مشخصات کتاب

سرشناسه : رضوانی، علی اصغر

عنوان و نام پدیدآور : مهدویت و جهانی سازی/ تألیف علی اصغر رضوانی.

مشخصات نشر : قم: مسجد مقدس جمکران ۱۳۸۵.

مشخصات ظاهری : ۳۷ ص.

فروست : سلسله مباحث مهدویت.

شابک : ۲۵۰۰ ریال : 964-9730-29-X ؛ ۳۵۰۰ ریال: چاپ سوم 978-964-973-029-5 ؛ ۴۵۰۰ ریال (چاپ پنجم)

یادداشت : چاپ دوم.

یادداشت : چاپ سوم: زمستان ۱۳۸۶.

یادداشت : چاپ پنجم: تابستان ۱۳۸۷.

یادداشت : کتابنامه به صورت زیر نویس.

موضوع : محمدبن حسن (عج)، امام دوازدهم ۲۵۵ق -

موضوع : مهدویت موضوع : جهانی شدن

شناسه افزوده : مسجد جمکران (قم)

رده بندی کنگره : BP۲۲۴/۴/ر۵۵م۹ ۱۳۸۵

رده بندی دیویی : ۲۹۷/۴۶۲

شماره کتابشناسی ملی : م۸۵-۱۸۵۵۹

اشاره

مقدمه ناشر

در عصر کنونی که دشمنان بشریت، افکار و عقاید انحرافی را در جامعه جهانی ترویج می کنند و منجی موعود واقعی را برای حیات و قدرت پوشالی و کاخ عنکبوتی خود خطرناک می دانند، درصدد ایجاد انحراف فرهنگی برآمده اند و با پوچ گرایی، جامعه بشری و اخلاق و رفتار نیکو را مورد تعرض قرار داده اند، برآن شدیم تا حقیقت مهدویت را با سلسله مباحث مختصر منجی موعود برای مشتاقان علم و فضیلت عرضه نماییم.

امید است مورد توجّه حضرت حقّ جلّ و علا قرار گیرد.

مدیر مسؤول انتشارات مسجد مقدّس جمکران حسین احمدی

پیشگفتار

جهانی شدن یکی از مسائل مهم جهان امروز است که بسیاری از اندیشمندان درباره آن دست به قلم برده اند، جهانی شدن ابعاد و جنبه های مختلفی دارد که به موجب آن برداشت های مختلف و تعاریف متعددی نسبت به این مسئله ارائه شده است. دانشوران و اندیشمندان درباره شکل گیری این پدیده اختلاف نظر دارند. برخی از آن ها بر این باورند که این پدیده بر اثر پیشرفت فن آوری ارتباطات، فشردگی مکان و زمان، و آگاهی مردم نسبت به امور جهانی به وجود آمده است. و برخی دیگر بر این باورند که جهانی شدن از طرف استعمارگران و سرمایه داران تیوریزه شده که آمریکا در رأس آن ها قرار گرفته است. و گروهی از اندیشمندان براین باورند که جهانی شدن یک پدیده گریزناپذیر است که نمی تواند یک پروسه یا پروژه تلقی شود، و لو این که صاحبان قدرت و تکنولوژی از این پدیده بیشتر بهره می برند، و تبلیغاتی را به سایر جهان به نفع خود گسترش می دهند. جهانی شدن پدیده ای است که برای مقولات اجتماعی به ویژه دین اسلام یا ادیان دیگر چالش ها و فرصت هایی را به وجود آورده است.اینک به بررسی این موضوع جدید

می پردازیم.

دیدگاه های مربوط به جهانی شدن

دیدگاه های مربوط به جهانی شدن از دو لحاظ (شکلی و ماهوی) می تواند طبقه بندی شود. لحاظ شکلی آن عبارت است از دیدگاه های مربوط به شکلی جهانی شدن که آیا جهانی شدن یک پروسه تاریخی است؟ یا این که یک پروژه ای است که از طرف غربی ها و نظام سرمایه داری و لیبرالیستی راه اندازی شده است. یا این که جهانی شدن یک پدیده گریزناپذیر است که نمی تواند به عنوان پروسه یا پروژه تلقی شود. لحاظ ماهوی آن عبارت است از دیدگاه های مربوط به ماهیت و چیستی جهانی شدن که در رابطه با این لحاظ نگرش های مختلفی وجود دارد. از جمله نگرش دینی - سنتی، نگرش مدرن و لیبرال دموکراسی، نگرش نئومارکسیستی و نگرش پست مدرنیست.

