جلسه 1398/06/25

بسم الله الرحمن الرحیم



حكم سه طلاقه كردن همسر در مجلس واحد

موضوع: حکم سه طلاقه کردن همسر در مجلس واحد
بحث مسا در باره سه طلاقه کردن زن در مجلس واحد است، اهل سنت می گویند سه طلاق در مجلس واحد با هر عبارتی که باشد صحیح است، اما ما می خواهیم از آیه کریمه استفاده کنیم که سه طلاق در مجلس واحد صحیح نیست، اولین آیه را در جلسه گذشته خواندیم که می فرمود: « «الطَّلاَقُ مَرَّتَانِ» در لغت عرب مرّتان این است که مرّةً بعد مرّة، با این وجود چطور اهل سنت می گویند سه طلاق کردن را در مجلس واحد صحیح می دانند؟
علاوه براین، باید ببینیم که آیا در فقه ممکن است، کسی که وظیفه اش سه تاست، با یک کلمه آن را درست کنند، مثلاً کسی که وظیفه اش سه طلاق دادن است، با یک جمله:« أنت طالق ثلاثاً» آن را سه طلاق حساب کند؟
من در فقه مواردی را دارم که باید دانه دانه و تک تک باید گفته بشود، یعنی با یکبار گفتن درست نمی شوند:
الف؛ مورد اول لعان است، اگر کسی زنش را متهم به زنا کند، طرفین (زن و شوهر) می توانند ملاعنه کنند، یعنی چهار بار باید مرد بگوید که من صادق هستم، زن نیز چهار بار شهادت بدهد که شوهرم دروغ می گوید و درگفتار خود کاذب است، در اینجا مرد نمی تواند با یک جمله، چهار شهادت را انشاء کند، یعنی نمی تواند بگوید: «أشهد» بر اینکه من صادق هستم أربع مرّات، بلکه باید چهار مرتبه را یکی پس از دیگری بگوید، زن نیز حق ندارد که شهادت می دهم اربعاً مرّات که شوهرم دروغ می گوید، بلکه باید شهادت ها را یکی پس از دیگری قرار بدهد، یعنی زن هم حق ندارد که چهار شهادت را با یک جمله ادا کند و بگوید: من شهادت می دهم اربعة مرّات که شوهرم دروغ می گوید، بلکه باید چهار مرتبه را تکرار کند، با اربعة مرّات درست نمی شود. مرد باید چهار مربته شهادت بدهد به صدق خودش، زن نیز باید چهار مرتبه به صدق خودش و کذب شوهرش شهادت بدهد.
خلاصه اینکه: هیچ فقیهی نفرموده است که به جای چهار مرتبه، می تواند بگوید:« اربعة مرّات»، بلکه باید چهار مرتبه را جدا جدا و دانه دانه و پس از دیگری بگوید.
ب؛ در فصول «أذان» نیز همین گونه است، در فصول أذان هم باید جناب مکبِّر تکبیر های أذان را جدا جدا و دانه دانه بگوید، یعنی نمی تواند هر چهار تکبیر أذان را با جمله: «الله أکبر أربعة مرّات» ادا کند و تمام نماید.
ج؛ مورد سوم قسامه است، گاهی از اوقات مقتولی است، اما ورثه شاهد بر اینکه چه کسی را او را به قتل رسانده، ندارد، اما تهمتی در میان است، پنجاه بار باید ورثه مقتول قسم بخورند که فلان شخص قاتل است، پنجاه مرتبه را باید یکی پس از دیگری بگوید، یعنی نمی تواند پنجاه قسم را با یک جمله:« نقسم خمسین مرّة أنّ هذا الشخص قاتل» ادا کنند، نه تنها خودش باید این قسم ها را بخورد، بلکه کسانی که همراه او (از بستگان پدری مقتول) هستند، باید این پنجاه قسم را بخورند.
ج؛ مورد سوم در رمی جمرات است، در جمرات، نیز جایز نیست که هفت سنگ را یک مرتبه پرتاب کند و بزند، بلکه باید جمرة بعد جمرة باشد، یعنی هفت سنگ را یکی پس از دیگری بزنند..
د؛ مورد دیگر اینکه در اول نماز هفت تا تکبیر مستحب است، انسان نمی تواند آن هفت تکبیر را یک مرتبه بگوید، مثلاً بگوید:« الله أکبر سبعة مرّات».
به اینها می گویند: اشباه و نظائر، فقیه آن است که در فقه آنچنان مهارت داشته باشد که در مواردی از اشباه و نظائر کمک بگیرد، چنانچه ما در این بحث خود از اشباه و نظائر کمک گرفتیم و گفتیم یک مرتبه کافی نیست.
سوالممکن است کسی بگوید این اشکال شما در جایی وارد است که سه طلاق را با یک جمله إنشاء کند، درست نیست، اما اگر سه مرتبه بگوید:« أنت طالق»، باز بگوید:« أنت طالق»، بار سوم نیز بگوید:« أنت طالق»، چرا این درست نباشد؟
جوابجوابش این است که این هم بی وجه است، چون با یکبار گفتن، زن مطلقه می شود، دیگر برای طلاق دوم موضوع باقی نمی ماند، چون « المطلقة لا تطلّق»، مرحوم شیخ محمد حسین اصفهانی، در صیغه نکاح، یک مرتبه بیشتر نمی خواند، بر خلاف ما که چند بار می خوانیم.
تا اینجا یک آیه برای بطلان سه طلاق در مجلس واحد پیدا کردیم که عبارت باشد از: « «الطَّلاَقُ مَرَّتَانِ ...»
الآیة الثانیة:«وَ إِذَا طَلَّقْتُمُ النِّسَاءَ فَبَلَغْنَ أَجَلَهُنَ فَأَمْسِکُوهُنَ بِمَعْرُوفٍ أَوْ سَرِّحُوهُنَ بِمَعْرُوفٍ وَ لاَ تُمْسِکُوهُنَ ضِرَاراً لِتَعْتَدُوا وَ مَنْ يَفْعَلْ ذٰلِکَ فَقَدْ ظَلَمَ نَفْسَهُ وَ لاَ تَتَّخِذُوا آيَاتِ اللَّهِ هُزُواً وَ اذْکُرُوا نِعْمَةَ اللَّهِ عَلَيْکُمْ وَ مَا أَنْزَلَ عَلَيْکُمْ مِنَ الْکِتَابِ وَ الْحِکْمَةِ يَعِظُکُمْ بِهِ وَ اتَّقُوا اللَّهَ وَ اعْلَمُوا أَنَ اللَّهَ بِکُلِ شَيْ ءٍ عَلِيمٌ»[1]

