مشخصات کتاب

سرشناسه:قرائتی، محسن، ۱۳۲۴ -

عنوان و نام پدیدآور:تفسیر سوره حجرات (سوره آداب)/ محسن قرائتی؛ به سفارش مرکز فعالیت ها و پژوهش های قرآن و عترت دانشگاه آزاد اسلامی.

مشخصات نشر:تهران: دانشگاه آزاد اسلامی، ۱۳۸۰.

مشخصات ظاهری:[۸۴]ص.؛۱۱×۲۱س م.

شابک: ۸۰۰ ریال ؛ ۱۰۰۰ ریال:چاپ هفتم 964-5902-75-4:

یادداشت:کتاب حاضر در سالهای مختلف ،توسط ناشران متفاوت منتشر شده است .

یادداشت:چاپ هفتم : ۱۳۸۳.

موضوع:تفاسیر (سوره حجرات)

شناسه افزوده:دانشگاه آزاد اسلامی. مرکز فعالیتها و پژوهشهای قرآن و عترت (ع)

شناسه افزوده:دانشگاه آزاد اسلامی

رده بندی کنگره:BP۱۰۲/۸۲۷/ق ۴ت ۷ ۱۳۸۰

رده بندی دیویی:۲۹۷/۱۸

شماره کتابشناسی ملی:م ۸۰-۲۶۵۵۷

پیشگفتار

بسم اللَّه الرّحمن الرّحیم

« الحمدللَّه ربّ العالَمین و صلی اللَّه علی سیدنا و نبیّنا محمّد و اهل بیته الطاهرین »

توجّه نسل نو به قرآن از یک سو و نیاز به آشنایی با تفسیر آن از سوی دیگر، قشر عظیمی را به

سوی تفسیر سوق داده است و از آنجا آه تهیّه تفسیر تمام قرآن، نیاز به هزینه زیاد و مطالعه آن

نیاز به حوصله زیادی دارد، بعضی از بزرگان ما بخ شهایی از قرآن را جداگانه تفسیر آرده اند.

آه انشاءاللَّه در دوازده جلد عرضه خواهد شد، لازم دیدیم بعضی از « تفسیر نور » ما نیز علاوه بر

سوره ها را جداگانه در دسترس علاقمندان قرار دهیم تا آنان آه از مطالعه تفسیر همه قرآن محروم

هستند، لااقل زمینه مطالعه بخشی از آن را داشته باشند.

در قطع جیبی جداگانه به چاپ رسید، « یوسف قرآن » در این راستا تفسیر سوره یوسف به نام

سوره حجرات دوّمین جزوه تفسیری است آه در اختیار عموم قرار می گیرد.

از خداوند آه این توفیق را به ما عطا فرمود، سپاسگزاریم و از دوستان همکارم (حجج اسلام آقایان:

آلباسی، دهشیری و جعفری) آه ساعات زیادی را صرف آمک به تهیه این تفسیر نمود هاند،

سپاسگزارم.

آری، همان گونه آه هر آجای آره زمین روشن است از خورشید است و آن قسمتی آه تاریک

است از خود زمین م یباشد، در آتاب ما نیز هر آجا روشنی یافتید، آن نور قرآن و هدایت انبیا،

اوصیا، شهدا و علماست و هر آجا تاریکی، نقص و آاستی یافتید، آن را به حساب خود من بگذارید.

از خداوند می خواهم آه قرآن را نور فکر، بیان و عمل ما، و نور قلب، قبر و قیامت ما، و نور سیاست،

اقتصاد و اجتماع ما، و نور نسل، ناموس و تاریخ ما قرار دهد.

سیمای سوره حجرات

تفسیر سوره حجرات » سیمای سوره حجرات

 این سوره در مدینه نازل شده ودارای هجده آیه وبه نام سوره «حجرات» یا سوره «آداب واخلاق» نامیده شده است.

 «حُجرات» جمع «حُجره» است و چون در این سوره نام حجره های پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله (که بسیار ساده و از گل و سقف آن از چوب و شاخه های خرما بود) برده شده، این سوره حجرات نامیده شده است.

 آغاز سه سوره قرآن، (مائده، حجرات و ممتحنه) که درباره مسائل حکومتی و اجتماعی است، با جمله «یا ایّها الّذین آمنوا» شروع شده است.(2)

 در این سوره به خاطر آن که چند بار پی درپی جمله «یا ایّها الّذین آمنوا» آمده است، سیمای یک جامعه اسلامی از آن معلوم می شود.

 در این سوره مسائلی مطرح شده که در سوره های دیگر نیست. از جمله:

 1- پیشی نگرفتن از پیامبرصلی الله علیه وآله و آداب برخورد با آن حضرت و هشدار به کسانی که بی ادبند.

 2- مسخره کردن و نام بد نهادن، سوءظن، تجسّس و غیبت که در یک جامعه ایمانی حرام است، در این سوره از آنها نهی شده است.

 3- اُخوّت و برادری، دستور اصلاح، بسیج عمومی بر ضد یاغی، میانجی گری عادلانه، تحقیق درباره خبرهای رسیده از افراد مشکوک و تعیین ملاک برتری که در یک جامعه ایمانی لازم است، در این سوره آمده است.

 4- در این سوره، جامعه ایمانی که در آن درجات مسلمین از مؤمنین مشخّص و ملاک ارزشها، تقوی و آن چه محبوب است، ایمان و آن چه مورد تنفّر است، کفر و فسق و گناه بیان شده ومحور جامعه را قسط و عدل می داند.

 5 - جامعه ایمانی در این سوره، وام دار خدا وعاشق پیامبرصلی الله علیه وآله است که واسطه هدایت او شده و هرگز ایمان خود را منتّی بر خدا و رسول صلی الله علیه وآله نمی داند.

 6- در جامعه ایمانی این سوره، مردم باید تابع پیامبر باشند و هرگز توقّع تبعیّت پیامبر از مردم را نداشته باشند.

حکم خدا و رسول او پیشی نگیرید.

آیه 1

تفسیر سوره حجرات » آیه 1

 بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیِمِ

 به نام خداوند بخشنده مهربان.

 نکته ها:

 این سوره نیز همانند سایر سوره ها با نام خداوند شروع شده است، زیرا در حدیث می خوانیم: هر کار مهمّی که بدون نام خداوند آغاز گردد، نافرجام است.(3)

 آری، در آغاز کارها انسان به استمداد از رحمتی بس گسترده نیاز دارد که آن نیاز با جمله مبارکه «بسم اللّه الرّحمن الرّحیم» برطرف می گردد.

 «بسم اللّه» در آغاز هر کار، نشان ایمان به خدا، عشق به خدا، یاد خدا، توکّل بر خدا، رنگ و جهت خدایی دادن به کارهاست.

«یَأَیُّهَا الَّذِینَ ءَامَنُواْ لَا تُقَدِّمُواْ بَیْنَ یَدَیِ اللَّهِ وَ رَسُولِهِ وَاتَّقُواْ اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ سَمِیعٌ عَلِیمٌ» (1)

 ای کسانی که ایمان آورده اید! بر حکم خدا و پیامبر او پیشی نگیرید واز خداوند پروا کنید، همانا خداوند شنوا و دانا است.

 نکته ها:

 این آیه، جلوی بسیاری از خطاها را می گیرد. زیرا گاهی خواسته اکثریّت مردم، جلوه های ظاهری و مادّی، پیروی از حدس و تخمین، میل به ابتکار ونوآوری، هیجان و قضاوت عجولانه و خیال آزاداندیشی، انسان را وادار به گفتن ها، نوشتن ها و تصمیماتی می کند که ناخودآگاه انسان از خواسته خدا و رسول جلو می افتد، همان گونه که گاهی خیال عبادت، خیال قاطعیّت، خیال انقلابی بودن و خیال زهد و ساده زیستی،

گروهی را وادار کرد تا از خدا و رسول پیشی بگیرند و به قول معروف کاسه داغ تر از آش باشند.

 این آیه می خواهد انسان ها را همچون فرشته تربیت کند، زیرا قرآن درباره فرشتگان می فرماید: در سخن بر خدا سبقت نمی گیرند و تنها طبق دستور او عمل می کنند. «لایَسبِقونَه بِالقَول و هم باَمرِه یَعمَلون»(4)

 قرآن، موارد تقدّم را بیان نکرد تا شامل انواع پیش افتادن های عقیدتی، علمی، سیاسی، اقتصادی و غیره در گفتار وکردار گردد.

