مشخصات کتاب

عنوان و نام پدیدآور : انتظار چیست؟ منتظر کیست؟/ مولف واحد پژوهش مسجد مقدس جمکران .

مشخصات نشر : قم: مسجد مقدس جمکران ۱۳۸۶.

مشخصات ظاهری : ۶8 ص.

شابک : ۴۰۰۰ریال ؛ ۵۰۰۰ ریال چاپ سوم 978-964-973-054-7:

یادداشت : چاپ دوم.

یادداشت : چاپ سوم: ۱۳۸۸.

موضوع : محمدبن حسن (عج)، امام دوازدهم، ۲۵۵ق. -- غیبت

موضوع : مهدویت-- انتظار

شناسه افزوده : مسجد جمکران (قم). واحد پژوهش

شناسه افزوده : مسجد جمکران (قم)

رده بندی کنگره : BP۲۲۴/۴/الف۷۸۵ ۱۳۸۸

رده بندی دیویی : ۲۹۷/۶۴۲

شماره کتابشناسی ملی : ۱۲۳۹۳۱۸

اشاره

انتظار چیست؟ منتظر کیست؟

مولف واحد پژوهش مسجد مقدس جمکران

فهرست

تصویر

تصویر

تصویر

مقدمه

امام صادق علیه السلام می فرمایند:

«...مَنْ سَرَّهُ أَنْ یَکُونَ مِنْ اَصْحابِ اْلقائِم علیه السلام فَلْیَنْتَظِرْ وَلْیَعْمَلْ بِالْوَرَعِ وَمَحاسِنِ اْلاَخْلاقِ، وَهُوَ مُنْتَظِرٌ. فَإِنْ ماتَ وَقامَ اْلقائِمُ بَعْدَهُ، کانَ لَهُ منَ اْلاَجْر مثْلُ اَجْر مَنْ اَدْرَکَهُ، فَجدُّوا وَانْتَظِروُا هَنیئاً لَکُمْ أَیّتُهَا اْلعصابَةُ اْلمَرْحُومَةُ»؛⁽¹⁾

«هرکس که دوست دارد از یاران قائم علیه السلام باشد، باید انتظار کشیده و از گناه پرهیز کند و اخلاقش نیکو باشد، در حالی که منتظر است. پس اگر چنین کسی پیش از قیام، مرگش فرا رسد پاداشی دارد مثل پاداش کسی که امام عصرعلیه السلام را درک کرده باشد. پس کوشش کنید و انتظار بکشید، که گوارایتان باد ای گروه مورد رحمت.»

جامعه منتظر، جامعه پویا!

عظمت وجودی و ابعاد مختلف شخصیت حضرت صاحب الامرعلیه السلام موجب شده که در طول بیش از هزار سالی که از غیبت کبری می گذرد، گروه های مختلف مردم با توجّه به گرایش های خاص اعتقادی، اجتماعی و فرهنگی که داشته اند، از منظر خود به تحلیل شخصیت آن حضرت در جهان هستی بپردازند و تنها درک و تصور خود از این موضوع را مطابق با واقع و تصور صحیح از شخصیت آن یگانه هستی تلقی کند.

در این راستا جمعی از اصحاب سیر و سلوک و رهروان طریق عرفان با مطرح نمودن موضوع خلیفة اللَّه و انسان کامل و نیز نقشی که حجت الهی در جهان هستی دارد تنها به جنبه فرا طبیعی آن وجود مقدس توجّه کرده و از سایر جنبه ها غفلت نموده اند.

دسته ای دیگر از مسلمانان توجّه خود را تنها معطوف به جنبه طبیعی آن وجود مقدس نموده و ضمن طرح نقشی که آن حضرت به عنوان امام و پیشوای مردم به عهده دارند هیچ گونه مسؤولیتی را در عصر غیبت متوجه مردم ندیدند و تنها تکیلف مردم را دعا برای فرج آن حضرت دانستند تا حضرت بیایند و امور مردم را خود اصلاح کنند.

عدّه ای هم ضمن توجّه به جنبه فرا طبیعی و طبیعی وجود مقدّس

امام عصرعلیه السلام تمام همّ و غم خود را متوجه ملاقات با آن حضرت ساخته و تنها وظیفه خویش را توسل به آن حضرت برای نیل به دیدار آن وجود اقدس، می دانند.