دیدگاه های شکلی جهانی شدن

به لحاظ شکلی در موضوع جهانی شدن دیدگاه های مختلفی وجود دارد:

1 - پروسه جهانی شدن

برخی از اندیشوران و پژوهشگران براین باورند که جهانی شدن یک پروسه تاریخی است که بر اثر پیشرفت تکنولوژی و ارتباطات مثل تلفن، تلویزیون، ماهواره، رایانه و امثال آن به وجود آمده است. طبق نظر آن ها این وسائل موجب آشنایی ملل جهان نسبت به فرهنگ ها، ادیان و ایدیولوژهای مختلف ملل شده و آشنایی آن ها به این مسائل باعث توجه بیشتر آن ها نسبت به امور جهانی گشته است. این امر پدیده جهانی شدن را فراهم ساخته که جوامع قرن 21 آن را تجربه می کنند. و در نتیجه زمینه گفت و گوی بین

ملل مختلف جهان راجع به مسائل فرهنگی و ایدیولوژی باز شده و به این سمت می روند که یک فرهنگ یا ایدیولوژی مشترک جهانی پیدا کنند. به عبارت دیگر، پیشرفت تکنولوژی و ارتباطاتی موجب آگاهی مردم جهان نسبت به امور جهانی شده است.

انسان امروزی نه تنها به مسائل محلی و ملی مخصوص خود مشغول است، بلکه او نیز به مسائل جهانی نظر دارد، جوامع امروزی آرزو دارند که یک نظام مشترک برپا شود، فرهنگ جدیدی که مورد قبول جهانیان و مطلوب جوامع بشری است، ایجاد شود، تا با آن، مشکلات جوامع بشری از قبیل جنگ، تروریست، محیط زیست و امثال آن از بین برود، و در نتیجه، دنیای نوین و وضعیت مطلوب برای انسان فراهم شود.⁽¹⁾

به این ترتیب روشن می شود که جهانی شدن طبق این دیدگاه محصول پیشرفت تکنولوژی و ارتباطات است که موجب فشرده شدن زمان و مکان شده است.⁽²⁾

2 - پروژه جهانی شدن

برخی دیگر از اندیشمندان چون فرانسیس فوکویاما، تامیلسون، دیویدهلد، ادوارد سعید، و روژه گارودی و امثال آن ها جهانی شدن را یک پروژه غربی می دانند، طبق این نگرش جهانی شدن جز ادامه رسالت دیرین انسان سفید

سرمایه داری غربی نیست، غربی ها درصددند همه جهان را تحت کنترل و سیطره خود درآورند. جهانی شدن همان لباس جدید مستعمرین غربی است که برنامه استعماری قدیم خود را با آن می پوشانند. جهانی شدن همان جهانی سازی غربی است که در رأس آن ها آمریکا است، جهانی شدن به این معنا آمریکایی سازی جهان می باشد. آمریکا و استعمار جهانی تلاش می کنند و همت می گمارند هنجارها و ارزش های غربی و آمریکایی را در جهان گسترش دهند، آن ها از تاریخ تلخ جنگ ها و استعمار نظامی خود عبرت گرفته، و احساس کنند که با جنگ و تهاجم نظامی و استعمارگری نخواهند توانست بر همه جهان تسلط پیدا کنند، بدین سبب سلطه جویی خود را با استراتژی نوین که همان تهاجم فرهنگی و تبلیغات است عوض کرده اند. آن ها با تهاجم فرهنگی و تبلیغات گسترده با بهره برداری از وسائل تکنولوژی و ارتباطات پیشرفته تا حدودی توانسته اند فرهنگ خود را به عنوان فرهنگ غالب و برتر به جهانیان معرفی کنند. آن ها نظام لیبرالیستی و سرمایه داری را به عنوان الگو و بهترین فرهنگ ها به جهانیان ابلاغ می کنند، به ویژه پس از فروپاشی شوروی سوسیالیستی و کمونیستی، تبلیغات غربی ها بیشتر شد، و به جهانیان ابراز کردند که دیگر طرف مقابل و هم ردیف نظام سرمایه داری نیست،. و کار تا بدینجا پیش رفت که تک قطبی شدن جهان را ادّعا کنند. بدین سبب برخی از محققان به پا خواسته و به نقد روند جهانی سازی غربی پرداختند، از جمله کسانی که این روند را نقد کرده است می توان افرادی چون تامیلسون،

