جلسه 1398/07/15

بسم الله الرحمن الرحیم



خوردني هاي حلال از نظر آيات

موضوع: خوردنی های حلال از نظر آیات
 
الآیة الثانیةقوله سبحانه:« وَالْأَنْعَامَ خَلَقَهَا لَكُمْ فِيهَا دِفْءٌ وَمَنَافِعُ وَمِنْهَا تَأْكُلُونَ»[1]

ترجمه: و چهارپايان را آفريد؛ در حالي که در آنها، براي شما وسيله پوشش، و منافع ديگري است؛ و از گوشت آنها مي خوريد!
معنای مفردات آیه1:« َالْأَنْعَامَ »: جمع نعم، و قد مرّ أنّ المراد النعم الأربعة.
2:« دِفْءٌ »: خلاف البرد.
بحث ما در باره اطعمه محلّله است، خلاق متعال در بیان احکام اطعمه محلّله، به دو چیز اشاره می کند:
اوّلاً؛ بر عباد و بندگان منت می گذارد که این همه اطعمه محلّله را برای شما آفریده ام.
ثانیاً؛ نظرش انتقاد از بدعت هاست ، یعنی بدعت هایی که عرب جاهلیت نسبت به اطعمه محلّله داشتند، در واقع دو هدف را بیان می کند، هم نعمت ها را متذکر می شود و بیان می نماید، وهم بدعت های دوران جاهلیت را یاد آوری می نماید.
آیه نخست، فقط اولی را بیان می کند، یعنی نعمت ها را بیان می کند و می فرماید: « وَالْأَنْعَامَ خَلَقَهَا لَكُمْ»، انعام شامل شتر، گاو، گوسفند و بز می شود، یعنی به فرس (اسب) و حمار انعام اطلاق نمی شود و آنها را انعام نمی گویند، هرچند از نظر لغت انعام هستند، اما اصطلاحاً به آنها انعام نمی گویند.
« وَالْأَنْعَامَ خَلَقَهَا لَكُمْ» لام « لَكُمْ» لام غایت است، معلوم می شود افعال خدا معلّل به اغراض است، بر خلاف گفتار اشاعره که می گویند افعال خدا معلل به اغراض نیست، چون اگر معلل به اغراض باشد، لازم می آید که خدا ناقص باشد و با این غرض می خواهد خودش را تکمیل کند.
ولی آقایان اشاعره در این گفتار خود به اشتباه رفته اند، چون فرق است بین غرضی که:« یعود إلی الفاعل و الخالق» و بین غرضی که:« یعود إلی المخلوق»، اگر ما می گوییم افعال خدا «معللٌ بالأغراض»، مراد اغراضی است که:
« یعود إلی المخلوق، لا إلی الخالق».
« «وَالْأَنْعَامَ خَلَقَهَا لَكُمْ» الغرض یعود إلی المخلوق.
«فِيهَا دِفْءٌ» در آنها یکنوع گرمی و حرارت وجود دارد، یعنی حرارت خیز و گرما خیزند ، مثلاً پشم شتر و گوسفند حرارت خیز است، اما اینکه کلمه:« دِفْءٌ» را به کار برده، چون غالباً بشر از پشم شتر و گوسفند استفقاده می کنند که گرما خیز و حرارت خیزند.
«وَمَنَافِعُ» علاوه بر گرما خیز بودن، دارای منافع دیگر نیز هستند، یکی از منافع این است که بر آنها سوار می شوند، چون از شتر علاوه بر اینکه از گوشت، شیر و پشمش استفاده می کنند، آن را سوار هم می شوند.
« وَمِنْهَا تَأْكُلُونَ» از گوشت آنها هم استفاده می کنید.
 