امّا در این میان، گروهی دیگر با در نظر گرفتن همه ابعاد مذکور به مطرح نمودن معنای صحیح انتظار پرداخته و در صدد تعیین وظیفه و نقش مردم در دوران غیبت برآمدند.⁽¹⁾

شاید بتوان امام خمینی قدس سره را به عنوان بارزترین چهره از این گروه یاد کرد. ایشان در صحیفه نور با صراحت به نقد و بررسی برداشت های مختلفی که از مسأله انتظار وجود دارد پرداخته و دیدگاه خود را در این زمینه چنین مطرح ساختند:

«البته این پرکردن دنیا از عدالت را ما نمی توانیم بکنیم، اگر می توانستیم می کردیم. امّا ما چون نمی توانیم بکنیم ایشان باید بیایند. الان عالم پر از ظلم است ... (اگر) ما بتوانیم جلوی ظلم را بگیریم، باید بگیریم، تکلیفمان است. قرآن و ضرورت اسلام ... تکلیف ما کرده است که باید برویم همه کار را بکنیم،... چون نمی توانیم بکنیم باید او بیاید... امّا ما باید فراهم کنیم کار را، فراهم کردن اسباب این است که کار را نزدیک بکنیم، که مهیا بشود عالم برای آمدن حضرت علیه السلام...»⁽²⁾

در جایی دیگر نیز می فرمایند: «انتظار فرج، انتظار قدرت اسلام

است. باید کوشش کنیم تا قدرت اسلام در عالم تحقق پیدا کند و مقدمات ظهور ان شاء اللَّه تهیه شود.»⁽¹⁾

ما در صدد آن هستیم تا ضمن بررسی مفهوم، اهمیّت و ضرورت، فضیلت و آثار انتظار، به برخی از وظایف شیعیان و منتظران واقعی حضرت بقیة اللَّه علیه السلام در عصر غیبت بپردازیم. به امید آن که خود از منتظران و عاملان واقعی باشیم ان شاء اللَّه.

فصل اول

انتظار

تعریف انتظار

انتظار چیست؟ انتظاری که این همه از آن سخن به میان می آید یعنی چه؟!

تعریف لغوی

انتظار در لغت به معنای درنگ در امور، نگهبانی، چشم به راه بودن و نوعی امید داشتن به آینده است.⁽¹⁾

تعریف اصطلاحی

عالم بزرگوار آیت اللَّه موسوی اصفهانی مؤلف «مکیال المکارم» می فرماید:

«وهو کیفیّة نفسانیّة ینبعث منها التّهیّوء لما تنتظره، وضدّه الیأس فکلّما کان الانتظار اشدّ کان التّهیّوء آکد...».⁽²⁾

انتظار حالتی است روحی و نفسانی که موجب آمادگی برای آنچه انتظارش را می کشند، می شود. و ضد آن یأس و ناامیدی است. پس هرقدر انتظار شدیدتر باشد آمادگی نیز بیشتر خواهد بود... .

مفهوم انتظار

امام خمینی قدس سره در باره مفهوم انتظار می فرمایند: «انتظار فرج، انتظار قدرت اسلام است و باید کوشش کنیم تا قدرت اسلام در عالم تحقق پیدا کند و مقدمات ظهور ان شاء اللَّه تهیه شود».⁽¹⁾

اهمیّت و ضرورت انتظار

اعتقاد به مهدی موعودعلیه السلام به عنوان امام غایب و مصلح جهانی از ویژگی های مهم تفکر شیعی است. از همین رو در این تفکر، انتظار آن منجی از اهمیت و جایگاه خاصی برخوردار بوده و بخش عظیمی از معارف شیعی را به خود اختصاص داده است.

در تفکر شیعی انتظار مهدی موعودعلیه السلام با ویژگی هایی که برای آن بیان شده همواره به عنوان یکی از اصول مسلّم اعتقادی مطرح بوده و در روایات امامان شیعه علیهم السلام بر ضرورت آن تصریح و تأکید شده است. ذیلاً به برخی از روایات به عنوان نمونه اشاره می شود.

1 - محمد بن ابراهیم نعمانی معروف به شیخ مفید از علما و محدثین قرن چهارم در کتاب «الغیبة» به سند خود از ابوبصیر روایت نموده است که روزی امام صادق علیه السلام خطاب به اصحاب خود فرمودند:

«اَلا اُخْبِرکُمْ بِما لایَقْبَلُ اللَّه عَزّوَجلّ، مِنَ اْلِعبادِ عَمَلاً إِلاّ بِهِ؟

فَقُلْتُ : بلی؛

فَقالَ : شَهادَةُ أَنْ لا اِلهَ اِلاّ اللَّه، وَأَنّ مُحَمَّداً عَبْدُهُ وَرَسُولُهُ، وَاْلاِقْرارُ بِما اَمَرَ اللَّه، وَاْلوِلایَةُ لَنا، وَالْبَرائَةُ مِنْ اَعْدائِنا - یَعنِی اْلاَئِمَّة خاصَّةً - وَالتَّسْلِیمُ لَهُمْ، وَاْلوَرَعُ، وَاْلاِجْتِهاد وَالطُّمَأْنِینَةُ، وَاْلاِنْتِظارُ لِلْقائِمِ علیه السلام...».⁽¹⁾

«...آیا شما را خبر ندهم به چیزی که خداوند عزّوجلّ هیچ عملی را جز به وسیله آن از بندگان قبول نمی کند؟!