دیوید هلد، ادوارد سعید، وروژه گارودی و امثال آن ها را نام برد. از دیدگاه تامیلسون فرهنگ جهانی شده ای که امروز شاهد آن هستیم برخواسته از سیر طبیعی و مبتنی بر هرج و مرج نیست، جهانی شدن امروز از جمع بین تجارب و نیازهای بشریت تشکیل نیافته است، جهانی شدن امروز همان حاکم گشتن فرهنگ غربی که در حال حاضر از توان بیشتری برخوردار است می باشد.⁽¹⁾یعنی می توان گفت که جهانی شدن امروز از نظر تامیلسون جز جهانی سازی فرهنگ غربی نیست.

روژه گارودی راجع به این موضوع می گوید: «جهانی سازی نظامی است که قدرت مندان را با ادّعای روابط آزاد و آزادی بازار قادر می سازد تا اصنافی از دیکتاتوری های ضد انسانی را به مستضعفان تحمیل نمایند».⁽²⁾

او با این بیان روشن نموده که جهانی شدن مساوی با غربی سازی است که به نفع آمریکا منتهی می شود. کسانی که با روند جهانی شدن مخالفند این قرائت از جهانی شدن را مورد تأیید قرار داده اند. برخی از طرفداران جهانی شدن مثل فرانسیس فوکویاما، ساموئیل هانتیگتون نیز به این دیدگاه گرایش دارند و جهانی شدن غربی را مورد تأیید قرار می دهند. فوکویاما از نظام لیبرالیستی و سرمایه داری حمایت کرده و جهانیان را برای رسیدن به پیشرفت و رفاه، به پیروی از این نام دعوت کرده است. رسیدن به پیشرفتی همه جانبه بنابر نظر او فقط در سایه آن نظام میسر خواهد بود. نظام غربی تنها

نظامی است که می تواند جهانی باشد، او نیز بر این نکته تأکید دارد که لیبرال دموکراسی می تواند نقطه تکامل ایدیولوژیک و آخرین شکل حکومت بشری باشد.⁽¹⁾

ساموئیل هانتینگتون نیز معتقد است که نظام غربی و لیبرال دموکراسی آخرین شکل حکومت بشری است که بر جهان حاکم می شود، فرهنگ غربی تنها فرهنگی است که در جهان غالب گشته است. و جهانیان طبق نگرش او به فرهنگ و نظام غربی گرایش پیدا می کنند و پیشرفته می شوند⁽²⁾.

طبیعتاً این قرائت از جهانی شدن به هیچ وجه با مهدویت اسلامی سازگاری ندارد. و بسیاری از مخالفان جهانی شدن، این معنا را اخذ کرده اند و آن را رد و نقد می کنند. آن ها در واقع با روند جهانی شدن فعلی و هژمونی غربی مخالفند، نه این که مخالف برقراری نظام واحد جهانی باشند. لذا برخی از اندیشوران پروژه بودن جهانی شدن را رد می کنند و بر این اعتقاد هستند که عوامل مختلفی وجود دارد که روند جهانی شدن را به وجود آورده اند.

3- پدیده جهانی شدن

گروهی از اندیشمندان چون آرجان آپادوریا بر این باورند که از روند جهانی شدن به طور کلی نمی توان به عنوان پروسه تاریخی برداشت کرد، کما این که نمیتوان آن را به عنوان پروژه غربی تلقی کرد، بلکه می توان هر دو را از عوامل پیدایش جهانی شدن محسوب نمود. جهانی شدن یک پدیده است که

