جلسه 1389/08/17

بسم الله الرحمن الرحیم



موضوع: وظيفه شخصي كه نماز مغرب را به عشاي امام اقتدا كرده و در حال قيام شك مي كند كه آيا ركعت سوم امام است يا ركعت چهارمش، چيست؟

امامي در حال خواندن صلات عشا است، ماموم هم صلات مغرب را مي خواند و هردو هم در حال قيام هستند، ماموم نمي داند كه ركعت سوم امام است تا با امام متابعت كند، به اين معنا كه برود به سجده، تشهد را بخواند و از امام جدا بشود، منتها امام براي ركعت چهارم بلند مي شود، ايشان هم مي نشيند براي خواندن تشهد.

يا ركعت چهارم امام است و اين اشتباهاً بلند شده، بايد بشكند و تشهد را بخواند، در اين حالتي كه در حال قيام است و چنين شكي هم بر او عارض شده، چه كند؟

بايد صبر كند، يعني در حال قيام بماند تا امام به ركوع و سجود برود، اگر ديد كه امام براي تشهد نشست، مي فهمد كه ركعت چهارم امام بوده، اين بايد فوراً بنشيند و سلام بدهد.

اما اگر ديد كه امام بعد از سجدتين بر خاست، مي فهمد كه اين ركعت سوم امام بوده، قهراً ركوع و سجود مي كند و تشهد را مي خواند.

خلاصه بايد در اين حالت قيام بايستد تا وضع امام روشن شود كه آيا امام در ركعت چهارم است يا در ركعت سوم؟ اگر فهميد كه امام در چهارم بوده، اين آدم (ماموم) قيام را مي شكند، اما اگر امام در سوم بوده، او (ماموم) قهراً ركوع مي كند، سجود و تشهد را انجام مي دهد و از نماز فارغ مي شود، غاية ما في الباب در برخي از حالات بايد سجده سهو كند، كي؟ اگر بفهمد كه ركعت چهارم امام بوده و اين بي خود و بدون جهت بلند شده، هم براي قيام بايد سجده سهو كند و هم براي «بحول الله و قوته»، اين يك راه طبيعي است،، يعني راه ديگر از اين راه ندارد، البته اين مقدار مكث ضرر به هيئت صلاتي نمي زند كه بايستد، تا آينده روشن شود كه آيا ركعت چهارم امام بوده، قهراً مي نشيند، يا سوم امام بوده، قهراً مي رود ركوع و سجود و تشهد و كار را تمام مي كند.

متن عروة الوثقي

المسألة الثالثة: إذا اقتدي المغرب بعشاء الإمام و شكّ في حال القيام أنّه في الرابعة أو الثالثة ينتظر (در حال قيام و ايستاده مي ماند) حتّي يأتي الإمام الركوع و السجدتين حتّي يتبيّن له الحال فإن كان (امام) في ا لثالثة أتي بالبقية و صحت الصلاة، و إن كان (امام) في الرابعة يجلس و يتشهّد و يسلّم، ثمّ يسجد سجدتي السهو لكّل واحد من الزيادات (چون دوتا زيادي دارد، يكي قيام است و ديگري بحول الله) من قوله: بحول الله، و القيام، و التسبيحات إن أتي بها أو ببعضها.

حتي ممكن است خواندن تسبيحات يا بعضي از آن سجده سهو داشته باشد، يعني طرف در حال ايستاده مي گويد: «سبحان الله و الحمد لله»، اين هم ممكن است سجده سهو داشته باشد، كي سجده سهو دارد؟ اگر ركعت چهارم امام باشد، اما اگر ركعت سوم امام باشد، اصلاً سجده سهو ندارد.

البته من در حاشيه خود گفته ام ما دليل نداريم كه: «لكلّ زيادة سجدة السهو» حتي زيادي كه از قبيل اذكار باشد، مثلاً «سبحان الله و الحمد لله» جزء اذكار است، اذكار سهوي قطعاً سجده سهو ندارد، اصولاً اينكه مشهور است كه: «لكلّ زيادة و نقيصة سجدتا السهو» اين مبني بر احتياط است و الا برخي از زيادي ها سجده سهو دارد نه همه.

بايد دانست كه چون ما در اين مسئله روايت نداشتيم، فلذا آن را فقط از روي قواعد تمام كرديم.