ترجمه: و هنگامی که زنان را طلاق دادید، و به آخرین روزهای «عدّه» رسیدند، یا به طرز صحیحی آنها را نگاه دارید (و آشتی کنید)، و یا به طرز پسندیده ای آنها را رها سازید! و هیچ گاه به خاطر زیان رساندن و تعدّی کردن، آنها را نگاه ندارید! و کسی که چنین کند، به خویشتن ستم کرده است. (و با این اعمال، و سوء استفاده از قوانین الهی،) آیات خدا را به استهزا نگیرید! و به یاد بیاورید نعمت خدا را بر خود، و کتاب آسمانی و علم و دانشی که بر شما نازل کرده، و شما را با آن، پند می دهد! و از خدا بپرهیزید! و بدانید خداوند از هر چیزی آگاه است (و از نیات کسانی که از قوانین او، سوء استفاده می کنند، با خبر است)!
معنای مفردات آیه1:«بَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ»: به انقضاء عدّه خود نزدیک شدند.
2: «أَجَل»: مدّت. در اینجا مراد سپری شدن آخرین روزهای عدّه است.
3: «سَرِّحُوهُنَّ»: آنان را رها سازید. آنان را طلاق دهید.
4: «ضِرَاراً»: زیان رساندن. مفعولٌ له است.
5: «هُزُواً»: بازیچه. مسخره. مصدری است به معنی اسم مفعول، یعنی مَهْزُوء. مفعول دوم (لا تَتَّخِذُوا) است.
6: «الْحِکْمَة»: گفتار یا کردار درست و بجا. عطف صفت بر موصوف است.
«فَبَلَغْنَ أَجَلَهُنَ» اگر زنی را طلاق دادید، هنگامی که عده اش تمام می شود، باید بگوییم: فَبَلَغْنَ أَجَلَهُنَ»: أی قرب أجلّهن، چون اگر اجلش برسد و عد ه اش تمام بشود، دیگر دومی که:« فَأَمْسِکُوهُنَ» باشد معنی ندارد، جمله: «فَبَلَغْنَ أَجَلَهُنَ» به این معنی نیست که عده اش تمام بشود، بلکه: «بَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ»: أی قَرُبَ أجلهنّ، یعنی همین که می خواهد عده اش تمام بشود، مرد باید فکر کند و ببیند که اگر مصلحتش در زندگی کردن با این زن است، بگوید:« رجعت»، اگر مصلحتش نیست، رها کند، یعنی با طلاق بازی نکند، بر خلاف دوران جاهلیت که به وسیله طلاق زنان را اذیت می کردند، زن را طلاق می دادند، هنگامی که عده اش می خواست تمام بشود، می گفتند:« رجعت»، دو مرتبه طلاق می دادند، باز قبل از تمام شدن عده، می گفتند:« رجعت»، و هکذا بار سوم، این آیه می فرماید با طلاق بازی نکنید، هنگامی که زن را طلاق دادید، وقتی که می خواهد عده اش تمام بشود، هنوز عده اش تمام نشده نگاه کن که مصلحت شما در زندگی کردن با این زن است، یا مصلحت در جدا شدن از اوست، اگر مصلحت را در ماندن دیدید، بگویید:« رجعت»
اما اگر مصلحت را در جدا شدن از او دیدید، خوب رها کنید «أَوْ سَرِّحُوهُنَ بِمَعْرُوفٍ «
« وَ لاَ تُمْسِکُوهُنَ ضِرَاراً» کلمه «ضرار» به معنی آن ضرری است که از روی عناد و لجاجت باشد ، ضرار آن ضراری است که عمداً و از روی لجاجت ایجاد می کند، این آیه مبارکه شاهدش است، یعنی اگر رجوع کردید، رجوع کردن شما از روی ضرر زدن به زن نباشد که بخواهید مانند توپ فوتبال با طلاق زن بازی کنید، این آیه دلیل بر این است که کلمه « ضِرَاراً» به معنی آن ضرری است که از روی عمد و لجاجت صورت بگیرد.
«فَقَدْ ظَلَمَ نَفْسَهُ « چون عقاب و عذاب الاهی را بر عهده گرفته است، اگر زنش ا اذیت کند، مسلّماً عقاب دارد، عقاب بر عهده شوهر است.
حال باید ببینیم که این ایه چگونه دلیل بر بطلان طلاق ثلاث است، در این آیه مبارکه دو قول است، اگر سوره بقره را مطالعه کنید، در آیه 230 می فرماید: سه آ یه است، آیه اول همان است که در جلسه گذشته خواندیم « الطَّلاَقُ مَرَّتَانِ فَإِمْسَاکٌ بِمَعْرُوفٍ أَوْ تَسْرِيحٌ بِإِحْسَانٍ».
آیه دوم:« فَإِنْ طَلَّقَها فَلا تَحِلُّ لَهُ مِنْ بَعْدُ حَتَّي تَنْکِحَ زَوْجاً غَيْرَهُ فَإِنْ طَلَّقَها فَلا جُناحَ عَلَيْهِما أَنْ يَتَراجَعا إِنْ ظَنَّا أَنْ يُقيما حُدُودَ اللَّهِ وَ تِلْکَ حُدُودُ اللَّهِ يُبَيِّنُها لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ»[2]