 بعضی اصحاب از پیامبر صلی الله علیه وآله درخواست کردند که خود را مقطوع النسل و اَخته نمایند تا دیگر تمایلی به همسر نداشته باشند و یکسره در خدمت اسلام باشند، حضرت آنان را از این کار زشت باز داشت.

 کسی که از خدا و پیامبر صلی الله علیه وآله پیشی می گیرد، در مدیریّت نظام خلل وارد کرده و جامعه را به هرج و مرج می کشاندو در حقیقت دستگاه و نظام قانون گذاری را بازیچه تمایلات خود قرار می دهد.

 پیام ها:

 1- برای انجام گرفتن دستورات باید ابتدا زمینه های روانی پذیرش را در مخاطب ایجاد کرد. جمله «یا ایها الّذین آمنوا» به مخاطب شخصیّت می دهد ووابستگی او به خدا را که زمینه انجام کار است، بیان می کند.

 2- از آنجا که فرمان پیش نیفتادن از خدا و رسول، فرمان ادب است، خود این آیه نیز مخاطب را با ادب ویژه صدا می زند. «یا ایها الذین آمنوا...»

 3- بعضی سلیقه های شخصی، عادات و رسوم اجتماعی و بسیاری از مقرّرات و قوانین بشری که ریشه در قرآن و حدیث ندارد و برخاسته از عقل و فطرت نیست، نوعی پیش افتادن از خدا و رسول است. «لا تقدّموا...»

 4- هرگونه حرام کردن نعمت های حلال خداوند و یا حلال کردن حرام ها، پیشی گرفتن از خدا و رسول است. «لاتقدّموا...»

 5 - هرگونه بدعت، مبالغه، ستایش نابجا و انتقاد نابجا، پیشی گرفتن است. «لا تقدّموا...»

 6- سرچشمه فقه و رفتار ما باید قرآن و سنّت پیامبرصلی الله علیه وآله باشد. «لا تقدّموا بین یدی اللَّه و رسوله»

 7- پیشی گرفتن از خدا و رسول، بی تقوایی است. (چون در این آیه می فرماید: پیشی نگیرید و تقوی داشته باشید) «لاتقدّموا... واتّقوا»

 8 - هر آزادی، توسعه و پیشرفتی ارزش ندارد. «لاتقدّموآ...»

 9- برای انجام تکالیف، دو اهرم ایمان و تقوی لازم است. (در آیه هم کلمه «آمنوا» و هم کلمه «اتّقوا» مطرح شده است) «آمنوا... واتّقوا»

 10- از چیزهایی که جمله را زیبا می کند آن است که امر و نهی در کنار هم باشد. (در آیه هم نهی آمده «لاتقدّموا» و هم امر آمده است «واتّقوا»)

 11- حکم رسول همان حکم خداست، بی احترامی به او بی احترامی به خداست و پیشی گرفتن از هر دو ممنوع است. «لا تقدّموا بین یدی اللَّه و رسوله»

 12- التزام عملی باید همراه با تقوای درونی باشد. «لاتقدّموا... واتّقوا اللَّه»

 13- کسانی که به خاطر سلیقه ها و مسائل دیگر از خدا و رسولش پیشی می گیرند، نه ایمان دارند و نه تقوا. «یا ایّها الذین آمنوا لاتقدّموا... و اتّقوا»

 14- تندروی یا کندروی های خود را توجیه نکنیم. «انّ اللَّه سمیع علیم»

 نمونه های پیش افتادن

 اکنون با هم به چند نمونه تاریخی تقدّم و پیشی گرفتن مردم بر خدا ورسول که در تفاسیر و روایات مطرح شده است توجّه می کنیم:

 1- در عید قربان گروهی قبل از پیامبر صلی الله علیه وآله قربانی کردند، به آنان گفته شد: «لاتقدّموا بین یدی اللَّه و رسوله»(5)

 2- گروهی قبل از آنکه ماه رمضان ثابت شود روزه گرفتند. به آنان گفته شد: «لاتقدّموا بین یدی اللَّه و رسوله»

 3- پیامبر اسلام صلی الله علیه وآله گروهی را برای تبلیغ نزد کفّار فرستاد، کفّار مبلّغان پیامبر را کشتند، ولی سه نفر از آنان فرار کردند. این سه نفر در بازگشت در مسیر فرار دو نفر از قبیله کفّار (بنی عامر) را دیدند و به انتقام دوستان شهید خود آنها را کشتند (در حالی که آن دو نفر بی تقصیر بودند). قرآن آنان را به خاطر این عمل خودسرانه توبیخ کرد که چرا بدون دستور پیامبر دست به این عمل زدید؟

«لاتقدّموا بین یدی اللَّه و رسوله»(6)

 4- امام علیه السلام به شخصی فرمود: این دعا را بخوان: «یا مقلّب القلوب» شنونده این گونه گفت: «یا مقلّب القلوب والابصار» امام فرمود: ما کلمه «ابصار» را نگفته بودیم، قرآن می فرماید: از خدا و پیامبر جلو نیفتید. «لاتقدّموا بین یدی اللَّه و رسوله»(7)

 5 - قوم بنی تمیم از پیامبر صلی الله علیه وآله امیر ومسئول خواستند. خلیفه اوّل و دوّم هر کدام شخصی را پیشنهاد کردند و با هم مشاجره می کردند که کاندیدای من بهتر است، آیه نازل شد؛ «لاتقدّموا بین یدی اللَّه... و لاترفعوا اصواتکم»(8)

 6- امام علیه السلام در آموزش دعا به شخصی فرمود: این دعا را بخوان: «لااله الاّ اللّه...» تا آنجا که می فرماید: «یُحیی و یُمیت» شنونده از پیش خود جمله ای اضافه کرد و گفت: «و یمیت و یحیی» حضرت فرمودند: جمله تو صحیح است، امّا آنچه من می گویم بگو و سپس آیه «لاتقدّموا بین یدی اللَّه و رسوله» را برای او تلاوت فرمودند.(9)

 7- بعضی از اصحاب پیامبر اسلام صلی الله علیه وآله خواب و خوراک و آمیزش با همسر را بر خود حرام کردند، حضرت ناراحت شده و به منبر رفتند و فرمودند: من خودم غذا می خورم، می خوابم، با همسرم زندگی می کنم و راه و روش من این است، پس هر کس از این راه پیروی نکند، از من نیست. «فمَن رَغِب عن سنّتی فلیس منّی»(10)

 8 - با این که پیامبر اسلام صلی الله علیه وآله ازدواج موقّت را قانونی اعلام فرمودند، خلیفه دوّم گفت: من آن را حرام کردم. این خود پیش افتادن از پیامبرصلی الله علیه وآله است که در این آیه از آن نهی شده است. «لاتقدّموا بین یدی اللَّه و رسوله»

 9- در سال هشتم هجری که پیامبر اسلام صلی الله علیه وآله با مردم برای فتح مکه از مدینه حرکت کردند، بعضی از مسلمانان در این سفر روزه خود را افطار نکردند (با این که می دانستند مسافر روزه ندارد و می دیدند که پیامبر صلی الله علیه وآله افطار کرده است). اینها کسانی هستند که از پیامبرصلی الله علیه وآله پیشی می گیرند. «لاتقدّموا بین یدی اللَّه و رسوله»

 10- در ادیان قبل از اسلام نیز نمونه هایی از پیشی گرفتن را می بینیم. مثلاً با این که حضرت مسیح فرزند مریم و بنده خدا بود، او را تا مرز خدایی پیش بردند که قرآن آنان را از غلوّ در دین باز داشت.

 نمونه های تخلّف و بازماندن

 همان گونه که پیش افتادن از خدا ورسول او ممنوع است، عقب ماندن و پس افتادن از فرمان آنان نیز ممنوع است. آن گاه که خدا و رسول و جانشینان بر حقّ آنان مردم را برای مسئله ای فرا می خوانند، باید با سرعت و سبقت، آگاهانه و عاشقانه، آن دعوت را لبیک گفت. در آیاتی از قرآن از کسانی که به همراه فراخوانی و بسیج از خود سنگینی به خرج می دهند، به شدّت انتقاد شده است. «اثّاقلتم الی الارض»(11) در این زمینه

نیز به نمونه هایی توجّه می کنیم:

 الف: پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله در آستانه رحلت، لشگری را برای دفاع به منطقه ای بسیج کرد و فرمانده آن را جوانی به نام «اُسامه» منصوب نمود و فرمود: خدا لعنت کند هر کس که از لشگر اُسامه تخلّف کرده و سرباز زند، امّا عدهّ ای تخلّف کردند.

