جلسه 1390/01/15

بسم الله الرحمن الرحیم



هرگاه دو نفر با كمك همديگر به اندازه نصاب سرقت كنند، حكمش چيست؟

موضوع: هرگاه دو نفر با کمک همديگر به اندازه نصاب سرقت کنند، حکمش چيست؟
بحث ما درباره مسأله اوّل فصل استنجاء و در مورد تطهیر مخرج بول بود. عرض کردم که درباره این مسأله چند مطلب قابل طرح است:
مطلب اوّل: درباره کلمه «یجب» بود که هم در تحریر و هم در عروة فرموده بودند: «يجب غسل مخرج البول بالماء مرتين على الأحوط». بحث در این بود که آیا این وجوب، غیری است یا نفسی که عرض کردیم غیری است.
پس از بیان این که این وجوب غیری است و نماز مشروط به طهارت از خبث می باشد، لذا تطهیر مخرج بول هم واجب است، به مطلب دوم کشیده شدیم:
مطلب دوم این بود که آیا صحّت وضو هم مشروط به تطهیر از خبث است یا خیر؟ دو دسته روایت در این باب وجود داشت که آنها را بررسی کرده و نتیجه گرفتیم وضو مشروط به تطهیر از خبث نیست.
مطلب سوم: تطهیر بول فقط به وسیله ماء مجزی است
مطلب سوم درباره این نکته است که فرموده اند «بالماء»؛ یعنی تطهیر مخرج بول باید به وسیله آب باشد. من ادلّه ای که در این باره مطرح است را به دو بخش تقسیم می کنم: بخش اوّل ادلّه عامّه و بخش دوم ادلّه خاصّه وارده در این باب است. ادلّه عامّه عبارت از آن ادلّه ای است که سابقاً در باب تطهیر متنجّسات مطرح کردیم. در آن باب عرض کردیم که اشیاء متنجّس به وسیله آب قابل تطهیر هستند. امّا علّت این که بار دیگر بحث ادلّه عامّه را مطرح می کنم این است که بگویم متنجّس به وسیله مسح و دلک و امثال اینها تطهیر نمی شود.
در آن باب عرض کردم که عامّه، زوال عین را مطهِّر می دانند؛ ولی خاصّه زوال عین را مطهِّر نمی دانند. امّا در بین عامّه که زوال عین را مطهِّر می دانند این بحث مطرح است که آیا اگر عین نجاست به وسیله هر چیزی زائل شد، مطهِّر است یا زوال عین فقط باید به وسیله ماء صورت گیرد. عامّه زوال عین را به هر چیزی که تحقّق پیدا کند، مطهِّر می دانند. مثلاً اگر جایی آلوده به خون شده باشد، به هر وسیله ای که این خون از بین برود، مثل تراشیدن خون یا مسح کردن آن را باعث تطهیر متنجِّس می دانند. لذا بحث ما در این قسمت این است که تطهیر مخرج بول، بر اساس روایات عامّه، به وسیله ماء باید صورت بگیرد و صرف زوال نجاست به وسیله مسح و دلک و امثال اینها، باعث تطهیر آن نمی شود.
البتّه بحث مخرج غائط را با مخرج بول نباید خلط کرد. راجع به مخرج غائط بحث خواهیم کرد. در باب مخرج بول، ادلّه عامّه اقتضاء می کند که اگر بخواهیم مخرج بول را تطهیر کنیم، این تطهیر باید به وسیله غسل با ماء صورت گیرد و مسح و دلک و ساییدن و مالیدن که باعث از بین رفتن عین نجاست شود، مطهِّر نخواهد بود و این بر خلاف نظر عامّه و اهل سنّت است که زوال عین را مطهِّر می دانند.
امّا بر اساس ادلّه خاصّه وارده در این باب هم باید عرض کنیم که ما دو دسته روایت داریم که من متعرّض آنها خواهم شد.
بررسی ادلّه دالّه بر کفایت مسح برای تطهیر مخرج بول
یک دسته از روایات ادلّه ای است که عدّه ای گفته اند شاید از این روایات بتوان کفایت مسح برای تطهیر مخرج بول را برداشت کرد. این جا سه روایت وجود دارد:
روایت اوّل: حدیث هفتم باب سیزدهم از ابواب نواقض وضو است که سند آن هم تمام است و از آن به موثّقه «حنّان بن سَدیر» که گاهی هم «سُدِیر» گفته می شود تعبیر می کنند: «وَ عَنْهُ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِي عُمَيْرٍ عَنْ حَنَانِ بْنِ سَدِيرٍ قَالَ: سَمِعْتُ رَجُلًا سَأَلَ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ(علیه السّلام)- فَقَالَ إِنِّي رُبَّمَا بُلْتُ فَلَا أَقْدِرُ عَلَى الْمَاءِ- وَ يَشْتَدُّ ذَلِكَ عَلَيَّ- فَقَالَ إِذَا بُلْتَ وَ تَمَسَّحْتَ- فَامْسَحْ ذَكَرَكَ بِرِيقِكَ- فَإِنْ وَجَدْتَ شَيْئاً فَقُلْ هَذَا مِنْ ذَاكَ».[1]