گفتم: آری.

فرمود: گواهی دادن به این که هیچ کس شایسته پرستش، جز خداوند نیست و این که محمّدصلی الله علیه وآله بنده و فرستاده اوست، و اقرار کردن به آنچه خداوند به آن امر فرموده، و ولایت ما و بیزاری از دشمنان ما - اهل بیت علیهم السلام - و تسلیم شدن در برابر دستورات آنان و پرهیزگاری و اجتهاد (کوشش) و صبر و انتظار برای آمدن قائم علیه السلام...».

همان طور که ملاحظه می فرمایید، انتظار مهدی موعودعلیه السلام از مواردی شمرده شده که اعمال بندگان بدون آن پذیرفته نمی شود.

2 - شیخ صدوق قدس سره در کتاب «کمال الدین و تمام النّعمة» به سند خود از «عبدالعظیم حسنی» روایت می کند که گفت: بر مولای خود امام جوادعلیه السلام وارد شدم و می خواستم از ایشان در باره قائم سؤال کنم که آیا مهدی علیه السلام خود اوست یا کسی غیر اوست؟!

پس آن حضرت، خود شروع به سخن گفتن کرده و به من فرمودند:

«یا اَبا اْلقاسِم! اِنّ اْلقائمَ علیه السلام مِنّا هُوَ اْلمَهْدیّ الَذِّی یَجِب أَنْ یَنْتَظِرَ فِی غَیبَتِهِ، وَیُطاع فِی ظُهُورِهِ، وَهُوَ الثّالث مِنْ وُلْدِی...»؛⁽¹⁾

«ای ابوالقاسم! به درستی که قائم علیه السلام از ماست و اوست مهدی؛ کسی که واجب است انتظار کشیدن او در زمان غیبتش، و واجب است اطاعتش وقتی که ظهور فرمود، و او سومین (نسل) از فرزندان من است.»

روایت یاد شده و بسیاری از روایات دیگر که در این مقاله جای طرح آن نیست، بر لزوم و ضرورت بلکه وجوب انتظار حضرت مهدی موعودعلیه السلام در دوران غیبت دلالت می کنند.

فضیلت انتظار

حال باید دید، انتظار که این همه مورد تأکید قرار گرفته و یکی از شرایط اساسی اعتقاد در تفکر شیعی محسوب می شود، چه فضیلت و پاداشی دارد؟

در روایات رسیده از ائمه اطهارعلیهم السلام آن چنان منزلت و مقامی برای منتظران مهدی موعودعلیه السلام بیان شده که انسان را به شگفتی وا می دارد، که آیا ممکن است چنین عمل به ظاهر ساده ای این همه فضیلت و پاداش داشته باشد ؟!!

تا بدانجا که امام جوادعلیه السلام فرمودند:

«...اَفضَلُ اَعْمالِ شیعَتنا اِنْتِظار اْلفَرج...»؛⁽¹⁾

«برترین اعمال شیعیان ما انتظار فرج (مهدی موعودعلیه السلام)است.»

البته با اندکی تأمّل و توجّه به فلسفه انتظار و وظایف منتظران واقعی سرّ این همه فضیلت روشن خواهد شد. چه این که در نبوی شریف آمده است:

«اَفْضَلُ اْلاَعْمال اَحْمَزُها»⁽²⁾

و شاید سرّ این فضیلت بزرگ، سختی و مشقّتی باشد که در انتظار واقعی نهفته است، والاّ صرف ادّعای انتظار که مشکل و دشوار نیست.

در اینجا به روایاتی چند از پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله و ائمه معصومین علیهم السلام

پیرامون فضیلت انتظار و منزلت و مقامی که برای منتظران واقعی مصلح جهانی بیان شده است، اشاره می کنیم. شاید تذکری باشد برای نگارنده و خواننده، به امید این که از منتظران حقیقی قدوم آن منجی عالم بشریّت باشیم ان شاء اللَّه.

