مشخصات کتاب

سرشناسه : ترابی، احمد، - 1336

عنوان و نام پدیدآور : امام باقر علیه السلام: جلوه امامت در افق دانش/ تحقیق از گروه تاریخ اسلام؛ نگارش احمد ترابی

مشخصات نشر : مشهد: آستان قدس رضوی، بنیاد پژوهشهای اسلامی، 1373.

مشخصات ظاهری : ص 320

شابک : 3800ریال ؛ 3800ریال

وضعیت فهرست نویسی : فهرستنویسی قبلی

یادداشت : چاپ دوم: 1375؛ بها: 5500 ریال

یادداشت : کتابنامه به صورت زیرنویس

موضوع : محمدبن علی(ع)، امام پنجم، 114 - 57ق. -- سرگذشتنامه

شناسه افزوده : آستان قدس رضوی. بنیاد پژوهشهای اسلامی

رده بندی کنگره : BP44/ت 4الف 8

رده بندی دیویی : 297/9552

شماره کتابشناسی ملی : م 74-1832

اشاره

تقدیم به پیشگاه باقر العلوم علیه السلام

پنجمین آفتاب امامت که در روزگار حاکمیّت بحرانهای فکری و سیاسی ، بنیادهای اندیشه دینی و معارف ناب اسلامی را تحکیم بخشید و بر ژرفای تفکّر و بینش شیعی افزود.

فهرست مطالب

مقدمه··· 11

فصل 1

اجمالی از ولادت تا رحلت

(51 - 15)

پنجمین طلوع امامت / 15 ولادت / 15 تبار والای امام باقر علیه السلام / 16 نام و کنیه / 18 القاب / 18 همسران / 19 فرزندان / 20 جایگاه دینی و علمی / 21 پایگاه اجتماعی / 22 دستاوردها / 22 شهادت / 23 امامت باقرالعلوم علیه السلام / 26 دلایل امامت / 26

انتخاب الهی، برترین انتخاب / 41 انتخاب الهی، دارای ملاک / 42 کمالها و کرامتها، نشانه ای دیگر / 44 سخنی با منکران / 48

فصل 2

زندگی علمی امام باقر علیه السلام

(114 - 53)

امام باقر علیه السلام، در آینه اندیشه ها / 53 شاگردان و تربیت یافتگان مکتبِ باقرالعلوم علیه السلام / 60 جلوه هایی از معارف باقرالعلوم علیه السلام / 79

درسهای عقیدتی و

مبارزه با انحرافهای فکری / 80 تبیین معارف اصولی دین / 92

ارجاع امّت به قرآن و افشای چهره عالم نمایان / 98 رویارویی با بدعت و بدعت گذاران / 101

مبارزه با قیاس در میدان اجتهاد / 108 تعلیم فقه و شیوه صحیح اجتهاد / 111

فصل 3

زندگی سیاسی امام باقر علیه السلام

(216 - 115)

بینش سیاسی امام باقر علیه السلام / 116 تقیّه و پنهانکاری / 131 خط مشی سیاسی امام باقر علیه السلام / 136 شرایط سیاسی، در عصر امام باقر علیه السلام / 166 شرایط سیاسی، از بیان امام باقر علیه السلام / 172 خلفای معاصر با امام باقر علیه السلام / 176 خلفای معاصر با دوران امامتِ باقرالعلوم علیه السلام / 181 شهادت امام باقر علیه السلام با توطئه هشام / 208 امام باقر علیه السلام و قیام زید بن علی علیه السلام / 210

فصل 4

زندگی اجتماعی امام باقر علیه السلام

(250 - 217)

کار و تلاش در اوج زهد و تقوا / 217 حضور سازنده و مؤثّر در جامعه / 219

مرجعیّت و پاسخگویی به پرسشهای مردم / 220 رسیدگی به محرومان / 222

سخاوت و مروّت نسبت به دوستان / 223 شکیبایی و بردباری در روابط اجتماعی / 224 محبّت و عاطفه نسبت به خانواده / 227 احترام به حقوق اجتماعی مؤمنان / 228 اهتمام به حقوق مالی مردم / 230 رعایت حقوق و نیازهای روحی همسران / 231 رعایت جمال و زیّ شرافتمندانه / 234 امام باقر علیه السلام در محراب عبادت و نیایش / 237 قلبی، هماره مشغول به یاد خدا / 240

دعاها و نیایشها / 242

فصل 5

حکمتها و درسهایی از امام باقر علیه السلام

(331 - 251)

تجلّی دانش و حکمت در سخنان باقرالعلوم علیه السلام / 251 ارزش والای عقل / 254 جایگاه بلند دانش / 256 شناخت، ملاک ارزش عمل / 260 شناخت، معیار منزلت انسان / 261 شناخت عمیق دین، اوج کمال و تعالی / 261

شناخت خداوند و صفات او / 262 شناخت رهبران الهی / 264 رابطه امام شناسی و خداشناسی / 265 امام، نور هدایت / 267 امام، خزانه دار علم الهی / 268 امام عالم به ظاهر و باطن قرآن / 268 رابطه علم امام با لزوم اطاعت از او / 269 امام، دارای علم پیامبر صلی الله علیه و آله و نه مقام نبوّت / 270 امام معصوم، دارای ولایت بر امّت / 270 شناخت و عقیده، مستلزم عمل / 276 عالمان درباری، دور از رحمت الهی / 280 رابطه انسان با خدا / 282 مسؤولیت انسان درباره خویش / 298 قلب و حالات آن / 299 ارزشها و کرامتهای اخلاقی / 302 حسن خلق / 303 فرو خوردن خشم / 304 پرهیز از حسد / 307 اجتناب از تکبّر و فخر / 307 قناعت و دوری از طمع / 308 زندگی در حدّ کفاف / 309 کنترل زبان و گفتار / 310 نهی از کسالت وبی حوصلگی / 311 نکوهش نفاق و دو چهرگی / 311 نشانه های مؤمن واقعی / 311 اقتصاد و حسابگری در معیشت / 313 پیشتازی در میدان ارزشها / 313 رابطه انسان با مردم و جامعه / 313 مؤمنان، اعضای یک پیکر / 314 مؤمنان، برادران واقعی / 314 مسؤولیّت در برابر جامعه / 315 برادری، مستلزم حمایت اقتصادی / 316 جامعه ایده آل / 17 حقوق اجتماعی مؤمنان بر یکدیگر / 317

مقدمه

پیوستگی «قرآن» و «عترت» و نقش هماهنگ آن دو در دستیابی جامعه بشری به بینشهای صحیح و منشهای ارزشی، براساس دلایل معتبر شرعی و ملاکهای عقلی و تجربی، مجال انکار ندارد.

نه تنها شیعه، بلکه همه آنان که پیشانی بر قبله اسلام می سایند و دل به حقانیّت قرآن و رهنمودهای پیامبر خاتم صلی الله علیه و آله سپرده اند، هرگز نمی توانند این سفارش مهمّ پیامبر صلی الله علیه و آله را از یاد ببرند که:

«انّی تارک فیکم الثقلین، کتاب اللّه و عترتی اهل بیتی، و انّهما لن یفترقا حتّی یردا علیَّ الحوض و انّکم لن تضلّوا ان اتّبعتم و استمسکتم بهما».⁽¹⁾

این حدیث، تنها دلیل هماهنگی و همپایی قرآن و عترت نیست، بلکه کتابهای حدیثی و کلامی در این زمینه بتفصیل احادیث متواتر و خدشه ناپذیر دیگری را ارائه کرده اند.

سوگمندانه، جهان اسلام از این دو عنصر حیات آفرین بهره کافی را نبرد، و هر یک را آن گونه که باید قدر نشناخت و در جایگاه بایسته اش قرار نداد! و آنچه امروز از مشکلات سیاسی - اجتماعی و عقب ماندگی علمی و اقتصادی که در جوامع اسلامی

مشهود است، بی تردید بخشی از آن - بلکه عمده آن - به رویگردانی امّت از قرآن و عترت بازمی گردد.

عترت، کسانی جز حاملان سنّت راستین پیامبر صلی الله علیه و آله نیستند، چنان که سنّت پیامبر صلی الله علیه و آله خود در راستای تفسیر و تبیین مفاهیم قرآن و تعیین و تعلیم مصادیق آن است.

همه ارزشهای دینی به قرآن و وحی بازمی گردد، امّا قرآن معلّم و مبیّن لازم دارد:

«کما اَرْسَلْنا فیکُم رَسولاً مِنکُم یَتلُوا علَیکُمْ آیاتِنا وَ یُزَکِّیکُم و یُعَلِّمُکُم الکِتابَ والحکمَة و یعلِّمُکُم مالَم تَکُونوا تَعلَمُون.»⁽¹⁾

چنان که رسولی را از میان خودتان برای شما فرستادیم تا آیات را بر شما تلاوت کند و پاکتان سازد و رشدتان دهد و قرآن و حکمت را به شما بیاموزد و مسایلی را تعلیمتان دهد که (بی رهنمودهای وی) هرگز توان آگاهی یافتن بدان را نداشتید.

اکنون، جهان اسلام با پشتوانه عظیمی از رهنمودها و تعالیم الهی قرآن و پیامبر صلی الله علیه و آله و عترت، تهیدستی را می ماند که بر روی گنجها، گرسنه و ناتوان از پای افتاده است! با

اختلافها و ستیزه جوییها، این میراث گران را پاره پاره کردند و آن را از کارآیی و سازندگی واقعیش دور ساختند!

گروهی به قرآن بسنده کردند و در فهم آن به منابع مخدوش و تحریف شده حدیثی تمسّک جستند و آرای شخصی خویش را بر دین تحمیل کردند و در کلاسی حضور یافتند که معلّمان راستینش را از جایگاه معلّمی پایین کشیده و تا مرز شاگردان معمولیتنزّل داده بودند!

گروهی دیگر معلّمان را تا آن جا ارج نهادند که هر عنوان مقدّسی را به ایشان انتساب دادند جز عنوان معلّمی! به جای این که از ایشان درس معرفت و شیوه صحیح دینداری و کمالجویی را بیاموزند و آنان را الگوی فکر و زندگی خود قرار دهند، به تعریف و تمجید و مرثیه سرایی اکتفا کردند!

این دو جریان، پدیده امروز و دیروز جوامع اسلامی نیست، بلکه در زمان حضور ائمه علیهم السلام به گونه ملموس، حضور داشتند و هر دو، موردِ انکار و مذمّت امامان علیهم السلام

بودند، که در فصلهای مختلف این کتاب بدانها اشاره شده، در جای جای این مباحث، این واقعیّت روشن گشته است که حذف پیام و اندیشه و معارف عترت از زندگی مسلمانان به بهانه اکتفای به قرآن یا به انگیزه های افراطی دیگر، از عوامل مهم انحطاط

امّت اسلامی به شمار می آید! اکنون چه باید کرد؟

سخن امروز همان سفارش رسول خداست:

باید به بنیادهای اصیل و ناب معرفت دینی بازگشت و بدانها اعتماد کرد.

باید قرآن را در محضر مفسّران واقعی آن - خاندان رسالت - فراگرفت.

باید در آنچه بر امّت اسلامی در طول تاریخ هزار ساله اش گذشته است با دقّت و پیگیری اندیشید و ذهن را از داوریهای تاریخ نویسان وابسته به دربارها و تعصّب پیشه، دور داشت و واقعیتها را آن گونه که رخ داده است مشاهده کرد.

بررسی زندگی امام باقر علیه السلام و توجّه به ابعاد علمی، اجتماعی، سیاسی، اخلاقی و معنوی آن حضرت گامی بایسته در این راستاست.

این کاوش دو هدف عمده را می تواند دنبال کند:

1 - آنان که در نتیجه دسیسه های سیاسی صدر اسلام و تعصّب و حقپوشی عناصر عالم نما از شناخت شخصیّت اهل بیت دور افتاده اند و گمان دارند که پیدایش شیعه و اندیشه شیعی صرفاً یک انشعاب ساده مذهبی - سیاسی است، درخواهند یافت که اعتقاد شیعه به خط امامت، متّکی بر ارزش های انکارناپذیری است که در شخصیّت امامان ایشان نهفته است. علاوه بر نصوص و روایات معتبری که والایی منزلت ائمه را ثابت می کند، اندیشه، عقاید و علوم و معنویت آنان گواهی کافی، بر فضیلت آنان و جایگاه الهی ایشان است.

2 - آنان که از شیعه بودن به نام و عنوان اکتفا کرده و ولایت را صرفاً در اظهار محبّت و توسّل به ائمه در مشکلات دنیوی جستجو می کنند، توجّه خواهند کرد که این شیوه

مورد قبول امامان نیست و سعادت ایشان را تضمین نخواهد کرد، بلکه مقام ائمه چنان که خود یادآور شده اند، متکی به بندگی آنان در پیشگاه خداست و این عبودیت و بندگی را از طریق علم و عمل و پایبندی به ارزشهای دینی به دست آورده اند، و زندگی ایشان باید الگوی کاملی برای پیروان و دوستان آنان باشد.

شیعه راستین نه در شعار و سخن، بلکه در عمل نشان می دهد که چگونه پیروی از خط ولایت می تواند جامعه را از عزّت و اقتدار دینی، قدرت اقتصادی، امنیّت و عدالت اجتماعی، سلامت سیاسی و ارزشهای اخلاقی و معنوی برخوردار سازد. لازمه چنین پیروی، در مرحله نخست، شناخت این ابعاد در زندگی معصومین علیهم السلاماست.

امید آن که فصل های مختلف این کتاب، توانسته باشد بخشی از این آرمان مقدّس را تحقق بخشیده، در شناساندن چهره روشن و روشنگر زندگی امام باقر علیه السلامبه امّت اسلامی، گامی مثبت بردارد.

در مقدّمه این کتاب، ضروری است که از استاد ارجمندم حجة الاسلام والمسلمین سید هاشم رسولی محلاّتی که طرح تدوین زندگی معصومین علیهم السلام را در گروه تاریخ بنیاد پژوهشهای اسلامی آستان قدس رضوی پی ریزی نموده اند و بر روند کار نظارت داشته از ارائه ارشادها و راهنماییهای خویش در تمامی زمینه ها دریغ نکرده اند سپاسگزاری شود. و همچنین از اعضای گروه تاریخ اسلام بنیاد پژوهشهای اسلامی که از آغاز پژوهش تا پایان تدوین همراه و همگام بوده اند، آقایان محمدعلی چنارانی، عباسعلی صدیقی، محمد مروی و حبیب اللّه میرزایی تقدیر می شود.

احمد ترابی

فصل 1 : اجمالی از ولادت تا رحلت

پنجمین طلوع امامت

ابوجعفر، امام محمد باقر علیه السلام پنجمین آفتابی است که بر افق امامت، جاودانه درخشید. زندگیش سراسر دانش و ارزش بود، از این رو باقرالعلوم نامیده شد؛ یعنی شکافنده دشواریهای دانش و گشاینده پیچیدگیهای معرفت.

خصلت آفتاب است که هماره گام بر فرق ظلمت می نهد و در لحظه های تاریک، بر افق زمان می روید تا ارزشهای مهجور و نهان شده در سیاهی جهل و جور را، دوباره جان بخشد و آشکار سازد.

او نیز در عصر حاکمیّت جور و تشتّت اندیشه های دینی امّت اسلام، تولّد یافت تا پیام آور معرفت و احیاگر اسلام ناب محمّدی صلی الله علیه و آله باشد.

ولادت

حضرت ابوجعفر، باقرالعلوم، در شهر مدینه تولّد یافت. و براساس نظریه بیشتر مورّخان و کتاب های روایی، تولّد آن گرامی در سال 57 هجری بوده است.⁽¹⁾

عبارتند از: اثبات الوصیة 153 - 150؛ عیون المعجزات75 و منابعی که سال 59 را نقل کرده اند چنینند: فرق الشیعة 61؛ عمدة الطالب 195- 194؛ بحارالانوار 46/217 به نقل از مصباح کفعمی.

این نقل، با روایاتی که نشان می دهد امام باقر علیه السلام به هنگام شهادت جدّ خویش - حسین بن علی علیه السلام - در سرزمین طف حضور داشته و سه سال از عمرش می گذشته است هماهنگی دارد.⁽¹⁾

در روز و ماه ولادت آن حضرت نیز نقل های مختلفی یاد شده است:

الف - سوم صفر 57 هجری.⁽²⁾

ب - پنجم صفر 57 هجری.⁽³⁾

ج - جمعه اوّل رجب 57 هجری.⁽⁴⁾

د - دوشنبه یا سه شنبه اوّل رجب 57 هجری.⁽⁵⁾

بیشتر محققان با ترجیح نظریه نخست؛ یعنی سوم صفر آن را پذیرفته اند.

تبار والای امام باقر علیه السلام

امام محمد باقر علیه السلام از جانب پدر و نیز مادر، به شجره پاکیزه نبوّت منتهی می گردد.

او نخستین مولودی است که در خاندان علویان از التقای دو بحر امامت (نسل

حسن بن علی و حسین بن علی علیهماالسلام) تولّد یافت:⁽¹⁾

پدر: علی بن الحسین، زین العابدین علیه السلام.

مادر: ام عبداللّه، فاطمه، دختر امام حسن مجتبی علیه السلام.⁽²⁾

مادر گرامی امام باقر علیه السلام نخستین علویه ای است که افتخار یافت فرزندی علوی به دنیا آورد.⁽³⁾برای وی کنیه هایی چون امّ الحسن و امّ عبده آورده اند. امّا مشهورترین آنها، همان امّ عبداللّه است.

در پاکی و صداقت، چنان نمونه بود که صدیقه اش لقب دادند.⁽⁴⁾

امام باقر علیه السلام مادر بزرگوار خویش را چنین توصیف کرده است: «روزی مادرم کنار دیواری نشسته بود، ناگهان دیوار ریزش کرد و در معرض ویرانی قرار گرفت، مادرم دست بر سینه دیوار نهاد و گفت، به حق مصطفی صلی الله علیه و آله سوگند، اجازه فرو ریختن نداری.

دیوار برجای ماند تا مادرم از آن جا دور شد. سپس دیوار فرو ریخت».⁽⁵⁾

نام و کنیه

نام آن حضرت محمّد است. این نامی است که رسول خدا صلی الله علیه و آله از دیرزمان برای وی برگزیده بود.

جابربن عبداللّه انصاری یار دیرین پیامبر صلی الله علیه و آله افتخار دارد که سلام رسول خدا را به امام باقر علیه السلام ابلاغ کرده است. از بیان او - که بتفصیل خواهد آمد - استفاده می شود که نامگذاری امام باقر علیه السلام به وسیله پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله صورت گرفته است.

کنیه آن گرامی ابوجعفر⁽¹⁾بوده و جز این کنیه ای برای وی نقل نکرده اند.⁽²⁾

القاب

برای امام باقر علیه السلام این القاب یاد شده است:

1 - باقر.

این لقب مشهورترین القاب آن حضرت به شمار می آید و بیشتر منابع بدان تصریح کرده اند.⁽³⁾

در بیان فلسفه تعیین این لقب برای وی، آمده است:

1/149.

2 - شاکر

3 - هادی

4 - امین

5 - شبیه، به جهت شباهت آن حضرت به رسول خدا صلی الله علیه و آله.⁽⁴⁾

الخواصّ 5/302؛ احقاق الحق 12/165 و...

همسران

در منابع تاریخی، برای امام باقر علیه السلام دو همسر و دو «امّ ولد»⁽⁵⁾نام برده اند.

همسران عبارتند از:

1 - امّ فَرْوَة دختر قاسم بن محمّد بن ابی بکر.

او هر چند از نسل ابوبکر بود، امّا همانند پدرش قاسم بن محمّد حق امامان را می شناخت و اهل ولایت معصومین علیهم السلام بود، چنان که در روایتی از امام رضا علیه السلامآمده

است که روزی نام قاسم بن محمّد نزد آن حضرت برده شد، امام فرمود: او به ولایت و امامت اعتقاد داشت.⁽⁶⁾

لازم به یادآوری است که در متن حدیث قاسم بن محمّد دایی امام موسی بن جعفر علیه السلام یاد شده که جدّ مادری به جای آن صحیح است و آنچه می نماید که مراد از قاسم بن محمّد همان جدّ مادری است، ذیل حدیث می باشد.

2 - ام حکیم دختر اسید بن مغیره ثقفی.

فرزندان

برای امام باقر علیه السلام هفت فرزند یاد کرده اند، پنج پسر و دو دختر.

1 - جعفر بن محمّد الصادق علیه السلام.

وی مشهورترین، ارجمندترین و با فضیلت ترین فرزند امام باقر علیه السلام می باشد که از امّ فروة زاده شد و نسل امامت از طریق او استمرار یافت.

2 - عبداللّه بن محمّد.

او یگانه برادر امام صادق علیه السلام به شمار می آید که هم از ناحیه پدر و هم از ناحیه مادر با آن حضرت متّحد است. مورّخان وی را صاحب فضل و صلاح دانسته اند و متذکّر شده اند که فردی از بنی امیّه به او سم خورانید و او را به شهادت رساند.⁽¹⁾

3 - ابراهیم بن محمّد ،از امّ حکیم.

4 - عبیداللّه بن محمّد، از امّ حکیم.

5 - علی بن محمّد.

6 - زینب بنت محمّد، این دو (یعنی زینب و علی) از یک مادرند که امّ ولد بوده است.

7 - امّ سلمه. مادر وی را نیز امّ ولد دانسته اند.⁽²⁾

مناقب آل ابی طالب 4/210؛ تذکرة الائمة 98.

برخی از منابع، تنها شش فرزند برای امام باقر علیه السلام نام برده اند و بر این باورند که امام

باقر فرزندی به نام عبیداللّه نداشته است.⁽¹⁾

گروهی دیگر گفته اند: امام باقر علیه السلام دو دختر نداشته است، بلکه زینب و امّ سلمه در حقیقت دو نام برای یک دختر است.⁽²⁾

جایگاه دینی و علمی

شخصیّت دینی و علمی امام باقر علیه السلام تا بدان جا روشن و متبلور است که ترجمه نویسان و اندیشمندان اسلامی - حتی آنان که به خاطر اعتقاد به مذاهب دیگر، خط امامت را قبول نداشته اند - به جایگاه والای آن حضرت اعتراف کرده اند. چنان که برخی از سخنان ایشان را تحت عنوان امام باقر علیه السلام در آینه اندیشه ها یاد خواهیم کرد.

جایگاه دینی و علمی امام باقر علیه السلام اصولاً از محوری ترین مباحث زندگی آن حضرت می باشد زیرا هر یک از ائمه به تناسب نیازها و شرایط فرهنگی و سیاسی زمان خویش، در بعدی از ابعاد کمالات خویش، ظهور و تجلّی ویژه ای داشته اند و امام باقر علیه السلام از امامانی است که شرایط و مقتضیات زمان و نیازهای جامعه اسلامی به وی مجال بیشتری داد تا در جایگاه تبیین معارف دین و تفسیر کلام وحی و تشریح سنّت پیامبر صلی الله علیه و آله درخششی تمام بیابد.

این ویژگی به ضمیمه مقام علمی و مراتب زهد و تقوا و خصلتهای ارزنده اخلاقی، وی را در جامعه، شخصیّتی بحقّ ممتاز و فرزانه می نمود، و این فرزانگی بود که حاکمان زمان را بر موقعیّت خود بیمناک می ساخت و به حسادت و توطئه چینی وامی داشت؛ زیرا حاکمانی چون بنی امیّه که نه تکیه گاه دینی داشتند و نه مقبولیّت اجتماعی، نه دین آنها را تأیید می کرد و نه مردم به حکومت آنها رأی داده بودند! از وجود پایگاه علمی و دینی ای که در رأس آن فردی پر نفوذ و ارجمند، چون امام

باقر علیه السلام حضور داشته باشد و بتواند با تعالیم خویش موجودیت آنان را تهدید کند براستی که برای آینده خود نگران بودند.

پایگاه اجتماعی

امام باقر علیه السلام از یک سو بزرگ خاندان علویان بود و مرجع حلّ و فصل مسایل آنان، چنان که دفتر اسامی ایشان تنها در اختیار وی قرار داشت، و زمانی که عمر بن عبدالعزیز به والی مدینه دستور داد که اسامی علویان را به دست آورد تا برخی از حقوق پایمال شده ایشان را بازگرداند، والی به کسان دیگری مراجعه می کند، اما او را به امام باقر علیه السلام ارجاع می دهند. و چنین است که برای بازگردانیدن فدک به فرزندان فاطمه، عمر بن عبدالعزیز آن را تسلیم امام باقر علیه السلام می کند.

از سوی دیگر، شیعه هرچند در تنگنای شرایط سیاسی و دوران تقیّه به سر می برد، امّا جمعیّت متشکّل و نیروی عقیدتی آنان برای هیچ یک از حکومتها قابل چشم پوشی نبود و خود قدرتی اجتماعی بشمار می آمد، و منصب امامتِ باقر العلوم را در مرکز رهبریّت این نیروها قرار می داد.