بر اثر عوامل گوناگون از قبیل فن آوری، ایدیولوژی، قومیت آگاهی مردم نسبت به امور جهانی به سبب وجود رسانه های ارتباطی به وجود آمده است. طبق این نگرش جهانی شدن محصول چند عامل می باشد که آرجان آپادوریا در مقاله معروف خود پنج عامل را نام می برد که عبارتند از عامل فن آوری، ایدیولوژی، سرمایه، قومیت و رسانه های ارتباطی که همه آن ها وضعیتی را ایجاد کرده اند که در پیدایش روند جهانی شدن نقش خاص خود را داشته اند. بدین سبب به طور کلی نمی توان آن را پروسه یا پروژه، طبیعی یا تعمدی تلقی کرد بلکه بخشی از آن ها در شکل گیری پدیده جهانی شدن نقش به سزایی داشته، و برخی دیگر در وسعت بخشی از این روند نقش داشته اند.⁽¹⁾

نگرش ها به ماهیت جهانی شدن

به لحاظ ماهوی نیز دیدگاه های متفاوتی نسبت به چیستی جهانی شدن وجود دارد:

برخی از نظریه پردازان جهان سوم به دو نوع جهانی شدن (جهانی شدن مصطلح و جهانی شدن واقعی) قائلند. آن ها بین جهانی شدن مصطلح و جهانی شدن متصور و واقعی تفکیک کرده است. جهانی شدن مصطلح را ریشه در تحولات سرمایه داری غربی می دانند.

طرفداران سرمایه داری درصددند از روند جهانی شدن به سود بیشتری دست یابند و در تلاش هستند تضادهایی که نظام سرمایه داری هم به لحاظ

نظری و معرفتی و هم به لحاظ اقتصادی - اجتماعی با آن مواجه است توجیه کنند. بنابر نگرش آنان این تضاد در ذات مبانی مدرنیته نهفته است. اومانیسم و خرد خود بنیاد و تجربه گرایی که مباین سرمایه داری را تشکیل می دهند، به نفی خدا انجامیده است، نفی و انکار خدا به مثابه نفی ذات و غایت برای انسان می باشد، بدین سبب جهانی شدن مصطلح نمی تواند به طور کامل در دنیا پیاده شود. جهانی شدن واقعی فقط در سایه دین شامل خدا می تواند تحقق پیدا کند.⁽¹⁾

تنها دین و مکتب حق است که می تواند جهانی باشد، ما معتقدیم تنها دین و مکتبی که می تواند جهانی باشد، مکتب اسلام است. و اساساً مفهوم خاتمیت همین است. اگر ما معتقدیم پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله خاتم تمام انبیا است و پس از او دیگر هیچ پیامبری نیست، معنی آن این است که این دین جهانی است؛ برای همه و برای همیشه»

با این بیان روشن می شود که تنها جهانی شدنی امکان وجودی دارد که با جهان و خالق هستی سازگاری داشته باشد. ولی بسیاری دیگر از اندیشمندان جهان سوم و متفکران جهان اسلام چون دکتر حسن حنفی، ابراهیم ابوربیع، بر این اعتقادند که جهانی شدن جز شیوه استعمار نوین غربی ها نیست. بدین سبب بیشتر نظریه پردازان اسلام و جهان سوم نگرش خوشی راجع به جهانی شدن نداشته اند.

1 - نگرش مدرن - لیبرال دموکراسی

اصطلاح مدرن از ریشه لاتین اقتباس گردیده است که به معنای (به روز بودن یا در جریان بودن) است. مدرنیسم به شیوه های نوین در مقابل شیوه های سنتی به کار رفته است، مدرنیسم به شیوه هایی از زندگی یا سازمان اجتماعی مربوط می شود که از سده هفدهم به بعد در اروپا پیدا شد و به تدریج نفوذ کم و بیش جهانی پیدا کرد.⁽¹⁾

به عقیده (گیدنز 1377) بارزترین خصائص و عناصر مدرنیسم عبارتند از: سکولاریستی فراگیر، کاپیتالیسم، دموکراسی لیبرال، فردگرایی، عقل گرایی، و انسان گرایی. این خصایص آزادی گسترده را به انسان مدرن بخشیده است به گونه ای که از مرزهای سنتی و دینی فراتر رفته و خدا را از زندگی اجتماعی و سیاسی انسان دور ساخته است. به عبارت دیگر انسان مدرن از حکومت کلیسای مستبد جدا و آزاد شده است.