آیه سوم عبارت است از: «وَ إِذَا طَلَّقْتُمُ النِّسَاءَ فَبَلَغْنَ أَجَلَهُنَ فَأَمْسِکُوهُنَ بِمَعْرُوفٍ أَوْ سَرِّحُوهُنَ بِمَعْرُوفٍ وَ لاَ تُمْسِکُوهُنَ ضِرَاراً لِتَعْتَدُوا وَ مَنْ يَفْعَلْ ذٰلِکَ فَقَدْ ظَلَمَ نَفْسَهُ وَ لاَ تَتَّخِذُوا آيَاتِ اللَّهِ هُزُواً وَ اذْکُرُوا نِعْمَةَ اللَّهِ عَلَيْکُمْ وَ مَا أَنْزَلَ عَلَيْکُمْ مِنَ الْکِتَابِ وَ الْحِکْمَةِ يَعِظُکُمْ بِهِ وَ اتَّقُوا اللَّهَ وَ اعْلَمُوا أَنَ اللَّهَ بِکُلِ شَيْ ءٍ عَلِيمٌ»
آیا این آیه مبارکه، بر می گردد به آ یه اول، یا بر می گردد به آیه دوم؟ تفاوتش در چیه؟ آیا این آیه ای که من الآن خواندم، دنباله آیه ای است که در جلسه گذشته خواندیم، یعنی دنباله آیه: « الطَّلاَقُ مَرَّتَانِ فَإِمْسَاکٌ بِمَعْرُوفٍ أَوْ تَسْرِيحٌ بِإِحْسَانٍ» است و به آنجا بر می گردد، یا اینکه به این آیه بر می گردد که می گوید: « فَإِنْ طَلَّقَها فَلا تَحِلُّ لَهُ مِنْ بَعْدُ حَتَّي تَنْکِحَ زَوْجاً»؟
اگر به اولی بر گردد، آیه مبارکه هر طلاق را می گیرد، یعنی در هر طلاقی باید شوهر حواس خود را جمع کند، یعنی یا زن را نگهدارد یا رها کند، اگر بگوییم که این آیه مبارکه، به آیه : « الطَّلاَقُ مَرَّتَانِ فَإِمْسَاکٌ بِمَعْرُوفٍ أَوْ تَسْرِيحٌ بِإِحْسَانٍ» بر می گردد، این هر طلاق را می گیرد، اما اگر بر گردد به آیه: « فَإِنْ طَلَّقَها فَلا تَحِلُّ لَهُ مِنْ بَعْدُ حَتَّي تَنْکِحَ زَوْجاً غَيْرَهُ» بعد از طلاق دوم را می گیرد، یعنی طلاق اول را نمی گیرد.
«علی ای حال» خواه به آیه اول بر گردد که مفهومش این است که بعد از هر طلاق، باید حواس خود را جمع کند یا زن را نگهدارد و یا رها کند، خواه به آیه دومی بر گردد که اگر دو طلاق دادی، حواست جمع باشد یا نگهدارد یا رها کن، چون اگر نگهداری و بار سوم طلاق بدهی، برای شما حرمت ابدی پیدا خواهد کرد.
چطور این آیه دلیل بر بطلان سه طلاق است، خواه به اولی بر گردد که هر طلاق را می گیرد، و خواه بر گردد به دومی که بعد از دو طلاق را می گیرد؟ چون قرآن می فرماید بعد از هر طلاق، شوهر باید یکی از دوکار را انجام بدهد:
الف؛ »فَإِمْسَاکٌ بِمَعْرُوفٍ «
ب؛ أَوْ تَسْرِيحٌ بِإِحْسَانٍ»
و این در جایی است که طلاق ها از هم جدا باشند، و الا اگر انسان سه طلاق را یکجا بدهد و بگوید:« أنت طالق ثلاثاً»، عمل به آ یه نکرده است، از آیه استفاده می کنیم که سه طلاق باطل است.
بنابراین، آیه دوم می گوید بعد از هر طلاق، شوهر باید یکی از دو کار را انجام بدهد:
الف؛ »فَإِمْسَاکٌ بِمَعْرُوفٍ «
ب؛ أَوْ تَسْرِيحٌ بِإِحْسَانٍ»
ا اگر واقعاً وظیفه و تکلیفش این است، پس باید طلاق ها را از هم جدا کند و الا اگر همه طلاق ها را یکجا بدهد، امساک بمعروف أو تسریح باحسان نشده است.
 