سوّمین پایگاه مهمّ اجتماعی امام باقر علیه السلام، شاگردان و رشد یافتگان مکتب او بودند که هر یک در محیط اجتماعی خود از نفوذی برخوردار بوده، خویش را وامدار تعالیم آن حضرت می دانسته اند.

این سه عامل مهم، پایگاه اجتماعی نیرومند و انکار ناپذیری، برای امام باقر علیه السلام پدید آورده بود.

دستاوردها

زندگی امام باقر علیه السلام دستاوردهای گرانمایه ای برای اسلام به همراه داشت که چه بسا شناسایی و بیان همه آنها از توان ما و منابع موجود تاریخی و روایی فراتر باشد، ولی برشمردن بخشی از آنها - و حداقل آن مقدار که در این کتاب بدانها پرداخته شده -

میسّر و ضروری است.

1 - تحکیم مبانی عقیدتی و باورهای دینی جامعه اسلامی.

2 - نقد و تخطئه اندیشه های انحرافی و باورهای نادرست راه یافته در قلمرو عقاید مسلمانان.

3 - بسط و گسترش فرهنگ فقهی و احکام شریعت.

4 - مبارزه با بکارگیری روشهای غلط در کار اجتهاد و استنباط احکام فقهی.

5 - تربیت شاگردانی کارآمد در میدان فقه و کلام و مباحث اخلاقی و اجتماعی.

6 - رهبری جامعه شیعی به سوی اندیشه های ناب اسلامی.

7 - حفظ تشکیلات شیعی از خطر انهدام و نابود شدن در زیر چرخهای حاکمیّت استبدادی امویان.

8 - ترویج اندیشه های اعتقادی - سیاسی شیعه با وجود در پیش گرفتن خط مشی تقیّه.

9 - ارائه الگوهای عملی به جامعه اسلامی در زمینه عبادت، زهد، کار و تلاش، علم، اخلاق و حضور مفید و سازنده در اجتماع.

و ...

شهادت

امام باقر علیه السلام پس از عمری تلاش در میدان بندگی خدا و احیای دین و ترویج علم و خدمات اجتماعی به جامعه اسلامی، در روز هفتم ماه ذوالحجّه سال 114⁽¹⁾رحلت کرد.

در سال رحلت و شهادت آن حضرت آرای دیگری نیز وجود دارد. دسته ای از

مورّخان سال 117⁽¹⁾و بعضی سال 118⁽²⁾و گروه اندکی سالهای 116⁽³⁾و 113⁽⁴⁾و 111⁽⁵⁾را یاد کرده اند، امّا بیشترین منابع تاریخی سال 114⁽⁶⁾را متذکّر شده اند.

منابع روایی و تاریخی علّت وفات آن حضرت را مسمومیّت دانسته اند، مسمومیّتی که دستهای حکومت امویان در آن دخیل بوده است.⁽⁷⁾

از برخی روایات استفاده می شود که مسمومیّت امام باقر علیه السلام به وسیله زین آغشته به سم، صورت گرفته است، به گونه ای که بدن آن گرامی از شدّت تأثیر سم بسرعت متورّم گردید و سبب شهادت آن حضرت شد.⁽⁸⁾

در این که چه فرد یا افرادی در این ماجرای خائنانه دست داشته اند، نقل های روایی و تاریخی از اشخاص مختلفی نام برده اند.

بعضی از منابع، شخص هشام بن عبدالملک را عامل شهادت آن حضرت دانسته اند.⁽⁹⁾

بخشی دیگر، ابراهیم بن ولید را وسیله مسمومیت معرّفی کرده اند.⁽¹⁰⁾

البهیّة 126

برخی از روایات نیز زید بن حسن را که از دیر زمان کینه های عمیق نسبت به امام باقر علیه السلام داشت، مجری این توطئه به شمار آورده اند.⁽¹⁾

به طور مسلّم وفات امام باقر علیه السلام در دوران خلافت هشام بن عبدالملک رخ داده است؛⁽²⁾زیرا خلافت هشام از سال 105 تا سال 125 هجری استمرار داشته، و آخرین سالی که مورّخان در وفات امام باقر علیه السلام نقل کرده اند 118 هجری می باشد.⁽³⁾

با این که نقلها بظاهر مختلف است، امّا با اندکی تأمّل در منابع روایی و تاریخ، بعید نمی نماید که همه آنها به گونه ای صحیح باشد زیرا عامل شهادت آن حضرت لازم نیست یک نفر باشد بلکه ممکن است افراد متعددی در شهادت امام باقر علیه السلامدست داشته اند که هر روایت و نقل، به یکی از آنان اشاره کرده است.

با توجه به برخوردهای خشن و قهرآمیز هشام با امام باقر علیه السلام و عداوت انکارناپذیر بنی امیّه با خاندان علی علیه السلام شک نیست که او در از میان بردن امام باقر علیه السلام- امّا بشکلی غیر علنی - انگیزه ای قوی داشته است.

بدیهی است که هشام برای عملی ساختن توطئه خود، از نیروهای مورد اطمینان خویش بهره جوید، از این رو ابراهیم بن ولید⁽⁴⁾را که عنصری اموی و دشمن اهل بیت علیهم السلاماست به استخدام می گیرد و او امکانات لازم را در اختیار فردی که از اعضای داخلی خاندان علی علیه السلام بشمار می آید و می تواند در محیط زندگی امام باقر علیه السلام بدون مانع راه یابد و کسی مانع او نشود، قرار دهد، تا به وسیله او برنامه خائنانه هشام عملی

گردد و امام به شهادت رسد.

امام باقر علیه السلام این چنین به شهادت رسید و به ملاقات الهی شتافت و در بقیع، کنار مرقد پدر بزرگوارش امام سجّاد علیه السلام و عموی پدرش حسن بن علی علیه السلام مدفون گشت.⁽¹⁾

امامت باقرالعلوم علیه السلام

پس از وفات امام سجّاد علیه السلام در سال 95 هجری، فرزند برومند آن حضرت - محمّد بن علی بن الحسین علیهم السلام- به امامت نایل گشت و رهبری کاروان ستمدیده امّت اسلامی را برعهده گرفت؛ امّتی که همپای مشکلات سیاسی - اجتماعی، گرفتار ضعف اندیشه و باورهای دینی شده بود و می رفت تا شبهه انگیزیهای ملحدان و منکران اسلام، گامهایش را در پیمودن طریق ایمان دچار تزلزل کند.

چنین بود که امام باقر علیه السلام می بایست حرکتی جدید را در رهبری و هدایت فکری و عقیدتی این نسل آسیب دیده ایفا نماید.

دلایل امامت

از جمله مهمترین اهدافِ بررسی تاریخ زندگی امامان علیهم السلام، نمایاندن دلایل راستین امامت آنان است.

هرچند آفتاب، خود گویاترین گواه خویش است، امّا از آن جا که جایگاه امامت با ویژگیهایی که شیعه بدان معتقد می باشد، جایگاهی بس رفیع و والاست، و از آنجا که

خط امامت، استمرار خط رسالت است و امام می بایست همانند پیامبر صلی الله علیه و آلهمورد اطاعت قرار گیرد، و سخن و عمل و تقریر و تأیید او حجّت باشد، این همه، مسأله امامت را به صورت یک عقیده استراتژیک و سرنوشت ساز درآورده است.

اهمیّت موضوع امامت و نقش آن در حیات اجتماعی و دینی امّت اسلامی، می طلبد که این عقیده بنیادین، همواره بر پایه ها و دلایلی روشن و متقن استوار باشد.

تا نه منکران را توان انکار باشد و نه فرصت طلبانِ مقامجو را قدرت ادّعای امامت!

امامت، بدان معنا که شیعه معتقد است بر دو پایه اساسی مبتنی است:

الف - گزینش و تأیید از سوی مبدأ وحی.

ب - لیاقتها و شایستگیهای معنوی، اخلاقی و علمی.

گرچه، صرف برگزیده شدن فرد از جانب خداوند، خود دلیلی کافی و قانع کننده خواهد بود، امّا تصریح به اصل لیاقت و شایستگی، نمایانگر این حقیقت است که انتخاب الهی، بی ملاک و بی حساب و گزاف نمی باشد.

بررسی کامل و همه جانبه این مطلب باید در مبحث امامت عامّه جستجو شود، اما در این بررسی، که هدف طرح دلایل امامت باقرالعلوم علیه السلام می باشد به اشارتی اکتفا باید کرد.

نخستین منبع معتبر در شریعت اسلامی، قرآن و سپس سنّت پیامبر صلی الله علیه و آله است.

آن دسته از آیات قرآن که بر امامت معصومین علیهم السلام دلالت دارد، معمولاً در بحث امامت عامّه مطرح می باشد؛ زیرا ویژگی آیات یاد شده این است که در متن آنها با صرف نظر از شأن نزول و تفسیر و توضیح پیامبر صلی الله علیه و آله نام هیچ یک از امامان علیهم السلاممطرح نیست، و برای شناخت مصادیق واقعی آن باید از روایات و نصوص نبوی صلی الله علیه و آله بهره جست؛ چه، به تصریح خود قرآن، سخن پیامبر صلی الله علیه و آله چونان فرمان وحی حجّت و معتبر است.

«وَ ما اَرْسَلْنا مِنْ رَسُولٍ الاّ لِیُطاعَ باذنِ اللّه».⁽¹⁾

ما هیچ رسولی را نفرستادیم مگر بدان منظور که در پرتو اجازه خدا، مورد اطاعت قرار گیرد.

«مَنْ یُطِع الرَّسُولَ فَقَدْ اَطاع اللّه».⁽¹⁾

هر کس رسول خدا را اطاعت کند، در حقیقت خدا را اطاعت کرده است.

دلایل قرآنی در این زمینه فراوان و اصل این مطلب از نظر دانشمندان اسلامی - اهل سنّت و شیعه و... - قطعی و مورد قبول است.

بر این اساس، در بررسی دلایل امامتِ امام محمّد باقر علیه السلام، نخست به روایات نبوی می پردازیم و در پرتو آن به سایر ادلّه نظر خواهیم داشت، و تحقیق را این گونه پی می گیریم:

1 - روایات پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله در زمینه تعیین دوازده امام برای مردم، پس از خویش.

2 - روایات نقل شده از پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله در زمینه امامتِ ابوجعفر، باقرالعلوم علیه السلام.

3 - شهادت و گواهی جابر بن عبداللّه انصاری بر بشارت پیامبر صلی الله علیه و آله به تولّد باقرالعلوم علیه السلام و امامت وی.

4 - تصریح امام سجّاد علیه السلامبر امامت باقرالعلوم علیه السلام.

5 - سخنانی از امام باقر علیه السلام درباره امامت خویش و ادامه خط امامت تا دوازدهمین امام.

بشارت پیامبر صلی الله علیه و آله به ائمه دوازده گانه

این مجموعه روایات در کتابهای روایی شیعه و اهل سنّت با بیانهایی گوناگون آمده است که ملاحظه آنها هرگونه تردید را می زداید و صدور چنین بشارتی را از سوی پیامبر صلی الله علیه و آله به مرز اطمینان و یقین می رساند.

طرح تفصیلی این روایات در این مجموعه نمی گنجد، و ما از تذکّر اجمالی این گونه احادیث هدف دیگری را دنبال می کنیم که عبارت از گردآوری قراین و شواهد روشن

و تردیدناپذیر برای اثبات امامتِ باقرالعلوم علیه السلام است، زیرا در صورت پذیرش این گونه روایات، مجالی برای تردید در امامت باقرالعلوم علیه السلام نمی ماند؛ چه، در میان قائلان به امامت ائمه دوازده گانه، تنها یک نظر و یک عقیده مشترک وجود دارد و کسی نیست که امامت ائمه دوازده گانه را پذیرفته باشد، ولی در امامت باقرالعلوم علیه السلامتردید کرده، فرد دیگری را به عنوان امام بشناسد.

وانگهی، در برخی از روایات مورد نظر، نام و نسب هر یک از ائمه به صراحت تعیین شده، زمینه ای برای ابهام و سرگردانی وجود ندارد.

اکنون با این بینش به نمونه ای از این مجموعه روایات اشاره می کنیم:

رسول خدا فرمود: بعد از من دوازده امیر خواهد آمد که تمامی آنان از قریش می باشند.⁽¹⁾

در برخی از این احادیث به جای تعبیر امیر واژه خلیفه آمده است.

در این گونه احادیث که اهل سنّت نقل کرده اند، گرچه لفظ امام یا ائمه دوازده گانه نیامده است، اما دلایل قطعی وجود دارد که روایات یاد شده تنها با بینش امامیه سازگار است و فقط بر ائمه دوازده گانه انطباق می یابد.

از جمله دلایل روشن، این است که احادیث یاد شده در مقام بشارت می باشد و لحن و آهنگی تبشیری دارد، و اگر کسی تلاش کند تا این احادیث را بر کسانی چون معاویه و یزید و عبدالملک مروان و ولید... تطبیق نماید، تلاشی مذبوحانه و بی ثمر کرده است، زیرا اکثر اینان مرتکب بدترین جنایات در تاریخ اسلام شده اند و معنا ندارد

که پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله به آمدن آنان بشارت داده باشد.⁽¹⁾

علاوه بر این، چنان که گفتیم، در روایات دیگری، ویژگیها و حتی نام یکایک امامان به صراحت یاد شده است:

ابن عباس گوید: مردی یهودی نزد رسول خدا صلی الله علیه و آله آمد تا با سؤالهایی پی به صدق رسالت آن حضرت ببرد، یکی از پرسشهای او این بود که: اوصیای شما کیانند؟ زیرا هیچ پیامبری نبوده جز آن که وصیّ داشته است، چنان که موسی بن عمران، یوشع بن نون را وصیّ خود قرار داد.

پیامبر صلی الله علیه و آله در پاسخ او فرمود: وصیّ من علی بن ابی طالب و پس از او حسن و حسین و در پی آنان نُه امام از نسل حسین خواهند بود.

آن مرد خواهش کرد که پیامبر صلی الله علیه و آله به نام هر یک از امامان تصریح کند.

پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: پس از حسین فرزندش علی و پس از او فرزندش محمد و بعد از وی فرزندش جعفر و...⁽²⁾

تصریح پیامبر صلی الله علیه و آله به امامت باقرالعلوم علیه السلام

روایات در این زمینه نیز متعدّد است، از آن جمله:

1 - از رسول خدا صلی الله علیه و آله نقل شده است که فرمود: من بر مؤمنان، اولی تر از خودشانم، و برادرم علی بر مؤمنان، اولی تر از ایشان است، چون او شهید شود، فرزندم حسن و سپس فرزندم حسین، و چون او نیز شهید شود فرزندش علی بن الحسین - ای علی! تو علی بن الحسین را خواهی دید - و پس از او محمّد بن علی اولای بر مؤمنان خواهد

بود - و تو ای حسین! او را در زمان حیاتت خواهی دید.⁽¹⁾

2 - رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: چون روزگار حسین سپری گردد، فرزندش علی بن الحسین امر امامت را بر عهده گیرد و او امام و حجّت خواهد بود و خداوند از صلب او فرزندی را به دنیا خواهد آورد که همنام من و شبیه ترین مردم به من خواهد بود. علمش، علم من و حکمش، حکم من است و او پس از پدر خویش، امام و حجت می باشد.⁽²⁾

این روایات، برای نمونه یاد شد و ما در مقام استقصا و ارائه تمامی آنها نیستیم، ولی در این میان از یک روایت مهمّ دیگر نباید چشم پوشید و آن روایتی است از جابربن عبداللّه انصاری.

پیام جابر از سول خدا صلی الله علیه و آله برای امام باقر علیه السلام

در میان احادیث نبوی، حدیث جابربن عبداللّه انصاری هم از نظر راوی و هم از نظر مضمون و پیام حدیث و هم از جهت کثرت نقل در کتابهای حدیث، ویژه و ممتاز است .

جابربن عبداللّه از جمله انصار و اصحاب رسول خداست که مورد قبول و احترام خاصّه و عامّه می باشد.⁽³⁾او از کسانی است که همراه با هفتاد نفر از انصار در پیمان عقبه حاضر بود، و البتّه در آن روز کم سن ترین آنان بشمار می آمد.⁽⁴⁾سپس در نوزده غزوه همراه رسول خدا صلی الله علیه و آله شرکت جسته است⁽⁵⁾و پس از وفات آن حضرت، در مسجد النّبی

مجمع علمی داشته و شیفتگان احادیث نبوی از او کسب دانش می کرده اند.⁽⁶⁾

روایت جابر از طرق مختلف و به گونه های متفاوت نقل شده است، امّا همه آنها

هماهنگ و مؤیّد یکدیگر است. از جمله آن روایات، بیانی است از محمد بن مسلم.

محمد بن مسلم گوید: در کنار جابر بن عبداللّه نشسته بودیم که امام سجّاد علیه السلام، همراه با فرزند خردسالش، محمّد وارد شد.

امام سجّاد علیه السلام به فرزندش فرمود: پسر عمویت را ببوس.

محمّد به طرف جابر آمد و سر او را بوسید.

جابر که در آن ایّام بینایی را از دست داده بود، پرسید، این کودک کیست؟

امام سجّاد علیه السلام فرمود: فرزندم محمّد است.

جابر محمّد را در آغوش کشید و گفت: ای محمّد! رسول خدا صلی الله علیه و آله به تو سلام می رساند.

حاضران به جابر گفتند: این سخن را بر چه اساسی می گویی؟

جابر گفت: در خانه رسول خدا صلی الله علیه و آله بودم که او حسین را سرگرم می نمود. در آن هنگام به من رو کرد و گفت: ای جابر! فرزندم حسین، دارای فرزندی خواهد شد که نامش علی است... و علی نیز دارای فرزندی خواهد شد که نامش محمّد است. اگر او را ملاقات کردی، سلام مرا به او برسان، و بدان که پس از ملاقات وی، تو به پایان زندگی نزدیک شده ای.

محمّد بن مسلم می گوید: سخن جابر تحقّق یافت و او پس از مدّتی کوتاه بدرود حیات گفت.⁽¹⁾

بیان دیگر، روایت ابان بن تغلب است.

ابان بن تغلب از امام صادق علیه السلام روایت می کند که جابر بن عبداللّه آخرین صحابی رسول خدا صلی الله علیه و آله از دلبستگان اهل بیت علیهم السلام بود. او در مسجد رسول خدا صلی الله علیه و آلهمی نشست، عمامه مشکی بر سر می بست و همواره ندا می داد: ای باقرالعلوم، ای باقرالعلوم! مردم مدینه می گفتند: جابر هذیان می گوید!

جابر در پاسخ آنان می گفت: نه به خدا سوگند، هذیان نمی گویم. آنچه من گفتم بدان

خاطر است که از رسول خدا صلی الله علیه و آله شنیدم، می فرمود: تو فردی از خاندان مرا ملاقات خواهی کرد که نامش، نام من و سیمایش، سیمای من است و به گونه ای شگفت حقایق علمی را می شکافد...⁽¹⁾

تاریخ یعقوبی روایت جابر را چنین نقل کرده است:

جابر بن عبداللّه انصاری گوید که رسول خدا صلی الله علیه و آله به من فرمود: تو روزگار درازی خواهی زیست، تا مردی از نسل مرا ملاقات کنی که شبیه ترین مردم به من و همنام من است. چون او را دیدی سلام مرا به او برسان.

چون سنّ جابر به کهولت رسید و پایان عمر خود را نزدیک یافت، همواره می گفت: ای باقر! ای باقر! کجا هستی؟ تا این که روزی او را ملاقات کرد. بر دست و پای او بوسه

می زد و می گفت: ای شبیه رسول خدا صلی الله علیه و آله! پدر و مادرم به قربانت، جدّت تو را سلام رسانیده است.⁽²⁾

روایت جابر بن عبداللّه توسّط خود امام باقر علیه السلام از زاویه ای دیگر مطرح گشته است. در این روایت امام باقر علیه السلام از دیدار با جابر و دریافت سلام رسول خدا صلی الله علیه و آله توسّط وی گزارش داده است.⁽³⁾

جز این موارد، حدیث جابر بن عبداللّه با عباراتی دیگر امّا مؤیّد یکدیگر و هماهنگ با هم وارد شده است.⁽⁴⁾

حدیث جابر در منابع اهل سنّت

حدیث جابر بن عبداللّه انصاری تنها در منابع امامیه نقل نشده است، بلکه بسیاری از منابع اهل سنّت نیز آن را نقل کرده اند. به عنوان نمونه، یکی از مضامین آن را می آوریم.

احمد بن حجر هیتمی (م 974) یکی از محدثان مشهور اهل سنّت در فصلی از کتاب الصواعق المحرقة که اصولاً آن را در راستای تثبیت بینش اهل سنّت و ردّ آرای شیعه و برخی مذاهب دیگر نگاشته است، به نقل فضایل اهل بیت رسول اللّه صلی الله علیه و آله پرداخته است.⁽¹⁾وی نخست آیاتی را می آورد که در شأن و فضیلت اهل بیت وارد شده، سپس دلایل لزوم محبّت اهل بیت را یادآور شده است⁽²⁾و در ادامه آن با اشاره به روایات نبوی که درباره آنان وارد شده به توصیف هر یک از ائمه علیهم السلام پرداخته است.

او درباره امام باقر علیه السلام می نویسد:

ابوجعفر محمّد باقر، عبادت و علم و زهد را از پدر خویش زین العابدین به ارث برده بود. او را از آن جهت باقر نامیده اند که گنجهای پنهان معرفت و حقایق احکام و حکمتها و لطایف را می کاوید و آشکار می ساخت. این نکته بر هیچ کس پنهان نیست مگر بر کسی که بینشش کور شده، یا سوء سریره داشته باشد.

احمد بن حجر هیتمی، پس از توصیف فراوان آن حضرت می گوید:

همین شرف برای ابوجعفر محمّد باقر علیه السلام بس که ابن مَدْیَنی از جابر روایت کرده که رسول خدا صلی الله علیه و آله برای وی درود فرستاده است.

به جابر گفته شد: درود فرستادن رسول خدا صلی الله علیه و آله برای ابوجعفر محمّد باقر چگونه صورت گرفته است؟

جابر گفت: نزد رسول خدا صلی الله علیه و آله نشسته بودم و حسین علیه السلام در اتاق وی بود. پیامبر صلی الله علیه و آله، حسین علیه السلام را به تفریح واداشته بود. به من گفت: ای جابر! این کودک در

آینده فرزندی خواهد داشت به نام علی، روز قیامت که فرا رسد، منادی ندا دهد: سیدالعابدین بایستد او می ایستد. سیدالعابدین نیز فرزندی خواهد داشت به نام محمد پس هر گاه او را ملاقات کردی، سلام مرا به او برسان.⁽¹⁾

چنان که گفته شد، این نمونه ای از نقلهای اهل سنّت است. بسیاری از دیگر منابع روایی و تاریخی آنان به حدیث جابر اشاره کرده، یا آن را به طور مفصّل آورده اند.⁽²⁾

تصریح امام سجاد علیه السلام به امامت باقرالعلوم علیه السلام

یکی از پایه های تعیین امام، وصایت است.

امامت با مفهومی که در فرهنگ شیعه دارد، نمی تواند به انتخاب مردم باشد؛ زیرا امام در بینش امامیه باید دارای عصمت و علم لدنی (دانش خدادادی و بدون تعلّم از معلّمان معمولی بشر) باشد، و موضوع عصمت، چیزی نیست که جز از طریق خدا تأیید شود.

بر این اساس، هر امام می بایست به وسیله امام معصوم پیش از خود تعیین شود و معصومین علیهم السلام در این زمینه به نظر شخصی خود عمل نمی کنند، بلکه راهی را می روند که خداوند برای آنان مشخص کرده است.⁽³⁾

امام سجّاد، علی بن الحسین علیهماالسلام به مناسبتهای مختلف و در موارد گوناگون به امامت فرزندش محمد بن علی تصریح می فرمود:

امام علی بن الحسین علیهماالسلام در بستر بیماری و در آستانه وفات بود. فرزندانش محمّد، حسن، عبداللّه، عمر، زید و حسین را به گرد خویش فراخواند و فرزندش محمّد را

وصیّ خود قرار داد و وی را باقر خواند و امور برادران را بر عهده او نهاد.⁽¹⁾

امام سجاد علیه السلام در آخرین روزهای حیات خویش فرزندش محمّد را فراخواند و صندوقی را در اختیار او قرار داد. پس از وفات امام سجّاد علیه السلام فرزندان آن حضرت از محمّد خواستند تا آن صندوق را بیاورد و به عنوان ارث پدر تقسیم کند. امام باقرالعلوم علیه السلام به آنان گفت: آن صندوق حاوی مال و ثروت نیست، بلکه ودایع امامت در آن نهفته است.⁽²⁾

تصریح باقرالعلوم علیه السلام به امامت خویش

شاید گمان رود که اثبات امامت امامان با استناد به نظر و تأیید خود آنان، امری غیر قابل قبول است، و به تعبیر دیگر، شهادت فرد به نفع خود، پذیرفته نیست و ثمری بر آن مترتّب نمی باشد.