 ب: در آیات قرآن از کسانی که به خاطر تخلّف از فرمان پیامبر اسلام صلی الله علیه وآله به جبهه نرفتند و براین امر شادمان بودند، انتقاد شدید شده است. «فَرِح المخلّفون بمَقعَدهم خلاف رسول اللّه»(12)

 ج: در جنگ اُحد با اینکه در حمله اوّل مسلمانان پیروز شدند، ولی به خاطر تخلّف از دستور پیامبرصلی الله علیه وآله که 50 نفر را در شکاف کوه های اُحد مسئول مرزبانی قرار داده بود، و آنان به عشق جمع آوری غنائم منطقه را رها کردند، عاقبت جنگ با شکست مسلمین و شهادت حضرت حمزه عموی پیامبرصلی الله علیه وآله و جمعی از یاران با وفای حضرت، پایان یافت.

 قرآن دلیل شکست اُحد را در سه کلمه بیان کرده است: سستی، اختلاف و تخلّف از فرمان. «حتّی اذا فَشِلتم و تَنازَعتم فی الامر و عَصیتُم»(13)

 د: بارها در نهج البلاغه حضرت علی علیه السلام افراد سنگدل یا ترسو و کسل را به شدّت سرزنش کرده و تعبیراتی از قبیل اینکه شما لاشه های بی روح هستید!، شما در قیافه مرد هستید امّا مردانگی ندارید!(14) و امثال آن به کار برده است.

 بنابراین آنچه خداوند از ما می خواهد، نه پیش افتادن است نه پس افتادن، بلکه همراه بودن و هم فکر و همکار بودن است. «والّذین معهم...»

بحثی پیرامون تقوی

 در اینجا به مناسبت جمله «واتّقوا اللَّه» به نکاتی در مورد تقوی اشاره می کنیم:

 1- هدف از دستورات الهی آن است که در انسان روحیّه تقوی پیدا شود. مثلاً قرآن می فرماید: پروردگار خود را بپرستید شاید تقوی پیدا کنید.(15) و نیز می فرماید: روزه بر شما و بر امّت های پیشین واجب شده، شاید تقوی پیدا کنید.(16)

 2- تقوی، زمینه پذیرش هدایت است. «هُدیً لِلمتّقین»(17)

 3- خداوند به کسانی که تقوی دارند، علومی را عنایت می کند. «اتّقوا اللّه و یعلّمکم اللَّه»(18)

 4- تقوی، وسیله دریافت رحمت الهی است. «اتّقوا لعلّکم تُرحمون»(19)

 5 - تقوی، وسیله قبولی عمل است. در قرآن می خوانیم: خداوند فقط اعمال متّقین را می پذیرد. «انّما یَتقبّل اللَّه من المتّقین»(20)

 6- تقوی، وسیله دریافت رزق از راههایی است که انسان گمان آن را ندارد. «و یَرزُقه من حیثُ لایَحتَسِب»(21)

 7- خداوند به متّقین وعده داده که هرگز در بن بست قرار نگیرند. «و مَن یّتق اللَّه یَجعَل له مَخرَجاً»(22)

 8 - خداوند انواع حمایت ها و امدادهای غیبی خود را نثار افراد با تقوی می کند. «اعلموا انّ اللّه مع المتّقین»(23)

 9- تقوی راه نجات از خطرات قیامت(24) و خوش عاقبتی و رسیدن به رستگاری است. «والعاقِبةُ لِلمتّقین»(25)

 عوامل مؤثّر در تقوی

 اکنون که به گوشه ای از آثار وبرکات تقوی اشاره شد، به عواملی که در پیدایش تقوی مؤثّر است نیز اشاره می کنیم:

 1- ایمان به مبدأ و معاد، انسان را در برابر گناهان بیمه می کند و هر چه ایمان قوی تر باشد، تقوی بیشتر است.

 2- نظارت عمومی (امر به معروف و نهی از منکر) سبب رشد تقوی در جامعه است.

 3- تربیت خانوادگی، 4- لقمه حلال، 5 - رفتار مسئولین، 6- دوستان (همسر، همکار، همسایه وهم درس)، 7- اشتغال، 8 - رفیق شدن با افراد با تقوی، از عواملی است که در تقوی مؤثّر می باشد.

 آیا تقوی محدودیّت است؟

 بعضی خیال می کنند تقوی محدودیّت و زندان است، ولی تقوی قلعه و دژ است. فرق بین زندان و قلعه آن است که زندان را از بیرون قفل می کنند و یک محدودیّت تحمیلی است که با آزادی بشر سازگار نیست، امّا قلعه را انسان خود انتخاب می کند و خودش از درون قفل می کند تا از انواع حوادث بیمه باشد.

 راستی، ما که کفش به پا می کنیم، پای خود را بیمه می کنیم یا محدود؟

 پس هر محدودیّتی بد نیست و هر آزادی ارزش نیست. همان گونه که هر توسعه ای ارزش نیست. زیرا میکرب سرطان هم گاهی در بدن توسعه پیدا می کند، و هر عقب گرد و ارتجاعی بد نیست. بیمارانی که به پزشک مراجعه می کنند، هدفی جز برگشت به حالت قبل ندارند و این برگشت ارزش است. تقوی؛ یعنی ایمن سازی.

 زنان ودخترانی که به اسم آزادی، به هر شکلی خود را در مَعرَض دید دیگران قرار می دهند، اگر چند دقیقه (تنها چند دقیقه) با خود فکر کنند، حتّی اگر مسلمان نباشند، عقل و علم ایشان، آنان را به سوی پاکی و عفّت و پوشش دعوت خواهد کرد. زیرا بد حجابی یا بی حجابی عامل:

 1- سوءظن نسبت به آنان، 2- توطئه برای ربوده شدن آنان، 3- گسستن نظام خانواده، 4- تحریک های نابجا و به هم خوردن تعادل روحی، 5 - گرایش به خودنمائی وتجمّلات، 6- ضربه علمی به دانشجویان و از بین بردن تمرکز فکری آنان نسبت به درس و مطالعه، 7- خجل کردن افراد بی بضاعتی که توان تهیّه این گونه لباس و تجمّل را ندارند، 8 - ضربه اقتصادی، زیرا به جای دقّت در کار، به هوسبازی سرگرم می شوند، 9- به ناکامی کشاندن

زنان و دخترانی که شکل و رویِ در خور توجّهی ندارند، 10- ایجاد دغدغه برای والدین، 11- راضی کردن هوس بازان، 12- پیدایش رقابت های منفی، 13- فرار از خانه، 14- پیدایش اطفال نامشروع، 15- بروز امراض مقاربتی، 16- پیدا شدن امراض روانی، 17- پیش آمدن مسائلی از قبیل سقط جنین، خودکشی یا دیگرکشی یا حمله به دیگران و حوادث رانندگی و... که اینها همه گوشه ای از بی تقوایی درباره یکی از مسائل (حجاب) است.

 شاید به همین دلیل باشد که در قرآن، این همه در مورد تقوی سفارش شده است و امام جمعه باید در همه خطبه ها، مسئله تقوی را مطرح کند و قرآن به مقدار کم تقوی قانع نیست و می فرماید: «فاتّقوا اللّه ما استَطَعتم»⁽¹⁾تا آنجا که می توانید تقوی داشته باشید. و در جای دیگر می فرماید: «اتّقوا اللّه حقَّ تُقاتِه»⁽²⁾

آیه 2

تفسیر سوره حجرات » آیه 2

 «یَأَیُّهَا الَّذِینَ ءَامَنُواْ لَا تَرْفَعُواْ أَصْوَتَکُمْ فَوْقَ صَوْتِ النَّبِیِّ وَلَا تَجْهَرُواْ لَهُ بِالْقَوْلِ کَجَهْرِ بَعْضِکُمْ لِبَعْضٍ أَن تَحْبَطَ أَعْمَلُکُمْ وَأَنتُمْ لَا تَشْعُرُونَ» (2)

 ای کسانی که ایمان آورده اید! صداهایتان را بالاتر از صدای پیامبر نبرید و همان گونه که بعضی از شما نسبت به دیگری بلند گفت وگو می کنید، با پیامبر این گونه سخن مگویید! مبادا (به خاطر این صدای بلند که برخاسته از بی ادبی شما است،) اعمال شما نادانسته نابود شود.