التفسیرإنّ هذه الآیة و إن وقعت بعد التطلیقة الثالثة، لکن کثیراً من المفسّرین قالوا بأنّها ترجع إلی الآیة الأولی، أی قوله سبحانه: « الطَّلاَقُ مَرَّتَانِ» فإنّه سبحانه یأمر بأنّ المطلِّق إذا قرب أجل المرأة و لم یبق من العدّة إلّا زمن القلیل، أن یختار أحد الأمرین:
1: إ ما أن یمسک بمعروف، أی یرجع من الطلاق و یأخذها بعنوان أنّها زوجته.
2: أو یترک حتّی تخرج من العدّة، کما یقول: أَوْ تَسْرِيحٌ بِإِحْسَانٍ» فعندئذ فالآیة تکون دلیلاً علی بطلان الطلاق الثلاث مرّة واحدة، و ذلک لأنّ معناها أنّ کلّ مرّة من المرّتین یجب أن یتّبعها أحد الأمرین:
الف؛ »فَإِمْسَاکٌ بِمَعْرُوفٍ «
ب؛ أَوْ تَسْرِيحٌ بِإِحْسَانٍ»
الطلاق الثلاث مرّة واحدة فاقد لهذا، و نحو ذلک إذا قلنا برجوع الآیة إلی من طلّق مرّتین و الحکم هنا أیضاً نفس الحکم السابق.
قال ابن کثیر:« أی إذا طلّقها واحدة أو إثنتین، فأنت مخیّر فیها مادمت عدّتها باقیة بین أن تردّها إلیک ناویاً الإصلاح بها و الإحسان إلیها، و بین أن تترکها حتّی تنقضی عدّتها، فتبین منک و تطلّق سراحها محسناً إلیها، لا تظلمها من حقّها شیئاً و لا تضارّ بها»[3]