این سخن در بسیاری از موارد صادق است؛ زیرا در میدان حکم و قضاوت، باید گواهانی به گواهی و شهادت برخیزند که خود خارج از گردونه منافع داوری خویش باشند، امّا در این مورد، خصوصیاتی وجود دارد که با در نظر گرفتن آن، گواهی امام باقر علیه السلام بر امامت خویش، می تواند مورد استناد قرار گیرد.

شخصیّتی معنوی و علمی، چون باقرالعلوم علیه السلام که به اتّفاق آرای علما و فقهای امامیه و اهل سنّت،⁽³⁾در اوج پاکی، تقوا، اخلاق و علم و عمل زیسته و کسی از او شهادت و سخن ناروا و گزاف نشنیده است اگر سخن از امامت خویش به میان می آورد، براساس بیان حق و هدایت خلق و زدودن شبهاتی است که در آن روزگار

فضای جامعه اسلامی را تیره ساخته بود. اگر آن حضرت، جایگاه خود را برای مردم روشن نمی ساخت و به امامت خود تصریح نمی نمود، کسانی ادّعا می کردند که امامیه مقام و منزلتی را برای باقرالعلوم علیه السلاممعتقدند که او خود برای خویش باور نداشته است.

امام باقر علیه السلام به زراره فرمود: ما دوازده امام هستیم که از جمله ما حسن بن علی و حسین بن علی است و پس از ایشان، امامان از نسل حسین علیه السلام می باشند.⁽¹⁾

امام باقر علیه السلام در بیانی دیگر فرمود: ماییم والیان امر خدا و خزانه داران علم او و وارثان وحی و حاملان کتاب الهی، اطاعت ما بر مردم واجب و محبّت ما ایمان و دشمنی ما کفر است، دوستان ما در بهشت و دشمنان ما در آتشند.⁽²⁾

آن حضرت می فرمود: «لیلة القدر» بر ما مخفی نیست؛زیرا ملائکه در آن شب، اطراف ما در چرخشند.⁽³⁾

در سخنی دیگر به ابوبصیر فرمود: یکی از وصیّتهای پدرم (علی بن الحسین) به من این بود که: فرزندم! پس از وفات من جز تو کسی مرا غسل ندهد؛ زیرا امام را جز امام غسل نمی دهد. و بدان که برادرت عبداللّه مردم را به سوی خود خواهد خواند (ادّعای امامت خواهد کرد) ولی او را به حال خویش واگذار؛ زیرا عمر او کوتاه است.

چون پدرم درگذشت، همچنان که فرموده بود او را غسل دادم و عبداللّه هم مدّعی امامت شد و دیری نگذشت که از دنیا رفت. این از جمله خبرهایی بود که علی بن الحسین قبل از تحقّق، از آن پرده برداشت. و به وسیله این امور است که امام شناخته می شود.⁽⁴⁾

روایات در این زمینه متعدّد و بسیار است،⁽⁵⁾امّا نکته ای اساسی در این میان وجود

دارد که امام باقر علیه السلام هم در روایت اخیر، بدان اشاره داشته است و آن اینکه امامت گرچه مقامی الهی است و تعیین امام به رأی و انتخاب مردم نیست، ولی امام باید دارای ویژگیهایی باشد که مردم با مشاهده آنها به مقام و شخصیّت استثنایی و فوق العاده وی پی برند. چنانکه در روایت اخیر، امام باقر علیه السلام پس از نقل پیشگویی پدر درباره آنچه بعدها اتّفاق افتاد، فرمود: به وسیله این امور است که امام شناخته می شود.

بنابراین، اگر در بحث امامت، مسأله وصایت مطرح می شود و یا سخنان خود امام در تأیید امامت خویش آورده می شود، نباید مورد سوء برداشت قرار گیرد و چنین تلقّی شود که امامیه در زمینه امامت نظریه ای شبیه نظریه موروثی بودن حکومت و خلافت را پذیرفته اند!

ملاک اصلی در انتخاب فردی از سوی خداوند برای رسالت و یا امامت؛ لیاقتها و توانهای روحی، علمی، اخلاقی و معنوی اوست که در مجموع، شخص رسول یا امام را بر دیگران فضیلت می بخشد.

اصل و نسب، منهای ملاکهای معنوی و علمی، در بینش الهی، فاقد اعتبار است؛ چه، فرزند پیامبری به خاطر انحراف از مسیر حق، پیوند خویشاوندیش گسسته می شود.⁽¹⁾یگانه ملاک کرامت فرد، نزد خداوند تقوا و فضیلت می باشد.⁽²⁾همسر لوط علیه السلامدر جمله کافران باقی می ماند و هلاک می شود.⁽³⁾و همسر فرعون، در زمره مؤمنان و صالحان قرار می گیرد.

ویژگیها و شایستگی هایِ ضروری امام

امامت منصبی تشریفاتی نیست. منزلتی است که امام را در همه شؤون زندگی دینی

و دنیای امّت، صاحبنظر و دارای تأثیر می سازد.

امامت استمرار خطّ رسالت است، با این فرق که بر رسول خدا صلی الله علیه و آله وحی می شده است امّا بر امام وحی نمی شود.

پیامبر صلی الله علیه و آله به تصریح قرآن، دارای حق ولایت و حکومت بر مردم بوده، میان آنان قضاوت می کرده، احکام و تکالیف عبادی، اجتماعی و وظایف سیاسی را بر عهده داشته است، درباره انفال، غنایم، زکات، تصمیم می گرفته و انتخاب فرماندهان سپاه، سفیران و سرپرستان امور مختلف جامعه با شخص آن حضرت بوده است.

پس از رسول خدا صلی الله علیه و آله هیچ یک از این امور تعطیل شدنی نبوده است.

مردم همچنان نیازمند رهبری و مدیریت دینی و اجتماعی بوده اند.

نیاز به قضاوت و داوری، همچنان ادامه داشته است.

بسیاری از مسایل جدید (مسایل مستحدثه) حکمش برای مردم روشن نبوده و باید فردی آگاه به ژرفای کتاب و سنّت، آنها را برای مردم باز می گفته و روشن می ساخته است.

بقای جامعه در پرتو نظام اداری و سیاسی امکانپذیر است، و جامعه نیازمند قوانین، مقررات و سیستمی اجرایی بوده تا از هم نپاشد و هرج و مرج به وجود نیاید.

انفال، غنایم و زکاتها رقم بسیار بالایی را تشکیل می داده، که بدون نظارت فردی آگاه و ایمن، در مصارف صحیح و بایسته، صرف نمی شده است.

این شؤون، اموری نیست که با رحلت رسول خدا صلی الله علیه و آله بتوان آنها را تعطیل کرد و احساس بی نیازی داشت!

شخصی می بایست این وظایف را عهده دار شود.

آن شخص باید از سه شرط ضروری برخوردار باشد:

1- علم 2- امانت 3- توان و قدرت.

این اصول سه گانه، اصولی است عقلی و غیر قابل انکار، و قرآن در مواردی به آنها اشاره داشته است:

«و قال لَهُم نَبِیُّهم اِنَّ اللّه قَدْ بَعَثَ لکُم طالوتَ مَلِکاً قالوا اَنّی یَکُونُ لَهُ المُلکُ علینا و نَحْنُ اَحَقُّ بِالْمُلْکِ مِنْهُ و لَمْ یؤتَ سعةً مِنَ الْمالِ قالَ انَّ اللّه اصْطَفیهُ علیکم و زادَهُ بَسْطَةً فی العِلم و الجسم...»⁽¹⁾

پیامبرِ آنان (بنی اسرائیل) به ایشان گفت: خداوند طالوت را برای فرمانروایی بر شما فرستاده است. (بنی اسرائیل) گفتند: او چگونه می تواند فرمانروای ما باشد با این

که خود ما به فرمانروایی سزاوارتریم، او سرمایه و ثروت ندارد. (پیامبرشان در پاسخ گفت: خداوند به طالوت علم گسترده و توان جسمی افزون، بخشیده است...»

در این آیه، علم و توان به عنوان دو ملاک شایستگی طالوت معرّفی شده است؛ زیرا او برای فرمانروایی انتخاب گردیده بود.

قرآن در سوره یوسف - آنجا که عزیز مصر به بیگناهی یوسف پی برده و او را در زمره مقرّبان خود جایگاهی والا بخشیده است - می گوید:

«قال اجْعَلنی عَلی خَزائِنِ الاَرضِ اِنّی حفیظٌ علیمٌ»⁽²⁾

یوسف گفت: مرا به سرپرستی و خزانه داریِ داراییهای کشور بگمار؛ زیرا من در حفظ و نگهداری آنها بسیار کوشا و از دانشی عمیق برخوردارم.

اگر هر کاری از شؤون اجرایی جامعه نیازمند دانش، امانتداری و حفاظت و توان است، بی تردید حکومت بر جان و مال مردم و رهبری دین و دنیای آنان و حفاظت از کیان جامعه، بلکه امّتی بزرگ، نمی تواند بی نیاز از این سه عنصر ضروری باشد. به همان اندازه که حکومت و رهبری دینی و دنیایی بر سایر منصبها و شؤون اجتماعی برتری دارد و از نظر دامنه کار، گسترده تر و از بُعد تأثیر، سرنوشت سازتر است، شرایطی که حاکمان و رهبران نیز باید از آن برخوردار باشند، جدّیتر و ضروریتر می باشد.

انتخاب الهی، برترین انتخاب

براساس آنچه در زمینه نقش امام در سرنوشت مادّی و معنوی انسانها بیان کردیم، امّت اسلامی باید پیش از هر اقدام و بیش از هر موضوع دیگر به شناخت امام و رهبر دینی و دنیایی خود بیندیشد.

در صورتی که از ناحیه خداوند، شخص معیّنی برای این منصب انتخاب نشده باشد، راهی جز بکارگیریِ ملاکهای عقلی و تفحّص و مشورت نخواهد بود، و امام و رهبر جامعه از طریق آرای عمومی انتخاب می شود. در صورتی که، شخص خاصّی از سوی خدا و یا منبع متّکی به وحی (رسول خدا صلی الله علیه و آله) تعیین شده باشد، مجالی برای تردید نیست؛ زیرا انتخاب الهی، برترین انتخاب است؛ چه، انتخاب و گزینش خداوند، متّکی بر علم، بصیرت، تدبیر و حکمتِ گسترده اوست.

امامتی که شیعه برای ائمه دوازده گانه اعتقاد دارد، امامتی است که از ناحیه رسول خدا صلی الله علیه و آله - به عنوان مرجعی که با وحی در ارتباط است - برای آنان تعیین شده است. امّا، چنان که قبلاً نیز یادآور شدیم، معنای انتخاب خدا و رسول خدا صلی الله علیه و آله، وجود نداشتن و لازم نبودن ملاکهای سه گانه - علم، امانت و توان برتر - نیست، بلکه معنای آن وجود داشتن این شرایط در شخص امام به عالیترین شکل است.

«و ما کانَ لِمُؤمِنٍ و لا مُؤمِنةٍ إذا قَضَی اللّه و رَسُولُهُ اَمراً اَنْ یَکُونَ لهم الخِیَرَةُ مِنْ اَمْرِهم وَ مَنْ یَعْصِ اللّه وَ رَسُولَهُ فَقَدْ ضَلَّ ضَلالاً مبیناً».⁽¹⁾

هر گاه خداوند و رسول وی حکمی صادر کردند، این حق برای زنان و مردان مؤمن وجود ندارد که در آن زمینه خودسرانه و به دلخواه خود عمل کنند (و حکم خدا را نادیده بگیرند)؛ زیرا اگر کسی از حکم خدا و رسول سرپیچی کند، به گمراهی آشکار افتاده است.

انتخاب الهی، دارای ملاک

در بسیاری از آیات قرآن مشیّت و خواست خدا مطرح شده است؛ مثلاً در آیه ای آمده است:

«اِنَّ اللّه یَفْعَلُ ما یَشاءُ»⁽¹⁾

همانا خداوند، آنچه را بخواهد انجام می دهد.

معنای این گونه آیات، این است که هیچ قدرتی در برابر اراده خدا، نمی تواند عرض اندام نماید و خداوند آنچه را مصلحت بداند و اراده کند، تحقق خواهد یافت.

این، بدان معنا نیست که خداوند در خواسته ها و اراده های خود، ملاکها و مصلحتها را درنظر نمی گیرد؛ زیرا اگر مشیّت، تصمیم، اراده، داوری و انتخابهای خداوند، بی حساب و بی ملاک بود، اصولاً مسأله فرستادن پیامبران، انزال کتابهای آسمانی، تعیین برنامه و تکلیف برای انسانها و تشویق آنان به تقوا و رعایت ارزشها و عدالت و... ضرورتی نداشت، بلکه بی معنا بود؛ زیرا کسی که خود بدون ملاک حکم کند و رفتار نماید، چگونه از دیگران می خواهد که براساس قانون و اصولی ارزشی حرکت نمایند و زندگی کنند!

متأسفانه، بسیاری از آنان که در فهم قرآن و دین به آرای شخصی و علم محدود خود اکتفا کرده و از زلال معارف خاندان رسالت، خود را محروم ساخته اند، در تجزیه و تحلیل مفاهیم وحی گرفتار لغزشهای هلاکت باری شده اند، که از آن جمله مسأله مشیّت، اراده و گزینشهایی است که خداوند به خود نسبت داده است.

اینان در نتیجه محدودیت دانش و احاطه نداشتن بر مجموعه حقایق و معارف قرآن، چیزهایی را به خداوند نسبت داده اند که ساحت او مبرّای از آنهاست.

خداوند می فرماید:

«نَرْفَعُ دَرَجاتٍ مَن نَشاءُ اِنَّ ربّکَ حکیمٌ علیمٌ»⁽¹⁾

هر کس را بخواهیم، درجات فزونتر می بخشیم، همانا پروردگار تو بسیار کاردان و آگاه است.

جمله اخیر آیه با جمله نخست ارتباط دارد. و در حقیقت مالک و مبنای مشیّت خدا را مشخص می سازد؛ یعنی درست است که خواست خداوند، محقق شدنی و تخلّف ناپذیر است،اما خواسته ها و مشیّتهای او اوّلاً در جهت رشد و تکامل انسانهاست و ثانیاً بر ملاک حکمت (کاردانی، صلاح اندیشی و اتقان) و علم گسترده استوار است.

در آیه دیگر آمده است:

«اِنَّ ربّی لطیفٌ لِما یَشاءُ اِنَّهُ هو العَلیمُ الحَکیم».⁽²⁾

همانا پروردگار من نسبت به آنچه اراده می کند و مشیّتش بدان تعلّق می گیرد، بسیار ریزنگر و باریک بین است، همانا او از علم و حکمتی ژرف برخوردار است.

در این آیه به صراحت آمده است که مشیّت و خواست خداوند بی حساب نیست، بلکه دقایق امور در آن مورد توجّه قرار گرفته است تا چه رسد به مسایل مهم و اصولی.

این بینشی است که از مجموعه معارف قرآنی و اسلامی بوضوح استنتاج می شود. مسأله انتخاب رسول و امام نیز از این قانون، مستثنی نیست.

نه تنها افعال خداوند دارای مصلحتِ برتر و غایتِ عالی است، بلکه پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله که نزدیکترین بندگان به خدا و برگزیده اوست، نیز باید انتخابها و گزینشهایش، براساس ملاکهای ارزشی و واقعی باشد؛ چه، او معلّم حکمت وحق و عدل است و باید سرآمد دیگران و مظهر حق و عدل باشد.

اکنون باید دید امام باقر علیه السلام از چه امتیازها و ویژگیهایی در میدان علم و عمل و معرفت و تقوا برخوردار بوده است که از سوی پیامبر صلی الله علیه و آله برای امامت معرّفی شده است. با توجه به این که پیامبر صلی الله علیه و آله در زمینه مسایل شریعت و امور حسّاسِ مربوط

به امّت اسلامی راهی را پیموده که مورد رضایت و عنایت خداوند بوده است.

«ما ضَلَّ صاحِبُکُم وَ ما غوی* و ما یَنْطِقُ عَن الهوی»⁽¹⁾

کمالها و کرامتها، نشانه ای دیگر

هرچند ملاکهای مهمّ شایستگی امام را باید در شخصیّت علمی و فکری و منِش عملی وی جستجو کرد و امام در همه این زمینه ها سرآمد همگان می باشد و نقش الگودهی را به عهده دارد، امّا از آن جا که در عقیده شیعه، امامتِ امامان دوازده گانه، منتسب به انتخاب و معرّفی پیامبر صلی الله علیه و آله و خداست، و آنان در علم و عمل، تربیت یافتگان الهی هستند، و علوم و کمالهای روحی و معنوی خود را از معلّمان و الگوهای بشری نیاموخته اند، پایبندی به این باور، خواه ناخواه نیازمند دلایل ویژه ای است؛ زیرا علم و عمل برتر و نمونه امام، شرافت، فضیلت و صلاحیّت آنان را برای پیشوایی دینی و دنیایی ثابت می کند، ولی چه بسا اعتقاد به الهی بودن آن شرافتها و فضیلتها، به نشانه های فزونتری نیاز داشته باشد.

اگر نگوییم همه مردم، ناگزیر باید بپذیریم که بیشتر مردم، حقانیّت یک مقام الهی را در نشانه های اعجازی و فوق بشری آن جستجو می کنند. و خداوند در قرآن، عملاً این انتظار را پذیرفته و بر آن صحّه نهاده است.

ناقه صالح، نجات ابراهیم از آتش، معجزات فراوان موسی، سخن گفتن عیسی در گاهواره و قرآن معجزه جاوید پیامبر صلی الله علیه و آله، همه و همه پاسخی است از سوی خداوند به این انتظار طبیعی مردم.

خداوند در قرآن از این معجزات به عنوان آیات؛ یعنی نشانه های صدق پیامبران در منتسب بودن رسالتشان به مبدأ عالی آفرینش و خداوند جهان یاد کرده است.

بنابراین، مشاهده برخی امور فوق العاده از امامان علیهم السلام امری طبیعی بلکه بایسته است؛ زیرا پذیرش رهبری همه جانبه ایشان و اطاعت از آنان در امر دین و دنیا،

اطمینان و اعتقادی راسخ می طلبد و چنین اعتقادی - دست کم - برای بیشتر مردم از طریق همین کمالها و کرامتها حاصل می شود.

یکی از سخنان امام باقر علیه السلام در برابر هشام بن عبدالملک همین بود که:

ما کمال و تمام آن چه را که خداوند بر پیامبرش صلی الله علیه و آله نازل کرده است به ارث برده ایم و... زمین از انسانهای کاملی که وارث کمالهای یاد شده اند خالی نخواهد بود و این کمال را در غیر، نمی توان یافت.⁽¹⁾

البته باید یادآور شد که این نمودهای اعجازی، تنها دلیل حقانیّت امامتِ امامان نیست، بلکه نشانی است در کنار سایر نشانه ها و زمانی براستی کارآیی و سازندگی دارد که قرین با شخصیّت والای علمی و عملی ائمه مورد توجّه قرار گیرد، و زمینه ای باشد برای اعتقاد به حقانیّت آنان و الگو قرار دادن ایشان در صحنه عبادت و زندگی فردی و اجتماعی.

به هر حال، در زندگی امام باقر علیه السلام چنین نمودها و نشانه هایی برای شیعیانشان وجود داشته است که به برخی از آنها اشاره خواهد شد. 0

انهدام قصر هشام

یزید بن حازم گوید: همراه امام باقر علیه السلام بودم و از کنار خانه هشام که در حال ساختمان سازی بود گذشتیم. امام فرمود: به خدا سوگند، این خانه ویران خواهد شد، به خدا سوگند، حتی خاکهایش را از ویرانه هایش بیرون خواهند برد و زمین «اَحجار الزّیت» آشکار خواهد شد و در این موضع نفس زکیه (محمد بن عبداللّه بن حسن) به قتل خواهد رسید.

ابن حازم گوید: من از این سخنان در شگفت شدم و با خویش گفتم: چه کسی

جرأت دارد خانه هشام را ویران کند؟

ایام سپری شد و مرگ هشام فرا رسید و ولید به کرسی خلافت نشست و فرمان داد آن خانه را خراب کرده، خاکهایش را بیرون بردند تا با زمین هموار شد. من این جریان را خود شاهد بودم.⁽¹⁾

اخبار از خلافت عمر بن عبدالعزیز

ابوبصیر گوید: با امام باقر علیه السلام در مسجد (مسجد النبی) نشسته بودیم که عمر بن عبدالعزیز با لباسهایی زیبا - با رنگ روشن متمایل به زرد - وارد شد در حالی که به خدمتکارش تکیه داده بود!

امام باقر علیه السلام فرمود: این جوان در آینده به خلافت خواهد رسید و شیوه ای عادلانه در پیش خواهد گرفت و... هنگام مرگ زمینیان بر او می گریند و آسمانیان بر او نفرین می فرستند!

به امام باقر علیه السلام عرض کردیم: مگر نه این است که عدل و انصاف پیشه می سازد، پس نفرین آسمانیان برای چیست؟

امام فرمود: او جایگاه ما را غصب می کند در حالی که شایستگی آن را ندارد⁽²⁾...

ترسیم پیامدهای نهضت زید بن علی

عدّه ای از اصحاب امام باقر علیه السلام این حدیث را نقل کرده اند که زید از کنار امام باقر علیه السلامگذشت. امام رو به اصحاب خود کرد و فرمود:

این برادرم - زید بن علی - را که می بینید، در کوفه قیام خواهد کرد و کشته خواهد شد. او را به دار می آویزند و سرش را از بدن جدا کرده و از شهری به شهر دیگر سیر می دهند.⁽¹⁾

نظارت بر رفتار پنهانی پیروان

ابوبصیر گوید: زنی نزد من قرآن را فرا می گرفت، روزی در لابلای درس سخنی آمیخته با شوخی و مزاح گفتم. آن جلسه پایان یافت و من به حضور امام باقر علیه السلام رسیدم.

امام به من فرمود: ای ابوبصیر به آن زن چه گفتی؟

من شرمگین شدم.

امام فرمود: دیگر تکرار نشود!⁽²⁾

ابوصباح کنانی گوید: روزی به طرف خانه امام باقر علیه السلام حرکت کردم و درِ خانه را کوبیدم، کنیز جوانی در را باز کرد، من با دست به بدن او زدم و گفتم به مولایت بگو من

بر در خانه ایستاده ام (هنوز دخترک به راه نیفتاده بود و سخنان من تمام نشده بود) صدای امام بلند شد و فرمود: ای بی مادر (یعنی ای بی اصل و نسب)! داخل خانه شو.

داخل خانه شدم و به امام عرض کردم:

به خدا قسم، قصد ناروایی نداشتم، غرضم از این کار (شناخت میزان آگاهی شما

بود و می خواستم بدانم که شما حرکتهای نهانی ما را هم می بینید و می دانید یا خیر) و می خواستم از این طریق بر باورم افزوده شود.

امام باقر علیه السلام مرا تصدیق کرد و فرمود: اگر گمان شما این باشد که این دیوارها جلو دید ما را می گیرد همان گونه که مانع دید شماست، بنابراین فرقی میان ما و شما نخواهد

بود! مواظب باش که دیگر چنین عملی از تو سر نزند.⁽¹⁾

روایات در زمینه آگاهی گسترده امام و نیروی خدادادی آنان بسیار است و این موارد به عنوان نمونه آورده شد.

سخنی با منکران

دو گروه با دو انگیزه متفاوت کمالها و کرامتهای ائمه علیهم السلام را با دیده انکار و ناباوری می نگرند.

نخستین گروه: کسانی هستند که از ریشه، ویژگی مقام معنوی و جایگاه ائمه را منکرند، و نهایت نظری که درباره ایشان اظهار می دارند این است که آنان هم مانند سایر عالمان و فقیهان و مفسّران و شخصیّتهای علمی - دینی بوده و مورد اطمینان و وثوق می باشند و آنچه که به عنوان سنّت پیامبر نقل کنند از ایشان پذیرفته است، ولی آنچه که بدون استناد به پیامبر بیان کنند نظر شخصی آنان تلقّی شده، در معرض خطا و نسیان قرار دارد.

بسیاری از اهل سنّت، در باره ائمه علیهم السلام چنین بینشی دارند.