المسأله الرابعة

فرض كنيد من مردي را عادل مي دانستم و به او اقتدا مي كردم و پشت سرش نماز مي خواندم، ولي متاسفانه از او گناه كبيره صادر شده مانند دروغ گفتن و غيبت كردن، در اين صورت نمي توانم پشت سرش نماز بخوانم، چرا؟ چون ملكه در اين حالت زائل شد، قبلاً گفتيم كه عدالت از مقوله ملكه است نه از مقوله احوال كه بيايد و برود. يعني چيزي است كه ريشه در درون انسان دارد ولذا اين آدم موقعي كه گناه مي كند موقع گناه كردن ناراحت است و يكنوع زجر باطني دارد، گناه مي كند، هوا و هوس است، اما در باطن يك زجز نفسي دارد كه چرا اين گناه را مرتكب مي شود، يكنوع گرفتگي داخلي در او ايجاد مي شود، اگر بعداً نادم شد و استغفار كرد، ملكه بر مي گردد، اين فرمايش آقايان است.

به بيان ديگر آنان مي گويند با يك گناه كبيره، ملكه از بين مي مي رود و زايل مي شود، بعداً اگر استغفار كرد، ملكه بر مي گردد.

ديدگاه استاد سبحاني

ولي من در اينجا يك نظر ديگري دارم و آن اين است كه ملكه اي كه با يك گناه از بين برود، نمي توان به آن ملكه گفت يا آن را ملكه ناميد، زيرا ملكه، «حالة راسخة في النفس»، يعني ملكه يك حالتي است كه ريشه در نفس انسان دارد، مثلاٌ انسان نسبت به فرزندان خودش محبت دارد، اين محبت يك ملكه است، ولي گاهي همين انسان فرزندش را يك پس گردني هم مي زند، اين پس گردني دليل بر اين نيست كه اين آدم نسبت به فرزندش محبت ندارد، يا كسي ملكه ي شعر دارد، اما گاهي قفل مي شود به گونه اي كه حتي يك شعر هم نمي تواند بگويد، نتوانستن يك شعر، دليل بر اين نيست كه اين آدم ملكه شعر ندارد، فلذا به نظر من گناه كردن ملكه را از بين نمي برد، غاية ما في الباب نمي توانيم پشت سرش نماز بخوانيم مگر اينكه توبه كند، نماز نخواندن پشت سرش صحيح است مگر اينكه توبه كند، يعني ما نمي توانيم پشت سر چنين آدمي نماز بخوانيم مگر اينكه توبه كند، اما اينكه بگوييم يكدانه گناه ملكه را از بين برود، معلوم مي شود كه اين ملكه نبوده بلكه احوالي بوده كه آناً رفت. ملكه اي كه با يك گناه از بين برود، او ملكه نيست، دليل بر اينكه از بين نمي رود، آقايان مي گويند فوراً كه پشيمان شد، ملكه بر مي گردد، ولي ما مي گوييم ملكه هست، ولي چون فلان گناه كبيره را مرتكب شده ، ارتكاب اين گناه مانع از اقتدا است، ولي ملكه سر جاي خودش باقي است، مگر اينكه توبه كند، ولذا من هميشه قبل از نماز مي گوييم «استغفر الله من جميع ما كره الله»، يا هر موقع كسي پيش من طلاق بدهد، من مي گويم: « من كان له ذنب فليستغفر الله» ملكه سر جاي خودش هست، ولي گاهي از اوقات گناه دارد و گناه مانع از نفوذ صيغه طلاق است.

بله! در نتيجة يكي هستيم، آدمي كه گناه كرد، نمي شود پشت سر او نماز خواند، ولي بگوييم عادل نيست و ملكه از بين رفته و با استغفار ملكه بر مي گشته، معلوم مي شود كه ما ملكه را خوب نشناختيم، ملكه همانند يك درخت چنار است كه ريشه در درون زمين دارد و در درون زمين چنگ مي اندازد، به گونه اي كه به اين زودي كنده نمي شود، ملكه در نفس انسان جايگاه بزرگي دارد، مگر اينكه خداي نكرده اين آدم برود و با افراد بد و زشت رفاقت كند و پشت سر هم گناه كند، در آنجا ملكه از بين مي رود و طرف جزء فساق مي شود، اما اينكه يك گناه ملكه را از بين ببرد، اين بعيد است، البته نتيجه يكسان است، ملكه سر جايش هست، غاية ما في الباب اقتدا جايز نيست.