الآیة الثالثة و الرابعة و الخامسةقوله سبحانه:« وَمِنَ الْأَنْعَامِ حَمُولَةً وَفَرْشًا كُلُوا مِمَّا رَزَقَكُمُ اللَّهُ وَلَا تَتَّبِعُوا خُطُوَاتِ الشَّيطَانِ إِنَّهُ لَكُمْ عَدُوٌّ مُبِينٌ »[2]

ترجمه: (او کسي است که) از چهارپايان، براي شما حيوانات باربر، و حيوانات کوچک (براي منافع ديگر) آفريد؛ از آنچه به شما روزي داده است، بخوريد! و از گامهاي شيطان پيروي ننماييد، که او دشمن آشکار شماست!
خلاق متعال دراینجا نعمت های حلال را بیان می کند و می فرماید: « وَمِنَ الْأَنْعَامِ» این انعامی که از اطعمه محلله است، تنها فایده اش اطعام نیست، بلکه فوائد زیادی دارند «وَمِنَ الْأَنْعَامِ حَمُولَةً» بعضی از این حیوانات قابلیت حمل و سوارشدن را دارند، یعنی شما را حمل می کند و از نقطه ای به نقطه دیگر می برد، مانند شتر و گاو.« وَفَرْشًا» فرش عبارت است از آ ن چیزی که انسان آن را می پوشد، مسلّماً مردم از پشم شتر و گوسفند فرش درست می کنند، لباس درست می کنند، همه اینها از منافع انعام است « وَمِنَ الْأَنْعَامِ حَمُولَةً»: أی یحملکم، « وَفَرْشًا» و شما از پشم آنها فرش و سجاده و لباس های پوشیدنی درست می کنید.
«كُلُوا مِمَّا رَزَقَكُمُ اللَّهُ» از آنچه خدا برای شما روزی داده بخورید، امر در اینجا ایجابی نیست.
«وَلَا تَتَّبِعُوا خُطُوَاتِ الشَّيطَانِ»، خُطُوات، جمع خُطوه است، گام های شیطان را پیروی نکنید، اشاره به آیه بعدی است که آقایان مشرکین حلال خدا را حرام کرده بودند، ولذا می فرماید:« وَلَا تَتَّبِعُوا خُطُوَاتِ الشَّيطَانِ إِنَّهُ لَكُمْ عَدُوٌّ مُبِينٌ ».
بحث ما در این آیه مبارکه تمام شد، الآن وارد آیه بعدی را می شویم، هر چند آیه بعدی را در جلسات گذشته خواندیم، منتها تکرارش وجه و علت دارد، وجهش این است که در گذشته از این نظر خواندیم که اشاره به بدعت ها بود، الآن که می خوانیم بخاطر این است که اشاره به نعمت هاست.
مشرکین از این نعمت ها سوء استفاده می کردند، به این معنی که برخی را حلال می کردند و برخی حرام.
« ثَمَانِيةَ أَزْوَاجٍ مِنَ الضَّأْنِ اثْنَينِ وَمِنَ الْمَعْزِ اثْنَينِ قُلْ آلذَّكَرَينِ حَرَّمَ أَمِ الْأُنْثَيينِ أَمَّا اشْتَمَلَتْ عَلَيهِ أَرْحَامُ الْأُنْثَيينِ نَبِّئُونِي بِعِلْمٍ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ»[3]

ترجمه: هشت جفت از چهارپايان (براي شما) آفريد؛ از ميش دو جفت، و از بز دو جفت؛ بگو: «آيا خداوند نرهاي آنها را حرام کرده، يا ماده ها را؟ يا آنچه شکم ماده ها در برگرفته؟ اگر راست مي گوييد (و بر تحريم اينها دليلي داريد)، به من خبر دهيد!»
اما مشرکین و عرب جاهلی برخی از آنها را حلال، و برخی را هم حرام کرده بودند و حال آنکه همه آنها نعمت های الاهی می باشند که خداوند به آنان و به همه بشر عنایت کرده است.
ممکن است کسی بپرسد که این بحث چه فایده دارد که قرآن احکام جاهلیت را برای ما بیان می کند؟
جوابش این است آراء و افکار جاهلیت در عصر و زمان ما نیز وجود دارد، مثلاً در کشور هندوستان خوردن گوشت گاو را حرام می دانند و برای گاو یکنوع تقدس قائلند.
« وَمِنَ الْإِبِلِ اثْنَينِ وَمِنَ الْبَقَرِ اثْنَينِ قُلْ آلذَّكَرَينِ حَرَّمَ أَمِ الْأُنْثَيينِ أَمَّا اشْتَمَلَتْ عَلَيهِ أَرْحَامُ الْأُنْثَيينِ أَمْ كُنْتُمْ شُهَدَاءَ إِذْ وَصَّاكُمُ اللَّهُ بِهَذَا فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرَى عَلَى اللَّهِ كَذِبًا لِيضِلَّ النَّاسَ بِغَيرِ عِلْمٍ إِنَّ اللَّهَ لَا يهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ»
ترجمه: و از شتر يک جفت، و از گاو هم يک جفت (براي شما آفريد)؛ بگو: «کداميک از اينها را خدا حرام کرده است؟ نرها يا ماده ها را؟ يا آنچه را شکم ماده ها دربرگرفته؟ يا هنگامي که خدا شما را به اين موضوع توصيه کرد، شما گواه (بر اين تحريم) بوديد؟! پس چه کسي ستمکارتر است از آن کس که بر خدا دروغ مي بندد ، تا مردم را از روي جهل گمراه سازد؟! خداوند هيچ گاه ستمگران را هدايت نمي کند».
چون ما این آیات را در جلسات گذشته خواندیم، ولذا تکرار نمی کنیم.
 