نکته ها:

 در آیه قبل، از پیشی گرفتن بر رسول خدا در عمل نهی شد و در این آیه، شیوه گفت وگو با پیامبر را بیان می کند و می فرماید احترام پیامبر صلی الله علیه وآله را حفظ کنید.

 در آیه 63 سوره نور نیز سفارش شده که نام پیامبر را مانند نام های خودتان نبرید، بلکه با عنوان و مؤدّبانه نام ببرید.

 حفظ عمل مهم تر از خود عمل است. اعمال ما گاهی از اوّل خراب است، چون با قصد ریا و خودنمایی شروع می شود، گاهی در وسط کار به خاطر عُجب و غرور از بین می رود و گاهی در پایان کار به خاطر بعضی از اعمال حبط می شود. به همین خاطر قرآن می فرماید: هر کسی عمل خود را تا قیامت بیاورد و از آفات بیمه کند، ده برابر پاداش داده می شود؛ «مَن جاء بالحسنة...» و نمی فرماید: هر کس عملی را انجام دهد، ده پاداش

دارد. زیرا میان انجام عمل در دنیا و تحویل آن در قیامت، فاصله زیادی است.

 رسول خداصلی الله علیه وآله فرمودند: برای هر ذکری درختی در بهشت کاشته می شود، شخصی گفت: پس بهشت ما درختان زیادی دارد!؟ حضرت فرمود: بله، لکن گاهی گناهان و اعمالی از شما سر می زند که آن درختان را می سوزاند. سپس آن حضرت آیه فوق را تلاوت فرمودند.(28)آن گونه که حقّ تقوی است، تقوی داشته باشید.

 البتّه نباید مأیوس شویم، زیرا هرگاه به گناهی گرفتار شدیم، می توانیم با طناب نماز و توبه و استمداد از خداوند، خود را از منجلاب گناه نجات دهیم.

 قرآن تباهی و حبط اعمال را، یکجا برای کفر و شرک آورده و یکجا برای بی ادبی در محضر پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله، پس معلوم می شود گناه بی ادبی در محضر پیامبر، هم وزن گناه کفر و شرک است. چون نتیجه هر دو حبط است.

بعضی از یاران پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله از روی بی توجّهی نزد حضرت بلند سخن می گفتند، پیامبر عزیز برای آن که این صدای بلند سبب حبط اعمال آنان نشود، بلندتر از آنان سخن می گفتند.(29)

 یکی از یاران پیامبر که بلند سخن می گفت، همین که شنید صدای بلند سبب نابودی تمام کردار او می شود، بسیار ناراحت شد. پیامبر صلی الله علیه وآله فرمود: صدای بلند تو برای خطابه و سخنرانی بوده است و حساب تو از دیگران جداست.(30)

 فریاد زدن در برابر پیامبر صلی الله علیه وآله از افراد مؤمن سبب تباهی اعمال است، امّا اگر کسانی حضرت را نشناخته اند، حساب جداگانه ای دارند. زیرا در توهین، علم و آگاهی و قصد اهانت شرط است. اگر ما از روزنامه ای برای کارهای ساده ای استفاده کنیم و ندانیم که در آن آیات مبارکه قرآن است، چون نمی دانسته ایم و قصد اهانت هم نداشته ایم، توهین به حساب نمی آید.

 در جمله «ان تحبط اعمالکم و انتم لاتشعرون» اعمال شما نادانسته نابود می شود، نکته ای است و آن اینکه آفات و آثار سوء (و به اصطلاح آثار وضعی)، وابسته به دانستن یا ندانستن ما نیست.

 آری، اگر انسان شرابی بخورد مست می شود، گرچه خیال کند آب است. اگر به سیم بدون عایقی دست بزنیم، دچار برق گرفتگی می شویم، گرچه خیال کنیم برق ندارد. گناهانی سبب پیدایش قحطی، زلزله، کوتاه شدن عمر، ذلّت و خواری می شود، گرچه خود انسان از پیدایش این آثار خبری نداشته باشد. بنابراین بی ادبی نسبت به پیامبر، سبب تباهی عمل می شود، گرچه خود انسان آن آثار منفی را نداند.

 پیام ها:

 1- برای آموزش ادب به مردم، خود ما نیز باید آنان را مؤدّبانه صدا بزنیم. (در این آیه خداوند مردم را با جمله «یا ایّها الّذین آمنوا» صدا زده است)

 2- رهبر امّت اسلامی از حقوق و مزایای معنوی بالایی برخوردار است که باید مردم مراعات نمایند تا آنجا که اگر در حال گفتگو است، صدایی بالاتر از صدای حضرت نباشد و اگر حضرت ساکت است و ما مشغول سخن گفتن با او هستیم، باز هم با صدای بلند حرف نزنیم. «لا تَرفعوا اصواتکم فوق صَوتِ النّبی»

 آری، مقام نبوّت برای ما مسئولیّت آور است.

 3- سفارش به احترام بزرگان، از زبان دیگری زیبا است. (در این آیه، پیامبر نمی فرماید: بلندتر از من سخن نگویید، این خداوند است که سفارش می کند که بلندتر از پیامبر صحبت نکنید) «لا تَرفعوا اصواتکم»

 4- مقام و موقعیّت افراد در عمل آنان اثر دارد. (جسارت از مؤمن نسبت به شخص رسول اللَّه، حساب ویژه ای دارد) «یاایّها الذین آمنوا... ان تَحبط اعمالکم»

 5 - گاهی انسان ندانسته تیشه به ریشه خود می زند. «ان تَحبط اعمالکم و انتم لا تشعرون»

 نمونه ها

 الف: پیامبر عزیز اسلام در آستانه رحلت، تقاضای قلم و دواتی کرد و فرمود: می خواهم برای شما چیزی بنویسم که بعد از آن هرگز گمراه نشوید! خلیفه دوّم گفت: بیماری پیامبر شدید شده وسخنانش بی ارزش است! شما قرآن دارید و نیازی به نوشتن نیست! سر و صدا بلند شد حضرت فرمود: برخیزید و بروید، نزد من فریاد نکشید!.(31)

 مرحوم علامه سید شرف الدین (صاحب کتاب المراجعات) می فرماید: گرچه قلم و کاغذ نیاوردند و چیزی نوشته نشد، ولی ما می توانیم خط نانوشته را بخوانیم! زیرا پیامبرصلی الله علیه وآله فرمود: هدف من نوشتن چیزی است که هرگز گمراه نشوید؛ «لَن تَضلّوا»، با کمی دقّت خواهیم دید که این کلمه را بارها در جای دیگر درباره قرآن و اهل بیت بیان فرموده است که من از میان شما می روم و دو چیز گرانبها را به جا

می گذارم و اگر به آن تمسّک کنید، هرگز گمراه نشوید و آن دو چیز گرانبها قرآن و اهل بیت من هستند.

 پس چون بارها کلمه «لَن تَضلّوا» را درباره قرآن و اهل بیت بکار برده اند، در اینجا نیز که فرمود: برای شما چیزی می خواهم بنویسم که هرگز گمراه نشوید، مراد آن حضرت تمسّک به قرآن و اهل بیت است.

 ب: همین که امام حسن مجتبی علیه السلام شهید شد و خواستند او را در کنار قبر جدّش رسول خدا صلی الله علیه وآله دفن کنند، عایشه جلوگیری کرد و این امر باعث بلند شدن سر و صدای مردم شد. امام حسین علیه السلام با تلاوت آیه «لاتَرفَعوا اَصواتکم...» مردم را ساکت کرد و فرمود: احترام پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله پس از مرگ حضرت نیز همچون زمان حیات او لازم است.(32)

 مقدّسات در اسلام

 در تمام دنیا و عقائد مختلف، به بزرگان خود احترام خاصّی می گذارند. شهرها، خیابان ها، دانشگاه ها، فرودگاه ها، مدارس، مؤسسات را به نام آنان نامگذاری می کنند. در اسلام نیز افراد، ساعات ومکان ها وحتّی برخی گیاهان و جمادات قداست دارند.