در این روایت بحث تطهیر مخرج بول به وسیله مسح بیان شده است.
روایت دوم: حدیث چهارم همین باب است: «وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِيِّ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنِ الْهَيْثَمِ بْنِ أَبِي مَسْرُوقٍ النَّهْدِيِّ عَنِ الْحَكَمِ بْنِ مِسْكِينٍ عَنْ سَمَاعَةَ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِي الْحَسَنِ مُوسَى(علیه السّلام) إِنِّي أَبُولُ ثُمَّ أَتَمَسَّحُ بِالْأَحْجَارِ فَيَجِي ءُ مِنِّي الْبَلَلُ مَا يُفْسِدُ سَرَاوِيلِي قَالَ لَيْسَ بِهِ بَأْسٌ».[2]
در این روایت مسح به احجار مطرح شده است. البتّه به دلیل این که در سند این روایت «قیس بن ابی مسروق نهدی» و «حکم بن مسکین» قرار دارند و این دو توثیق نشده اند، سند روایت تمام نیست؛ بر خلاف روایت قبلی که سندش تمام بود.
درباره دلالت روایت اوّل باید عرض کنم، حداکثر مطلبی که از این روایت به دست می آید این است که متنجّس، منجّس نیست. این روایت می گوید، اگر آب دهانت را به محلّ بول زدی، محلّ بول باعث نجاست آب دهانت نمی شود و محلّ بول هم از متنجّسات است و نه عین نجاست. لذا می فرماید: «إِذَا بُلْتَ وَ تَمَسَّحْتَ- فَامْسَحْ ذَكَرَكَ بِرِيقِكَ»؛ یعنی اگر مسح کردی و بول از بین رفت و سپس آب دهان را به محلّ خروج بول زدی، دیگر آب دهان نجس نمی شود؛ لذا اگر پس از این کار رطوبتی دیدی، بگو این رطوبت برای همان آب دهان است و آب دهان هم که نجس نبوده و متنجّس هم نیست. لذا نهایت مطلبی که این روایت می گوید این است که متنجّس، منجِّس نیست و نمی خواهد بگوید که چون مخرج بول را مسح کرده ای و بول به وسیله مسح زائل شده، پس مخرج طاهر و این مسح هم مطهِّر است. اصلاً متعرّض این مطلب نشده است.
درباره روایت دوم که حدیث «سماعه» بود هم همین مطلب را می توانیم بگوییم. در این روایت شخص می گوید که بول کردم و محلّ بول را مسح به احجار کردم که باعث خشک شدن آن شد. بعد هم رطوبتی از من خارج شد که به لباسم سرایت کرد. امام می فرمایند این رطوبت مشکلی ندارد و منجِّس نیست. امّا نمی گوید آن مسح به احجار موجب تطهیر موضع شده است. بلکه باز هم روایت می گوید متنجِّس، منجِّس نیست. لذا هر دوی این روایات را باید در این باب بحث کنیم که آیا متنجّس منجِّس است یا خیر؟ لذا این دو روایت اصلاً نمی خواهند بفرمایند مسح، مطهِّر است.
روایت سوم: روایت «عبدالله بن بکیر» است که حدیث پنجم باب سی و یکم از ابواب احکام خلوت می باشد. در سند روایت «محمّد بن خالد» آمده که محلّ حرف است: «و بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ يَحْيَى عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَيْنِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ بُكَيْرٍ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِي عَبْدِ اللَّهِ(علیه السّلام) الرَّجُلُ يَبُولُ- وَ لَا يَكُونُ عِنْدَهُ الْمَاءُ- فَيَمْسَحُ ذَكَرَهُ بِالْحَائِطِ- قَالَ كُلُّ شَيْئٍ يَابِسٍ ذَكِيٌّ».[3]