الآیة السادسة«وَهُوَ الَّذِي أَنْشَأَ جَنَّاتٍ مَعْرُوشَاتٍ وَغَيرَ مَعْرُوشَاتٍ وَالنَّخْلَ وَالزَّرْعَ مُخْتَلِفًا أُكُلُهُ وَالزَّيتُونَ وَالرُّمَّانَ مُتَشَابِهًا وَغَيرَ مُتَشَابِهٍ كُلُوا مِنْ ثَمَرِهِ إِذَا أَثْمَرَ وَآتُوا حَقَّهُ يوْمَ حَصَادِهِ وَلَا تُسْرِفُوا إِنَّهُ لَا يحِبُّ الْمُسْرِفِينَ»[4]
.
ترجمه: اوست که باغهاي معروش [= باغهايي که درختانش روي داربست ها قرار دارد]، و باغهاي غيرمعروش [= باغهايي که نياز به داربست ندارد] را آفريد؛ همچنين نخل و انواع زراعت را، که از نظر ميوه و طعم با هم متفاوتند؛ و (نيز) درخت زيتون و انار را، که از جهتي با هم شبيه، و از جهتي تفاوت دارند؛ (برگ و ساختمان ظاهريشان شبيه يکديگر است، در حالي که طعم ميوه آنها متفاوت مي باشد.) از ميوه آن، به هنگامي که به ثمر مي نشيند، بخوريد! و حق آن را به هنگام درو، بپردازيد! و اسراف نکنيد، که خداوند مسرفان را دوست ندارد!
 