و أین هذا من الطلاق ثلاثاً بلا تخلّل واحد من الأمرین: الإمساک أو ترکها حتی ینقضی أجلها، سواء طلّقها بلفظ: أنت طالق، أو: أنت طالق، أنت طالق، أنت طالق؟!
لزوم الاعتداد بعد کلّ تطلیقةالآیة الماضیةما تا اینجا دو آیه پیدا کردیم بر بطلان سه طلاق در مجلس واحد:
آیه اول: « الطَّلاَقُ مَرَّتَانِ فَإِمْسَاکٌ بِمَعْرُوفٍ أَوْ تَسْرِيحٌ بِإِحْسَانٍ».
آیه دوم: «وَ إِذَا طَلَّقْتُمُ النِّسَاءَ فَبَلَغْنَ أَجَلَهُنَ فَأَمْسِکُوهُنَ بِمَعْرُوفٍ أَوْ سَرِّحُوهُنَ بِمَعْرُوفٍ «.
آ یه سوم: آیه سوم عبارت بود از: « يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ إِذَا طَلَّقْتُمُ النِّسَاءَ فَطَلِّقُوهُنَّ لِعِدَّتِهِنَّ»،که گفتیم این دو معنی دارد، گاهی گفتیم که حرف « لام» به معنی «فی» است، و گاهی گفتیم که حرف «لام» به معنی غایت است که بحثش گذشت. این آیه مبارکه نیز دلیل بر بطلان سه طلاق است. چرا؟ به جهت اینکه طلاق بخاطر عده نگهداشتن است، ولی طلاق اول و هکذ ا طلاق دوم شما فاقد عده است و هکذا طلاق سوم، آیه مبارکه می گوید باید طلاق بخاطر یکی از دو امر باشد:
1: إمّا فی زمان یصلح للاعتداد.
2: أو لغایة اعتدادهنّ.
شما که می گویید:« أنت طالق»، دو مرتبه می گویید: «أنت طالق»، طالق اول برای عده نشد، چون قبل از عده، دو مرتبه طلاق دادید، طلاق دوم را هم قبل از آنکه عده را نگهدارد، طلاق دادید.
بنابراین، آن آیه مبارکه نیز دلیل بر این است که سه طلاق باید درکنار هم باطل است، پس ما از آیات ثلاث، بطلان طلاق ثلاث در مجلس واحد را استفاده کردیم.
بحث تاریخیتا اینجا بحث ما بحث قرآنی بود، الآن می خواهیم مسأله را از نظر تاریخی بررسی کنیم، یعنی چگونه شد که با این آیات روشن، اهل سنت سه طلاق را تصویب کردند، با اینکه اگر کسی در این سه آیه خوب دقت و تامل کند، دلالت بر بطلان سه طلاق دارد؟
معلوم می شود که که در زمان رسول اکرم (صلّی الله علیه و آله) و در زمان جاهلیت، این مسأله بوده، یعنی بعضی از افراد زن خود را سه طلاقه می کرده اند، رسول اکرم فرمود سه طلاق، یک طلاق حساب می شود، گویا عبد الله بن عمر بن خطاب هم زنش را طلاقه کرده بود، حضرت فرمود یک طلاق حساب می شود، زمان ابوبکر هم سه طلاق، یک طلاق حساب می شد، زمان عمر بن خطاب هم تا شش سال اول خلافتش سه طلاق، همان یک طلاق حساب بود، اما بعد از سال هفتم، ایشان تصمیم گرفت که هر کسی زنش را طلاقه کند، امضا نماید و آن را سه طلاقه حساب نماید.
عمر بن خطاب می گفت:« کان للناس أناة»، أناة: به معنی عدم عجله است، مردم دارای چنین موقعیتی بودند که عجله در طلاق نکنند، حالا که از این «أناة» استفاده نمی کنند، یعنی دل شان می خواهد که تند تند طلاق بدهند، من هم آن را امضا می کنم و می گویم که سه طلاق، سه طلاق حساب می شود (نه یک طلاق)، کان للناس أناة، یعنی مهلتی داشتند و عجله نکنند، حالا که با دست خود شان می خواهند، این سم را بخورند، ما هم این سم را امضا می کنیم که بخورند.
1: روی مسلم عن طاووس، عن ابن عباس، قال:« کان الطلاق علی عهد رسول الله (صلّی الله علیه و آله) و أبی بکر سنتین من خلافة عمر: طلاق الثلاث واحدة، فقال عمر بن الخطاب: إنّ الناس قد استعجلوا فی أمر قد کانت لهم فیه أناة- أناة، یعنی مهلت - فلو أمضیناه علیهم، فأمضاه علیهم»[4]