شخصی بول کرده و سپس آلت خود را با دیوار خشک کرده است. یک کبرای کلّی در این روایت وجود دارد که «كُلُّ شَيئٍ يَابِسٍ ذَكِيٌّ»؛ مرحوم آقای حکیم هم این روایت را در مستمسک آورده و در ذیل آن نکته ای را فرموده اند که حرف صحیحی است. این روایت اصلاً در صدد بیان این نیست که یبوست و خشک شدن مطهِّر است. بلکه در صدد بیان این نکته است که وقتی مخرج بول خشک شد، نجاست محلّ به ملاقی آن سرایت نمی کند. لذا کبرایی که در انتهای روایت آمده، جمله عجیبی است؛ چون این که بگوییم هر شیئ خشکی ذکیّ است، مورد یک اشکال نقضی قرار گرفته است. عدّه ای گفته اند اگر بخواهیم این کبرا را بپذیریم توالی فاسدی دارد. چون مورد ابتلاء این جمله که فقط محلّ بول نیست. اگر بخواهیم بگوییم منظور از این جمله این است که اگر یک شیئ خشک بود، پاک است، یعنی این که اگر متنجّسی هم خشک شد، پاک می شود، چه محلّ بول باشد، چه فرش یا لباس یا ظرف و غیره.
همچنین آیا می توانیم بگوییم با توجّه به این که در «كُلُّ شَيْئٍ يَابِسٍ ذَكِيٌّ»، دلالت «کل» بر عموم وضعی است، شامل همه اشیاء خشک می شود؟ خیر. زیرا احدی قائل به این حرف نیست و در بین خاصّه کسی این حرف را نگفته است؛ لذا این اشکال نقضی را وارد کرده اند. البتّه شاید بتوان به نحوی این اشکال را رفع کرد و گفت چه بسا «كُلُّ شَيْئٍ يَابِسٍ ذَكِيٌّ» فقط در خصوص مخرج بول است. ولی به هر حال ما با این اشکال کاری نداریم.
پس به طور خلاصه عرض می کنم سه روایتی که خواسته اند از آنها برای کفایت مسح در تطهیر مخرج بول استفاده کنند قابل استناد نیست. زیرا دو روایت از این سه روایت که روایت «سماعه» و روایت «عبدالله بن بکیر» از لحاظ سندی مخدوش است. زیرا در روایت «عبدالله بن بکیر» هم «محمّد بن خالد» قرار داشت که مورد حرف است و «نجاشی» او را تضعیف کرده است.[4]
البتّه عدّه دیگری او را توثیق می کنند. لکن به طور کلّی محلّ حرف است. بنابراین فقط موثّقه «حنان بن سدیر» باقی می ماند که آن هم به لحاظ متنی، ظهور تمامی ندارد.
در نتیجه در بین ادلّه خاصّه ای که درباره مخرج بول مطرح شده، یک دسته، همین روایاتی بود که مسح مخرج بول را برای تطهیر آن کافی می دانست که در همه آنها خدشه کردیم. دسته دیگر که در مقابل این
بررسی ادلّه دالّه بر لزوم تطهیر مخرج بول به وسیله ماء
دسته قرار دارد، روایاتی است که دلالت بر لزوم تطهیر مخرج بول به وسیله غسل با ماء دارد.
روایت اوّل: حدیث اوّل باب نهم از ابواب احکام خلوت که صحیحه زراره است: «مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ سَعِيدٍ عَنْ حَمَّادٍ عَنْ حَرِيزٍ عَنْ زُرَارَةَ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ(علیه السّلام) قَالَ: لَا صَلَاةَ إِلَّا بِطَهُورٍ- وَ يُجْزِيكَ مِنَ الِاسْتِنْجَاءِ ثَلَاثَةُ أَحْجَارٍ- بِذَلِكَ جَرَتِ السُّنَّةُ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ(صلی الله علیه وآله)- وَ أَمَّا الْبَوْلُ فَإِنَّهُ لَا بُدَّ مِنْ غَسْلِهِ».[5]