محیی الدین بن شرف نووی (م 676 ه) می گوید:

محمد بن علی بن الحسین... معروف به باقر علیه السلام... از جمله تابعان جلیل القدر است، او پیشوایی دانا و خبره بود که تمامی اندیشمندان اسلامی بر جلالت او اتّفاق نظر دارند،

از جمله فقهای مدینه، بلکه از پیشوایان ایشان بشمار می آید و...⁽¹⁾

ذهبی (م 748 ه) می گوید:

او - محمد بن علی الباقر علیهماالسلام - از جمله کسانی است که علم و عمل و بزرگواری و شرف و وثاقت و متانت را با هم در وجود خویش ذخیره داشت. او برای خلافت شایسته بود و از جمله ائمه دوازده گانه شیعه بشمار می آید که ایشان را معصوم و عالم

به همه معارف دین می شناسند، ولی جز ملائکه و انبیا هیچ کس عصمت ندارد و همه در معرض خطا و صواب قرار دارند و سخنانشان گاه پذیرفته می شود و گاه ردّ می گردد، بجز پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله؛ زیرا او معصوم بوده و از جانب وحی تأیید می شده است.⁽²⁾

بدیهی است که دارندگان چنین بینشی، بر اساس باور خویش نمی توانند کمالات الهی و فوق بشری ائمه را بپذیرند.

بسیار جالب است که این بحث در عصر امام باقر علیه السلام نیز از مباحث محوری بوده است و شخص هشام بن عبدالملک از جمله انتقادهایی که به امام باقر علیه السلام وارد کرده، همین مطلب است. و امام به وی پاسخی قاطع داده است.

هشام به امام باقر می گوید:

علی علیه السلام مدّعی علم غیب بود! در حالی که خداوند هیچ کس را بر غیب خویش آگاه نساخته است. پس علی علیه السلام چگونه مدّعی بوده است؟!

امام باقر در پاسخ می فرماید:

خداوند متعال بر پیامبرش صلی الله علیه و آله کتابی شگفت فرو فرستاد که در آن تمامی آنچه رخ داده و تا قیامت رخ خواهد داد، ثبت شده است. و آیات «و نزّلنا عَلیکَ الکِتابَ تِبیاناً

لِکُلّ شی ءٍ و هُدیً و رحمةً وبشری لِلْمُسلمینَ»⁽¹⁾و «و کلَّ شی ءٍ اَحصَیْناهُ فی امامٍ مُبینٍ»⁽²⁾و «ما فرَّطْنا فی الکِتابِ مِنْ شَی ءٍ»⁽³⁾نظر به همین حقیقت دارد. از سوی دیگر خداوند به پیامبر وحی کرد: آن چه از اسرار پنهان و امور غیبی که به وی ارائه شده به علی علیه السلام منتقل کند... و در این راستا پیامبر به اصحاب خویش فرمود: علی بن ابی طالب برای تأویل قرآن خواهد جنگید، همان گونه که من برای تنزیل قرآن و اصل تثبیت آن درمیان مردم با عوامل ستیزه جو جنگیدم. و در نزد هیچ کس تأویل قرآن به صورت کامل و تام آن وجود ندارد مگر نزد علی علیه السلام...⁽⁴⁾

دوّمین گروه: کسانی هستند که با وجود اعتقاد به مقام ویژه ائمه و امامت الهی آنان، تأکید بر کرامتها و کارهای فوق العاده ایشان را زمینه دور شدن جامعه از توجه به نقش

معلّمی و هدایتگر امامان علیهم السلام می دانند و معتقدند که مشغول شدن ذهن شیعه به این امور، موجب مخفی ماندن سایر ابعاد فکری و عملی ائمه شده است.

به نظر این گروه، طرح این نوع کرامتها، سبب شده است که شخصیّت معصومان علیهم السلام در ذهن عامیان، در بعد شفابخشی و معجزه آفرینی و گره گشایی از مشکلات مادّی مردم و شفاعت از گنهکاران، منحصر شود، و آنان از الگو قرار دادن پیشوایان دین در میدان عمل و سازندگیِ محیط فردی و اجتماعی و تصحیح شرایط سیاسی، اقتصادی و فرهنگی جامعه، غافل شوند!

این گروه که با اندیشه اصلاح و اصلاحگری به این موضع روی آورده اند و سعی در تعادل بخشیدن به بینشها و منِشهای فردی و اجتماعی شیعه دارند. هرچند در اصلِ این حرکت انگیزه ای مقدّس داشته باشند و هشدار آنان به رعایت ارزشها در میدان عمل و عینیت جامعه بایسته و ضروری باشد، امّا نباید این هدف ارزشی، موجب نادیده

گرفتن برخی واقعیتهای ارزشمند باشد.

اگر در فلسفه معجزات انبیا علیهم السلام دقّت شود، آشکار خواهد شد که همه طبقات فکری جامعه قادر به تجزیه و تحلیل علمی و منطقی و فلسفی امور نیستند، بلکه توده ها همواره برای شناخت حقایق، نیازمند روش هایی تجربی و ملموس می باشند و اعجازها و کرامتها در این راستا صورت می گیرد.

شیوه صحیح این است که همراه با طرح این بعد از شخصیّت معنوی ائمه علیهم السلام به توده ها یادآوری شود که وسیله را با هدف، و نشانه را با مقصد اصلی عوض نکنند. کرامتها نشانی است از حقانیّت رهبری ائمه و امامت آنان، و این مقدّمه ای است برای الگو قرار دادن ایشان در رفتار دینی و اجتماعی و اخلاق والای انسانی. چنان که این موضوع در مجالهایی از این کتاب مورد توجّه قرار گرفته است.

فصل 2: زندگی علمی امام باقر علیه السلام

اشاره

برای ترسیم سیمای علمی و نقش بارز امام باقر علیه السلام در حوزه معرفتی اسلام، از سه زمینه می توان بهره جست:

الف - آن چه اندیشمندان، فقیهان و صاحبنظرانِ علوم اسلامی، طی قرون متمادی درباره آن حضرت گفته اند.

ب - شمار شاگردان و تربیت یافتگان مکتب آن امام، و نیز وجود چهره های درخشان علمی و معنوی در میان ایشان.

ج - شیوه زندگی و درسهای عملی، و نیز آثار علمیِ برجای مانده از آن پیشوای الهی.

هر یک از این سه منظر، خود می تواند بیانی رسا در توصیف شخصیّت باقرالعلوم علیه السلام باشد و به هر کدام می توان بسنده کرد، امّا از آن جا که در بررسی این زمینه ها، مجال استقصا نیست، از هر خرمنی، خوشه ای برگرفته، به قدر توان از جلوه های آن آفتاب سود باید جست.

امام باقر علیه السلام، در آینه اندیشه ها

آفتاب اگر هزاران منکر داشته باشد، چون می درخشد و روشنی می دهد و گرما می بخشد، خود بهترین گواه و مؤیّد ارزشهای خویش است.

آنان که چشم فرو بسته و سر در حفره تعصّب فرو برده اند، خود را از فیض آفتاب محروم کرده اند، و آنان که آینه اندیشه در برابر درخشش آن واداشته اند، خود نوریافته

و به چشمه خورشید راه جسته اند.

امام باقر علیه السلام از جمله چهره های درخشانی است که هر بینای محقّق و اندیشمندی را به تعظیم و تکریم ارزشهای خویش واداشته است.

ستایشگران او، تنها شیعیان و پیروان وی نبوده اند، بلکه بسیاری از آنان که راه امامیه را باور نداشته و بر بینش شیعه درباره خلفا، نقدهای شدید و تندی نوشته اند، زمانی که با چهره روشن و انکارناپذیر علمی و عملی باقرالعلوم علیه السلام مواجه شده اند، لب به تحسین و ستایش گشوده اند.

این ستایش ها از سوی منکران امامیّه و شیعه و حتی متعصّب ترین آنها که لعن و طعن بر شیعه را ضروری می شمرده اند، نشان می دهد که جایگاه علمی و عملی امام باقر علیه السلام در جهان اسلام به حدّی بارز و متعالی است، که قابل چشم پوشی نبوده و نیست. از سوی دیگر نشان می دهد که تعظیم و تکریم شیعه نسبت به آن حضرت، ناشی از تعصّب و فرقه گرایی نمی باشد. بر این اساس، جا دارد که نخست به طرح آرای اهل سنّت بپردازیم؛ زیرا:

بهتر آن باشد که سرّ دلبران

گفته آید در حدیث دیگران

از جمله شخصیتهای مورد استناد و اتّکا در منابع حدیثی ابوجعفر محمد بن علی الباقر است. او از خاندان نبوّت بود و میان موقعیّت والای دینی و جایگاه رفیع اجتماعی جمع کرده و در زمینه رخدادها و مسایل مستحدثه و نیز موضوعات خطیر و مهم صاحبنظر بود. در راستای بندگی و عبادت خدا اشکها ریخت و از مِراء و درگیریهای لفظی و برتری جویانه باز می داشت.⁽¹⁾

او (ابوجعفر محمد الباقر) شخصیّتی دانشمند و عابد و مورد اطمینان بود که پیشوایان اهل سنّت، مانند ابوحنیفه و غیر او، از وی حدیث نقل کرده اند.⁽¹⁾

او محمّد بن علی بن حسین بن علی بن ابی طالب، ابو جعفر الباقر است. مادرش امّ عبداللّه دختر حسن بن علی می باشد. وی از تابعان والا مقام و بسیار بلندمرتبه و یکی

از شخصیّت های بارز امّت اسلامی در جنبه علم و عمل و سیادت و شرف، به شمار می آید. او از جمله ائمه دوازده گانه ای است که شیعه به امامت آنان اعتقاد دارد...⁽²⁾

ابوجعفر محمد بن علی، جامع علم و عمل و سیادت و شرف و وثاقت و متانت بود و شایستگی خلافت رسول اللّه را داشت، او یکی از ائمه دوازده گانه مورد تکریم شیعه امامیه است و آنان قایل به عصمت وی می باشند و شناخت او را نسبت به همه معارف دینی باور دارند...⁽³⁾

اهل دانش درباره محمد بن علی بن الحسین گفته اند که او شکافنده دانش و جامع و گسترش دهنده علم و بالا برنده مرتبه معارف در جامعه خویش است. قلبش پاکیزه و عملش بالنده و منزّه و نفسش طاهر و اخلاقش شریف بود، و عمرش را در طاعت خداوند متعال به پایان رسانید و به عالیترین درجات تقوا راه یافت. صاحب ارشاد⁽⁴⁾

درباره او گفته است: تنها محمد بن علی الباقر از میان برادرانش، جانشین و وصیّ پدر و قائم به امر امامت بود، و بر دیگران از جهت فضل و دانش و زهد و سیاست برتری داشت...⁽¹⁾

معارفی که از سوی ابوجعفر الباقر در زمینه علوم دین و سنن و سیره ها و فنون ادب در میان جامعه اسلامی ظاهر گشت از هیچ یک از فرزندان حسین علیه السلام آشکار نشد. مناقب و ارزشهای شخصیّت وی بسیار است که کتابی چون سبائک مجال و گنجایش طرح همه آنها را ندارد.⁽²⁾

او باقرالعلم و جامع و گسترش دهنده و برافرازنده پرچم دانش است، قلبش مصفّا و علم و عملش پاکیزه و بالنده و نفسش طاهر بود... در مقامات عارفان حایز جایگاهی است که زبان از توصیف آن ناتوان است. در زمینه سلوک و معارف، از او کلمات بسیاری رسیده که طرح آنها فرصتی گسترده می طلبد.⁽³⁾

ابوجعفر الباقر پنجمین امام از ائمه دوازده گانه شیعه امامیه است. وی فردی پارسا و عابد و در زمینه تفسیر و دیگر زمینه های علمی صاحب نظر بود.⁽⁴⁾

محمد بن علی بن حسین بن علی بن ابی طالب علیه السلام است که باقر نامیده شد. واژه

باقر در لغت به معنای شکافنده زمین به منظور آشکار ساختن گنجها و پنهانیهای آن است. وی را از آن جهت باقر نامیدند که گنجهای پنهان معارف و حقایق احکام و حکمت و لطایف را ظاهر می ساخت. این نکته ای است واضح که جز بر کوردلان مخفی نخواهد بود...⁽¹⁾

هرگز ندیدم که دانشمندان در برابر کسی حقیر و کم مایه بنمایند، آن گونه که در برابر باقرالعلوم، کوچک و کم دانش به نظر می رسیدند.⁽²⁾

در برخی از تعبیرهای این روایت آمده است:

حَکم بن عیینه با این که فردی مسنّ و جلیل القدر بود، وقتی در مقابل باقرالعلوم علیه السلام قرار می گرفت، مانند کودکی می نمود که در برابر معلّم زانو زده، در حال فراگیری دانش

باشد.⁽³⁾

این بیانها، گوشه ای است از آن چه مورّخان و محققانِ اهل سنّت درباره شخصیّت امام باقر علیه السلام آورده اند.⁽⁴⁾

به نقل از الروضة الندیة 12؛ ائمتنا 1/399 به نقل از جامع کرامات الاولیاء 1/97.

نکته ای که شایان توجّه است و نباید آن را از نظر دور داشت، این است که بینش خاصّ امام باقر علیه السلام و سایر ائمه معصومین علیهم السلام درباره خلافت و وصایت و تفاوت آرای ایشان در مسایل شرعی و عقیدتی با بسیاری از مذاهب اهل سنّت، خلفا و علمای

زمان خویش، همواره از عواملی بوده است که منکران امامت ایشان، شخصیّت واقعی آنان را نادیده گرفته و با سکوت از کنار آن گذشته اند، امّا با این وصف، می بینیم که مراتب عالی علمی و عملی امام باقر علیه السلام در حدّی بوده است که حتی منکران مقام امامت و ولایت، با همه تلاشی که در باطل ساختن بینش و عقاید امامیه به خرج می داده اند، از مدح و ستایش ایشان لب فرو نبسته و به علم و تقوای عالی آن امام اذعان داشته اند، ولی نباید انتظار داشت که آنان حق مطلب را در این زمینه ادا کرده و تمام مطلب را گفته باشند؛ زیرا باورهای عقیدتی آنان و دلبستگی ایشان به یکی از مذاهب اربعه، خواه ناخواه بر بینشهای تاریخی و داوریهای آنان نسبت به شخصیتهای علمی و دینی تأثیر می گذارد.

به عنوان نمونه باید اشاره کرد به ابن سعد (م 230 ه) که در کتاب الطبقات الکبری می نویسد: ابونُعیم الفضل بن دُکین، گفته است:

ابوجعفر محمد بن علی... کان ثقةً کثیر العِلم و الحدیثِ وَ لَیْسَ یَرْوی عَنْهُ مَنْ یُحْتَجُّ به.⁽¹⁾

ابن سعد در حالی این مطالب را نوشته است که اولاً کرسی تدریس امام باقر علیه السلاماز نظر گستردگی کم نظیر بوده است، و ثانیاً بسیاری از اصحاب و شاگردان و راویان احادیث آن حضرت، از چهره های مشهور و شناخته شده و معتبر رجال حدیث می باشند. در میان آن چهره ها، کسانی را می توان دید که مورد اعتماد و قبول عامّه اهل سنّت نیز می باشند، از آن جمله:

و جز اینان، راویان مشهور و مورد اعتماد فراوانی از امام باقر علیه السلام نقل حدیث کرده اند که از رجالِ صحاح ستّه بشمار می آیند و کتابهای معتبر اهل سنّت به روایات آنان استناد جسته و اعتماد نموده اند.⁽³⁾

با این بیان، آشکار می گردد که سخن ابن سعد در کتاب الطبقات الکبری سخنی است بی دلیل، بلکه مخالف واقعیتهایی است که خود بدانها اعتراف دارد.

بی شک، آنچه سبب شده تا ابن سعد شاگردان و اصحاب امام باقر علیه السلام را در میدان اعتبار و حجیّت سخن، کم بها جلوه دهد، چیزی جز موضعگیری فکری یا سیاسی در قبال بینش امامیّه نبوده است؛ زیرا برای مخدوش ساختن یک بینش و اندیشه، معمولاً صاحب اندیشه و بانی آن را زیر سؤال می برند، و زمانی که شخصیّت وی، خدشه ناپذیر باشد، شاگردان و اصحاب او را، که مبلّغ افکار و ترویج دهنده آرای او

می باشند به گونه ای از اعتبار می اندازند.

به هر حال، با شرایط فکری حاکم بر نظام سیاسی و محافل علمیِ اعصار پیشین، جز این هم انتظار نمی توان داشت. ولی آنچه هم اکنون از الطبقات الکبری نقل کردیم، گواهی است بر صدق سخن پیشین ما، که به حق درخشش انکارناپذیر سیمای معصومین و اهل البیت علیهم السلام، تا بدان جا بوده که منکران افکار و عقاید و مخالفانِ مشی سیاسی و عقیدتی آنان نیز، نتوانسته اند آن جلوه ها را نادیده گرفته، لب فرو بندند!

شاگردان و تربیت یافتگان مکتبِ باقرالعلوم علیه السلام

خاندان رسالت و اهل بیت رسول اللّه صلی الله علیه و آله، از آن جا که به گواهی قطعی و انکارناپذیر پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله، عِدل و همپا و هماوای قرآنند با حقیقت، محتوا و پیام قرآن، همگونی و سنخیّت دارند.

حدیث ثقلین از جمله احادیث مهمّ مورد پذیرش اهل سنّت و امامیّه است.

در این حدیث، رسول خدا، ثمره تلاشهای طاقت فرسای خود در مسیر ایفای رسالت و هدایت خلق را، در دو یادگار گرانبها که پس از خود برجا گذاشته خلاصه کرده و گفته است: من دو شی ء گرانبها در میان شما باقی می گذارم: قرآن و اهل بیتم را، این دو هرگز از یکدیگر جدا نشوند تا در قیامت بر حوض کوثر، بر من وارد شوند...⁽¹⁾

با توجه به مقام معنوی و الهی پیامبر صلی الله علیه و آله که کمترین خودخواهی و هوا و هوس در او راه نداشته و آنچه او می گفته در حقیقت مورد تأیید خداوند بوده و رأی و سخنی جز به اشاره و تأیید وحی اظهار نمی داشته است،⁽²⁾می توان به یقین اقرار کرد که پیامبر صلی الله علیه و آله، خاندانش را براساس ملاحظات خویشاوندی و روابط نسبی و علایق مادّیِ بشری، در

کنار قرآن، بزرگترین معجزه خویش ننهاده است، بلکه قرین ساختن اهلِ بیت، با پیام وحی، از آن جهت بوده که میان آن دو هماهنگی و سنخیّت وجود داشته است.

اگر خداوند قرآن را بدور از کمترین ضعف و کاستی و کجی و نادرستی فرو فرستاده،⁽¹⁾اهل بیت را نیز از هر انحراف و گناه، پاک گردانیده و مصونیّت بخشیده است.⁽²⁾

اگر قرآن، دارای حقایقی اصولی و محکم و نیز مسایلی متشابه⁽³⁾است که برای فهم آنها باید به منبعی الهی و آگاه به رموز وحی مراجعه کرد، اهل بیت، همان آگاهان و عالمانی هستند که مفسّر قرآن و مبیّن احکام و پیامهای آنند.⁽⁴⁾

هر چند آیات قرآن، روشن و روشنگر است، ولی معنای روشنی مفاهیم قرآن، این نیست که تمامی مطالب و مفاهیم آن برای همه اندیشه ها آشکار و بی نیاز از توضیح باشد؛ چه، خداوند به پیامبر صلی الله علیه و آله فرمان داده تا آیات وحی را برای مردم توضیح و تبیین کند.⁽⁵⁾

با این بیان، اهل بیت از آن جهت، قرین قرآن و جدایی ناپذیر از آن معرّفی شده اند که پس از رسول خدا صلی الله علیه و آله به تبیین مفاهیم وحی و حقایق قرآن، برای توده ها بپردازند و این توان و شایستگی در همه اهل بیت رسالت (معصومین علیهم السلام) بوده است. چنان که علی علیه السلامبه سینه اش اشاره می کرد و می گفت: در اینجا دانشهای فراوانی است که کاش شاگردان شایسته ای می یافتم و این حقایق را بدانها می آموختم.⁽⁶⁾

آن چه پس از وفات رسول اسلام صلی الله علیه و آله برای جامعه اسلامی و خاندان پیامبر صلی الله علیه و آله، رخ

نمود هرگز به آنان، مجال نداد تا آن گونه که می خواستند و می بایست، به نشر معارف قرآنی بپردازند.

جریانهای سیاسی حاکم بر جامعه، پس از رحلت رسول خدا صلی الله علیه و آله، سبب تفکیک قرآن از عترت در باور و اندیشه بخش عظیمی از مردم شد. قرآن به ظاهر محور نظام دستوری دین و حکومت گردید، ولی چون نیازمند مفسّر و مبیّن بود، باعث شد تا میدان تفسیر و تأویل بشدّت گسترش یابد و چهره هایی در محافل علمی و دینی مطرح شدند که هرگز آیه ای در تطهیر آنان نازل نشده و سفارشی از ناحیه رسول خدا در تمسّک به آنان نرسیده بود. از سوی دیگر، کسانی چون علی بن ابی طالب علیه السلام که با صدای رسا فریاد برمی آورد: سلونی قبل ان تفقدونی؛ یعنی هر چه می خواهید از من بپرسید، قبل از این که مرا از دست بدهید، مهجور و ناشناخته ماندند.

حسن بن علی علیه السلام، از سوی حکومت معاویه، تحت شدیدترین فشارهای روحی و اجتماعی قرار داشت و هرگز به او فرصت نشر معارف واقعی داده نشد.

حسین بن علی علیه السلام تحت فشار قرار گرفت که حکومت ضد دینی و ضد بشری یزید را بپذیرد و از آن جا که پذیرش حکومت وی را مایه نابودی اساس شریعت می دانست، از آن اجتناب کرد و در این راه به شهادت رسید.

بنی امیّه بر جان و مال و ناموس و دین مردم مسلّط شدند. و زمینه چنان شد که فردی چون زین العابدین ناگزیر، معارف حقّه را در قالب دعا و نیایش اظهار می کرد.

در این میان، در عصر امام باقر علیه السلام، شرایط سیاسی جامعه به گونه ای تغییر یافت که آن حضرت توانست، مجمعی علمی تشکیل داده، به تعلیم و تربیت مردانی دانشمند و متعهّد به ارزشهای شریعت بپردازد.

این است که وقتی صفحات تاریخ صدر اسلام مرور شود، در زندگی علمی امام باقر علیه السلامنام بسیاری از شاگردان آن حضرت و شخصیّتهای ممتاز علمی جهان اسلام جلب نظر می کند.

با این همه، نباید تصوّر کرد که امام باقر علیه السلام آسوده و ایمن از محدودیتها و

ممنوعیّتهایی بوده است که حکومتها برای اهل بیت علیهم السلام فراهم می آورده اند؛ بلکه بی تردید، جوّ حاکم بر زندگی امام باقر علیه السلام به شدّت جوّ تقیّه بوده است؛ زیرا با فرهنگ خاصّی که در نتیجه حکومتهای ناصالح بر جامعه حاکم شده بود، کنار نهادن تقیّه به منزله دست کشیدن از فعّالیت علمی و دور ماندن از ترویج معارف اصولی دین به شمار می رفت.

باری، شرایط زمان، برای امام باقر علیه السلام و نیز امام صادق علیه السلام زمینه ای را فراهم آورد که سایر ائمه علیهم السلام هرگز برایشان آماده نشد. آن شرایطِ مساعد، معلول سستی پایه های حکومت امویان بود. بحرانهای درونی نظام سیاسی در آن عصر، به حاکمان مجال نمی داد تا بر خاندان رسالت مانند حاکمان پیشین، فشار آورند و ایشان را منزوی سازند. بی تردید اگر همین زمینه برای هر یک از امامان علیهم السلام فراهم می آمد، آنان قادر به تأسیس حوزه های بزرگ درسی بودند و عالمان و فقیهان بیشتری را پرورش می دادند.

این زمینه مساعد، سبب شد تا امام باقر علیه السلام و امام صادق علیه السلام بیشترین آرای فقهی، تفسیری و اخلاقی را در کتب فقهی و حدیث از خویش برجای گذارند.

این چنین است که فردی چون محمد بن مسلم می تواند سی هزار حدیث از امام باقر علیه السلام⁽¹⁾نقل کند. و شخصیّتی چون جابر جعفی هفتادهزار حدیث.⁽²⁾

در نزد عالمان امامیه، فقیه ترین فقیهانِ صدر اسلام شش نفرند که همه آنان از اصحاب امام باقر علیه السلام و امام صادق علیه السلام بوده اند. آنان عبارتند از: زرارة بن اعین، معروف بن خربوذ المکی، ابوبصیر الاسدی، فضیل بن یسار، محمد بن مسلم الطائفی و برید بن معاویة العجلی.⁽³⁾

شیخ الطائفه، ابوجعفر محمد بن حسن طوسی در کتاب رجال خویش، اصحاب و شاگردان امام باقر علیه السلام را که از آن حضرت نقل حدیث کرده اند 462 مرد و دو زن دانسته

است.

در میان اصحاب و شاگردان امام باقر علیه السلام برخی از نظر اعتبار و وثاقت مورد اتّفاق اهل سنّت و امامیّه اند، و دسته ای به دلیل گرایشهای عمیق شیعی، در دایره رجال اهل سنّت قرار نگرفته، بلکه تنها مورد اعتماد امامیّه می باشند.