طرفداران مدرنیته، پیشرفت های علمی و تکنولوژی را مرهون آن اصول می دانند، به همین دلیل اغلب اندیشمندان غربی بر این باورند که جهانی شدن محصول مدرنیته است. آن ها طبق اصول مدرنیسم روند جهانی شدن را تفسیر و تحلیل کرده اند.

گیدنز سعی کرده بین چهار رکن مدرنیته که عبارتند از نظام سرمایه داری، صنعت گرایی، نظارت و کنترل به ویژه کنترل سیاسی دولت - ملت، و قدرت نظامی و بین چهار رکن متجانس دیگر که عبارتند از اقتصاد سرمایه داری

جهانی، تقسیم کار بین المللی، سیستم دولت - ملت، نظم جهانی که ابعاد جهانی شدن از آن ها تشکیل شده است ارتباط برقرار نماید.⁽¹⁾

نظم جهانی که جوامع بشری به آن سمت پیش می روند از دیدگاه گیدنز همان مدرنیته بزرگ شده یا جهانی شدن مدرنیته است. او جهانی شدن را مدرنیته بزرگ شده می داند. طبق نگرش مدرن، جهانی شدن همان اوج مرنیته است. آن ها روند جهانی شدن را با مدرنیته پیوند زده اند، به گونه ای که این روند را از اصول مدرنیته جداناپذیر می دانند. رابرتسون از جهانی شدن به عنوان مدرنیته بزرگ شده یاد کرده است.⁽²⁾او بر این باور است که جهانی شدن پیوند تنگاتنگ با مدرنیته دارد جهانی شدن محصول تلاش های مدرنیزاسیون است که در سال های پیش با موانع و مشکلاتی از طرف سنت گرایان و بنیادگرایانی رو به رو بودند که نتوانستند عقائد و اصول خود را در جهان پیاده کنند، اما با کمک تکنولوژیک و شبکه های رایانه ای (اینترنت) تا حدودی توانسته اند اصول مدرنیته را دوباره زنده کنند، و به سطح جهانی گسترش دهند. جهانی شدن محصول فرهنگ اومانیسم و عقلانیت است که هر دو از اصول مدرنیته به حساب می آیند. طبق این نگرش سرانجام لیبرال دموکراسی مبنای زندگی بشر قرار خواهد گرفت؛ زیرا نظام بدیل و هم ردیف آن در دنیا وجود ندارد. همچنان که متفکرانی چون فوکویاما بیان کرده اند که

انتهای جنگ سرد و فروپاشی نظام سوسیال کومونیستی دلیل بر آن است که نظام لیبرال دموکراسی بی بدیل مانده و پیروز شده است. او بر این اساس نظریه پایان تاریخ را ابراز کرده است. همچنان که داگلاس از او نقل کرده که می گوید: «با فروپاشی نظام کمونیستی این دوره از تاریخ به پایان رسید و از دهه 1990 جهانی شدن مبتنی بر الگوی بازار سرمایه داری غالب شده است، و به لحاظ عملی غیر پاسخ گو و بی رقیب مانده است. گفته می شود همزاد این جهانی شدن اقتصادی، تفوق دموکراسی در کل جهان است به همراهی گفتار آن و نهادهای نظام کثرت گرای (پلورالیست) انواع کنترل ها و تعدیل ها، احزاب، رأی گیری هاو حقوق بشر».⁽¹⁾

هانتینگتون، دانشمند دیگری است که جهانی شدن را با مدرنیته پیوند زده است و نظام دموکراسی را تنها نظام غالب و مورد قبول جهانیان می داند. او در خصوص این موضوع تصریح کرده که بین سال های 1974 تا 1990، نظام های حکومتی بیش از 30 کشور در جنوب و شرق اروپا، آمریکای لاتین و شرق آسیا، از نظام های اقتدارگرا، به نظام های دموکراتیک تغییر یافته اند. او معتقد است که نظام دموکراسی نظام جهانی خواهد بود و همه جهانیان آن را قبول خواهند کرد.⁽²⁾

2 - نگرش نئومارکسیستی

نئومارکسیست ها بر این باورند که جهانی شدن امروز جز ادامه سلطه