایشان با بیان این نکته می خواهند بفرمایند امام در این روایت اسمی از مخرج غائط نیاروده اند و بحث را برده اند روی ذهاب غائط؛ در حالی که در مورد بول نام مخرج آن(ذََکَر) را ذکر کرده اند و چون بحث روی غائط است، ذهاب فرموده اند؛ ولی اگر می خواستند نام مخرج غائط را ببرند، بحث طهارت مخرج غائط پیش می آید که به همان دو قرینه ای که بیان شد، مخرج غائط هم فقط با آب پاک می شود و علّت این که نامی از مخرج غائط نبرده اند این است که اسم این مخرج(دبر) استهجان دارد. پس حضرت فقط نام غائط را برده اند که ذهاب آن کافیست؛ ولی برای تطهیر مخرج نیاز به آب است.
امّا به استدلال ایشان پاسخ داده اند که استهجان اسم ذَکَر با دُبُر مساوی است و فرقی با هم ندارند. امّا به عقیده من، عرفاً استهجان اسم ذَکَر، بیشتر از دُبُر است.
ثانیاً چه فرقی میان لغت دُبُر و عِجان(نشیمن گاه) وجود دارد؟ هیچ فرقی به لحاظ لغت وجود ندارد. پس چه طور حضرت در اینجا از استعمال لفظ دُبُر خجالت کشیدند، امّا در روایات دیگر لفظ عجان را به کار برده اند؟! نمی شود که در جایی استهجان داشته باشد و در جای دیگر نداشته باشد؛ اگر به صحیحه زراره که حدیث سوم باب سی ام از ابواب احکام خلوت است مراجعه نمائید، در این روایت به صراحت لفظ «عجان» آمده است: «عَنْ زُرَارَةَ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ(علیه السّلام) قَالَ: جَرَتِ السُّنَّةُ فِي أَثَرِ الْغَائِطِ بِثَلَاثَةِ أَحْجَارٍ- أَنْ يَمْسَحَ الْعِجَانَ وَ لَا يَغْسِلَهُ- وَ يَجُوزُ أَنْ يَمْسَحَ رِجْلَيْهِ وَ لَا يَغْسِلَهُمَا».[2]
البتّه این روایت هم از روایاتی است که قائلین به لزوم تطهیر مخرج غائط به وسیله سه مرتبه مسح به آن استدلال و استناد کرده اند. بنابراین به نظر می رسد این نحوه استدلالی که شیخ کرده اند سست است و روایت اطلاق دارد و اصلاً چه طور در باب تطهیر بول حضرت تصریح می کنند که «يَغْسِلُ ذَكَرَهُ» و بحث غسل را مطرح می کنند، ولی در باب غائط می فرمایند «يُذْهِبُ الْغَائِطَ»؟ ما از این نمی فهمیم که در باب تطهیر بول، شست و شو و غسل لازم است، ولی در باب تطهیر غائط غسل لازم نیست و صرف ذهاب کافیست؟ حضرت هم که این دو را در کنار هم ذکر کرده اند و خود این نکته می تواند قرینه بر این مطلب باشد. لذا اصلاً جای مطرح کردن استهجان و این مسائل نیست که بعد عدّه ای هم بگویند استهجان این دو یکسان است و ما بگوییم استهجان نام مخرج بول بیشتر است. اگر مخرج غائط لازم بود و نام آن هم استهجان داشت، حضرت می فرمودند و «یغسل موضع الغائط» و به کاربردن لفظ موضع هم که اشکالی ندارد و لفظ غائط هم که استهجان ندارد و در خود سؤال به کار رفته و در جواب هم آمده است. لذا این مناقشات، خدشه ای به اطلاق روایت وارد نمی کند و حق در این مورد با مشهور است.
روایت دوم: صحیحه «عبدالله بن مغیره» است و برخی به حسنه تعبیر می کنند که حدیث اوّل باب سیزدهم ابواب احکام خلوت می باشد: «مُحَمَّدُ بْنُ يَعْقُوبَ عَنْ عَلِيِّ بْنِ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ الْمُغِيرَةِ عَنْ أَبِي الْحَسَنِ(علیه السّلام) قَالَ: قُلْتُ لَهُ لِلِاسْتِنْجَاءِ حَدٌّ- قَالَ لَا؛ يُنَقَّى مَا ثَمَّةَ- قُلْتُ فَإِنَّهُ يُنَقَّى مَا ثَمَّةَ وَ يَبْقَى الرِّيحُ- قَالَ الرِّيحُ لَا يُنْظَرُ إِلَيْهَا».[3]