برای ارائه نموداری فهرست گونه از شاگردان امام باقر علیه السلام با استفاده از چند منبع رجالی، نام گروهی از آنان را یادآور می شویم، بی این که ادّعای استقصا داشته باشیم.

1 - ابان بن ابی عیاش فیروز، تابعی

2 - ابان بن تغلب ابوسعید البکری الجریری

3 - ابراهیم بن الأزرق الکوفی

4 - ابراهیم الجزیری (الجریری)

5 - ابراهیم بن جمیل، برادر طربال الکوفی

6 - ابراهیم بن حنان الأسدی الکوفی

7 - ابراهیم بن صالح الانماطی

8 - ابراهیم بن عبداللّه الاحمری

9 - ابراهیم بن عبید أبوغرة الانصاری

10 - ابراهیم بن عمر الصنعانی الیمانی

11 - ابراهیم بن مرثد الکندی الأزدی

12 - ابراهیم بن معاذ

13 - ابراهیم بن معرض الکوفی

14 - ابراهیم بن نصر بن القعقاع الجعفی

15 - ابراهیم بن نعیم العبدی الکنانی

16 - احمد بن عائد

17 - احمد بن عمران الحلبی

18 - اسحاق بن بشیر النبال

19 - اسحاق بن جعفر بن علی

20 - اسحاق بن عبداللّه بن ابی طلحة المدنی

21 - اسحاق بن الفضل بن یعقوب بن عبداللّه بن الحرث...

22 - اسحاق القمی

23 - اسحاق بن نوح الشامی

24 - اسحاق بن واصل الضبی

25 - اسحاق بن یزید بن اسماعیل الطائی

26 - اسحاق بن یسار مولی قیس بن مخرمة

27 - اسرائیل بن غیاث المکی

28 - اسلم بن ایمن التمیمی المنقری الکوفی

29 - اسلم المکی القواس

30 - اسماعیل بن ابی خالد

31 - اسماعیل بن جابر الخثعمی

32 - اسماعیل بن زیاد البزاز الکوفی الأسدی

33 - اسماعیل بن سلمان الأزرق معروف به ابوخالد

34 - اسماعیل بن عبدالخالق الجعفی

35 - اسماعیل بن عبدالرحمان الجعفی الکوفی

36 - اسماعیل بن عبدالعزیز

37 - اسماعیل بن الفضل بن یعقوب بن الفضل بن عبداللّه

38 - اسماعیل ابواحمد الکاتب الکوفی

39 - اسماعیل معروف به ابوالعلا از بنی قیس بن ثعلبه

40 - اسید بن القاسم

41 - اعین الرازی، معروف به ابومعاذ

42 - انس بن عمرو الأزدی

43 - ایوب بن ابی تمیة کیسا السجستانی العنبری البصری

44 - ایوب بن بکر بن أبی علاج الموصلی

45 - ایوب بن شهاب بن زید البارقی الأزدی

46 - ایوب بن وشیکة

47 - بدر بن الخلیل الأسدی، ابوخلیل الکوفی

48 - برد الاسکاف الأزدی الکوفی

49 - برد الخیاط

50 - برید بن معاویة العجلی، معروف به ابوالقاسم

51 - بسام بن عبداللّه الصیرفی، معروف به ابوعبداللّه

52 - بشار الاسلمی

53 - بشار بن زید بن النعمان

54 - بشر بن أبی عقبة المداینی

55 - بشر؛ بیاع

56 - بشر بن جعفر الجعفی، ابوالولید

57 - بشر بن خثعم

58 - بشر الرحال

59 - بشر بن عبداللّه بن سعید الخثعمی

60 - بشر بن عبداللّه الخثعمی الکوفی

61 - بشر بن میمون الوابشی الهمدانی النبال الکوفی

62 - بشر بن یسار

63 - بشیر، ابوعبدالصّمد بن بشر الکوفی

64 - بشیر معروف به ابومحمد المستنیر الجعفی الأزرق

65 - بشیر بن سلیمان المدنی

66 - بکر بن أبی حبیبه

67 - بکر بن حبیب الأحمسی البجلی الکوفی

68 - بکر بن خالد الکوفی

69 - بکر بن صالح

70 - بکر بن کرب

71 - بکرویة الکندی الکوفی

72 - بکیر بن اعین بن سنسن الشیبانی الکوفی

73 - بکیر بن جندب الکوفی

74 - بکیر بن حبیب الکوفی

75 - تمیم بن زیاد

76 - ثابت بن أبی ثابت

77 - ثابت بن دینار ابوصیفه الأزدی

78 - ثابت بن زائدة العکلی

79 - ثابت بن هرمز ابوالمقدام العجلی

80 - ثویر بن أبی فاخته سعید بن جهمان غلام ام هانی

81 - جابر بن عبداللّه بن عمر بن حرام ابوعبداللّه الانصاری

82 - جابر بن یزید بن الحرث بن عبد یغوث الجعفی

83 - جارود، معروف به ابوالمنذر

84 - جارود بن السری التمیمی السعدی الکوفی

85 - جرّاح المداینی

86 - جعدة بن ابی عبداللّه

87 - جعفر بن ابراهیم الجعفی

88 - جعفر الأحمس

89 - جعفر بن حکیم بن عباد الکوفی

90 - جعفر بن عمرو بن ثابت أبی المقدام بن هرمز الحداد العجلی

91 - جعفر بن محمّد بن علی بن الحسین (امام صادق علیه السلام)

92 - الحارث بن حصین الأزدی

93 - الحارث بن شریح المنقری

94 - الحارث بن المغیرة النصری

95 - حبیب بن أبی ثابت الأسدی الکوفی

96 - حبیب ابوعمرة الاسکاف

97 - حبیب بن بشار الکندی

98 - حبیب بن جری العبسی الکوفی

99 - حبیب بن حسان بن الأشرس الأسدی

100 - حبیب السجستانی

101 - حبیب العبی الکوفی

102 - حبیب بن المعلی السجستانی

103 - حجاج بن ارطاة ابوارطاة النخعی الکوفی

104 - حجاج بن دینار الواسطی

105 - حجاج بن کثیر الکوفی

106 - حذیفة بن منصور بن کثیر ابومحمّد الخزاعی

107 - حسان بن مهران

108 - الحسن بن أبی سارة النیلی الانصاری

109 - الحسن بن حبیش الأسدی

110 - الحسن الجعفی الکوفی

111 - الحسن بن الحسن بن الحسن ابن علی بن أبی طالب علیه السلام

112 - الحسن بن رباط

113 - الحسن بن زیاد البصری

114 - الحسن بن زیاد الصیقل ابومحمد الکوفی

115 - الحسن بن زیاد الصیقل

116 - الحسن بن السری الکاتب

117 - الحسن بن شهاب بن یزید البارقی الأزدی

118 - الحسن بن صالح بن حی الهمدانی الثوری الکوفی

119 - الحسن بن علی الأحمری الکوفی

120 - الحسن بن عمار

121 - الحسن بن عمار عامی

122 - الحسن بن المغیرة

123 - الحسن بن منذر

124 - الحسن بن یوسف

125 - الحسین بن ابتر الکوفی

126 - الحسین بن أبی العلاء الخفاف

127 - الحسین بن احمد المنقری

128 - الحسین بن بنت ابی حمزة الثمالی

129 - الحسین الجعفی ابواحمد الکوفی

130 - الحسین بن حماد

131 - الحسین بن عبداللّه الأرجانی

132 - الحسین بن عبداللّه بن عبیداللّه

ابن العباس بن عبدالمطلب

133 - الحسین بن علی بن الحسین ابن علی بن ابی طالب علیه السلام (برادر امام باقر علیه السلام)

134 - الحسین بن مصعب

135 - الحسین بن منذر

136 - حفص الأعور الکوفی

137 - حفص بن غیاث

138 - حفص بن وهب الأفرعی

139 - الحکم بن الصلت الثقفی

140 - الحکم بن عبدالرحمان بن أبی نعیم البجلی

141 - الحکم بن عتیبة ابومحمد الکوفی الکندی

142 - الحکم بن المختار بن ابی عبیده

143 - حکیم بن صهیب ابوصهیب الصیرفی ابوشبیب

144 - حکیم بن معاویة

145 - حماد بن ابی سلیمان الأشعری

146 - حماد بن ابی العطارد الطائی الکوفی

147 - حماد بن بشر الطنافی الکوفی

148 - حماد بن بشر اللحام

149 - حماد بن راشد الأزدی البزاز ابوالعلاء الکوفی

150 - حماد بن المغیرة

151 - حمران بن أعین الشیبانی

152 - حمزة، ابوالحسین اللیثی داماد ابوحمزة الثمالی

153 - حمزة بن حمران بن أعین

154 - حمزة الطیار

155 - حمزة بن عطا الکوفی

156 - خازم الاشل الکوفی

157 - خالد بن ابی کریمة

158 - خالد بن أوفی ابوالربیع العنزی الشامی

159 - خالد بن بکار ابوالعلاء الخفاف الکوفی

160 - خالد بن طهمان الکوفی

161 - خیثمة بن عبدالرحمان الجعفی الکوفی ابوعبدالرحمان

162 - داود الأبزاری

163 - داود بن ابی هند القشیری السرخی

164 - داود بن حبیب ابوغیلان الکوفی

165 - داود بن الدجاجی الکوفی

166 - داود بن زید الهمدانی الکوفی

167 - دلهم بن صالح الکندی الکوفی

168 - دینار ابوعمرو الأسدی الکوفی

169 - ربیع بن صبیح

170 - ربیع العبسی الکوفی

171 - ربیعة بن ابی عبدالرحمان، معروف به ربیعة الرأی

172 - ربیعة بن ناجد بن کثیر ابوصادق الکوفی

173 - رشید بن سعد المصری

174 - رفید بن مصقلة العبدی الکوفی

175 - رفید غلام بنو هبیرة

176 - زایدة بن قدامه

177 - زرارة بن اعین الشیبانی

178 - زرین الأبزاری

179 - زرین الأنماطی

180 - زکریا برادر المستهل، معروف به ابویحیی

181 - زکریا بن عبداللّه النقاض الکوفی

182 - زهیر المدائنی

183 - زیاد بن أبی الحلال

184 - زیاد بن أبی زیاد المنقری التمیمی

185 - زیاد الأحلام، غلامی کوفی

186 - زیاد الأسود

187 - زیاد بن الأسود النجار

188 - زیاد بن سوقة البجلی الکوفی

189 - زیاد بن صالح الهمدانی الکوفی

190 - زیاد بن عیسی ابوعبیدة الحذاء

191 - زیاد المحاربی الکوفی

192 - زیاد بن المنذر ابوالجارود الهمدانی العوفی الکوفی

193 - زیاد غلام امام باقر علیه السلام

194 - زیاد الهاشی

195 - زید الآجری

196 - زید بن علی بن الحسین بن علی بن ابی طالب علیه السلام (برادر امام باقر علیه السلام)

197 - زید بن محمد بن یونس ابواسامة الشحام الکوفی

198 - زید الهاشی

199 - سالم بن ابی حفصة

200 - سالم الأشل

201 - سالم الجعفی

202 - سالم المکی

203 - سدیف بن حکیم الصیرفی

204 - سعد بن أبی عمرو الجلاب

205 - سعد الحداد

206 - سعد بن الحسن الکندی

207 - سعد بن طریف

208 - سکین المعدنی

209 - سلام الجعفی

210 - سلام بن سعد الأنصاری

211 - سلام بن المستنیر

212 - سلم بن بشر

213 - سلمان بن خالد طلحی قمی (شاعر)

214 - سلمة بن الأهثم

215 - سلمة بن قیس الهلالی

216 - سلمة بن کهیل

217 - سلمة بن محرز

218 - سلیمان بن محرز

219 - سلیمان بن مروان عجلی

220 - سلیمان، غلام طربال

221 - سلیمان بن هارون العجلی

222 - سنان ابوعبداللّه بن سنان

223 - سورة بن کلیب بن معاویة الاسدی

224 - شجرة، برادر بشیر النبال

225 - صالح بن سهل الهمدانی

226 - صالح بن عقبة

227 - صالح بن میثم الکوفی

228 - صامت

229 - صلت بن الحجاج

230 - ضریس

231 - طاهر، غلام امام باقر علیه السلام

232 - طربال

233 - طلحة بن زید بتری

234 - ظریف بن ناصح

235 - عامر بن أبی الأحوص

236 - عباد بن صهیب

237 - عبدالجبار بن اعین الشیبانی، برادر زرارة بن اعین

238 - عبدالحمید بن عواض الطائی

239 - عبدالحمید الواسطی

240 - عبدالرحمان، معروف به ابوخینمة

241 - عبدالرحمان بن أعین برادر زرارة

242 - عبدالرحمان بن سلیمان الأنصاری

243 - عبدالرّحیم القصیر

244 - عبدالغفار بن القاسم الأنصاری، معروف به ابومریم

245 - عبداللّه بن بکیر الهجری

246 - عبداللّه بن الجارود

247 - عبداللّه بن جریح

248 - عبداللّه بن الحسن بن الحسن ابن علی بن ابی طالب علیه السلام

249 - عبداللّه بن زرعه

250 - عبداللّه بن دینار

251 - عبداللّه بن سلیمان

252 - عبداللّه بن شریک العامری

253 - عبداللّه بن عجلان

254 - عبداللّه بن عطاء المکی

255 - عبداللّه بن عمرو

256 - عبداللّه بن الغالب الأسدی (شاعر)

257 - عبداللّه بن محمد الأسدی

258 - عبداللّه بن محمد الجعفی

259 - عبداللّه بن المختار

260 - عبداللّه بن الولید الوصافی

261 - عبدالمؤمن بن القاسم، برادر ابومریم الأنصاری

262 - عبدالملک بن اعین الشیبانی برادر زرارة

263 - عبدالکریم بن مهران

264 - عبدالواحد بن المختار الأنصاری

265 - عبیداللّه بن محمد بن عمر بن أمیر المؤمنین علیه السلام

266 - عبیدة الخثعمی

267 - عبیدة السکسکی

268 - عذافر بن عبداللّه

269 - عطیة أخو عرام

270 - عطیة بن ذکوان

271 - عطیة الکوفی

272 - عقبة بن بشیر الأسدی

273 - عقبة بن شعبة، معروف به ابوشیبة الأسدی

274 - عقبة بن قیس مثیلة

275 - عکرمة، معروف به ابواسحاق

276 - العلاء بن الحسین

277 - العلاء بن عبدالکریم

278 - علباء بن دراع الاسدی

279 - علقمة بن محمد الحضرمی، برادر ابوبکر الحضرمی

280 - علی بن أبی المغیرة الزبیدی الأزرق

281 - علی بن حنظلة العجلی

282 - علی بن رباط

283 - علی بن سعید بن بکیر

284 - علی بن عبدالعزیز

285 - علی بن عطیة

286 - علی بن میمون، معروف به ابوالحسن الصایغ

287 - عمار بن أبی الأحوص

288 - عمر بن علی بن الحسین بن علی بن ابی طالب علیه السلام أبوحفص الأشرف

289 - عمر بن شمر

290 - عمر بن حنظلة

291 - عمر بن هلال

292 - عمران بن أبی خالد الفزاری

293 - عمران

294 - عمرو بن ابی بتان

295 - عمرو بن ثابت

296 - عمرو بن جمیع

297 - عمرو بن خالد

298 - عمرو بن خالد الواسطی

299 - عمرو بن دینار المکی

300 - عمرو بن رشید

301 - عمرو بن سعید بن هلال الثقفی

302 - عمرو بن عبداللّه الثقفی

303 - عمروبن قیس الماصر

304 - عمرو بن معمر بن أبی وشیکة

305 - عمروبن یحیی

306 - عنبسة بن بجاد

307 - عنبسة بن مصعب

308 - عیسی بن أبی منصور القرسی

309 - عیسی بن حمزة

310 - عیسی بن اعین الشیبانی، برادر زرارة

311 - عیسی الطحان

312 - عیسی بن عمر

313 - غالب أبوهذیل (شاعر کوفی)

314 - غالب جهنی

315 - غیاث بن ابراهیم

316 - فرات بن احنف

317 - فضیل بن الزبیر الرسان

318 - فضیل بن سعدان

319 - فضیل بن شریح

320 - فضیل بن عثمان الأعور المرادی

321 - فضیل بن غیاث

322 - فضیل بن میسرة

323 - فضیل بن یسار بصری

324 - فلیح بن أبی بکر الشیبانی

325 - قاسم بن عبدالملک

326 - قاسم بن محمّد

327 - قدامة بن سعید بن ابی زائدة

328 - قیس بن الربیع

329 - قیس بن رمانة الأشعری

330 - کامل صاحب السابری

331 - کامل بن العلاء

332 - کامل النجار

333 - کامل الوصافی

334 - کثیر بن اسماعیل (النّواء)

335 - کمیت بن زید الأسدی

336 - کیسان بن کلیب

337 - کلیب بن معاویة الأسدی

338 - کلیب بن معاویة الصیداوی

339 - لیث بن أبی سلیم

340 - لیث بن البختری المرادی

341 - مالک بن أعین الجهنی

342 - مالک بن عطیة

343 - محمّد بن أبی حمزة

344 - محمد بن أبی سارة

345 - محمد بن أبی منصور

346 - محمد بن اسحاق المدنی

347 - محمد بن أسلم الجبلی

348 - محمد بن حمید

349 - محمد بن رستم

350 - محمد بن زید

351 - محمد بن السایب الکلبی

352 - محمد بن سعید بن غزوان

353 - محمد بن سلیمان القرا

354 - محمد بن شر الحضرمی

355 - محمد الطیار غلام فزارة

356 - محمد بن عجلان

357 - محمد بن عجلان المدنی

358 - محمد بن قیس الانصاری

359 - محمد بن مروان البصری

360 - محمد بن مروان الکلبی

361 - محمد بن مسعود

362 - محمد بن مسلم الثقفی الطحان الطائفی

363 - محمد بن علی الحلبی

364 - محمد بن الفضل الهاشمی

365 - محمد بن یزید

366 - محمد بن الیسع بن حمزة القمی

367 - مستهل بن عطاء الکوفی

368 - مسعدة بن زیاد

369 - مسعدة بن صدقَة

370 - مسکین

371 - مسکین بن عبداللّه

372 - مسمع کردین، معروف به ابویسار

373 - معروف بن خربوذ المکی

374 - معمر بن رشید

375 - معمر بن عطاء

376 - معمر بن یحیی بن بسام دجاجی

377 - المفضل بن ابی قرة

378 - المفضل بن زید

379 - المفضل بن قیس رمانة

380 - المفضل بن مزید

381 - مقاتل بن سلیمان

382 - مقرن السراج

383 - منهال بن عمرو الأسدی

384 - منصور بن الولید الصیقل

385 - منصور بن حازم

386 - منذر بن أبی طریفة

387 - منصور بن المعتمر

388 - معاذ بن مسلم الهراء

389 - موسی أبوالحسن الأشعری

390 - موسی بن اشیم

391 - موسی التمار

392 - موسی بن خلیفة

393 - موسی الخیاط

394 - موسی بن زیاد

395 - مهزم الأسدی

396 - میسر بن عبدالعزیز النخعی المدائنی

397 - میمون البان

398 - میمون القداح غلام بنی محزوم

399 - ناحیة بن أبی عماره

400 - نجم بن الحطیم (أبو حطیم العبدی)

401 - نجم الطائی

402 - نجیح بن مسلم

403 - نصر بن مزاحم

404 - نضر بن قرواش الخزاعی

405 - نعمان الأحمسی

406 - وردان أبوخالد الکابلی الأصغر

407 - ورد بن زید الأسدی، برادر کمیت بن زید

408 - ولید بن بشیر

409 - ولید بن عروة الهجری

410 - ولید بن القاسم

411 - هارون الجبلی

412 - هارون بن حمزة الغنوی

413 - هاشم بن أبی هاشم

414 - هاشم الرمانی

415 - هلقام

416 - هیثم النهدی، ابن أبی مسروق

417 - یحیی بن أبی العلاء الرازی

418 - یحیی بن أبی القاسم، معروف به ابوبصیر

419 - یحیی بن السابق

420 - یحیی بن القاسم الحذاء

421 - یزید، معروف به ابوخالد الکناسی

422 - یزید بن زیاد الکوفی

423 - یزید بن عبدالملک الجعفی

424 - یزید بن عبدالملک النوفلی

425 - یزید بن محمد النیسابوری

426 - یزید، غلام حکم بن أبی الصلت الثقفی

427 - یعقوب بن شعیب الأزوق

428 - یعقوب بن شعیب بن میثم الأسدی

429 - یعقوب بن یونس پدر یونس بن یعقوب

430 - یونس بن أبی یعقوب

431 - یوسف بن الحارث

432 - یونس بن خال أبی المستهل

433 - یونس بن جناب

434 - یونس بن المغیرة

باب الکنی: (شاگردان امام باقر علیه السلامکه نامشان با کنیه ثبت شده است )

435 - ابوالبلاد

436 - ابوبشر

437 - ابوحارم

438 - ابوجعفر المدائنی

439 - ابوالحجاج

440 - ابوحسان الانماطی

441 - ابوحسان العجلی

442 - ابوخالد الفزاری

443 - ابوشبیة الفزاری

444 - ابوالصحاری

445 - ابوصامت الحلوانی

446 - ابوالعلاء الخفاف

447 - ابوعروة الأنصاری

448 - ابوعمار

449 - ابوعمر البزار

450 - ابو عیینة

451 - ابولبید الهجری

452 - ابوالمأمون

453 - ابومحمّد

454 - ابومخلد الخیاط

455 - ابومرهف

456 - ابومسکین السمان

457 - ابوموسی

458 - ابوالنعمان العجلی

459 - ابوهارون

460 - ابوهارون المکفوف

461 - ابوهراسه

462 - ابوالورد

زنانی که از مکتب امام باقر علیه السلام بهره جسته اند

1 - حبابة الوالبیة

2 - خدیجه دختر محمد بن علی بن الحسین علیه السلام

لازم به یادآوری دوباره است که این نوشته درصدد برشمردن نام تمامی شاگردان امام باقر علیه السلام نمی باشد بلکه آنچه یاد گردید، به عنوان نمونه از دو کتاب رجالی، رجال

شیخ طوسی و جامع الرّواة استفاده شده است.

اصحابی که فقط از جانب شیعه توثیق شده اند

1 - اسماعیل بن الفضل. جامع الرواة 1/100؛ رجال طوسی 104؛ تنقیح المقال 1/141؛ اختیار المعرفة الرجال218.

2 - برید بن معاویة. جامع الرواة 1/117؛ تنقیح المقال 1/164.

3 - بکیر بن اعین. جامع الرواة 1/129؛ تنقیح المقال 1/181.

4 - ثابت بن دینار، ابوحمزة الثمالی. جامع الرواة 1/134؛ رجال طوسی 84؛ تنقیح المقال 1/190.

5 - جابر بن عبداللّه الانصاری. جامع الرواة1/143؛ تنقیح المقال 1/200.

6 - جابر بن یزید جعفی. جامع الرواة 1/144؛ تنقیح المقال 1/201.

7 - حمران بن اعین. جامع الرواة 1/278؛ تنقیح المقال 1/271.

8 - زرارة بن اعین. جامع الرواة 1/324؛ رجال طوسی 123؛ تنقیح المقال 445.

9 - زید بن علی بن الحسین علیه السلام. جامع الرواة 1/343؛ تنقیح المقال 1/470.

10 - علباء بن ذراع الأسدی. جامع الرواة 1/545؛ تنقیح المقال 2/258.

11 - فضیل بن یسار. جامع الرواة 2/11؛ رجال طوسی 123؛ تنقیح المقال 3/19.

12 - محمّد بن مسلم بن ریاح. جامع الرواة 2/193؛ تنقیح المقال 3/185 - 184.

13 - معروف بن خربوذ. تنقیح المقال 3/228.

14 - میسر بن عبدالعزیز. جامع الرواة 2/284؛ تنقیح المقال 3/264.

کسانی که از سوی شیعه به عنوان «حسن» شناخته شده اند

1 - ابوالفضل سدیر بن حکیم. تنقیح المقال 2/9.

2 - ثویر بن ابی فاخته. تنقیح المقال 1/198.

3 - حجاج بن ارطا. تنقیح المقال 1/254.

4 - عبداللّه بن عجلان. تنقیح المقال 2/197.

5 - عبداللّه بن عطا. تنقیح المقال 2/198.

6 - عبدالسّلام بن عبدالرحمان. تنقیح المقال 2/152.

7 - عبدالملک بن عطاء. تنقیح المقال 2/230.

8 - مالک بن اعین الجهنی. تنقیح المقال 2/46، پیوست جلد 2.

9 - ناجیة بن عمارة الصیداوی. تنقیح المقال 3/265.

افرادی که از جانب شیعه و اهل سنّت توثیق شده اند

1 - ابان بن تغلب. جامع الرواة 1/9؛ تنقیح المقال 1/5؛ تهذیب التهذیب 93 - 94.