نكته

البته انسان نبايد از خودش وسواس به خرج بدهد و آدم وسواسي باشد، فلذا اگر ما در يك مجلسي ديديم كسي را كه پشت سرش نماز مي خوانديم به غيبت گوش مي دهد، فوراً حكم به فسق او نكنيم، بلكه بايد توجيه كنيم و بگوييم لعلّ مجوز دارد و لعلّ اكراه دارد، يا اگر دروغي از او صادر شد، باز فوراً حكم به فسق او نكنيم، بلكه بگوييم حتماً مجوز داشته، يا سهواً اين دروغ را گفته، بالأخره به گونه اي او را توجيه كنيم، البته در اين صورت مانع از اقتدا نيست. اگر امكان حمل بر صحت باشد، در اين صورت مانع از اقتدا نيست.

المسألة الرابعة

إذا رأي من عادل كبيرة، لا يجوز الصلاة خلفه إلّا أن يتوب مع فرض بقاء الملكة فيه، فيخرج عن العدالة بالمعصية و يعود إليها (عدالت) بمجرد التوبة.

اين فرمايش مرحوم سيد با عرض من تقريباً منطبق تر است، يعني ملكه از بين نمي رود، بلكه اثر ملكه (كه عدالت است) از بين مي رود، ملكه سر جاي خودش باقي است، اما اثرش كه عدالت است از بين مي رود و با توبه بر مي گردد، ولي من پوست كنده گفتم، ملكه سر جايش هست، ولي نمي شود پشت سر اين آدم نماز خواند.

المسألة الخامسة

إذا رأي الإمام يصلّي و لم يعلم أنّها من اليومية أو من النوافل لا يصح الاقتداء به، و كذا

در اين «مسئله» بحث بر سر اين است كه مردي و امامي نماز مي خواند و من مي دانم كه نماز فريضه را مي خواند، ولي من نمي دانم كه فريضه اش، فريضه ي يوميه است يا فريضه غير يوميه، مگر فريضه غير يوميه داريم؟

بله! مانند صلات طواف، صلات آيات، اينها فريضه هستند، اما يوميه نيستند.

به بيان ديگر ما احراز كرديم كه:« أنّها صلاة فريضة»، ولي نمي دانيم كه جزء فرائض يوميه است يا جزء فرائض غير يومية؟ نمي شود به او اقتدا كرد، چرا؟ چون شك در موضوع و شك در مصداق است و در شك در مصداق تمسك به عام جايز نيست، به من گفت: «صلّ خلف الإمام في الصلوات الخمس»، و نمي دانم كه جزء خمس است يا جزء خمس نيست، با شك در موضوع نمي شود به عموم عام تمسك كرد، شبهه شبهه ي مصداقيه است و در شبهه ي مصداقيه تمسك به عام صحيح نيست.

و كذا إذا احتمل أنّها من الفرائض الّتي لا يصحّ اقتداء اليومية بها،

پس دو فرع است:

الف: يك فرع اين است كه من نمي توانم به نافله اقتدا كنم.

ب: فرع ديگر اين است كه من نمي توانم فرائض يوميه را به فرائض غير يوميه اقتدا كنم، فرض كنيد امامي در محراب مسجد ايستاده و مشغول نماز خواندن است و من نمي دانم كه نماز ظهر را مي خواند يا هشت ركعت نماز نوافل، در اينجا نمي شود به او اقتدا كرد، يا امامي است كه در محراب ايستاده و مشغول خواندن نماز است، ولي نمي دانم كه نماز آيات مي خواند يا نماز ظهر، نمي شود به او اقتدا كرد، در هيچكدام نمي شود به او اقتدا كرد، چرا؟ چون شبهه، شبهه ي مصداقيه است و در شبهه ي مصداقيه تمسك به عام جايز نيست.

مثال

مولا به من گفت:« اكرم العلماء»، شخصي يك چيزي بر سرش پيچيده است، ولي من نمي دانم اين آدم عالم است يا نخود بريز ؟

آيا من مي توانم بگويم:« هذا عالم يجب اكرامه؟» نمي توانم ، چون شبهه، شبهه مصداقيه است، اين غير از آن مسئله اي است كه مي گويند شبهه ي مصداقيه مخصص، آن يك مسئله ي ديگري است، اين خيلي واضح تر است، در شبهات مصداقيه عام، نمي شود به عام تمسك كرد، آن يك مسئله ي ديگري است، كه شبهه مصداقيه مخصص باشد، مولا فرموده:« اكرم العلماء»، سپس فرموده:

« لا تكرم الفساق من العلماء»، و من مي دانم كه فلان شخص عالم است، ولي نمي دانم كه عادل است يا فاسق؟

به اين مي گويند شبهه اي مصداقيه مخصّص، اين جاي بحث است، اما اولي جاي بحث نيست كه در شبهه ي مصداقيه عام نمي شود تمسك كرد.