1 - از امیرالمؤمنین علیه السلام نقل شده که پیامبرصلی الله علیه وآله فرموده است:

«اَفْضَلُ اْلعِبادَة اِنْتِظارُ اْلفَرَج...»؛⁽¹⁾

«بهترین عبادت ها، انتظار فرج است.»

2 - امام سجادعلیه السلام به ابا خالد می فرمایند:

«...یا اَبا خالِد! إِنّ أَهْل زَمان غیبَتِه القائلِین بأمامَتِهِ، وَالْمُنْتَظِرین لِظُهوُرِهِ، أَفْضَل مِنْ اَهْل کُلّ زَمان...»؛⁽²⁾

«اهل زمان غیبت او (امام مهدی علیه السلام) که معتقد به امامت او و منتظران ظهور او هستند، برتر از اهل هر زمانی هستند...».

3 - مرحوم صدوق از امام صادق علیه السلام روایت کرده که آن حضرت بعد از معرفی فرزندش امام موسی بن جعفرعلیه السلام و این که امام مهدی علیه السلام که کامل کننده دوازده امام است از صلب اوست، فرمودند:

«...اَلمُنْتَظِر لِلثّانِی عَشَر مِنْهُمْ کَالشّاهِرِ سَیْفَهُ بَیْنَ یَدَیْ رَسوُلِ اللَّهِ صلی الله علیه وآله یَذُبُّ عَنْهُ...»؛⁽³⁾

«کسی که منتظر دوازدهمین آنان باشد، مانند کسی است که شمشیرش را از غلاف بیرون کشیده و پیش روی رسول خداصلی الله علیه وآله از آن حضرت دفاع می نماید.»

4 - در همان کتاب نیز به نقل از امام صادق علیه السلام در روایت دیگری در فضیلت منتظران چنین آمده است:

«...یا اَبابَصیر! طُوبی لِشیعَةِ قائِمِناعلیه السلام اَلمُنتظِرین لِظهُورِهِ فِی غَیبَتِهِ، وَاْلمُطیعِینَ لَهُ فِی ظُهوُرِهِ، اُولئِک اُولِیاءُ اللَّهِ اَلذّین لاخَوْفٌ عَلَیْهِمْ وَلاهُمْ یَحْزَنُون»؛⁽¹⁾

«ای ابابصیر! خوشا به حال شیعیان قائم ما، کسانی که در غیبتش منتظِر ظهور او هستند، و در حال ظهورش نیز فرمانبردار اویند. آنان اولیای خدا هستند که نه ترسی بر آن هاست و نه اندوهگین می شوند».

5 - مرحوم مجلسی روایتی به سند خود از «فیض بن مختار» نقل می کند که در آن روایت امام صادق علیه السلام می فرمایند:

«مَنْ ماتَ مِنْکُمْ وَهُوَ مُنْتَظِرُ لِهذا اْلاَمْر کَمَنْ هُوَ مَعَ اْلقائِم علیه السلام فِی فُسْطاطِهِ.

قالَ: ثُمّ مَکَثَ هَنِیئة، ثُمّ قالَ : لا، بَلْ کَمَنْ قارَعَ مَعَهُ بِسیفِهِ، ثُمَّ قالَ: لا، وَاللَّه کَمَنْ اسْتُشْهِدَ مَعَ رَسوُل اللَّه صلی الله علیه وآله»؛⁽²⁾

«راوی می گوید: امام صادق علیه السلام فرمودند: هرکس از شما بمیرد در حالی که منتظر این امر ( ظهور امام عصر) باشد، همانند کسی است که با حضرت قائم علیه السلام در خیمه اش بوده باشد. سپس حضرت چند لحظه ای درنگ کرده، آن گاه فرمودند: نه، بلکه مانند کسی است که در خدمت آن حضرت شمشیر بزند. سپس فرمودند: نه، به خدا قسم همچون کسی است که در رکاب رسول خداصلی الله علیه وآله شهید شده باشد».

با توجّه به روایات فوق و این که ما شیعیان انتظار ظهور آن وجود شریف را می کشیم و خود را منتظر حضرت علیه السلام می دانیم، به بررسی وظایف منتظران در دوران سخت و حیرت انگیز غیبت می پردازیم. امّا بجاست ابتدا به بررسی برداشت های نادرست و متفاوت از انتظار فرج که توسط امام راحل عظیم الشأن صورت گرفته بپردازیم، سپس وظایف حقیقی منتظران واقعی را از نظر این بزرگ مرجع عالم تشیّع و به نقل از روایات ائمه معصومین علیهم السلام بیان کنیم.

فصل دوم

اشاره