2 - سلیمان بن مهران الأسدی. تنقیح المقال 2/65؛ تهذیب التهذیب 4/222 - 221.

3 - عبدالملک بن عبدالعزیز بن جریح. جامع الرواة 1/520 ؛ تهذیب التهذیب

6/204-256.

4 - عبداللّه بن شریک العامری. تنقیح المقال 2/198؛ تهذیب التهذیب 5/253 - 252.

5 - قاسم بن محمّد. جامع الرواة 2/19؛ تنقیح المقال 3/23؛ تهذیب التهذیب 8/335 - 333.

6 - عبدالملک بن اعین الشیبانی. تنقیح المقال 2/228؛ تهذیب التهذیب 6/386 - 385.

شاگردان امام باقر علیه السلام که فقط از سوی اهل سنّت توثیق شده اند

1- حکم بن عتیبة ابومحمد الکوفی الکندی. تهذیب التهذیب 2/433 - 432.

2 - ربیعة بن ابی عبدالرحمان، معروف به ربیعة الرای. تهذیب التهذیب 3/259 - 258.

3 - عبداللّه بن عطاء المکی. تهذیب التهذیب 5/323 - 322.

4 - عمرو بن دینار المکی أحد أئمة التابعین. تهذیب التهذیب 8/30 - 28.

5 - کثیر بن اسماعیل (کثیر النَّواء). تهذیب التهذیب 8/411.

6 - موسی بن ابی عیسی الحناط. تهذیب التهذیب 10/366 - 365.

جلوه هایی از معارف باقرالعلوم علیه السلام

خاندان رسالت و اهل بیت نبوّت، گنجینه داران دانش و ذخایر علوم الهی بوده اند. حرمتشان در میان امّت اسلامی، نه فقط از جهت خویشاوندی با پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله، بلکه براساس ارزشهای معنوی، اخلاقی و علمی آنان بوده و هست.

در بینش شیعه، ائمه معصومین علیهم السلام معلّمان واقعی امّت اسلامی، پس از رسول خدا صلی الله علیه و آله می باشند، و علوم و معارف ناب قرآنی را تنها در مکتب الهی آنان می توان جست.

کسانی که از ایشان روی برتافته اند، در میدان اعتقاد، یا به جبر گرویده، یا به تفویض رو آورده اند! و در میدان زهد و عبادت، یا به رهبانیت افتاده، یا واجبات و ضروریّات را به گونه ای توجیه کرده اند! و در میدان سیاست، یا به ستایش حاکمان جائر نشسته، یا به نفی مطلق حکومت اسلامی و حاکمیّت دینی معتقد شده اند!

تنها در مکتب اهل بیت است که ژرفای پیام وحی با کلیّت و جامعیّتش مورد بررسی قرار گرفته، و بدور از هر گونه افراط و تفریط، تبیین شده است. نه جبر و نه تفویض، نه رهبانیّت و نه دنیاگرایی و تکلیف گریزی، نه جمود اندیشی در مکتب و نه عِلمانیّت و جدا ساختن دین از مظاهر زندگی اجتماعی، نه قیاس و نه انسداد باب اجتهاد.

امام باقر علیه السلام همانند سایر امامان شیعه در همه این زمینه ها، موضع و بینش داشته و به توضیح و تشریح و استدلال پرداخته است. از این رو، نمی توان انتظار داشت که در

این مجموعه کوچک، منظری جامع و کامل از معارف مکتب آن حضرت، ارائه داد، بلکه می توان به گوشه هایی، اشاره کرد.

درسهای عقیدتی و مبارزه با انحرافهای فکری

بحران فکری و فرهنگی، یکی از مهمترین مشکلاتی است که پس از رحلت رسول اسلام صلی الله علیه و آله برای جامعه آن عصر، رخ نمود.

جریانها و ملاحظات سیاسی، دست جامعه را از دامان عترت کوتاه ساخت و از میان دو یادگار پیامبر صلی الله علیه و آله تنها قرآن، منبع و مرجع شناخت احکام و عقاید بشمار آمد.

قرآن از نظر ماهیّت و محتوای خود، کمبودی نداشت؛ زیرا به تصریح وحی:

«وَ نَزَّلْنا عَلَیْکَ الکِتابَ تِبْیاناً لِکُلِّ شَی ءٍ.»⁽¹⁾

ای پیامبر! قرآن را بر تو فرو فرستادیم، به گونه ای که بیانگر حکم و قانون هر چیز باشد.

امام علی علیه السلام فرموده است:

«وَ اعْلَمُوا انّه لَیْسَ عَلی اَحَدٍ بَعْدَ القرآنِ مِنْ فاقةٍ و لا لاحدٍ قَبْلَ القرآن مِنْ غنیً...»⁽²⁾

هان! بدانید که با داشتن قرآن (فهم و تدبّر در حقایق آن) هیچ کس را نیازی باقی نخواهد ماند و بدون قرآن، هیچکس به غنا و بی نیازی نخواهد رسید.

این بیانها، نشانگر کمال قرآن و کفایت آن برای هدایت و راهیابی انسانها به معارف الهی و وظایف شرعی است، امّا پذیرش و فهم این حقیقت بدان معنا نیست که قرآن، معلّم و مفسّری ویژه و ژرف نگر لازم نداشته باشد.

شواهد تاریخی و عینیّتهای جامعه پس از رحلت رسول خدا صلی الله علیه و آله خود دلیلی روشن بر نیاز امّت اسلامی به معلّم و مربّی الهی است.

پیدایش ارتدادها و اندیشه هایی چون اندیشه خوارج، بحرانهای فکری و عقیدتی

و بدعتها و تفسیر به رأی ها و نحله های متباین و چه بسا متضادّ کلامی، همه و همه گواه نارسائی دانش توده ها برای فهم معارف قرآن و استنباط احکام و عقیده از آن است.

علی علیه السلام که هم اکنون سخنش را در زمینه غنا و کمال قرآن آوردیم، در بیانی دیگر پرده از این راز برداشته و گوشه ای دیگر از حقیقت را تبیین کرده است.

آن حضرت پس از فراخواندن مردم به پیروی از نگاهبانان راستین، نسبت به کجرویها و بدعتهای راهیافته میان مردم، هشدار داده است.

«قد خاضوا بِحار الفِتَنِ ،وَ اَخَذُوا بِالْبِدَعِ دُونَ السُّنَنِ، و اَرَزَ المؤمنون، وَ نَطَقَ الضّالُون الْمُکَذَّبُون، نَحْنُ الشعار و الاصحاب، و الخزنة وَ الابْواب و لا تؤتی البیوتُ الاّ مِنْ ابوابِها، فَمَنْ اَتاها مِنْ غیرِ اَبْوابِها سُمِّیَ سارقاً، فیهم کَرائِمُ القُرآنِ، وَ هُمْ کُنُوز الرَّحْمن، اِنْ نَطَقُوا صَدَقوا، و اِن صَمَتُوا لم یُسْبَقُوا...»⁽¹⁾

... مردمان به دریای فتنه ها و آشوبها فرو شده اند، بدعتها را گرفته و سنّتهای راستین پیامبر صلی الله علیه و آله را رها کرده اند، مؤمنان منزوی گشته و گمراهانِ دروغ پرداز به سخن آمده اند. ما (اهل بیت) هستیم که بر قامت دین، جامه ای آراسته و برای پیامبر، اصحابی شایسته ایم. ما خزانه داران (اسرار و معارف الهی) و درهای علم و عملیم⁽²⁾به هر خانه ای باید از درهای آن وارد شد، و آنان که از راهی دیگر به خانه درآیند، دزد خوانده می شوند، ارزشها و کرامتهای یاد شده در قرآن بر اهل بیت منطبق است و در سیمای آنان متجلّی است. آنان گنجینه های خدایند، اگر لب به سخن گشایند، راست گویند و اگر در زمینه ای سکوت کنند، کسی به حق بر آنان پیشی نگیرد.

علی علیه السلام در این بیان تنها راه حلّ زدایش انحرافها را، پیروی از اهل بیت علیهم السلام در فهم معارف قرآن و دین دانسته است.

بر این اساس، جامعه متّکی به ظواهر قرآن، چون از شیوه ها و ملاکهای صحیحی

برای استنباط احکام و معارف قرآنی برخوردار نبود، در حقیقت از محتوا و پیام و اهداف قرآن نیز دور گشت.

اکنون امام باقر علیه السلام در زمانی که افزون بر نیم قرن از رحلت رسول اکرم صلی الله علیه و آله گذشته و تنشهای فکری و عقیدتی، شدّت بیشتری یافته است، مجال می یابد تا با تشکیل حوزه عظیم درسی به تصحیح اندیشه ها بپردازد.

مبارزه با اندیشه خوارج

خوارج گرچه پس از جنگ نهروان به شدّت تضعیف شدند، ولی با گذشت زمان به تجدید قوا پرداخته و هوادارانی یافته و بعدها به شورشها و حرکتهای اجتماعی دامن زدند.

یکی از میدانهای رویارویی امام باقر علیه السلام با اندیشه های منحرف، موضعگیریها و روشنگریهای آن حضرت در رویارویی با عقاید و مشی خوارج بود.

امام باقر علیه السلام در برخی از تعالیم خود می فرمود: به این گروه مارقه⁽¹⁾باید گفت: چرا از علی علیه السلام جدا شدید، با این که شما مدّتها سر در فرمان او داشتید و در رکابش جنگیدید و نصرت و یاری وی زمینه تقرّب شما را به خداوند، فراهم می آورد.

آنها خواهند گفت: امیر المؤمنین علیه السلام در دین خدا حَکَمْ کرده است (یعنی در جنگ با معاویه حکمیّت را پذیرفته است در حالی که نمی بایست شرعاً حکمیّت را بپذیرد).

به آنان باید گفت: خداوند در شریعت پیامبر حکمیّت را پذیرفته و آن را به دو مرد از بندگانش وانهاده است. آنجا که فرموده: «فابعثوا حکماً مِنْ اَهْلِهِ و حَکَماً مِنْ اَهْلِها اِنْ یریدا اصلاحاً یُوفِّق اللّه بَیْنَهما»⁽²⁾

هر گاه میان زن و شوهر اختلافی رخ نمود که احتمال دارد به جدایی منتهی شود، به

انگیزه ایجاد سازش و همدلی میان آنها، یک مرد از جانب شوهر و یک مرد از جانب زن به عنوان حَکَم فرستاده شوند تا اگر بنای اصلاح باشد، خدا آنان را توفیق عطا کند.

از سوی دیگر، رسول خدا صلی الله علیه و آله در جریان بنی قریظه برای حکمیّت، سعد بن معاذ را برگزید و او به آن چه مورد امضا و پذیرش خداوند بود، حکم کرد.

به خوارج باید گفت: آیا شما نمی دانید که وقتی امیرالمؤمنین علیه السلام حکمیّت را پذیرفت به افرادی که حکمیّت بر عهده آنان نهاده شده بود فرمان داد تا براساس قرآن حکم کنند و از حکم خداوند فراتر نروند و شرط کرد که اگر حکم آنان خلاف قرآن باشد، آن را نخواهد پذیرفت؟ زمانی که کار حکمیّت علیه علی علیه السلام تمام شد، برخی به آن حضرت گفتند: کسی را بر خود حَکَم ساختی که علیه تو حُکم کرد! امیرالمؤمنین علیه السلامدر پاسخ گفت: من به حکمیّت کتاب خدا تن دادم، نه به حکمیّت یک فرد تا نظر شخصی خودش را اِعمال کند.

اکنون باید به خوارج گفت که در کجای این حکمیّت، انحراف از حکم قرآن دیده می شود! با این که آن حضرت به صراحت اعلام کرد که: حکمِ مخالف قرآن را رد می کند.⁽¹⁾

در روایتی دیگر آمده است: فردی از خوارج مدّعی بود که علی علیه السلام در جنگ نهروان به خاطر کشتن خوارج، گرفتار ظلم شده است. وی می گفت اگر بدانم که در پهنه زمین کسی هست که برای من ظالم نبودن علی علیه السلام را ثابت کند به سویش خواهم شتافت. به او گفتند که از میان فرزندان علی علیه السلام شخصی چون ابوجعفر، محمد بن علی علیه السلاممی تواند تو را پاسخ دهد.

وی که از سردمداران خوارج بود، گروهی از بزرگان یارانش را گرد آورد و به حضور امام باقر علیه السلام رسید.

به امام باقر علیه السلامگفته شد اینان برای مناظره آمده اند. حضرت فرمود اکنون بازگردند و فردا بیایند.

فردای آن روز، امام باقر علیه السلام فرزندان مهاجر و انصار را گرد آورد و گروه خوارج نیز حضور یافتند.

امام باقر علیه السلام با حمد و ستایش خداوند، سخن آغاز کرد و پس از شهادت به وحدانیت خداوند و رسالت پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله فرمود: سپاس خدای را که با اعطای نبوت به پیامبر اکرم، ما خاندان را کرامت بخشید و ولایت خویش را به ما اختصاص داد. ای فرزندان مهاجر و انصار! در میان شما هر کس فضیلتی از امیرالمؤمنین علی علیه السلام می داند، برجای ایستد و آن را بازگوید.

حاضران هر یک ایستادند و در فضیلت علی علیه السلام سخنها ایراد کردند.

با این زمینه و فضایی که امام باقر علیه السلام پدید آورد آن مرد که بزرگ خوارج آن محفل بشمار می آمد، از جای برخاست و گفت:

من فضایل و ارزشهای علی علیه السلام را بیش از این جمع آگاهم و روایتهای فزونتری را می دانم، ولی اینها مربوط به زمانی است که علی علیه السلامهنوز حکمیّت را نپذیرفته، با پذیرش حکمیّت کافر نشده بود.

سخن در فضایل علی علیه السلام به حدیث خیبر رسید، آنجا که پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: «لاُعطِینَّ الرّایة غداً رجلاً یُحِبُّ اللّه و رَسولَه و یحبّه اللّه و رسولُه، کرّاراً غیر فرّار، لا یرجع حتّی یفتح اللّه عَلی یَدَیْه.»

فردا، پرچم را به فردی خواهم سپرد که خدا و رسول را دوست دارد و خدا و رسول هم او را دوست دارند. بر دشمن هماره می تازد و هرگز از میدان نبرد نمی گریزد، او از رزم بازنمی گردد مگر با پیروزی و فتح خیبر.

در این هنگام امام باقر علیه السلام رو به جانب آن مرد کرد و فرمود:

درباره این حدیث چه می گویی؟

خارجی گفت: این حدیث حق است و شکّی هم در آن نیست، ولی کفر پس از این مرحله پدید آمد.

امام باقر علیه السلام فرمود: آیا آن روز که خداوند علی را دوست می داشت، می دانست که

او در آینده اهل نهروان را خواهد کشت یا نمی دانست؟

مرد گفت: اگر بگویم خدا نمی دانست، کافر شده ام، پس ناگزیر باید اقرار کنم که خداوند می دانسته است.

امام باقر علیه السلام فرمود: آیا محبّت به علی علیه السلام از آن جهت بوده که وی در خط اطاعت خدا حرکت می کرده یا به خاطر عصیان و نافرمانی بوده است!

مرد گفت: بدیهی است که دوستی خداوند نسبت به امیرالمؤمنین علی علیه السلاماز جهت اطاعت و بندگی وی بوده است نه عصیان و نافرمانی. (در نتیجه محبّت خداوند به علی علیه السلام بیانگر این است که علی علیه السلام تا پایان عمر در راه اطاعت خدا گام نهاده و هرگز از مسیر رضای او بیرون نرفته است و آنچه کرده وظیفه الهی او بوده است.)

سخن که به اینجا رسید، امام باقر علیه السلام رو به آن مرد کرده و فرمود: اکنون تو در میدان مناظره مغلوب شدی، از جای برخیز و مجلس را ترک کن.

مرد از جای برخاست و آیه ای از قرآن را که بیانگر آشکار گشتن حق برای او بود زمزمه می کرد و اظهار داشت: «اللّه اَعْلَم حَیْثُ یَجْعَلُ رسالَتَهُ».⁽¹⁾

مبارزه با توهّمات قدریّه و جبریّه

از جمله مسایل بحث انگیز معارف اسلامی که از دیرزمان، ذهن اندیشه وران و حتی عامیان را به پرسشهای مختلف برمی انگیخته، مسأله جبر و اختیار است.

در قرآن که محور تعالیم اسلامی است از یک سو حاکمیّت مطلق الهی بر تمامی ابعاد و زوایای هستی به انسان یادآوری شده است، و از سوی دیگر اعمال و موضعگیری آدمیان در صحنه زندگی و در میدان کفر و ایمان، عمل خود آنان بشمار آمده است.

در برخی آیات می خوانیم:

«ما شاءاللّه لا قوّةَ اِلاّ باللّه».⁽¹⁾

خواست، خواست خداست و نیرویی جز به اتّکای خدا وجود ندارد.

«و ما تشاؤونَ اِلاّ اَنْ یَشاءَ اللّه...».⁽²⁾

شما چیزی را نمی خواهید مگر این که خداوند بخواهد.

«تُضِلُّ بِها مَنْ تَشاء و تهدی بها مَنْ تشاء».⁽³⁾

خداوند آن کس را که بخواهد به وسیله آیات قرآن گمراه می سازد و هر آن کس را که بخواهد هدایت می کند.

و از سوی دیگر در بعضی از آیات می خوانیم:

«وَ ما اَصابَکُم مِنْ مصیبة فبما کَسَبَتْ اَیْدیکُم...»⁽⁴⁾

هر ناگواری که به شما برسد، نتیجه دستاوردهای خود شماست.

«وَ لتُجزی کلُّ نفسٍ بِما کَسَبَتْ وَ هُمْ لا یُظْلَمُون».⁽⁵⁾

هر فردی به وسیله آن چه خود کسب کرده و انجام داده است مجازات می شود و آدمیان مورد ستم واقع نخواهند شد.

«وَ لا تَزِرُ وازرةٌ وِزْرَ اُخری».⁽⁶⁾

در نظام داوری حق، هیچ کس سنگینی بار دیگری را بر دوش نمی کشد.

هر یک از این دو دسته آیات، بیانگر بعدی از معرفت جامع دینی است، و نظر به تبیین حقیقتی خاص دارد و در صورتی که جایگاه هر یک از این آیات شناخته نشود،

مثلاً یک دسته مورد توجه قرار گیرد و دسته دیگر نادیده انگاشته شده، یا توجیه و

تأویل شود، معرفت دینی به انحراف می گراید، چنان که در صدر اسلام، دورماندگان از مکتب اهل بیت علیهم السلام به دلیل عدم آشنایی کامل با منطق وحی و عدم تسلّط بر مجموعه آیات قرآن و ناآگاهی از شیوه جمع میان پیامهای آن، گرفتار افراط و تفریط شدند، گروهی به جبر گراییدند ودسته ای به تفویض کامل!

این جریانهای فکری هرچند در عصر امام صادق علیه السلام اوج بیشتری یافت، ولی خیزشهای آن در عصر امام باقر علیه السلام نمایان شد.

امام باقر علیه السلام در ردّ نظریه جبر مطلق و اختیار مطلق می فرمود:

لطف و رحمت الهی به خلق، بیش از آن است که آنان را به انجام گناهان مجبور سازد، و سپس ایشان را به خاطر کارهایی که به اجبار انجام داده اند عذاب کند! از سوی دیگر خداوند قاهرتر و نیرومندتر از آن است که چیزی را اراده کند و تحقّق نیابد.

از آن حضرت سؤال شد که مگر میان جبر و اختیار، جایگاه سوّمی وجود دارد؟

امام باقر علیه السلام فرمود: آری میان جبر و اختیار مجالسی گسترده تر از فضای آسمانها و زمین هست.⁽¹⁾

راوی حدیث همانند این بیان را به امام صادق علیه السلام نیز نسبت داده است.

موضع گیری علیه دروغ پردازان و غالیان

ضعف فرهنگ جامعه، همواره دو نتیجه تلخ را به همراه دارد: افراط یا تفریط! این دو آفت در حکومت امویان و مروانیان، جامعه را بشدّت رنج می داد.

برخی از مردم تحت تأثیر محیط و شگردهای تبلیغی دستگاه حکومتی، از خاندان رسالت تا آنجا فاصله گرفتند که به ایشان توهین کرده و ناسزا می گفتند. و در مقابل،

گروه دیگری از مردم به انگیزه موضعگیری علیه حکومت و یا انگیزه های دیگر، در تعظیم جایگاه اهل بیت علیهم السلام، تا بدان جا افراط می کردند که ائمه معصومین علیهم السلام ناگزیر با آنان به مواجهه و مبارزه می پرداختند.

با توجه به امکانات محدودی که در اختیار امامان علیهم السلام قرار داشت، آنان برای ارتباط با شیعیان و تبیین مواضع حق برای ایشان، دشواریهای مهمّی داشتند و عناصر فرصت طلب از این خلأ در جهت منافع شخصی خود سود جسته، شیفتگان خاندان رسالت را با روایات ساختگی و دروغ به انحراف می کشاندند.

در روایتی از امام صادق علیه السلام هفت تن به عنوان عناصر فرصت طلب و دروغپرداز معرفی شده اند:

1 - مغیرة بن سعید 2 - بیان 3 - صائد 4 - حمزة بن عماره بربری 5 - حارث شامی 6 - عبداللّه بن عمرو بن حارث 7 - ابوالخطّاب⁽¹⁾.

در روایتی دیگر از امام ابوالحسن الرضا علیه السلام آمده است: «بیان»، بر علی بن الحسین علیه السلامدروغ می بست و خداوند حرارت آهن را به او چشانید و کشته شد. مغیرة بن سعید بر امام باقر علیه السلام دروغ می بست، او نیز کشته شد و به کیفر رسید و...⁽²⁾

هشام بن حکم از امام صادق علیه السلامنقل کرده است:

مغیرة بن سعید از روی عمد و غرض ورزی بر پدرم (امام باقر علیه السلام)دروغ می بست.

یاران مغیره در جمع اصحاب امام باقر علیه السلام می آمدند و نوشته ها و روایات را از ایشان می گرفتند و به مغیره می رساندند، و او در لابلای آن نوشته ها مطالب کفرآمیز و باطل را می افزود و به امام باقر علیه السلام نسبت می داد و آنان را امر می کرد تا آن مطالب را به عنوان آرای امام در میان شیعه رواج دهند. پس آن چه از مطالب آمیخته به غلوّ در روایات امام باقر دیده شود، افزوده های مغیرة بن سعید است.⁽³⁾

امام باقر علیه السلام از وجود چنین عناصر ناسالمی، کاملاً آگاهی داشت و در هر فرصت به افشای چهره آنان و انکار بافته های ایشان می پرداخت.

وی درباره مغیره می فرمود: آیا می دانید مغیره مانند کیست؟ مغیره مانند بلعم است که خداوند در حق وی فرمود: «الذی آتیناهُ آیاتِنا فَانْسَلَخ مِنها فَاتبعَهُ الشیطانُ فَکانَ مِن الغاوینَ»⁽¹⁾ما آیات خود را به او عطا کردیم ولی او به عصیان گرایید و پیرو شیطان گشت و در زمره گمراهان جهان قرار گرفت.⁽²⁾

از این روایت استفاده می شود که مغیره در آغاز گمراه نبوده، بلکه در جمع شیعه جایگاهی ارزشمند داشته، ولی در مراحل بعد گرفتار کجروی و غلو شده و فرقه مغیریّه را بنیان نهاده است.

مغیرة بن سعید، درباره خداوند قایل به تجسیم بود و سخنان غلوآمیز درباره علی علیه السلاممی گفت.⁽³⁾

درباره او گفته اند که بعد از وفات امام باقر علیه السلام، مدّعی امامت شد و بعدها ادّعای نبوّت نیز کرد.⁽⁴⁾

«بیان» از دیگر چهره های افراط گر و غالی است.

درباره وی گفته اند که به الوهیّت علی بن ابی طالب علیه السلام و حسن بن علی علیه السلام و حسین بن علی علیه السلام و محمد بن حنفیّه و سپس ابوهاشم (فرزند محمد بن حنفیه) قایل بوده، و خود را مصداق آیه «هذا بیانٌ للنّاس» می دانسته است.⁽⁵⁾

او تا بدان جا به انحراف گراییده که برای خویش مدّعی نبوّت و رسالت نیز شده

است.⁽¹⁾

امام باقر علیه السلام درباره او فرمود: «خداوند لعنت کند بیانِ تبّان⁽²⁾را؛ زیرا وی بر پدرم (علی بن الحسین، زین العابدین علیه السلام) دروغ می بست. من شهادت می دهم که پدرم (علی بن الحسین) بنده صالح خدا بود.⁽³⁾

در روایتی دیگر از امام باقر علیه السلام این سخن نقل شده است: خداوندا! من از مغیرة بن سعید و بیان به درگاه تو تبرّی می جویم.⁽⁴⁾

حمزة بن عماره بربری، از دیگر منحرفانی است که تحت لوای اعتقاد به امامت علی علیه السلام و ائمه، به تحریف اندیشه ها پرداخته است.