معنای مفردات آیه1:« مَعْرُوشَاتٍ »: مرفوعات، العرش: الرفع، و یُسَمّی السریر عرشاً لارتفاعه.
2: «غَيرَ مَعْرُوشَاتٍ»: و هی القائمة من الشجر المستغنی باستوائه و ذهابه علوّاً لقوّة ساقه عن التعریش.
3:« مُتَشَابِهًا»: فی الطعم و اللون و الصورة.
4:« غَيرَ مُتَشَابِهٍ »: ما یخالف فی الأمور الثلاثة.
4:« أُكُلُهُ »: الأُکُل کلّ ما یؤکل و أرید هنا: طعمه.
5: «حَصَادِهِ»: و هو مخصوص بالزرع کما أنّ مختصّ بالثمار، و تفسیر الحصد بالقطع لا تساعد علیه اللغة و لا الاستعمال.
6:« وَلَا تُسْرِفُوا»: الإسراف: الخروج عن الحدّ، و أرید هنا: إنفاق جمیع ما حُصد.
«وَهُوَ الَّذِي أَنْشَأَ جَنَّاتٍ مَعْرُوشَاتٍ وَغَيرَ مَعْرُوشَاتٍ » ضمیر «هُوَ» به «الله» بر می گردد، کلمه: «أَنْشَأَ» با «أنشد» فرق دارد، اگر بگویند:« أَنْشَأَ»: أی أوجده من العدم، اما اگر بگویند: «أنشد» یعنی غالباً وجود داشته و بوده و می خواهد آن را تکرار کند.
البته گاهی لفظ «أَنْشَأَ» را بجای «أنشد» به کار می برند، اما غالباً لفظ «أنشد» را در جایی به کار می برند که قبلاً وجود داشته و بوده و می خواهند او را تکرار کنند.
«جَنَّاتٍ» یعنی باغها، باغها دو گونه هستند:« مَعْرُوشَاتٍ وَغَيرَ مَعْرُوشَاتٍ » بعضی از باغها هستند که شاخه های آنها را بوسیله بعضی از وسائل بالا می برند، چون شاخها ی آنها ضعیف و نرمند ، ولذا راست نمی ایستند، بلکه باید بوسیله یک چیزی آنها را بالا ببرند. «معروش» از عرش گرفته شده و عرش به معنی بلندی است، و اگر به تخت هم عرش می گویند چون تخت از زمین بلند تر است.
« مَعْرُوشَاتٍ»: أی مرتفعات.
«وَغَيرَ مَعْرُوشَاتٍ »: أی غیر مرتفعات، چون بعضی از آنها به گونه ای هستند که آنها را روی زمین می خوابانند.
ولی من معتقدم که هردو ناظر بر کرم و درخت انگور است، یعنی کرم و مو علی قسمین، گاهی به گونه ای هستند که آن را بوسیله یک چیزی بالا می برند، و بعضی هم روی زمین پهن می شوند.
در هر صورت خداوند منان می فرماید نعمت های من بر دو قسمند: « مَعْرُوشَاتٍ»: أی مرتفعات.
«وَغَيرَ مَعْرُوشَاتٍ »: أی غیر مرتفعات. هردو بر می گردد به کرم و مو. اما اگر بگوییم اعم است و تنها به کرم و مو بر نمی گردد، نخل داخل در معروشات می شود، زرع هم داخل می شود در غیر معروشات.
«مُخْتَلِفًا أُكُلُهُ» خداوند در عین حالی که این همه نعمت داده، اما طعم ومزه آنها یک جور نیست، بلکه طعم های مختلف دارند.
«وَالزَّيتُونَ وَالرُّمَّانَ» زیتون و رمان را که همان انار باشد همه می شناسند، رمان و انار در شهر مقدس قم و غیر شهر قم فراوان یافت می شود.
شاعر عرب (عراقی) در وصف رمان و انار می گوید:
و أفضل الفواکه رمّانُ      * یأکله الجائع و الشبعانُ
« مُتَشَابِهًا » گاهی از اوقات آنها یکدست هستند، یعنی رنگ، طعم و مزه شان یکدست و یکنواخت می باشند.
«وَغَيرَ مُتَشَابِهٍ» و گاهی از نظر رنگ، طعم و مزه شبیه هم نیستند، بلکه با همدیگر فرق می کنند.
«كُلُوا مِنْ ثَمَرِهِ إِذَا أَثْمَرَ وَآتُوا حَقَّهُ يوْمَ حَصَادِهِ وَلَا تُسْرِفُوا إِنَّهُ لَا يحِبُّ الْمُسْرِفِينَ»از ميوه آن، به هنگامي که به ثمر مي نشيند، بخوريد! و حق آن را به هنگام درو، بپردازيد! و اسراف نکنيد، که خداوند مسرفان را دوست ندارد!
کلمه: «كُلُوا » که فعل امر است در اینجا به معنای اباحه می باشد نه وجوب.
«وَآتُوا حَقَّهُ يوْمَ حَصَادِهِ»، کلمه «حصاد» ظاهراً به معنی درو کردن است، یعنی قیچی کردن را حصاد نمی گویند «وَآتُوا حَقَّهُ يوْمَ حَصَادِهِ» البته این بر می گردد به زرع، چون زرع زکات دارد و باید زکاتش بدهند.
اما اگر بگوییم کلمه «حصاد» اعم از چیدن و درو کردن است، هم می خورد به نخل و هم می خورد به زرع، چون هم نخل زکات دارد وهم زرع زکات دارد
حال باید ببینیم که تاکید این آیات بیشتر روی چه چیزی است، یعنی روی چه چیز بیشتر تاکید می کنند، یک آیه در سوره مبارکه رعد است که حقیقت را برای ما روشن می کند.
«وَفِي الْأَرْضِ قِطَعٌ مُتَجَاوِرَاتٌ وَجَنَّاتٌ مِنْ أَعْنَابٍ وَزَرْعٌ وَنَخِيلٌ صِنْوَانٌ وَغَيرُ صِنْوَانٍ يسْقَى بِمَاءٍ وَاحِدٍ وَنُفَضِّلُ بَعْضَهَا عَلَى بَعْضٍ فِي الْأُكُلِ إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآياتٍ لِقَوْمٍ يعْقِلُونَ»[5]