 ریشه قداست و کرامت همه آنها در اسلام، وابستگی به ذات مقدّس خداوند است و هر چه وابستگی آن به خدا بیشتر باشد، قداست آن هم بیشتر است و ما باید احترام ویژه آنها را حفظ کنیم. امّا مقدّسات:

 1- خداوند سرچشمه قدس است و مشرکان که دیگران را با خدا یکسان می پندارند، در قیامت به انحراف خود اقرار خواهند کرد و به معبودهای خیالی خود خواهند گفت: رمز بدبختی ما این است که شما را با خدا یکسان می پنداشتیم. «اذ نُسوّیکم بِربّ العالَمین»(33)

 در قرآن سخن از تسبیح و تنزیه خداوند زیاد است، یعنی ما باید برای خدا آن احترام وقداستی را بپذیریم که هیچ گونه عیب ونقصی برای او تصوّر نشود. نه تنها ذات او، بلکه نام او نیز باید منزّه باشد. «سَبّح اسم ربّک الاعلی»(34)

 2- کتاب خدا نیز احترام و قداست ویژه ای دارد. زیرا وقتی قرآن خود را عظیم می داند،(35) پس ما باید آن را تعظیم کنیم، وقتی قرآن خود را کریم می داند،(36) ما باید آن را تکریم کنیم، وقتی قرآن خود را مجید می داند،(37) ما باید آن را تمجید کنیم.

 3- رهبران الهی، تمام انبیا و جانشینان بر حقّ آن بزرگواران به خصوص حضرت محمّدصلی الله علیه وآله و اهل بیت او، دارای مقام مخصوصی هستند که در این سوره (حجرات) پاره ای از آداب برخورد با حضرت بیان شده است: بر آنان پیشی نگیریم، بلندتر از آنان صحبت نکنیم و...

 در قرآن به انسان فرمان صلوات بر پیامبر داده شده است.(38) البتّه باید به این نکته توجّه کنیم که الآن که حضرت رحلت کرده اند، همان احترام برای زیارت حضرت(39)، جانشینان حضرت، ذریّه آن بزرگوار و تمام کسانی که به نحوی به آن حضرت نسبت دارند، به خصوص علمای ربّانی و فقهای عادل و مراجع تقلید (که به فرموده روایات، این عزیزان جانشینان پیامبرند)، بر ما لازم است.

 در حدیث می خوانیم: کسی که سخن فقیه عادل را رد کند، مثل کسی است که سخن اهل بیت پیامبرعلیهم السلام را رد کرده باشد و کسی که سخن آنان را رد کند، مثل کسی است که سخن خدا را رد کرده باشد.(40)

 نه تنها پیامبرصلی الله علیه وآله که آنچه مربوط به انبیا است، نیز کرامت دارد. در قرآن می خوانیم: صندوقی که موسی علیه السلام در زمان نوزادیش در آن نهاده و به دریا انداخته شده بود و بعداً

یادگارهای موسی و آل موسی در آن بود، به قدری مقدّس بود که برای امّت بنی اسرائیل وسیله آرامش بود و فرشتگان آن را حمل می کردند.(41)

 4- در اسلام والدین از کرامت و قداست خاصّی برخوردارند. در قرآن پنج مرتبه بعد از سفارش به یکتاپرستی، احسان به والدین مطرح شده(42) و تشکّر از آنان، در کنار تشکّر از خداوند آمده است.(43)

 احترام والدین تا آنجا است که نگاه همراه با محبّت به والدین عبادت است و به ما سفارش شده صدای خود را بلندتر از صدای آنها قرار ندهید، سفری که سبب اذیّت آنان می شود، حرام است ودر آن سفر نماز شکسته نمی شود. با والدین حمّام نروید، با نامادری خود که زمانی همسر پدر شما بوده است ازدواج نکنید.

 5 - در اسلام بعضی از زمان ها مثل شب قدر، بعضی از مکان ها مثل مسجد، بعضی از سنگ ها مثل حجرالاسود، بعضی از آبها مثل زَمزم، بعضی از خاک ها مثل تربت امام حسین علیه السلام، بعضی از گیاهان مثل زیتون، بعضی از سفرها مثل معراج و سفرهای علمی - عبادی - کمک رسانی - جهاد، بعضی از لباسها مثل لباس احرام، مقدّس است و باید برای آنها احترام خاصّی را پذیرفت.

 مثلاً در قرآن می خوانیم: حضرت موسی باید به احترام وادی مقدّس، کفش خود را بیرون آورد. «فَاخلَع نَعلَیک انّک بِالوادِ المقدّس طُوی»(44)

 مشرک حقّ ورود به مسجدالحرام را ندارد. «انّما المشرکون نجس فلایَقربوا المسجد الحرام»(45)

 سفارش کرده هنگامی که به مسجد می روید، زینت خود را به مسجد ببرید. «خُذوا زینَتکم عند کلّ مسجد»(46)

 جُنُب حقّ توقّف در مسجد را ندارد. «و لاجُنباً الاّ عابری سبیل»(47)

 مسجد به قدری عزیز است که افرادی مثل حضرت ابراهیم، اسماعیل، زکریّا و مریم علیهم السلام خادم و مسئول پاکسازی و تطهیر آن بوده اند. «طَهّرا بَیتی»(48) حتّی مادر مریم در دوران حاملگی که خیال می کرد فرزندش پسر است، نذر کرد او را بعد از تولّد و رشد، خادم مسجدالاقصی کند. «انّی نَذَرتُ لَک ما فی بَطنی مُحرّراً»(49)

 6- انسان با ایمان نیز دارای قداست وکرامت است، تا آنجا که آبروی مؤمن از کعبه بیشتر است و آزار و غیبت او حرام و دفاع از حقّ او واجب و حتّی نبش قبر او بعد از مرگ نیز حرام است.

 اگر نماز فرادی در جایی که نماز جماعتی برقرار است، سبب تضعیف امام جماعت شود، آن نماز باطل است.

 آری، ضربه به کرامت انسان، سبب بطلان نماز می شود.

 7- اسلام حتّی برای بعضی از غیر مسلمانان نیز احترام خاصّی قائل شده است. پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله همین که رئیس قبیله ای اسلام می آورد، احترام او را حفظ و بر ریاستش ابقا می فرمود. حتّی برای اسیرانی که از خانواده های محترمی بودند، حساب جداگانه ای باز می کرد. مثلاً برای شهربانو (دختر پادشاه ایران) و فرزند حاتم طایی سخاوتمند که اسیر شدند، حساب جداگانه ای باز کردند.

 همان گونه که گفتیم، در فرهنگ همه ملّت ها مقدّساتی وجود دارد، مثلاً قانون اساسی و پرچم ملّی و شخصیت های علمی، انقلابی و هنری، در نزد آنها محترم است.

 البتّه باید از قداست های انحرافی پرهیز کرد، زیرا در طول تاریخ رندانی مثل سامری بوده اند که گوساله هایی ساخته و برای آنها قداست جعلی قرار داده اند، چه بسیار شاهانی که دانشمندان و شعرایی را خریده و آنان را به ثناخوانی و مقدّس تراشی خود واداشته اند.

 احترام گذاری اولیای الهی

 اولیای خدا بیش از همه به کرامت ها و قداست ها پای بند بودند، به چند نمونه توجّه کنید:

 الف: تا زمانی که پیامبر اسلام صلی الله علیه وآله زنده بود، حضرت علی علیه السلام، به احترام آن بزرگوار خطبه نخواند.

 ب: رسول خدا صلی الله علیه وآله در بین نماز نگاهش به دیوار روبرو افتاد که گویا اثری از آب دهان بر آن بود، کلام خود را قطع کرد و مقداری راه رفت (بدون آن که از قبله منحرف شود) و با شاخه درختی که در کنارش بود، آن اثر را محو کرد و سپس عقب عقب به جای خود برگشت و به نماز ادامه داد.

 ج: امام حسین علیه السلام همین که دید برادر بزرگش امام حسن علیه السلام 100 درهم به فقیر کمک کرد، او 99 درهم کمک کرد تا حریم برادر بزرگتر را حفظ کند.

 د: امام رضا علیه السلام همین که نام حضرت مهدی علیه السلام را می شنید (با این که آن حضرت هنوز متولّد نشده بود) قیام می کرد.