او از اهل مدینه بود و محمد بن حنفیّه را تا مرتبه الوهیّت بالا برد، و گروهی از مردم مدینه و کوفه پیرو او شدند. امام باقر علیه السلام از او تبرّی جسته و وی را لعنت کرده است.⁽⁵⁾

ابومنصور عجلی، افراط گر و منحرف دیگری است که در عصر امام باقر علیه السلامبا افکار غلوآمیز و آرای ساختگی خود، پیروانی برای خویش گرد آورد که با نام «منصوریّه» یا «کسفیّه»⁽⁶⁾شهرت یافتند.

امام باقر علیه السلام ابومنصور را به طور رسمی طرد نمود، ولی وی پس از وفات آن حضرت مدّعی شد که امامت از امام باقر علیه السلام به وی منتقل شده است.⁽⁷⁾

غالیان و افترا زنندگان به ائمه، خطوط مختلفی را دنبال می کرده اند.

برخی از آنان در پی انگیزه های سیاسی، تلاش می کرده اند تا امام باقر علیه السلام را مهدی

موعود معرفی کنند. ولی امام باقر علیه السلام در ردّ آنان می فرمود:

گمان می کنند که من مهدی موعودم، ولی من به پایان عمر خویش نزدیکترم تا به آنچه ایشان مدّعی هستند و مردم را به آن می خوانند.⁽¹⁾

گروهی دیگر از این گروهها، راه تندروی و غلو را در امر ولایت و مقام ائمه در پیش گرفته بودند که امام باقر در ردّ ایشان می فرمود:

ای گروه شیعیان! خطّ میانه باشید تا تندروان از تندروی خویش نادم شوند و به شما اقتدا نمایند، و جویندگان راه و حقیقت به شما ملحق گردند.

فردی از انصار به امام عرض کرد: تندروان و غالیان چه کسانی هستند؟

امام فرمود: غالی و تندرو آن کسانی هستند که به ما اوصاف و عناوین و مقاماتی را نسبت می دهند که خودمان آن اوصاف را برای خویش قایل نشده ایم. آنان از ما نیستند و ما هم از ایشان نیستیم...

سپس آن حضرت چنین ادامه داد: به خدا سوگند، ما از سوی خدا برائت و آزادی مطلق به همراه نداریم، و میان ما و خدا خویشاوندی نیست، و بر خداوند حجّت و دلیلی در ترک تکلیف و وظایف نخواهیم داشت. ما به خداوند تقرّب نمی جوییم، مگر به وسیله اطاعت و بندگی او. پس هر یک از شما که مطیع خداوند باشد، ولایت و محبّت ما به حال او ثمربخش است، و کسی که اهل معصیت باشد، ولایت ما سودی به حالش نخواهد داشت. هان، دور باشید از گول زدن خویش و گول خوردن به وسیله غالیان!⁽²⁾

تبیین معارف اصولی دین

توحید، خداشناسی، اعتقاد به خط رسالت و رهبری الهی و یقین به معاد و نظام کیفر و پاداش، همواره نخستین پیام و اصلیترین دعوت پیامبران الهی و ادیان آسمانی بوده است.

فهم و پذیرش عالمانه این اصول، ضامن ایمان نسبت به فروع و احکام و قوانین شریعت است، و سستی و انحراف در میدان عمل ریشه در انحراف عقیدتی و یا سستی مبانی فکری و ناآگاهی به اصول دینی دارد.

بدین جهت، انبیای الهی، هدایت و اصلاح خلق را از تصحیح عقاید و بینش آنان شروع می کرده اند، و در برابر ایشان، خطوط شیطانیِ کفر و نفاق همواره در به انحراف کشاندن عقاید و سست ساختن باور توده ها به اصول دینی در تلاش بوده اند.

در نخستین غیبت موسی علیه السلام، بنی اسرائیل گرفتار گوساله پرستی می شوند. یهود در رأس انحرافهای خود برای خدا فرزند قرار داده و عُزیر را فرزند او می شمرند و مسیحیان، فرزند مریم را، فرزند خدا نام می نهند!

انحراف در اصول عقیدتی، جدّیترین و دشوارترین آفت نظام تفکّر دینی است.

امّت اسلامی پس از رحلت رسول خدا صلی الله علیه و آله، هرگز از این آفت در امان نبود و در امان نماند، بلکه گمراهانِ وسوسه انگیز و کوته نظرانِ بی دانش، با طرح آرا و القای شبهه ها در زمینه اصول معرفتی، در جامعه ظاهر شدند.

شرک با رنگی دیگر، اعتقاد به جسم بودن خدا، انتساب اوصاف نادرست به خداوند، عقیده به جبر مطلق و یا تفویض مطلق و... از جمله مشکلات عقیدتی است که در صدر اسلام رخ نمود.

امام باقر علیه السلام همانند سایر ائمه معصومین علیهم السلام، یکی از مسؤولیتهای عمده اش، تصحیح باورها و ردّ شبهات فکری بود، که از طریق مباحثات علمی و مناظره ها، بدان تحقّق می بخشید.

توحید ذات و صفات

محمّد بن مسلم از امام باقر علیه السلام در زمینه اوصاف خداوند نقل کرده است: «انّه واحد صمدٌ، احدی المعنی، لیس بمعانٍ کثیرةٍ مختلفةٍ».⁽¹⁾همانا او یکتایِ بی نیازی است که همه به او نیازمندند⁽²⁾حقیقتی است بسیط و یگانه، در او معانی و حقایق متعدّد و مختلف راه ندارد.

محمد بن مسلم می گوید، به امام عرض کردم: برخی از مردم عراق معتقدند که خداوند با چیزی می شنود و با چیز دیگری می بیند!

امام باقر علیه السلام فرمود: دروغ گفته و ملحد شده اند. خداوند بزرگ را به غیر تشبیه کرده اند. او شنوایی بیناست. با همان چیز که می بیند، می شنود و با همان چیز که می شنود، می بیند.

محمد بن مسلم می گوید: برخی مردم عراق گمان می کنند که بینایی خداوند بر چیزی است که آن را درک کرده و تعقّل نماید!

امام باقر علیه السلام فرمود: اندیشه، فکر و تعقّل از ویژگیهای مخلوق است و خداوند از صفات مخلوق مبرّا است.

اطلاق شی ء بر خداوند

از امام باقر علیه السلام سؤال شد: آیا درست است که واژه شی ء بر خداوند اطلاق شود؟

امام فرمود: بلی، اطلاق لفظ شی ء بر خداوند درست است؛ زیرا این اطلاق او را از حدّ تعطیل و تشبیه، بیرون می آورد؛⁽³⁾یعنی واژه شی ء بر هر چیزی اطلاق می شود که وجود دارد، و اگر این واژه را نتوانیم درباره خدا بکار ببریم، لازمه اش این است که

همواره ساکت بمانیم و راه اندیشه را تعطیل اعلام کنیم. از سوی دیگر در معنای شی ء نحوه وجود نهفته نیست تا اطلاق آن بر خداوند موجب تشبیه خدا به غیر شود.

کمترین حدّ شناخت انسان درباره خدا

از امام باقر علیه السلام درباره کمترین حدّ شناخت خدا، که همگان موظّفند بدان حد از شناخت رسیده باشند، سؤال شد.

امام فرمود: کمترین حدّ معرفت به خداوند، این است که هیچ چیز مثل و همانند او نمی باشد. همواره عالِم، شنوا و بینا بوده و این صفات برای او ازلی است.⁽¹⁾

بی نیازی خدا از زمان

فردی به امام باقر علیه السلام گفت: پروردگار از چه زمانی، وجود داشته است؟

امام فرمود: وای بر تو! زمان برای موجودی مطرح است که سابقه نیستی داشته باشد، امّا خداوند دارای وجودی ازلی است.⁽²⁾

نهی از تفکّر در ذات

امام باقر فرمود: از تفکّر در ذات خداوند بپرهیزید، ولی هرگاه خواستید به عظمت وی پی ببرید، به عظمت آفرینش او بنگرید و درباره آن بیندیشید.⁽³⁾

و در بیانی دیگر فرمود: در آفریده ها و آفرینش خداوند سخن بگویید، ولی درباره ذات خدا به بحث نپردازید؛ زیرا نتیجه ای جز حیرت ندارد.⁽⁴⁾

راه نیافتن تغییر در ذات خداوند

از امام باقر علیه السلام در تفسیر و معنای آیه: «وَ مَنْ یَحْلل علیه غَضَبی فَقَدْ هَوی»⁽¹⁾سؤال شد، که غضب خدا به چه گونه است؟

امام باقر علیه السلام فرمود: غضب خداوند همان کیفری است که به خطاکاران و منحرفان روا می دارد. و کسی که گمان کند (غضب خداوند همانند غضب آدمیان نتیجه تحت تأثیر قرار گرفتن و تغییر روحیّه و تحریک قوای درونی است و) غضب تغییری در خدا به وجود می آورد، به کفر گراییده است.⁽²⁾

معنای حقیقی «یداللّه» و انتساب «روح» به خدا

در تفسیر آیه «یا ابلیسُ ما مَنَعک اَن تَسْجُدَ لَما خَلَقْتُ بِیَدی»⁽³⁾از امام باقر علیه السلام سؤال شد، منظور از «دست» که خداوند به خویش نسبت داده، چیست؟

امام فرمود: «ید» در کلام عرب به معنای قوّت و عظمت است. خداوند می فرماید: «والسَّماء بَنیناها بِاَیدٍ»⁽⁴⁾یعنی آسمان را با قدرت و نیرو برافراشتیم؛ چه، در آیه «و اَیَّدهُم بروحٍ منه» روح، نیز به معنای قوّت و نیروی امدادگر است...⁽⁵⁾

در تفسیر این کلام الهی که می فرماید: «در آدم، از روح خودم دمیدم» امام علیه السلام همین بیان را آورده که مراد از «روح»، قدرت است.⁽⁶⁾

و در بیانی دیگر امام فرموده است: مراد از «روح خدا» روحی است که او انتخاب کرده و برگزیده و آفریده است و آن را به خود نسبت داده و بر تمامی ارواح برتری

بخشیده است.⁽¹⁾

پیام این دو بیان، به یک حقیقت مشترک بازمی گردد، و آن این است که «روح خدا» به معنای چیزی که از وجود خدا جدا شده باشد نیست؛ زیرا خداوند جزء ندارد.

عدم امکان مشاهده حسّی خدا

مردی از خوارج به امام باقر علیه السلام گفت: چه چیز را می پرستی؟

امام فرمود: خداوند متعال را می پرستم؟

مرد پرسید: آیا او را دیده ای؟

امام فرمود: چشمها با مشاهده حسّی او را ندیده اند، ولی قلبها به حقیقت ایمان خدا را یافته اند. خدا را به وسیله مقایسه نمی توان شناخت و با حواس نمی توان درک کرد و

شباهتی با آدمیان ندارد. خداوند به وسیله نشانه ها و آیاتش، توصیف شده و با آنها شناسایی می شود، در حکم و داوریش هرگز ستم نمی کند، این همان خدایی است که جز او معبودی نیست.

مرد از نزد حضرت بیرون آمد در حالی که پاسخ مورد نظرش را دریافت کرده و قانع شده بود و می گفت: خداوند بهتر دانسته است که رسالتش را در کدام خاندان قرار دهد.⁽²⁾

علم ازلی خداوند به حقایق و امور

یکی از شاگردان امام باقر علیه السلام به وی می گوید: اگر صلاح می دانید به من تعلیم دهید که آیا خداوند، قبل از خلق موجودات، به یگانگی خود عالم بوده است یا خیر؟ زیرا برخی معتقدند که عالم بوده و بعضی می گویند که اگر معتقد شویم خداوند علم ازلی به یگانگی خود داشته، مستلزم این است که غیر از خدا چیز دیگری را هم ازلی بدانیم.

امام باقر علیه السلام در پاسخ این سؤال نوشت: خداوند بزرگ همواره عالم بوده و دارای علم ازلی است.⁽¹⁾

از سؤال فوق استفاده می شود که مباحث کلامی، در این عصر به گونه ای خزنده در اندیشه مسلمانها راه یافته است؛ چه، ردّ پای این گونه ریزنگریها را در میان یونانیان مانند ارسطو و افلاطون می توان یافت. امّا پاسخ امام باقر علیه السلام در این بیان بسیار کوتاه و قاطع است و این اجمال یا بدان خاطر است که شخص سؤال کننده از ظرفیّت بیشتری برخوردار نبوده است و یا امام علیه السلام با کوتاه کردن سخن به آن فرد فهمانده اند که طرح چنین مباحثی، بیش از آن که مشکلی را بزداید، بر حیرت و سرگردانی می افزاید و اعتقاد به همین نکته کافی است که خداوند از ازل عالم بوده است.

البتّه این مباحث با گذشت زمان گسترش بیشتری پیدا کرد و شبهات و اختلاف آرا تا بدان جا پیش رفت، که مسلکهای متعارض کلامی به صورت جدّی در بستر جامعه اسلامی رخ نمودند و سالهای متمادی بخش عظیمی از فکر و ذهن محافل علمی در نقد و بررسی چنین کنکاشهایی صرف گردید و به هدر رفت. و چه بسا در چنین زمینه ای امام باقر علیه السلام به زیاد فرمود:

از خصومت و درگیری بپرهیز! زیرا این گونه درگیریها پدید آورنده شک است و عمل را تباه می کند و افراد درگیر را منحط می سازد... در گذشته کسانی بودند که علوم

بایسته را کنار نهاده و در طلب دانشهایی برآمدند که نمی بایست، تا آن جا که سخنشان به خدا و مباحث الهی انجامید و متحیّر و سرگردان ماندند.⁽²⁾

اینها نمونه هایی بود از مباحث اعتقادی که امام باقر علیه السلام در راستای رسالت علمی و الهی خود ارائه داشته و در پرتو آن شبهات فکری رسوخ یافته در اندیشه را زدوده است.

ارجاع امّت به قرآن و افشای چهره عالم نمایان

پس از رسول خدا، ظاهراً قرآن، به عنوان منبع اصلی شناخت مسایل عقیدتی و عبادی و سیاسی، در جامعه اسلامی باقی ماند، امّا از آن جا که این منبع ژرف نیاز به مفسّرانی آشنا با پیام وحی داشت و دستهای سیاست، این مفسّران واقعی (اهل بیت علیهم السلام) را در جامعه منزوی ساخته بود، با گذشت زمان، نیازهای اعتقادی و پرسشهای عبادی و مسایل مستحدث یکی پس از دیگری رخ نمود و کسانی که در جامعه به عنوان عالم و محدّث شناخته می شدند، ناگزیر باید جوابی را برای هر پرسش و مسأله تدارک می دیدند!

عدم احاطه کامل آنان بر مجموعه معارف قرآنی از یک سو، و عدم آشنایی آنان با فرهنگ ویژه وحی از سوی دیگر، سبب گردید تا با قیاس و توجیه گری و استحسان و تکیه بر آرای شخصی و گاه احادیث بی ریشه و اقوال بی اساس، عقیده ای را ابراز کرده و یا فتوا دهند.

بنابراین، یکی از راههای اساسی مبارزه با این مشکل، بازگرداندن مردم به قرآن و هشدار دادن آنان نسبت به آرای ساختگی و غیر مستند به وحی بود.

امام باقر علیه السلام در این راستا می فرمود:

هرگاه من حدیث و سخنی برای شما گفتم، ریشه و مستند قرآنی آن را از من جویا شوید. سپس آن حضرت در برخی سخنانش فرمود: پیامبر صلی الله علیه و آله از قیل و قال (بگو مگو ومشاجره) و هدر دادن و تباه ساختن اموال و پرس و جوی زیاد، نهی کرده است.

به آن حضرت گفته شد: این مطالب در کجای قرآن آمده است؟

امام باقر علیه السلام فرمود: در قرآن آمده است «لا خَیرَ فی کثیرٍ مِنْ نَجْواهُمْ اِلاّ مَن اَمَرَ بِصَدَقَةٍ اَو مَعْرُوفٍ اَو اصلاحٍ بَیْنَ النّاس».⁽¹⁾

(این آیه دلالت می کند که بیشتر سخنانِ نجوایی و به درازا کشیده فاقد ارزش است،

مگر سخنی که در آن امر به انفاق یا کار نیک و یا اصلاح میان مردم باشد).

«و لا تؤتوا السفهاءَ اَمْوالَکم التی جَعَلَ اللّه لَکُمْ قیاماً».⁽¹⁾

(از این آیه استفاده می شود که اموال را نباید در معرض نابودی و تباهی قرار داد.)

«لا تَسْئَلوُا عَنْ اشیاءَ اِنْ تُبْدَلَکُمْ تَسُؤْکم»⁽²⁾

(و این آیه می نمایاند که هر سؤالی شایسته و مفید و مثبت نیست، و چه بسا پرسشهایی که به ناراحتی و نگرانی خود انسان بینجامد).⁽³⁾

امام باقر علیه السلام با این شیوه، درصدد بود تا روحیه قرآن گرایی را در میان اهل دانش و جامعه اسلامی تقویت نماید، و از این طریق انحراف بینشهایِ سطحی و عالم نمایانِ خود محور را به مردم یادآور شود؛ چه، در برخی مباحثه ها، با صراحتی فزونتر به این نکته پرداخته است:

حسن بصری نزد امام باقر علیه السلام آمد و گفت: آمده ام تا مطالبی درباره قرآن از شما بپرسم.

امام فرمود: آیا تو فقیه اهل بصره نیستی؟

پاسخ داد: این چنین گفته می شود.

امام فرمود: آیا در بصره شخصی هست که تو مسایل و احکام را از او دریافت کنی؟

پاسخ داد: خیر.

امام فرمود: بنابراین، همه مردم بصره، مسایل دینشان را از تو می گیرند؟

گفت: آری .

امام باقر علیه السلام فرمود: سبحان اللّه! مسؤولیّت بزرگی را به گردن گرفته ای. از جانب تو سخنی برایم نقل کرده اند که نمی دانم واقعاً تو آن را گفته ای یا بر تو دروغ بسته اند.

حسن بصری گفت: آن سخن چیست؟

امام فرمود: مردم گمان کرده اند که تو معتقدی خداوند امور بندگان را به خود آنان تفویض کرده است!

حسن بصری سکوت اختیار کرده و هیچ نمی گفت!

امام باقر علیه السلام برای این که وی را به ریشه اشتباهش متوجّه سازد و بنمایاند که عامل اصلی کج فهمی او، ناتوانی در فهم معارف قرآن است، برایش نمونه ای روشن آورد و گفت:

اگر خداوند در قرآنش به کسی ایمنی داده باشد، آیا براستی پس از این ایمنی تضمین شده از سوی خدا، بر او ترسی هست؟

حسن بصری گفت: خیر، ترسی بر او نخواهد بود.

امام باقر علیه السلام فرمود: اکنون آیه ای را برایت می خوانم و سخنی با تو دارم، من گمان نمی کنم که آن آیه را به گونه صحیح تفسیر کرده باشی، و اگر غلط تفسیر کرده ای، هم خودت را هلاک کرده ای و هم پیروانت را.

آن آیه این است: «وَ جَعَلْنا بَیْنَهُم وَ بَیْنَ الْقُری الَّتی بارَکْنا فیها قُری ظاهِرَةً وَ قَدَّرْنا فیها السَّیْر سیرُوا فیها لَیالِیَ وَ اَیّاماً آمنینَ».⁽¹⁾

شنیده ام که گفته ای مراد از سرزمین مبارک و امن، سرزمین مکّه است؟ آیا کسانی که برای حجّ به مکّه سفر می کنند مورد هجوم راهزنان قرار نمی گیرند و در مسیر آن هیچ

ترسی ندارند و اموالشان را از دست نمی دهند؟

حسن بصری گفت: چرا.

امام فرمود: پس چگونه ایمن هستند و امنیّت دارند؟! این آیه مثالی است که خداوند درباره ما اهل بیت رسالت، بیان داشته است. ما سرزمین مبارکیم و سرزمینهای آشکار (قری ظاهرة) نمایندگان و فقهای پیرو ما هستند که میان ما و شیعیانمان قرار دارند و مطالب ما را به آنان می رساندند.

«قَدَّرنا فیها السَّیر» مثالی است از حرکت و کاوش علمی.

«سِیروا فیها لَیالِیَ و اَیّاماً» مثالی است از تهییج مردم برای کسب هماره دانش در زمینه حلال و حرام و واجبات و احکام از اهل بیت علیهم السلام.

هرگاه مردم از این طریق معارف دین را دریافت کنند، ایمن از شک و گمراهی اند...

ای حسن بصری! اگر به تو بگویم جاهل اهل بصره ای! سخنی به گزاف نگفته ام، از اعتقاد به تفویض، اجتناب کن؛ زیرا خداوند به دلیل ضعف و سستی، تمام کار خلق را به ایشان واننهاده و از سوی دیگر ایشان را بناروا بر گناهان مجبور نساخته است.⁽¹⁾

نظیر چنین مباحثه ای از امام باقر علیه السلام با قتادة بن دِعامة نیز نقل شده است:

قَتادة بن دِعامة از محدّثان و مفسّران مشهور اهل سنّت است و از فقهای بصره به شمار می آید.

امام به او فرمود: آیا تو فقیه اهل بصره ای؟

قَتاده گفت: چنین گمان می کنند.

امام باقر علیه السلام فرمود: آیا قرآن را براساس شناخت و علم تفسیر می کنی یا از روی ناآگاهی؟

قَتاده گفت: براساس علم و مبانی علمی، قرآن را تفسیر می کنم.

امام فرمود: اگر براستی براساس علم تفسیر می کنی، از تو سؤال می کنم که مراد از آیه «قدّرْنا فیها السَّیر سِیروا فیها لَیالِیَ و ایّاماً آمِنین» چیست؟

قتاده نظریه ای همانند سخنان حسن بصری ابراز داشت، و امام همان پاسخ را به او یادآور شد.⁽²⁾

رویارویی با بدعت و بدعت گذاران

بدعت در نظام عقیدتی و دستوری دین، یکی از نمودهای بارز انحراف از مسیر وحی می باشد، که عوامل و انگیزه های مختلفی در پیدایش و شکل گیری آن مؤثر

است، از آن جمله:

الف - غرض ورزی و تدابیر حیله گرانه عناصر ضد دین

کسانی که در باطن و اعماق ضمیر خویش با پیام وحی بیگانه اند، و با شریعت تضاد دارند، زمانی که قادر به مبارزه صریح و علنی با آن نباشند، می کوشند تا با نفوذ دادن ایده های غیر دینی و برنامه های غیر الهی در مجموعه باورها و دستورهای مکتبی، به گونه ای خزنده، ماهیّت و خاصیّت اصلی دین را تضعیف کرده، آن را به انحراف بکشانند.

این حرکت، حرکتی منافقانه است که نسبت به ادیان قبل از اسلام نیز از سوی عناصر مغرض و ناسالم اِعمال می شده است، تا راه ایمان را بر رهروان دین مخدوش سازند.

خداوند در افشای چهره این گروه و نیز تهدید آنان فرموده است:

«فَوَیْلٌ لِلَّذین یَکْتُبُون الکتاب باَیدیهم ثمَّ یَقُولُونَ هذا مِنْ عِنْدِاللّه لیَشْتَرُوا بِهِ ثَمَناً قَلیلاً فَوَیْلٌ لَهُمْ مِمّا کَتَبَتْ اَیدیهم وَ وَیْلٌ لهم ممّا یَکْسِبُونَ».⁽¹⁾

وای بر آنان که با دست خویش مطالبی را نوشته و به دروغ می گویند: این از نزد خداست. هدفشان از این کار دستیابی به پولی اندک است. وای بر آنان از آنچه نوشتند و وای بر آنان از آنچه به دست آوردند!

ب - جهل و نارسایی علمی نسبت به مبانی و معارف اصیل دین

پیرایه ها و باورهای خرافی که گاه در محیطهای مذهبی رخ می نماید و به عنوان دین و باور دینی تلقّی می شود، معمولاً ناشی از بی اطلاعی توده ها از مبانی اصیل مکتبی است.

زمانی که ناآگاهان در مصدر قانونگذاری و یا اجرا قرار گیرند، چون از یک سو

ناگزیرند کارها را سامان داده، پاسخی برای حلّ مشکلات و رخدادها بیابند، و از سوی دیگر آشنایی عمیق با روح دین ندارند، با صلاحدید و تشخیص بشری خویش یا براساس منافع موردنظر خود، به وضع قوانین و ترویج اندیشه های غیر دینی پرداخته، آنها را به نام دین قلمداد می کنند.

این گونه بدعتها به هر دو انگیزه، پس از رحلت رسول خدا صلی الله علیه و آله در اسلام رخ نمود، و یکی از رسالتهای عمده اهل بیت علیهم السلام پیراستن پیرایه ها از دامان معرفت اسلامی و مبارزه با بدعتهایی بود که با انگیزه های مختلف صورت می گرفت.