ترجمه: و در روي زمين، قطعاتي در کنار هم قرار دارد که با هم متفاوتند؛ و (نيز) باغهايي از انگور و زراعت و نخلها، (و درختان ميوه گوناگون) که گاه بر يک پايه مي رويند و گاه بر دو پايه؛ (و عجيب تر آنکه) همه آنها از يک آب سيراب مي شوند! و با اين حال، بعضي از آنها را از جهت ميوه بر ديگري برتري مي دهيم؛ در اينها نشانه هايي است براي گروهي که عقل خويش را به کار مي گيرند!
«وَفِي الْأَرْضِ قِطَعٌ مُتَجَاوِرَاتٌ» در روی زمین قطعه های همجوار قرار د ارد که با هم متفاوتند.
«وَجَنَّاتٌ مِنْ أَعْنَابٍ وَزَرْعٌ وَنَخِيلٌ صِنْوَانٌ وَغَيرُ صِنْوَانٍ» و (نيز) باغهايي از انگور و زراعت و نخلها، (و درختان ميوه گوناگون) که گاه بر يک پايه مي رويند و گاه بر دو پايه؛ (و عجيب تر آنکه) همه آنها از يک آب سيراب مي شوند!
«صِنْوَانٌ»: صنوان آن است که دو شاخه روی یک اصل و پایه قرار گرفته اند.
«غَيرُ صِنْوَانٍ» غیر صنوان آن است که هر کدام برای خود اصل و پایه جداگانه دارد.
«يسْقَى بِمَاءٍ وَاحِدٍ» همه آنها از يک آب سيراب مي شوند! آب و خاک شان یکی است و در عین حال رنگ، طعم و مزه آنها متفاوتند.
معلوم می شود که در عالم آفرینش، فقط علل مادی کافی نیست، اگر واقعاً مادی کافی بود و علل غیبی تاثیر نداشت، نباید نعمت ها مختلف باشند و حال آنکه می بینیم که مختلفند.
«وَنُفَضِّلُ بَعْضَهَا عَلَى بَعْضٍ فِي الْأُكُلِ إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآياتٍ لِقَوْمٍ يعْقِلُونَ»و با اين حال، بعضي از آنها را از جهت ميوه بر ديگري برتري مي دهيم؛ در اينها نشانه هايي است براي گروهي که عقل خويش را به کار مي گيرند!
التفسیرلعلّ الآیة نزلت لردّ ما کان المشرکون علیه من تحریم بعض المحلّلات، و یدلّ علیه قوله:« وَجَعَلُوا لِلَّهِ مِمَّا ذَرَأَ مِنَ الْحَرْثِ وَالْأَنْعَامِ نَصِيبًا فَقَالُوا هَذَا لِلَّهِ بِزَعْمِهِمْ وَهَذَا لِشُرَكَائِنَا فَمَا كَانَ لِشُرَكَائِهِمْ فَلَا يصِلُ إِلَى اللَّهِ وَمَا كَانَ لِلَّهِ فَهُوَ يصِلُ إِلَى شُرَكَائِهِمْ سَاءَ مَا يحْكُمُونَ»[6]