 ه : در خانه آیةاللَّه العظمی بروجردی از مراجع بزرگ شیعیان جهان، شخصی اظهار داشت برای سلامتی امام زمان و آیةاللَّه بروجردی صلوات بفرستید. ایشان به شدّت ناراحت شد که چرا حریم افراد را حفظ نمی کنید و چرا نام مرا در کنار نام ولی عصرعلیه السلام آوردید!؟

 بنابراین باید توجّه داشت که درجات کرامت و قداست متفاوت است و هر کس و هر چیزی به اندازه و در جایگاه خودش احترام و قداست دارد.

 حبط و نابودی اعمال

 آیه دوّم سوره حجرات، صدای بلند در محضر پیامبر را سبب حبط و نابودی اعمال دانست و فرمود: پاداش تمام کارهای خوب شما بدون اینکه خود متوجّه باشید تباه می شود، بنابراین به جاست پیرامون حبط عمل چند کلامی بیان کنیم:

 «حَبط» در لغت به معنای فاسد وتباه شدن است. همان گونه که غذاها و داروها، سرما و گرما، آب و آتش در یکدیگر اثر می گذارند، اعمال انسان نیز در یکدیگر اثر می گذارد. به دو مثال توجّه کنید:

 الف: اگر کارگری بعد از بیست سال خدمات مفید، یک روز فرزند کارفرما را بکشد، آن قتل خدمات بیست ساله او را تباه می کند، که به این تباه شدن اعمال گذشته، حبط گویند.

 ب: اگر کارگری بیست سال کارفرمای خود را رنج دهد، امّا یک روز فرزند کارفرما را که در حال غرق شدن است نجات دهد، این خدمت رنجهای بیست ساله را از بین می برد که به این خدمتی که بدی ها را از بین می برد، تکفیر یا کفّاره گویند.

 با توجّه به این دو مثال می گوییم: مسائل معنوی و رفتار انسان نیز در یکدیگر اثر می کند. به چند نمونه قرآنی توجّه کنید:

 1- کفر و ارتداد و بستن راه خدا بر مردم و ستیز با رسول خدا، سبب تباهی اعمال است.(50)

 2- کسانی که پیرو کارهایی هستند که خدا را به غضب می آورد و از کارهایی که خدا را راضی می کند تنفّر دارند، اعمالشان تباه است.(51)

 3- شرک و نفاق، دنیاطلبی، کشتن انبیا و عدالت خواهان، سبب نابودی اعمال است.(52)

 4- منّت گذاشتن بر کسی که به او کمکی کرده ایم، سبب باطل شدن عمل است.(53)

 5 - ریا و عُجب، عبادات انسان را از بین می برد.

 حبط وتباهی اعمال در روایات

 اکنون به سراغ روایات می رویم تا ببینیم چه کار و عملی سبب تباهی کارهای خوب انسان می شود. در اینجا نیز مسائل اعتقادی، عبادی، خانوادگی، اجتماعی، سیاسی و روانی، سبب نابودی اعمال معرفی شده است که ما به هر یک اشاره می کنیم؛

 1- اعتقادی: کینه و دشمنی با امامان معصوم علیهم السلام و اهل بیت پیامبر.(54)

 2- عبادی: کسی که نماز خود را بدون عذر ترک کند.(55) از امام پرسیدند: چرا ترک نماز را از گناهان کبیره نشمردی، ولی خوردن مال یتیم را از گناهان کبیره بشمار آوردید؟

 حضرت فرمودند: کفر از گناهان کبیره است و ترک نماز کفر عملی است.(56)

 3- خانوادگی: امام صادق علیه السلام فرمودند: اگر همسری به همسرش بگوید: من از تو خیری ندیدم و از تو ناراضی هستم! اعمالش تباه می شود.(57)

 4- اجتماعی: رسول خدا صلی الله علیه وآله فرمودند: کسی که مرده ای را با حفظ امانت غسل دهد، به عدد هر موئی از میّت خداوند پاداش آزاد کردن یک برده به او عطا می کند و صد درجه به او مرحمت می فرماید. پرسیدند: حفظ امانت در شستن مرده چیست؟ حضرت فرمودند: عورت وزشتی های او را پنهان بدارد وگرنه اجرش تباه و آبرویش در دنیا و آخرت ریخته می شود.(58) (آری، این بود حفظ آبروی مرده تا چه رسد به حفظ آبروی

زنده!)

 5 - سیاسی: امام باقر علیه السلام درباره آیه «و مَن یَکفُر بالایمان فقد حَبطَ عَمَلُه»(59) یعنی هر کس به ایمان خود پشت کند (و مرتد شود)، عملش تباه است فرمودند: ایمان در بطن قرآن علی بن ابی طالب علیهما السلام است وکسی که به ولایت او کفر ورزد، عملش تباه است.(60) (آری، رهبری معصوم و پیروی از او، از ارکان مسائل سیاسی اسلام است)

 6- روانی: امام صادق علیه السلام فرمودند: هر کس بر اساس شک و خیال خود (بدون داشتن علم یا حجّت شرعی)، به پا خیزد و عملی انجام دهد، عملش تباه است.(61)

 اکنون که اثر منفی بعضی اعمال را بیان کردیم، به سراغ اثر مثبت بعضی اعمال دیگر می رویم که انسان چگونه می تواند با اعمال خود کارهای بد را بپوشاند و یا به کارهای خوب تبدیل نماید؛

 در قرآن، ایمان، کار نیک، تقوی، کمک مخفیانه به فقرا، توبه، دوری از گناهان کبیره، نماز، زکات، قرض الحسنه، هجرت و جهاد، سبب عفو و بخشش گناهان و از بین رفتن لغزشها معرّفی شده است.(62)

 قرآن می فرماید: در دو طرف روز نماز به پادار، زیرا خوبی ها، بدی ها را از بین می برد. «و اَقِم الصلوة... انّ الحسنات یُذهِبنَ السئیات»(63)

 به خوبی روشن است که بی ادبی به پیامبر صلی الله علیه وآله به خاطر مقام والای آن حضرت، سبب حبط اعمال می شود، ولی قرآن به ما سفارش کرده که نسبت به همه مردم آرام سخن بگوییم. چنانکه لقمان علیه السلام به فرزندش می گوید: «واغضُض من صَوتک» صدای خود را فرو گیر و سپس صداهای غیر معروف را به صدای الاغ تشبیه کرده است.«انّ اَنکَر الاصوات لَصوتُ الحَمیر»(64) مسئله صدای بلند (آلودگی صوتی)، امروزه (به

اصطلاح عصر تمدّن) یکی از مشکلات جامعه بشری است.

 گاهی به اسم عروسی، گاهی به اسم عزا، گاهی در مسجد، گاهی در زمین ورزش، و گاهی در قالب خرید و فروش اجناس، آرامش را از مردم سلب می کنیم.

 در حالی که تنها در چند جا اسلام حقّ فریاد زدن به ما می دهد، مثلاً: هنگام اذان آن هم با صوت خوب و بدون مقدّمات، یا زائران خانه خدا در بیابان های مکّه، همین که دیگر قافله ها و کاروان ها را می بینند، سفارش شده که با صدای بلند عبارتِ «لَبّیک الّلهمّ لَبّیک» را تکرار کنند.

 به هر حال جز در موارد نادر و استثنائی، ما حقّ بلند حرف زدن را نداریم، تا چه رسد به این که این فریاد جنبه تهدیدی نیز داشته باشد که در این صورت علاوه بر مسئله بی ادبی، ترساندن مؤمن هم خود کیفر ویژه ای دارد.

تفسیر سوره حجرات » آیه 3

«إِنَّ الَّذِینَ یَغُضُّونَ أَصْوَتَهُمْ عِندَ رَسُولِ اللَّهِ أُوْلَئِکَ الَّذِینَ امْتَحَنَ اللَّهُ قُلُوبَهُمْ لِلتَّقْوَی لَهُم مَّغْفِرَةٌ وَ أَجْرٌ عَظِیمٌ» (3)

 همانا کسانی که نزد پیامبر (به خاطر ادب و احترام) صداهایشان را پایین می آورند، همانها کسانی هستند که خداوند دلهایشان را برای تقوی آزمایش کرد. آمرزش و پاداش بزرگ مخصوص آنها است.

نکته ها:

 کلمه «غَض» به معنای از بالا به پایین و کوتاه آمدن است و آهسته سخن گفتن، نشانه ادب، تواضع، وقار، آرامش و مهر و عشق است.