سؤالی که در این روایت پرسیده شده بسیار شفاف و واضح و نصّ است و سؤال از حدّ تطهیر موضع غائط می باشد که حضرت در جواب می فرمایند حدّ آن نقاء است. سائل در اینجا کأنّه استعجاب می کند و می پرسد: «فَإِنَّهُ يُنَقَّى مَا ثَمَّةَ وَ يَبْقَى الرِّيحُ؟ قَالَ الرِّيحُ لَا يُنْظَرُ إِلَيْهَا»؛ ظهور این روایت در تطهیر مخرج به وسیله غیر ماء است.
البتّه مرحوم شیخ در این روایت هم مناقشه می کنند. ایشان می فرمایند ذیل روایت که آمده «فَإِنَّهُ يُنَقَّى مَا ثَمَّةَ وَ يَبْقَى الرِّيحُ؟ قَالَ الرِّيحُ لَا يُنْظَرُ إِلَيْهَا» ظاهر در این است که نقاء به وسیله ماء باشد؛ زیرا آن چیزی که بوی غائط را می گیرد دست انسان است و اگر نقاء با ماء باشد، لازم می آید که دست انسان با محلّ غائط برخورد کند و بوی غائط را به خود بگیرد. ولی اگر نقاء به وسیله چیزهای دیگر هم کافی باشد، لزومی ندارد که دست انسان آلوده شود؛ یعنی در نظر شیخ کأنّه سائل پرسیده و لواین که دست او بو بگیرد، باز هم طاهر است یا خیر؟
جوابی که آقایان به این استدلال داده اند این است که فهمیدن بوی غائط، فقط به وسیله دست نیست؛ بلکه به وسیله اشیاء دیگر هم این بو منتقل می شود. مثلاً وقتی شخصی با سنگ یا کلوخی غائط را بر طرف کرده، وقتی سراویل خود را بو می کند، می فهمد که بوی غائط هنوز باقی است. لذا لزومی ندارد که حتماً برای انتقال بو، دست به آن مخرج زده باشد و ثانیاً اگر تطهیر با ماء صورت بگیرد، اصلاً بویی باقی نمی ماند. مگر این که این قدر غائط عَفِن باشد که بو باقی بماند.
لذا به نظر من مناقشه شیخ صحیح نمی باشد و اتّفاقاً درست عکس این قضیه صادق است؛ یعنی در ذهن سائل مسح بوده است و نه غسل که بعد هم استعجاب می کند و مسأله باقی ماندن بو را مطرح می کند.
روایت سوم: حدیث دوم باب سی ام از ابواب احکام خلوت است که روایت «برید بن معاویه» می باشد: «وَ عَنْهُ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبَانِ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ بُرَيْدِ بْنِ مُعَاوِيَةَ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ(علیه السّلام) أَنَّهُ قَالَ: يُجْزِي مِنَ الْغَائِطِ الْمَسْحُ بِالْأَحْجَارِ- وَ لَا يُجْزِي مِنَ الْبَوْلِ إِلَّا الْمَاءُ».[4]
ما قبلاً به این روایت استناد کرده ایم که تطهیر بول حتماً باید با ماء صورت پذیرد. تقریبی که به این روایت شده و تقریباً صریح هم هست این است که تطهیر مخرج غائط و مخرج بول را در مقابل هم قرار داده و حدّ تطهیر مخرج بول را تغسیل دانسته، ولی برای تطهیر مخرج غائط، فقط نقاء را کافی می داند. بحثی که در این روایت مطرح است راجع به کلمه بالأحجار است. ما سه تصویر درباره «الف و لام» این کلمه می توانیم داشته باشیم:
تصویر اوّل این است که «ال» جنس باشد. صورت دیگر این است که عهد باشد و صورت سوم این است که استغراق باشد. تصویر دوم و سوم مردود است. خیلی بعید است که عهد باشد؛ زیرا باید عهد خارجی باشد که یعنی حتماً باید آن سنگ های خارجی که معهود متکلّم و مخاطب بوده باشد و اگر هم منظور استغراق باشد، یعنی باید با تمام سنگه ای عالم استنجاء کند که خیلی بی ربط است. لذا چاره ای نیست که بگوییم جنس و طبیعت اجحار منظور است. حالا بحث بر سر این است که باید متعدّد باشد یا خیر. زیرا عدّه ای گفته اند تعبیر «احجار» آمده که جمع است و حداقل جمع هم سه تا است؛ لذا باید متعدّد باشد و سه تا سنگ باید باشد. البتّه با این بیان که گفتیم «ال» برای جنس است، طبیعت حجر کافیست و نیازی به تعدّد سنگ نمی باشد.
 

[1] وسائل الشيعة، ج: 1، ص: 316 .

[2] همان؛ ص: 349.

[3] همان؛ ص:342.

[4] همان، ص: 348.