ترجمه: آنها [= مشرکان ] سهمي از آنچه خداوند از زراعت و چهارپايان آفريده، براي او قرار دادند؛ (و سهمي براي بتها!) و بگمان خود گفتند: «اين مال خداست! و اين هم مال شرکاي ما [= يعني بتها] است!» آنچه مال شرکاي آنها بود، به خدا نمي رسيد؛ ولي آنچه مال خدا بود، به شرکايشان مي رسيد! (آري، اگر سهم بتها با کمبودي مواجه مي شد، مال خدا را به بتها مي دادند؛ اما عکس آن را مجاز نمي دانستند!) چه بد حکم مي کنند (که علاوه بر شرک، حتي خدا را کمتر از بتها مي دانند)!
یکی از آداب و اخلاق جاهلیت این بود که دوتا مزرعه داشند، مزرعه دست راست، و می گفتند این مزرعه مال خداست، یک مزرعه هم دست چپ، و می گفتند این مزرعه هم مال آلهه ما باشد، اگر یک سالی مزرعه خدا زراعت داشت، اما مزرعه آلهه شان زراعت نداشت و بی ثمر بود، می گفتند خدا نیاز ندارد، زراعت خدا را به آلهه خود می دادند، البته آلهه آنها برای خود شان خدمه داشتند، و از آن زراعت، خدمه آلهه استفاده می کردند، اما اگر سال دیگر عکس بود، یعنی مزرعه خدا (مثلاً) ثمر نمی داد و بی ثمر بود، اما مزرعه آلهه با ثمر بود، هرگز چیزی از آن را به خدا نمی دادند.
و حکی سبحانه عنهم (مشرکین) بعض المحرّمات، قال تعالی: «وَقَالُوا هَذِهِ أَنْعَامٌ وَحَرْثٌ حِجْرٌ لَا يطْعَمُهَا إِلَّا مَنْ نَشَاءُ بِزَعْمِهِمْ وَأَنْعَامٌ حُرِّمَتْ ظُهُورُهَا وَأَنْعَامٌ لَا يذْكُرُونَ اسْمَ اللَّهِ عَلَيهَا افْتِرَاءً عَلَيهِ سَيجْزِيهِمْ بِمَا كَانُوا يفْتَرُونَ»
مشرکین بعضی از چهار پایان و بخشی از زراعت را حجر و ممنوع می کردند و می گفتند این شتر وقتی پنج شکم زایید، حالا بچه ای که از آن زاییده می شود اگر ذکر (نر) باشد، مال پسران و مردان باشد، یعنی زنان حق ندارند، و اگر أنثی و ماده بود، حق زنان است و مردان حق ندارند، با نعمت های خدا بازی می کردند.
«وَأَنْعَامٌ حُرِّمَتْ ظُهُورُهَا» و می گفتند اگر چند شکم بزاید، سوار شدن آن حرام است، چون به مقدار خودش کار کرده.
«وَأَنْعَامٌ لَا يذْكُرُونَ اسْمَ اللَّهِ عَلَيهَا افْتِرَاءً عَلَيهِ » و (نيز) چهارپاياني (بود) که (هنگام ذبح،) نام خدا را بر آن نمي بردند، و به خدا دروغ مي بستند؛ (و مي گفتند: «اين احکام، همه از ناحيه اوست.»)
«سَيجْزِيهِمْ بِمَا كَانُوا يفْتَرُونَ» خداوند بزودي کيفر افتراهاي آنها را مي دهد!
«وَقَالُوا مَا فِي بُطُونِ هَذِهِ الْأَنْعَامِ خَالِصَةٌ لِذُكُورِنَا وَمُحَرَّمٌ عَلَى أَزْوَاجِنَا وَإِنْ يكُنْ مَيتَةً فَهُمْ فِيهِ شُرَكَاءُ سَيجْزِيهِمْ وَصْفَهُمْ إِنَّهُ حَكِيمٌ عَلِيمٌ»[7]

ترجمه: و گفتند: «آنچه (از بچه) در شکم اين حيوانات است، مخصوص مردان ماست؛ و بر همسران ما حرام است! اما اگر مرده باشد [= مرده متولد شود]، همگي در آن شريکند.» بزودي (خدا) کيفر اين توصيف (و احکام دروغين) آنها را مي دهد؛ او حکيم و داناست.
خلاصه مطلب اینکه، این نوع بدعت ها در زمان جاهلیت بوده، و ما از اینجا به عظمت اسلام پی می بریم که در یک محیطی که احکام جاهلیت بر آن حاکم بوده، همه آنها را از بین برد، الآن در کشور ما یک بدعت بی اساس و بی پایه ای بنام سیزده بدر وجود دارد و آنچنان هم جا افتاده که اگر همه ما جمع بشویم، نمی توانیم این بدعت را از بین ببریم، اما پیغمبر اکرم به تنهایی و آنهم در محیط عرب جاهلیت، توانست تمام بدعت های عرب جاهلیت را از بین ببرد و احکام آسمانی را جایگزین کند.
 

[1] نحل/سوره16، آیه5.

[2] انعام/سوره6، آیه142.

[3] انعام/سوره6، آیه143-144.

[4] انعام/سوره6، آیه141.

[5] الرعد/سوره13، آیه4.

[6] انعام/سوره6، آیه136.

[7] انعام/سوره6، آیه138 -139.