 قرآن در این آیه می فرماید: خداوند دلهای افراد مؤدّب را آزمایش می کند و ناگفته پیداست که آزمایش خداوند برای شناخت نیست، زیرا که او همه چیز را می داند، بلکه مراد از آزمایش آن است که انسان در برابر مسائل، از خود استعداد و عکس العملی بروز دهد تا لایق دریافت پاداش الهی بشود.

 زیرا کیفر و پاداش خداوند بر اساس علم او نیست، بلکه بر

 اساس عملکرد انسان است. یعنی اگر خدا علم دارد که فلان شخص در آینده خلاف خواهد کرد، او را کیفر نمی دهد، بلکه باید از او خلافی سر زند تا کیفر ببیند.

 جالب آن که انسان نیز بر اساس دانسته ها به کسی مُزد نمی دهد، یعنی اگر علم داریم که این خیّاط لباس ما را می دوزد، به او مزد نمی دهیم، بلکه باید برای ما لباس بدوزد تا مزدی به او بدهیم.

 بنابراین مراد از آزمایش وامتحان الهی در آیات و روایات، انجام وسر زدن عملی از انسان است تا پس از آن به کیفر یا پاداشی برسد. البتّه امتحان در اینجا مربوط به قلب است، زیرا چه بسیار افرادی ریاکارانه اظهار ادب و تواضع می کنند، ولی در درون متکبّرند.

 پاداش های الهی همیشه با صفات «کَریم»، «عَظیم»، «کَبیر»، «غَیر مَمنُون» (پیوسته)، «نِعمَ اَجر» (خوب)، مطرح شده است و این به خاطر آن است که پاداش های خداوند، از سرچشمه رحمت و لطف بی نهایت اوست.

پیام ها:

 1- هم خلافکار را توبیخ کنیم و هم درستکار را تشویق. در آیه قبل خلافکارانی که در محضر پیامبرصلی الله علیه وآله بلند صحبت می کردند توبیخ شدند، این آیه و آیات بعد، افراد مؤدّب را تشویق می کند. «انّ الّذین یَغضّون... لهم مغفرة...» آری، سرزنش وتشویق باید در کنار هم باشد.

 2- ادب ظاهری، نشانه تقوای درونی است. «الذین یغضّون... امتحن اللّه قلوبهم للتّقوی» (یعنی کسانی که صدای خود را پایین می آورند، دلهای باتقوایی دارند)

 3- اکنون که در محضر پیامبرصلی الله علیه وآله نیستیم، باز مسئله ادب در زیارت مرقد حضرت و نسبت به جانشینان حضرت همچنان در جای خود باقی است.

 4- ادب های مقطعی و لحظه ای نشان دهنده عمق تقوی نیست. «یَغضّون اصواتهم» (فعل مضارع و نشانه استمرار و عمیق بودن است)

 5 - در قرآن هرجا کلمه «مغفرت» و«اجر» آمده، اوّل سخن از مغفرت است. زیرا تا از گناه پاک نشویم، نمی توانیم الطاف الهی را دریافت کنیم. «لهم مغفرة و اجرعظیم»

ادب در گفتگو

 اکنون که این آیه از آداب گفت و گو با رسول اللَّه سخن می گوید، ما نیز کمی درباره دستوراتی که اسلام برای سخن گفتن دارد، اشاره کنیم:

 1- گفتار باید همراه با کردار باشد وگرنه قابل سرزنش است. «لِمَ تَقولون مالا تَفعلون»(65)

 2- گفتار باید همراه باتحقیق باشد. (هدهد به سلیمان علیه السلام گفت: خبری قطعی و تحقیق شده آورده ام) «بِنَباءٍ یَقین»(66)

 3- گفتار بایستی دل پسند باشد. «الطّیّب مِن القَول»(67)

 4- گفتار باید رسا و شفّاف باشد. «قَولاً بَلیغاً»(68)

 5 - گفتار باید نرم باشد. «قولاً لَینّاً»(69)

 6- گفتار باید بزرگوارانه باشد. «قَولاً کریماً»(70)

 7- گفتار باید قابل عمل باشد. «قَولاً مَیسوراً»(71)

 8 - با همه اقشار خوب سخن بگوییم، نه تنها با افراد و گروه های خاص. «قولوا للنّاس حُسناً»(72)

 9- در گفتار بهترین مطلب و شیوه را انتخاب کنیم. «یقولوا الّتی هیَ اَحسن»(73)

 10- در گفتار هیچ گونه لغو و باطلی در کار نباشد. «اِجتَنِبوا قَول الزّور»(74) و «عن اللَّغو مُعرضون»(75)

 نمونه ها

 چون این آیه از افراد با ادبی که نزد رسول خدا صلی الله علیه وآله صدای خود را پایین آورده اند ستایش کرده و برای آنان مغفرت و اجر بزرگ مقرّر کرده است، به دو نمونه از ادب و بی ادبی که در قرآن آمده است اشاره می کنیم:

 1- همین که حضرت آدم و همسرش بر خلاف نهی الهی از درخت ممنوعه خوردند و مورد توبیخ قرار گرفتند، شرمنده شده و توبه و عذر خواهی کردند، خداوند نیز توبه آنان را پذیرفت. این عذر خواهی یک ادب بود که آدم و همسرش را نجات داد.

 در کربلا حُر نیز نسبت به امام حسین علیه السلام ادب کرد و با اینکه ابتدا از طرفداران یزید بود، ولی در نماز جماعت به امام حسین علیه السلام اقتدا کرد و گفت: چون مادر تو زهراعلیها السلام می باشد، من به تو احترام می گذارم! شاید همین ادب، سبب خوش عاقبتی او شده باشد.

 2- ابلیس به آدم سجده نکرد و مورد سرزنش قرار گرفت، او به جای عذرخواهی و توبه، بی ادبی کرد و گفت: من نباید به او سجده کنم، نژاد من از آتش و بر نژاد خاکی برتری دارد. او در حقیقت فرمان خدا را نابجا پنداشت و به خاطر همین بی ادبی، برای همیشه مورد لعنت همه قرار گرفت.

امتیاز پاداش های الهی

 پاداش های مردم، کوتاه مدّت، کوچک، سطحی، همراه با منّت و سایر آفات است. بگذریم که غیر خداوند (همسر، فرزند، شریک، دوست، حکومت و دیگران) بسیاری از کارهای ما را نمی دانند تا اجری دهند. گاهی به خاطر حسادت می دانند، ولی نادیده می گیرند، گاهی به خاطر بخل پاداش نمی دهند و گاهی نیز به خاطر ناتوانی، چیزی ندارند تا پاداش دهند.

 غیر خدا هر کس که باشد، کارهای کم و معیوب را از انسان نمی پذیرد، بگذریم که پاداش های مردمی در یک کف زدن، سوت کشیدن، صلوات فرستادن و... خلاصه می شود.

 امّا خداوند هم کار کم را می پذیرد؛ «فَمَن یَعمَل مِثقالَ ذَرّةٍ خَیراً یَرَه» هم کار معیوب را؛ چنانکه در دعای تعقیبات نماز می خوانیم: پروردگارا! اگر در رکوع و سجود نماز من نقصی بود، نمازم را با همان نقص ها پذیرا باش!

 خداوند عیب ها را می پوشاند و خوبی ها را نشان می دهد. «یا مَن اَظهر الجَمیل و سَتر القبیح»

 خداوند به بهشت جاودان می خرد و دیگران کار ما رابه احساسات زود گذر.

 همانا کسانی که از پشت حجره ها تو را می خوانند، اکثرشان تعقّل نمی کنند.

 «وَلَوْ أَنَّهُمْ صَبَرُواْ حَتَّی تَخْرُجَ إِلَیْهِمْ لَکَانَ خَیْراً لَّهُمْ وَاللَّهُ غَفُورٌ رَّحِیمٌ» (5)

 و اگر آنان صبر کنند تا تو به سوی آنان خارج شوی، قطعاً برایشان بهتر است و خداوند بخشنده مهربان است.

 نکته ها:

 گرچه مسئله صدا زدن پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله از پشت حجرات امروز دیگر مطرح نیست، ولی درس و قانونی که از این ماجرا به دست می آید، برای ما کارساز است. چنانکه در تفسیر روح المعانی می خوانیم که ابن عباس به خانه استادش می رفت، ولی درِ خانه را نمی زد تا خود استاد بیرون بیاید. از او پرسیدند: چرا در نمی زنی؟ گفت: «و لو انّهم صَبَروا حتّی تَخرُجَ الیهم لَکان خَیراً لَهم» یعنی اگر مردم

صبر کنند تا تو از خانه خارج شوی برای آنان بهتر است.