2: و روی مسلم عن ابن طاووس عن أبیه، أنّ أبا الصهباء- ابا صهبا، شاگرد ابن عباس است - قال لابن عباس:« أتعلم إنّما کانت الثلاث تجعل واحدة علی عهد النبی (ص) و أبی بکر و ثلاثاً من خلافة عمر؟ فقال:نعم»[5]

3: روی مسلم عن طاووس أیضاً أنّ أبا الصهباء، قال لابن عباس:« هات من هناتک – هنات، شر و فساد را می گویند، هات، یعنی بیاور از آن شرور و فسادی که در زندگی رخ داده، کلمه «هنات» به معنی شر و فساد است-، هاتِ، بیاور،- ألم یکن الطلاق الثلاث علی عهد رسول الله ص و أبی بکر واحد؟ قال:« قد کان ذلک، فلمّا کان فی عهد عمر تتایع الناس فی الطلاق – تتایع، یعنی دنبال شر رفتن، اگر کسی مرتّب دنبال شر برود، می گویند: تتایع - « تَتایعَ» فأجازه علیهم»[6]

4: روی البیهقی قال:« کان أبو الصهباء کثیر السؤال لابن عباس، قال: أما علمت أنّ الرّجل کان إذا طلّق امرأته ثلاثاً قبل أن یدخل بها جعلوها واحدة علی عهد النبیّ ص و أبی بکر و صدراً من إمارة عمر، فلمّا رأی الناس قد تتایعوا فیها، قال: أجیزوهنّ علیهم»[7]

5: أخرج الطحاوی من طریق ابن عباس أنّه قال: لمّا کان زمن عمر، قال:« یا أیّها الناس قد کان لکم فی الطلاق أناة و إنّه من تعجّل أناة الله فی الطلاق ألزمناه إیّاه»[8]

6: عن طاووس قال: قال عمر بن الخطاب:« قد کان لکم فی الطلاق أناة فاستعجلتم أناتکم، و قد أجزنا علیکم ما استعجلتم من ذلک»[9]

7: عن الحسن: أنّ عمر بن الخطاب کتب إلی أبی موسی الأشعری:« لقد هممت أن أجعل إ ذا طلّق الرّجل امرأته ثلاثاً فی مجلس أن أجعلها واحدة، و لکنّ أقواماً جعلوا علی أنفسهم، فألزِم کلّ نفس ما ألزمه نفسه؟ من قال لأمرأته: أنت علیّ حرام، فهی حرام، و من قال لأمرأته: أنت بائنة، فهی بائنة، و من قال: أنت طالق ثلاثاً، فهی ثلاث»[10]

 

[1] بقره/سوره2، آیه231.

[2] بقره/سوره2، آیه230.

[3] تفسیر ابن کثیر، ابن کثیر، ج1، ص53.

[4] صحیح مسلم، مسلم، ج2، ص1099.

[5] صحیح مسلم، مسلم، ج2، ص1099.

[6] صحیح مسلم، مسلم، ج2، ص1099.

[7] سنن بیهقی، البیهقي، ج7، ص544.

[8] عمدة القاری، العيني، بدر الدين، ج20، ص233.

[9] کنزل العمال، المتقي الهندي، ج9، ص676، برقم27943.

[10] کنزل العمال، المتقي الهندي، ج9، ص676، برقم27944.