بله! فرع ديگر روشن است، فرع ديگر اين است كه مي دانم كه يوميه را مي خواند، ولي نمي دانم كه ظهر است يا عصر، لازم نيست، مي دانم كه نماز يوميه است، ولي نمي دانم مغرب است يا عشاء، يا مي دانم يوميه است ولي نمي دانم اداست يا قضا؟ همين مقداري كه يوميه بود و احراز شد، بقيه صفات احرازش لازم نيست، پس در اين مسئله ي ما سه فرع داشتيم:

الف: بايد احراز كنم كه طرف نماز فريضه مي خواند، اما اگر احتمال نافله بدهم، نمي توانم اقتدا كنم.

ب: مي دانم فريضه است، ولي نمي دانم يوميه است يا يوميه نيست؟ نمي شود اقتدا كرد.

ج: مي دانم يوميه است، ولي خصوصياتش را نمي دانم، يعني نمي دانم ظهر است يا عصر ، مغرب است يا عشا، ادا است يا قضا؟ اينجا مي شود اقتدا كرد.

المسألة الخامسة: إذا رأي الإمام يصلّي و لم يعلم أنّها من اليومية أو من النوافل لا يصحّ الاقتداء به (چون جماعت در نوافل نيست بلكه بدعت است) و كذا إذا احتمل أنّها من الفرائض الّتي لا يصحّ اقتداء اليومية بها، مانند نماز آيات و عيدين،

و إن علم أنّها من اليومية لكن لم يدر أنّها أيّة صلاة من الخمس، أو أنّها أداء أو قضاء، أو أنّها قصر أو تمام لا بأس بالاقتداء و لا يجب إحراز ذلك قبل الدّخول كما لا يجب إحراز أنّه في أيّ ركعة كما مرّ .

پس در اين مسئله سه فرع وجود دارد:

1: اگر احتمال نافله بدهد، نمي تواند اقتدا كند، چون جماعت در نوافل جزء بدع است،

2: يقين دارم كه فريضه است، اما احتمال مي دهم كه يوميه نباشد، باز نمي توانم اقتدا كنم، چون در يوميه بايد به يوميه اقتدا كرد، شك در مصداق است،

3: هردو يوميه است، خصوصياتش مهم نيست، صبر مي كنم در آينده روشن مي شود كه آيا اداست يا قضا، قصر است يا تمام.

المسألة السادسة

مسئله ي ششم اين است كه در جماعت زيادي ركن مبطل نيست، «لا تعاد الصلاة إلّا من خمس، الطهور، والوقت، القبلة و الركوع و السجود». ركوع و سجود زياديش مبطل است مگر در جماعت، مسئله اين است، حال اگر من يك بار ركوع را زياد كردم، رواياتش شاملش است، اما اگر در ركعت واحده دوبار ركوع كنم، يعني دو ركوع زيادي بكنم، يكي قبل از ركوع و ديگري بعد از ركوع، مثلاً خيال كردم كه امام ركوع رفته، من هم ركوع رفتم، ديدم كه امام هنوز «و لم يكن له كفواً» را مي خواند، سر برداشتم و با امام رفتم به ركوع، سپس خيال كردم كه امام سر برداشته، فلذا من هم سر از ركوع برداشتم، ولي ديدم كه هنوز امام در ركوع است و مي گويد:« سبحان ربّي العظيم»، من هم دو مرتبه به ركوع رفتم، پس من يك ركوع واجب انجام دادم و دوتا زيادي، آيا اگر من در ركعت واحده دو ركوع زيادي و اضافي داشته باشم، يك ركوع متني و دو ركوع اضافي، كه در مجموع مي شود سه ركوع، منتها يكي جزء واجبات است و دوتاي ديگرش زيادي است.

آيا در ركعت واحده، اضافه و زيادي يك ركوع مغتفر است يا اضافه دو ركوع هم مغتفر است؟

اينجا بايد سرغ روايت برويم و ببينيم كه از روايت زيادي واحده استفاده مي شود يا اكثر؟