 مشاهده می کنیم که چگونه ابن عباس از آیه ای که در شأن پیامبر است، برای همه تاریخ درس می گیرد!

 آری، کسی نگوید امروز که ابولهب نیست، جمله «تَبّت یَدا اَبی لهب...» چه معنایی دارد؟ زیرا آیه نام فردی را می برد، ولی هدف تفکّرات و اعمال آن فرد است. ابولهب فردی کافر و کارشکن بود و اگر امروز می گوییم: «تَبّت یَدا ابی لهب» یعنی بریده باد دست کسانی که نسبت به مسلمین سوء قصد دارند و نسبت به رهبران الهی کارشکنی می کنند!

 تعداد حجره های خانه پیامبر صلی الله علیه وآله نه عدد که از شاخه های خرما و بر درب هر یک پرده ای از موی بز بود و طول هر اتاق، ده ذراع (تقریباً پنج متر) و ارتفاع آن هفت تا هشت ذراع (تقربیاً چهار متر) بود. این اتاق ها در زمان ولیدبن عبدالملک خراب و جزو مسجد قرار داده شد. روز خراب کردن، صدای گریه ها بلند شد و سعیدبن مسیب می گفت: دوست داشتم این حجره ها به حال خود باقی می بود تا مردم جهان

این سادگی را ببینند و عبرت بگیرند!(76)

 پیام ها:

 1- به شأن افراد توجّه کنیم. (فریاد در کوچه، ایجاد فشار روانی، پیامبر را در رو درواسی قرار دادن و تحمیل خواسته های خود بر آن حضرت، در شأن آن بزرگوار نیست) «یُنادونک من وراءِ الحجرات»

 2- با یک حرکت بی ادبانه نباید مردم را بی عقل دانست.

 گروهی که همواره پشت اتاق های پیامبر با فریاد خواهان خارج شدن حضرت بودند، بی عقلند. «ینادونک» (فعل مضارع نشانه استمرار است)

 3- حساب فریاد افرادی که بر اساس عادت بلند سخن می گویند، (نه بر اساس اهانت و تحقیر)، از افراد بی ادب و مغرِض جداست. «اکثرهم لایعقلون» (مثلاً گاهی والدین نام فرزند خود را ساده

می برند، امّا قصد سوء ندارند، حساب آنان از کسانی که براساس بی ادبی نام را ساده می برند جداست)

 4- فریاد در کوچه و بی ادبی نسبت به رهبر آسمانی، نشانه بی عقلی است. «ینادونک... لایعقلون»

 5 - هرکس عقلش بیشتر است، ادبش بیشتر است. «الّذین ینادونک... اکثرهم لایعقلون» حضرت علی علیه السلام می فرماید: «لا عَقلَ لِمَن لا أدبَ له» کسی که ادب ندارد، در واقع عقل ندارد.⁽¹⁾

آیه 6

تفسیر سوره حجرات » آیه 6

 «یَأَیُّهَا الَّذِینَ ءَامَنُواْ إِن جَآءَکُمْ فَاسِقٌ بِنَبِإِ فَتَبَیَّنُواْ أَن تُصِیبُواْ قَوْماً بِجَهَلَةٍ فَتُصْبِحُواْ عَلَی مَا فَعَلْتُمْ نَدِمِینَ» (6)

 ای کسانی که ایمان آورده اید! اگر فاسقی برای شما خبری آورد فوری تحقیق کنید، مبادا (بخاطر زودباوری وشتابزدگی تصمیم بگیرید و) ناآگاهانه به قومی آسیب رسانید، سپس از کرده خود پشیمان شوید.

 نکته ها:

 سؤال: در این آیه دستور تحقیق و بررسی آمده است، ولی در آیه 12 همین سوره، تجسّس در امور مردم حرام شده است، آیا می شود هم تجسّس حرام باشد و هم بررسی واجب؟

 6- یکی از راههای اصلاح و تربیت، انتقاد و توبیخ خلافکار است. «الّذین ینادونک... اکثرهم لایعقلون»

 7- آنجا که عمل خلافی تکرار شد، توبیخ لازم است. «ینادونک... لایعقلون»

 8 - به برنامه ها و اوقات فراغت دیگران احترام بگذاریم. پیامبر اسلام نیز به آرامش و استراحت و رسیدگی به خانواده نیاز دارد و نباید مردم هر لحظه مزاحم او شوند. «لو انّهم صبروا...» (مزاحمت و توقّع بی جا و ایجاد فشار و هیجان، ممنوع)

 9- صبر نشانه ادب است. «صبروا حتّی تخرج»

 10- در ملاقات مردم با رهبری، اختیار و زمان نبدی به دست رهبر است. «حتّی تخرج الیهم»

 11- پیامبراکرم صلی الله علیه وآله زمان هایی را برای ملاقات با مردم قرار داده بود و نیازی به فریاد از کوچه نبود. «حتّی تخرج الیهم»

 12- در برابر افراد بی ادب و بی خرد، از باب رحمت، گذشت و مهربانی وارد شویم و آنان را مأیوس نکنیم. خداوند ضمن سرزنش کسانی که با فریاد پیامبر را صدا می زدند، صبر، مغفرت و رحمت خود را مطرح می کند تا یکسره مأیوس نشوند وفرصت تغییر رویّه داشته باشند. «لو انّهم صبروا... واللّه غفور رحیم»

 پاسخ: آنجا که تجسّس حرام است، درباره رفتار شخصیِ مردم است که ربطی به زندگی اجتماعی ندارد، ولی آنجا که بررسی واجب است، موردی است که به جامعه مربوط است ومی خواهیم بر اساس آن، اقدام و عملی انجام دهیم که اگر به خاطر احترام فرد، تحقیق و بررسی نکنیم ممکن است امّتی در معرض فتنه و آشوب قرار گیرند.

 پیام ها:

 از این آیه درس های مهمی می توان گرفت که ما به بعضی از آنها اشاره می کنیم:

 1- به هر کس دستوری می دهید، نام او را با احترام ببرید. «یا ایّها الّذین آمنوا...»

 2- همه اصحاب پیامبر عادل نبوده اند، بلکه در میان آنان افراد فاسق و منافق نیز بوده اند.«ان جاءکم فاسق»

 3- افشاگری و رسوا کردن افرادی که کارشان سبب فتنه است، مانعی ندارد. «ان جاءکم فاسق» (با توجّه به اینکه مراد از فاسق، ولیدبن عقبه است.)

 4- اسلام، اصل در زندگی را اعتماد به مردم می داند، امّا حساب کسی که فسق او بر همه روشن شد، از افراد عادّی جداست. «ان جاءکم فاسق»

 5 - زمینه حوادث دو چیز است: تلاش فاسق، زود باوری مؤمن. «آمنوا ان جائکم فاسق...»

 6- گرچه ما باید به سراغ خبر گرفتن از فاسق نرویم، ولی آنان درصددند که به سراغ ما بیایند و اخبار نادرستی را بازگو کنند. «جائکم...»

 7- هر خبری نیاز به تحقیق ندارد. (زیرا «نبأ» به خبر مهم و مفید گفته می شود که باید بررسی شود)

 8 - ایمان با خوش باوری سازگار نیست. «آمنوا...فتبیّنوا»

 9- تحقیق و بررسی را به تأخیر نیندازید. «فَتبیّنوا» (حرف (فاء) نشانه اقدام سریع است)

 10- جامعه اسلامی در معرض هرگونه تهاجم خبری است و مردم باید هوشیار و اهل تحقیق باشند. «ان جائکم... فتبیّنوا»

 11- چون گاهی فاسق راست می گوید، بنابراین نباید همه جا سخن او را تکذیب کرد، بلکه باید تحقیق شود. «فتبیّنوا»

 12- درمان مفاسد و ناهنجاری های اجتماعی، هوشیاری امّت اسلامی است. «فتبیّنوا»

 13- با تحقیق و بررسی، فاسقان را متنبّه کنیم و نگذاریم میدان دار جامعه اسلامی باشند و عرصه را بر آنان تنگ نماییم. «فتبیّنوا ان تصیبوا قوماً»

 14- در مدیریّت، باید علاج واقعه را قبل از وقوع انجام داد. ابتدا تحقیق، سپس اقدام کنیم. «فتبیّنوا ان تصیبوا»