علی علیه السلام به وجود این بدعتها هشدار می داد و مردم را از پیروی آنها نهی می کرد و می فرمود:

«ما اُحْدِثَتْ بِدْعةٌ اِلاّ تُرِکَ بِها سُنّةٌ، فاتَّقُوا البِدَعَ والزَمُوا المَهْیَع».⁽¹⁾

هیچ بدعتی گذاشته نشده، مگر آن که به وسیله آن سنّت و روشی از پیامبر صلی الله علیه و آله به فراموشی گراییده است، از بدعتها بپرهیزید و به راه روشن و ندای رسای ارزشهای اصیل دین پایبند باشید.

امام باقر علیه السلام در ارائه این مسؤولیّت الهی به تبیین مبانی اصیل و سنّتهای محمّدی صلی الله علیه و آلهپرداخته، نفی و طرد بدعتها را در محدوده رسالت علمی و عملی خود قرار داده بود.

برای دور داشتن مردم و عالمان و قضات از بدعت در دین، گاه خود به استدلال می پرداخت و زمانی به روایات معصومان قبل از خود استشهاد می کرد و این خطبه را از علی بن ابی طالب علیه السلام یادآور می شد:

«ایُّها الناسُ اِنّما بَدءُ وقوع الفِتَنِ اهواءٌ تُتَّبَعُ، و احکامٌ تُبْتَدَعُ، یُخالَفُ فیها کتابُ اللّه، یُقَلِّدُ فیها رجالٌ رجالاً...»⁽²⁾

هان ای مردم، سرآغاز شکل گیری فتنه ها و انحرافها، هواها و هوسهایی است که

مورد پیروی قرار می گیرد و احکامی است که در شریعت بدعت گذارده می شود. در این هواپرستیها و بدعت گذاریها، با کتاب خدا مخالفت می شود و مردم (به جای تبعیّت از وحی) از یکدیگر پیروی می کنند!

امام باقر علیه السلام می فرمود:

کسی که به فرمان انسانِ گنهکار گردن نهد دین ندارد.

کسی که به بدعت و سخنان باطلی که به دروغ بر خدا بسته شده گردن نهد و پایبند باشد، دین ندارد.

کسی که چیزی از آیات الهی را انکار نماید، بی بهره از دین است.⁽¹⁾

در حقیقت این هر سه عنوان بر کسی که بدعتی را بپذیرد، منطبق شده و صدق می کند؛ زیرا بدعتگذار، معصیت کار و افترا زننده به خداست و کسی که سخنان او را بپذیرد بی شک با حکم واقعی الهی که در قرآن و سنّت یاد شده، مخالفت کرده است.

امام باقر علیه السلام در تفسر آیه: «هل ننبّئکُمْ بالاَخسَرینَ اعمالاً...» می فرمود: این گروه که زیانکارترین مردمند و سعی و تلاش خویش را در زندگی دنیا به هدر داده و گم کرده اند و جاهلانه می پندارند که راه درستی را در پیش گرفته اند، نصارا، کشیشان، رهبانان و نیز آن دسته از مسلمانانند که در شبهات و هواهای نفسانی فرو رفته اند و گروههایی چون خوارج و اهل بدعت، در زمره ایشان جای دارند.⁽²⁾

امام باقر علیه السلامدر بیانی دیگر فرموده است:

کسی که با گناه و ارتکاب کبائر، به مبارزه با خدا برخاسته و از خود جرأت نشان دهد، کافر است. کسی که روش و دینی غیر از دین خدا پی نهد، مشرک است.⁽³⁾

گرایش مردم به بدعتها، دارای عوامل و انگیزه های متفاوتی است. گاه بدعتها به منظور تحریف دین صورت می گیرد، و گاه ناشی از جهل به مبانی و معارف مکتب

است، و زمانی هم معلول تعصّبها و رسوم غلط اجتماعی و یا محاسبه های شخصی است.

یکی از مسایلی که در عصر پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله مشروع بوده، ولی در عصر عمر بن خطّاب ممنوع و حرام اعلام گردید، متعه (ازدواج موقّت) است.

عمر بن خطّاب براساس باورها و صلاح اندیشی شخصی خود، اعلام کرد:

مُتعتانِ کانا عَلی عَهدِ رسولِ اللّه صلی الله علیه و آله اَنهی عَنهما و اُعاقِب عَلیهما: متعةُ النساء و متعةُ الحجّ.⁽¹⁾

دو تمتّع در روزگار رسول خدا صلی الله علیه و آله وجود داشت و جایز بود، ولی من آن دو را ممنوع کرده، کسانی را که مرتکب آن شوند مجازات می کنم. آن دو عبارتند از: متعه زنان و متعه حج.

بی شک، عمر در صدور این حکم، از نظر خود دلایلی داشته است، ولی آیا دلایل او و قدرت فهم و تشخیص او می توانسته با حکم الهی و سنّت پیامبر صلی الله علیه و آله همسطح قرار گیرد، و آیا او چنین حقی را داشته یا خیر؟ موضوعی است که در کتب فقهی بتفصیل مورد بررسی قرار گرفته است.

از نظر شیعه، این دستور مخالف قرآن و سنّت پیامبر صلی الله علیه و آله است، و بر فرض که شرایط خاص جامعه در مقطعی از زمان، سبب صدور چنین حکمی شده باشد، با تغییر شرایط، باز حکم اوّلی الهی جاری است. شیعه که خود را بر اساس منابع متقن دینی، موظّف به تبعیّت از علی علیه السلام و ائمه معصومین علیهم السلام پس از رسول خدا صلی الله علیه و آلهمی داند به پیروی از معصومین علیهم السلام این حکم را مخالف مصالح جامعه اسلامی می شمارد.

در همان منبع حدیثی که سخن فوق از عمر بن خطاب نقل شده، این روایت نیز آمده است که علی علیه السلام فرمود: «لولا ما سَبَقَ مِنْ رَأیِ عمرِ بنِ الخطّابِ لاَمَرْتُ بِالْمُتعةِ، ثُمَّ مازَنی الاّ شقیٌّ».⁽²⁾

اگر نبود که عمر بن خطّاب ازدواج موقّت را ممنوع ساخته است، من فرمان می دادم که ازدواج موقّت صورت گیرد و جایز باشد؛ زیرا با تجویز ازدواج موقّت، گرایش به زنا و فحشاء کاهش می یافت و جز انسانهای شقیّ و دونمایه به زنا روی نمی آوردند.⁽¹⁾

در این روایت، فلسفه جواز ازدواج موقّت مطرح شده، با بیان آن، اندیشه و باور عمر و نیز حکم او به ممنوعیّت ازدواج موقّت، از اساس زیر سؤال رفته است، و چون عمر به عنوان خلیفه و حاکم مسلمانان چنین دستوری را داده است و مخالفت رسمی علی علیه السلام در چنین مسأله ای، مشکلات بزرگتری را در آن عصر بحرانی برای جامعه اسلامی پدید می آورده، آن حضرت سخن خود را با بیانی که نقل شد به توده ها رسانده است.

این گونه احکام که توسّط شخص عمر بنیان نهاده شد، در نسلهای بعد به عنوان سنّت قطعی و احکام تلقّی شد و استمرار یافت. چنان که در زمان امام باقر علیه السلام برخی از

رهروان راه خلفا بر امام علیه السلام خرده می گرفتند که چرا فرمان عمر را قبول ندارد و مشروع نمی داند.

عبداللّه معمر لیثی از جمله کسانی است که در این زمینه، با امام باقر علیه السلام به بحث نشسته است.

او به امام باقر علیه السلام عرض کرد: شنیده ام شما در مورد ازدواج موقّت (متعه) فتوا به جَواز داده اید!

امام فرمود: بلی، خداوند آن را جایز شمرده و سنّت رسول خدا بر آن بوده و اصحاب پیامبر صلی الله علیه و آله به آن عمل کرده اند.

عبداللّه معمر گفت: ولی عمر بن خطّاب آن را ممنوع ساخته است!

امام فرمود: بنابراین تو بر سخن رفیقت پایدار باش و من هم بر سخن و رأی رسول خدا استوار خواهم بود!

(عبداللّه که خود را در میدان بحث به بن بست رسیده یافت، سعی کرد تا با فلسفه بافی و استحسانهای شخصی و تمسّک به ذهنیّتها و تعصّبهای قومی راهی بجوید، از این رو) عبداللّه گفت: آیا شما خشنود می شوی که ببینی شخصی با زنی از بستگان و خانواده شما چنین عملی را انجام دهد!

امام فرمود: ای بی خرد! چرا سخن از زنان به میان می آوری (ما درباره حکم خدا سخن می گوییم) آن خدایی که ازدواج موقّت را حلال ساخته از تو و از همه کسانی که به تکلّف و اجبار متعه را حرام شمرده اند، غیرتمندتر است.

آن گاه امام علیه السلام برای این که به او بفهماند، شیوه شناخت حلال و حرام الهی، اتّکا به ذوق و سلیقه و تعصّبهای شخصی نیست، فرمود:

آیا تو دوست داری که زنی از خانواده تو به همسری مردی درآید که جولا و تهیدست است، و در جامعه جایگاهی بس پایین دارد.عبداللّه معمر گفت: خیر.

امام فرمود: چرا تو حلال خدا را حرام می شماری! (خداوند ازدواج با تهیدستان را ممنوع نکرده است).

عبداللّه گفت: من حلال خدا را حرام نمی دانم، بلکه معتقدم مرد جولا و بافنده تهیدست کُفو و هم سطح ما نیست، از این رو خویشاوندی او را دوست ندارم.

امام فرمود: ولی برنامه خدا جز این است؛ زیرا خداوند، اعمال نیک همین مرد جولای تهیدست را می پذیرد، و حوران بهشتی را به ازدواج او درمی آورد، امّا تو از روی کبر و نخوت، از خویشاوندی با مؤمنی که شایسته همسری حوران بهشتی است ناخشنود و ناراحتی.

عبداللّه از سر تسلیم خندید و گفت: براستی که سینه های شما رویشگاه درختان تناور دانش است، میوه های درخت دانش از آنِ شماست و برگهای آن در اختیار

مردم.⁽¹⁾

با این بیان، امام باقر علیه السلام به عبداللّه معمّر تفهیم کرد که: درستی و نادرستی احکام دین و حلال بودن و حرام بودن امور، با ذوق و سلیقه شخصی مردم و یا آداب و رسوم و تعصّبهای قومی قابل سنجش و محاسبه نیست.

مبارزه با قیاس در میدان اجتهاد

رمز بقای دین در واقع بینی و سازگاری آن با نیازها و شرایط گوناگونی است که در طول زندگی نسلها، یکی پس از دیگری رخ می نماید.

شریعت و مکتب، آن گاه می تواند در بستر تاریخ تداوم یابد، که قادر به حلّ معضلات اجتماعی و پاسخگو به پرسشهای عقیدتی و عملی مردم باشد.

مبانی عقیدتی، همواره ثابت و غیر متغیّرند و نیازمند دقّت و تلاش برای فهم هر چه عمیقتر آن، امّا برنامه های عملی و قوانین دستوری دین، با این که متّکی بر ملاکهای واقعی است، ولی از آن جا که موضوعات خارجی و مسایل مستحدث در زندگی جوامع، همواره متحوّل و متغیّر است. شناخت حکم هر حادثه نیازمند اجتهاد و استنباط می باشد.

استنباط احکام و نسبت دادن آنها به خدا و شریعت، کاری است سنگین و خطرآفرین؛ زیرا همان گونه که حیات دین در صحنه زندگی انسانها، مبتنی بر اجتهاد می باشد، از سوی دیگر، اجتهاد نادرست و نسبت دادن احکام منحط و غیر واقعی به شریعت، خود مایه زوال و نابودی دین خواهد بود.

نقش اجتهاد و مجتهدان در جامعه دینی، همانند نقش طبابت و پزشکان در جامعه بشری است. اگر طبیبان راه درستی را در مداوای بیماریها درپیش گیرند، عمل آنان شفابخش و سازنده است، ولی اگر راه نادرست و داروهای نامناسبی را تجویز نمایند، نه تنها بیماران بهبود نیافته که چه بسا بیماری آنان شدّت می یابد.

فقیهان و مجتهدان نیز درصدد پاسخگویی به مسایل جدید و مورد ابتلای جامعه خویشند، و چنانچه در این کار از ملاکها و شیوه های غلط پیروی کنند، چهره دین را مخدوش و نظام عملی آن را معیوب ساخته اند.

پس از رحلت رسول خدا صلی الله علیه و آله، یکی از نیازهای مبرم جامعه اسلامی، اجتهاد و شناخت احکام براساس قرآن و سنّت رسول اللّه صلی الله علیه و آله بود.

ما در مطالب قبل یادآور شدیم که پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله با پیش بینی این امر و معرّفی علی علیه السلام به عنوان مبیّن احکام و مفسّر قرآن، در جهت رفع نیازهای آینده جهان اسلام، گام اساسی را برداشت، ولی آنان که علی علیه السلام را نخست از میدان سیاست و به دنبال آن از مرجعیت دینی و فکری منزوی ساختند، در میدان عمل با بن بستها مواجه شده و دست به کار اجتهاد شدند، امّا اجتهادی که با روح دین سازگار نبود و شرایط لازم را دربر نداشت.

به کارگیری قیاس و استحسان و فهم شخصی در استنباط احکام، از جمله مشکلاتی بود که در امر اجتهاد رخ نمود، و ائمه معصومین علیهم السلام را به عنوان عالمان واقعی دین و وارثان علم پیامبر صلی الله علیه و آله، واداشت تا جامعه علمی را به رهیافتن انحراف در فهم احکام هشدار دهند.

بر این اساس، یکی از محورهای عمده تعلیمات ائمه صلی الله علیه و آله، بویژه امام باقر علیه السلام و امام صادق علیه السلام، زدایش قیاس و استحسان از محیط فقاهت و اجتهاد بود.

امام باقر علیه السلام در این زمینه می فرمود:

«اِنَّ السُّنَّة لا تُقاسُ، و کَیْفَ تُقاسُ السنّة و الحائض تَقضِی الصّیامَ و لا تقضی الصّلوة».⁽¹⁾

سنّت و احکام شرعی از طریق قیاس قابل شناخت نیست، چگونه می توان قیاس را ملاک قرار داد، با این که زن حایض پس از دوران حیض می بایست روزه را قضا کند، ولی قضای نماز بر او واجب نیست.

در سخنی دیگر به زراره سفارش فرموده است:

«یا زرارة ایّاکَ و اَصْحابَ القیاس فی الدّین، فانّهم ترکوا علم ما وکّلوا به و تکلّفوا ما قد کفوه، یتأوّلون الأَخْبارَ و یَکذبُون عَلی اللّه عزّ و جلّ...».⁽¹⁾

ای زراره! از کسانی که در کار دین به قیاس پرداخته اند، دوری گزین؛ زیرا آنان از قلمرو تکلیف خود تجاوز کرده اند، آن چه را می بایست فراگیرند، کنار نهاده و به چیزی پرداخته اند که به آنها وانهاده نشده است، روایات را به ذوق خود تجزیه و تحلیل کرده و تأویل می کنند و بر خدا دروغ می بندند.

و نیز امام باقر علیه السلام می فرمود:

«اَدنَی الشِّرکِ اَن یَبتدِعَ الرّجلُ رأیاً فَیُحِبّ علیه و یُبْغِض علیه».⁽²⁾

کمترین مرتبه شرک این است که شخص نظریه ای را از پیش خود (و بدون حجّت شرعی) بنیان نهد و همان نظر را ملاک حبّ و بغض و داوریها قرار دهد.

محمد بن طیّار از اصحاب امام باقر علیه السلام گوید:

قال لی ابوجعفر علیه السلام: تُخاصم النّاس؟ قلت: نعم. قال: و لا یَسْألونَکَ عَن شی ءٍ، الاّ قُلْتَ فیه شیئاً؟ قُلْتُ: نعم، قالَ: فَأَیْنَ بابُ الردّ اِذاً؟⁽³⁾

امام باقر علیه السلام به من فرمود: آیا تو با مردم به بحث می پردازی؟ گفتم: بلی. امام علیه السلام فرمود: آیا هر چه از تو می پرسند، تو به هر حال پاسخی در قبال آن ارائه می کنی؟

گفتم: بلی.

امام علیه السلام فرمود: پس در چه زمینه سکوت کرده و علم و دانش واقعی آن را به اهلش (اهل بیت علیهم السلام) ارجاع می دهی؟

در این بیان، امام علیه السلامبه محمد بن طیّار یادآور شده است که هیچ فردی جز معصومین علیهم السلام نباید خود را در مرحله ای فرض کند که می تواند به اتّکای رأی و اندیشه

خود همه پرسشها را پاسخ دهد، و آن جا که نتوانست به تمثیل و تشبیه و قیاس متّکی گردد! بلکه همواره در مسایل مورد ابتلا، زمینه های پیچیده و مبهمی وجود دارد که علم

آن صرفاً در اختیار مفسّران واقعی قرآن و اهل بیت رسالت است و باید به آنان رجوع کرد.

تعلیم فقه و شیوه صحیح اجتهاد

تعلیم مسایل فقهی و پاسخگویی به پرسشها در زمینه احکام شرعی، یکی از زمینه های مهمّ زندگی ائمه علیهم السلامبویژه امام باقر علیه السلام و امام صادق علیه السلام بوده است.

عصر امام باقر علیه السلام، آغاز پیدایش فرصتی بود تا حاملان واقعی علوم قرآن، بتوانند به تعلیم شاگردان و ترویج احکام و تحکیم مبانی فقهی بپردازند. البتّه این زمینه ها در عصر امام صادق علیه السلام هموارتر گشت و از آن پس دوره سختگیری فزونتر حاکمان نسبت به ائمه ادامه یافت و این زجر و شکنجه تداوم داشت تا عصر امامت به غیبت انجامید.

امام باقر علیه السلام در تصحیح اندیشه ها و زدایش انحرافها، تنها به مبارزه و رویارویی اکتفا نکرد، بلکه با بیان احکام و گاه تبیین شیوه استنباط احکام از قرآن و سنّت پیامبر،

پایه های فقاهت و اجتهاد صحیح را استحکام بخشید.

روایات فقهی نقل شده از امام باقر علیه السلام، بیش از آن است که بتوان در این مجموعه گرد آورد؛ زیرا کمتر بابی از ابواب فقهی را می توان یافت که در فروع مختلف آن، سخنی از امام باقر علیه السلام وارد نشده باشد. مجموعه های روایی - فقهی خود گواه این سخن است.

محمد ابوزهره از پژوهشگران اهل سنّت در کتاب تفصیلی خویش الامام الصادق در تبیین جایگاه علمی و معنوی امام باقر علیه السلام می گوید:

امام محمّد باقر علیه السلام وارث پدر خویش در پیشوایی علمی و مقام شریف هدایتگری بود. از این جهت عالمان از شهرها و سرزمینهای اسلامی به جانب وی رهسپار

می شدند. هیچ فردی - از عالمان - به مدینه وارد نمی شد، مگر این که برای کسب معرفت و دانش به خانه امام محمد باقر علیه السلام مراجعه می کرد.

در میان کسانی که به خدمت وی می رسیدند، هم چهره های شیعی و هم سنّی دیده می شوند و گاه منحرفانِ افراط گر نیز خود را به وی نزدیک می کردند ولی امام در برابر

آنان موضعی قاطع گرفته و ایشان را طرد می کرد.

بسیاری از پیشوایان فقه و حدیث به حضور وی رسیده اند، از آن جمله: سفیان ثوری، سفیان بن عیینه - محدّث مکه - و ابو حنیفه - فقیه اهل عراق - .

مرام امام باقر علیه السلامچنین بود که هرگاه فردی به حضورش می رسید، حقایق ناب را برای او تبیین می کرد.⁽¹⁾

ابوزهره به نقل گفتگویی که میان امام باقر علیه السلام و ابوحنیفه در زمینه ردّ قیاس و نقش آن در تحریف دین صورت گرفته، پرداخته است و در پی آن می گوید:

از این گفتگو - که امام باقر در موضع ارشاد و بازجویی از روش ابوحنیفه قرار گرفته - استفاده می شود که امام باقر علیه السلام برای علمای عصر خود، عنوان پیشوایی داشته است؛ زیرا عالمان به حضور وی می رسیده اند و او بر اساس گزارشها و اطلاعاتی که از آنان در اختیار داشته به نقد و محاسبه ایشان می پرداخته است. چونان رئیسی که بر نیروهای تحت سرپرستی خود حکم می کند تا بر راه حق گام نهند و آنان نیز با کمال میل و رغبت این ریاست و پیشوایی را پذیرفته باشند.⁽²⁾

دلایل و قراینی که صحت نظریه ابوزهره را در این زمینه تأیید می کند، فراوان است. از آن جمله روایتی را می توان نام برد که ابوحمزه ثمالی نقل کرده است:

ابوحمزه ثمالی می گوید: در مسجد الرسول صلی الله علیه و آله نشسته بودم که مردی پیش آمد، سلام کرد و گفت: تو کیستی؟ گفتم: از مردم کوفه ام.

به او گفتم: در جستجوی چه هستی؟

مرد گفت: آیا ابوجعفر محمد بن علی علیه السلام را می شناسی؟

گفتم: آری می شناسم، با ایشان چه کار داری؟

مرد گفت: چهل مسأله آماده کرده ام تا از او سؤال کنم. آن چه پاسخ داد، حقّش را بگیرم و باطلش را وانهم.

ابوحمزه گوید: به او گفتم: آیا فرق حق و باطل را می دانی و ملاک تشخیص آن را می شناسی!

مرد گفت: آری می شناسم.

گفتم: اگر حق و باطل را می شناسی و ملاک آن را در دست داری، پس چه نیازی به امام باقر علیه السلام خواهی داشت؟!

مرد گفت: شما کوفیان کم ظرفیّت و ناشکیبایید!

در این میان، امام باقر علیه السلام وارد مسجد شد، در حالی که جمعی از مردم خراسان و افراد دیگر اطراف او را گرفته، درباره مسایل حج از آن حضرت سؤال می کردند. مدّتی گذشت تا امام باقر علیه السلام در جایگاه خود نشست و آن مرد هم نزدیک امام، جایی برای خود جستجو کرد.

ابوحمزه می گوید: من سعی کردم جایی بنشینم که گفتگوی امام با انبوه اطرافیانش را بشنوم، مردم یکی پس از دیگری مطالب خود را سؤال کردند و پاسخ گرفتند و رفتند، آن گاه امام علیه السلام رو به جانب آن مرد کرده، پرسیدند، تو کیستی؟

مرد گفت: من قتادة بن دِعامه بصری هستم.

امام فرمود: تو فقیه اهل بصره هستی؟

مرد گفت: آری .

امام فرمود: وای بر تو، ای قتاده! خداوند بندگان شایسته ای را آفریده است تا حجّت بر دیگران باشند، آنان «اوتاد» زمین و برپا دارنده امر الهی و نخبگان علم خدایند و خداوند آنان را قبل از آفرینش دیگر بندگان برگزیده است.

قتاده پس از سکوتی طولانی گفت: به خدا سوگند، من تاکنون، در برابر فقیهان

بسیار و نیز پیش روی ابن عبّاس نشسته ام، ولی آن گونه که اکنون در برابر شما مضطرب شده ام، در مقابل هیچ کدامشان احساس نگرانی و اضطراب نداشته ام.

امام باقر علیه السلام فرمود: تو می دانی کجا نشسته ای؟ تو در مقابل خاندانی هستی که خداوند درباره آن فرموده است: «فی بیوتٍ اَذنَ اللّه اَن تُرفَع و یُذْکَرَ فیها اسمُهُ، یُسَبِّحُ لَهُ فیها بالغُدُوِّ و الآصال».⁽¹⁾و نیز فرموده است: «رجالٌ لا تُلهیهم تجارةٌ و لا بَیعٌ عَن ذکرِ اللّه، و اِقامِ الصَّلوةِ و ایتاءِ الزَّکوةِ».⁽²⁾

پس جایگاه تو آن جاست - که خود می دانی - و ما آن خاندانیم که خدا توصیف کرده است.

در این هنگام قتاده گفت: به خدا سوگند، راست گفتی، فدایت شوم، آن خانه ها که خدا اجازه داده است نام و یاد و تسبیح او در آنها برده شود، نه خانه های ساخته شده از

سنگ و خاک است، که شما خاندانید.

قتاده گفت: پس اکنون بفرمایید که پنیر چه حکمی دارد؟!

امام باقر علیه السلام لبخندی زد و فرمود: آیا آن همه پرسش تو به همین سؤال خلاصه شده است!

قتاده گفت: همه را اکنون فراموش کرده و بیاد نمی آورم!

امام فرمود: اشکالی ندارد.⁽³⁾

سپس قتاده به پرسش ادامه داد، و امام علیه السلام پاسخهایی مستدل در جواب وی ارائه داد.