ما مکرّر گفته ایم که سند شیخ به «حسین بن سعید» تمام است. در اینجا «فانّه لابد من غسله» به معنای این است که برای تطهیر بول، مسح کافی نیست و این معنا را بسیار صریح و روشن مطرح کرده است و نمی توان در آن خدشه ای وارد کرد. به غیر از شست و شو، راهی برای تطهیر بول نیست. لذا این روایت که هم از نظر سندی صحیحه است و هم از نظر متنی بسیار صریح، در مقابل روایات دسته اوّل قرار می گیرد.
روایت دوم: روایت«برید بن معاویه» است که حدیث ششم همین باب نهم از ابواب احکام خلوت می باشد: «وَ بِإِسْنَادِهِ عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ سَعِيدٍ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبَانِ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ بُرَيْدِ بْنِ مُعَاوِيَةَ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ(علیه السّلام) أَنَّهُ قَالَ: يُجْزِي مِنَ الْغَائِطِ الْمَسْحُ بِالْأَحْجَارِ- وَ لَا يُجْزِي مِنَ الْبَوْلِ إِلَّا الْمَاءُ». متن این روایت هم قابل خدشه نیست. با توجّه به این روایت، برای تطهیر مخرج غائط و استنجاء می توان مسح به احجار کرد، ولی برای تطهیر و شست و شوی مخرج بول، راهی به جز تطهیر با آب وجود ندارد و این روایت هم در مقابل آن روایات دسته اوّل قرار می گیرد که از نظر متنی قابل قیاس با آنها نیست. لذا اجماع فقهاء از قدما تا متأخرین، بر این است که مخرج بول فقط باید با ماء تطهیر شود و غیر ماء کفایت نمی کند.
آیا تطهیر مخرج بول به وسیله ماء مضاف هم امکان دارد؟
در این جا لازم است مطلبی را از باب تذکّر عرض کنم که مرحوم حکیم هم در مستمسک اشاره ای به این مطلب دارند. ما قبلاً عرض کرده ایم که تطهیر متنجّسات باید به وسیله ماء باشد و این ماء هم باید مطلق باشد و به وسیله ماء مضاف نمی شود تطهیر کرد. در بین خاصّه، مرحوم سیّد مرتضی و شیخ صدوق قائل بودند که به وسیله ماء ورد هم می توان تطهیر کرد. لذا جای طرح این سؤال وجود دارد که آیا در باب تطهیر مخرج بول هم این اختلاف وجود دارد یا خیر؟ یعنی آیا این قول وجود دارد که اگر چه مسح برای تطهیر مخرج بول کافی نیست، امّا اگر غسل به وسیله ماء مضاف هم باشد کافیست؟ درباره سیّد مرتضی باید عرض کنیم که ایشان در کتب متعدّده خود از جمله کتاب انتصار، فرموده اند که تطهیر مخرج بول فقط باید با ماء مطلق باشد. یعنی قول به تطهیر مخرج بول به وسیله ماء مطلق این قدر قوی است و خدشه ای در آن نیست که حتّی خود سیّد مرتضی در انتصار ادّعای اجماع می کنند که باید با ماء مطلق باشد. در حالی که اگر به صحیحه «زراره» دقّت کنید، آمده بود: «أَمَّا الْبَوْلُ فَإِنَّهُ لَا بُدَّ مِنْ غَسْلِهِ» و فقط بحث از غسل داشت؛ یعنی اگر چه مسح را رد کرده بود و غسل و شست و شو را اثبات کرده بود، و این غسل هم لاجرم باید با ماء باشد، ولی چون در روایت اشاره ای به ماء نشده، این ماء می تواند اعمّ از مطلق یا مضاف باشد و این احتمال در این روایت می رود. امّا در روایت «برید» که آمده بود: «لَا يُجْزِي مِنَ الْبَوْلِ إِلَّا الْمَاءُ»، دیگر چنین احتمالی وجود ندارد؛ زیرا در این روایت لفظ ماء آمده است و ما هم قبلاً عرض کرده ایم که ماء منصرف به مطلق است. لذا تطهیر مخرج بول فقط با ماء مطلق امکان دارد.
پس ما درباره این عبارت عروه و تحریر «يجب غسل مخرج البول بالماء» سه بحث مطرح کردیم. بحث بعدی که در جلسه آینده مطرح می کنم راجع به این عبارت است: «مرّتين على الأحوط».
 

[1] وسائل الشيعة؛ ج: 1، ص: 284 .

[2] همان.

[3] وسائل الشيعة؛ ج: 1، ص: 351 .

[4] رجال النجاشي؛ ص: 335.

[5] همان، ص: 315.