در سجده هم مي شود چهار سجده اضافه كرد، چطور؟ مثلاً من خيال كردم امام به سجده رفته، من نيز به سجده رفتم، ديدم كه هنوز امام سجده نكرده فلذا بر خاستم، دو مرتبه با امام به سجده رفتم، اين سجده واجب است، خيال كردم سر از سجده بر داشته، من هم سر از سجده برداشتم، ديدم كه هنوز سر از سجده بر نداشته، دو مرتبه رفتم سجده، عين همين را در سجده دوم بجا آوردم كه در يك نماز شش تا سجده انجام دادم كه دوتايش واجب و چهار تاي ديگرش زيادي است، آيا از روايات استفاده مي شود كه زيادي يك ركوع مغتفر است يا زيادي يك سجده، يا اينكه زيادي ركوع «إلي ما شاء الله» مغتفر است زيادي سجده إلي ما شاء الله مغتفر است؟

متن عروة الوثقي

المسألة السادسة: القدر المتيقن من اغتفار زيادة الركوع للمتابعة سهواً زيادته مرّة واحدة في كل ركعة، و أما إذا زاد في ركعة واحدة أزيد من مرّة كأن رفع رأسه قبل الإمام سهواً ثم عاد للمتابعة ثم رفع أيضاً سهواً ثم عاد فيشكل الاغتفار، فلا يترك الاحتياط حينئذ باعادة الصلاة بعد الإتمام، و كذا في زيادة السجدة، القدر المتيقن اغتفار زيادة سجدتين في ركعة، و أما إذا زاد أربع فمشكل.

مسئله را از روي روايت بايد فهميد، «فقه» علم منقول است، فلذا نخست به آيات قرآن و روايات مراجعه كرد، و سپس به كلمات فقها، ولي چون اين مسئله چندان ريشه دار نيست، كلمات قدما در اينجا مهم نيست، فقط دوتا روايت را مي خوانم و حال آنكه روايات خيلي بيش از اين است:

1: و باسناده (اسناد صدوق) عن أحمد بن محمّد، عن الحسن بن عليّ بن يقطين، عن أخيه الحسين، عن أبيه عليّ بن يقطين قال: سألت أبا الحسن عليه السلام عن الرّجل يركع مع الإمام يقتدي به ثمّ يرفع رأسه قبل الإمام؟ قال: يعيد بركوعه معه» الوسائل: ج5، الباب 48 من أبواب صلاة الجماعة، الحديث 3،

2: محمّد بن عي بن الحسين (صدوق) باسناده عن الفضيل بن يسار (سندش را به فضيل در آخر كتاب نقل كرده است) أنّه سأل أبا عبد الله عليه السلام عن رجل صلّي مع إمام يأتمّ به (يعني شيعه است) ثم رفع رأسه من السجود قبل أن يرفع الامام رأسه من السجود، قال: فليسجد» الوسائل: ج5، الباب 48 من أبواب صلاة الجماعة، الحديث1.

آيا بگوييم جواب امام (عليه السلام) اطلاق دارد، يعني هر چند اين كار مكرر بشود، مرحوم آية الله خوئي مي فرمايد: اگر يكي قبل از سجده واقعي باشد و دومي هم بعد از سجده واقعي باشد، اشكال ندارد، يكي قبل از ركوع واقعي باشد و ديگري بعد از ركوع واقعي.

خلاصه در وسط ركوع و سجود واقعي اگر متوسط بشود، مي فرمايد روايت آنجا را مي گيرد. اما اگر به قدري گيج و غير جامع الحواس باشد، قبل از ركوع واقعي دوبار ركوع كند، مي گويد آنجا را نمي گيرد، شايد حرف بدي نباشد كه دوبار قبل از امام ركوع كند، اما اگر يك ركوع قبل از ركوع امام باشد، دومي هم بعد از ركوع امام باشد، در وسط ركوع واقعي متوسط باشد، مي فرمايد در اينجا مشكلي نيست، ولي در عين حال ممكن است اين روايات اطلاق داشته باشد، اما روايت: «لا تعاد الصلاة إلّا من خمس» اطلاق دارد، خرج يك ركوع، خرج يك سجود، در بقيه آنهم اطلاق دارد، اگر اين اطلاق دارد، آنهم اطلاق دارد، آنچنان نيست كه به اين صافي بگوييم، اين اطلاق دارد، ولي آن روايت قبلي اطلاق ندارد، بلكه آنهم اطلاق دارد، خرج الركوع الزائد مبطل ، السجود الزائد مبطل عمداً و سهواً إلّا يكبار، آن قدر مسلم است، در بقيه اطلاق آن را مي گيريم.

بنابراين، هم آنطرف اطلاق دارد و هم اينطرف ممكن است اطلاق داشته باشد، ولذا آنچه كه سيد فرموده احوط اين است كه اين آدم نمازش را تمام كند، بعداً برود دو مرتبه اعاده كند.