مشخصات کتاب

سرشناسه:قرائتی، محسن، 1324 -

عنوان و نام پدیدآور:پرتوی از اسرار نماز/ تالیف محسن قرائتی؛ تدوین جواد محدثی.

مشخصات نشر:تهران: ستاد اقامه نماز، 1374.

مشخصات ظاهری:251 ص.

شابک:2950 ریال (چاپ دهم) ؛ 2200 ریال (چاپ پانزدهم) ؛ 4500 ریال : چاپ هفدهم : 964-6268-54-4 ؛ 4500 ریال (چاپ هجدهم) ؛ 6000 ریال (چاپ بیستم) ؛ 6000 ریال (چاپ بیست و یکم)

یادداشت:کتاب حاضر در سال 1371 توسط طرح اقامه نماز نیز منتشر گردیده است.

یادداشت:چاپ دهم: زمستان :1372.

یادداشت:چاپ پانزدهم: زمستان 1374.

یادداشت:چاپ هفدهم: 1378.

یادداشت:چاپ هجدهم: زمستان 1379.

یادداشت:چاپ بیست و یکم: 1381.

یادداشت:کتابنامه به صورت زیرنویس.

موضوع:نماز

شناسه افزوده:محدثی، جواد، 1331 -، گردآورنده

شناسه افزوده:ستاد اقامه نماز

رده بندی کنگره:BP186/ق4پ4 1374

رده بندی دیویی:297/353

شماره کتابشناسی ملی:م 75-5278

اشاره

فهرست

تصویر

تصویر

تصویر

تصویر

تصویر

بسم الله الرحمن الرحیم

پیشگفتار

ارائه معارف دین اسلام، در زمینه «عقاید» و «احکام» و «اخلاق»، آن هم به زبانی روشن و متکّی به آیات و احادیث، ضرورتی است که نیاز علاقه مندان به این معارف را برآورده می سازد.

با توفیق الهی، مباحثی که تحت عنوان «درسهایی از قرآن» در طول چندین سال از تلویزیون ارائه شد، مورد استقبال امّت ما قرار گرفت و برخی از این مباحث، به صورت کتاب، تقدیم گردید. بحث های اصول دین و معاد، از این نمونه است.

پس از بحث های مربوط به اصول دین، به توصیه دوستان قرار شد که آنچه به «فروع دین» نیز مربوط می شود، چاپ و منتشر گردد. «حج» قبلاً براساس نیازی فوری تر در اختیار شما قرار گرفت. اینک «نماز» را در دست

دارید، و این، به شکرانه فرصت و زمینه ای است که به برکت خون شهیدان، فراهم آمده است.

 هر چند پیرامون نماز و سایر فروع دین، کتابها و جزوات مفید و ارزشمندی تاکنون نشر یافته، اما امید می رود این مجموعه، به خاطر نوع تدوین و سبک بحث و دسته بندی های مناسب و تکیه بر آیات و احادیث فراوان، برای عموم اهل مطالعه، به ویژه مربیان و کسانی که به شکل کلاس داری به ارائه حقایق دین می پردازند، مفید باشد و تکرار مکررّات به حساب نیاید.

 مواد اصلی که در تهیه این بحث ها مورد استفاده قرار گرفته، بطور عمده، قرآن و حدیث است و در روایات نیز، از کتب شیعه و اهل سنّت استفاده شده است.

 عمده ترین منابع مورد مطالعه، (پس از قرآن و نهج البلاغه) عبارت بوده است از: بحارالانوار، وسائل الشیعه، مستدرک، اصول کافی، من لایحضره الفقیه، غررالحکم، کنزالعمال و... که مدرک روایات در پاورقی ها آمده است.

 در تهیه این نوشته و غنای مطالب آن، از افکار سودمند و اضافات تکمیلی عزیزانی هم استفاده شده، که در همین جا از آنان سپاسگزاری می شود. آنچه نقطه قوّت و مطلوب در این کتاب است، مربوط به سخنان نورانی خدا و پیامبر و اهلبیت عصمت علیهم السلام و از برکات آن است، و اگر لغزش و کم و کاستی باشد، از ماست.

 آنچه در ترجمه آیات و احادیث آمده، نسبتاً ترجمه آزاد و گاهی همراه

با توضیح و اضافات است. ناگفته نماند محتوای این نوشته، قبلاً از سیمای جمهوری اسلامی پخش شده که با تغییرها و تکمیل هایی به رشته تحریر درآمده است.

از خداوند بزرگ، اخلاص و دوام توفیق و تأثیر سخن و نوشته می طلبیم و امیدواریم که این گام کوچک، در زمینه سازی برای گرایش به فریضه بزرگ نماز، مؤثر باشد و در سایه نظام اسلامی،

سهمی در نشر فرهنگ اسلام در سراسر جهان داشته باشیم، که این وظیفه یکایک ماست و امت بزرگ اسلامی ما، بتوانند با تکیه به هوّیت دینی و فرهنگ غنی اسلامی خویش، دژ استوار حمایت از حق، و پناه مستحکمی برای محرومان جهان باشند...

انّهُ ولیّ التوفیق.

رمضان 1410 ق / فروردین 1369 ش  

سخن ناشر

با تأسیس «مرکز فرهنگی درسهایی از قرآن» در سال 75، تألیفات حجّت الاسلام والمسلمین محسن قرائتی که به صورت پراکنده توسط ناشران محترم چاپ و منتشر می گردید، جهت تصحیح و تکمیل در اختیار این مرکز گذاشته شد و بحمداللَّه همه آنها خصوصاً مجلّدات اوّلیه «تفسیرنور» پس از بازبینی و ویراستاری در مسیر نشر قرار گرفت.

کتاب حاضر «پرتوی از اسرار نماز» نیز که بارها توسط ستاد اقامه نماز به چاپ رسیده است، از این پس توسط این مرکز منتشر می گردد.

امید که خوانندگان گرامی ما را از پیشنهادات و نظرات خود بهره مند نموده و مطالب خود را به نشانی زیر ارسال نمایند.

تهران - صندوق پستی 586 / 14185

جایگاه عبادت

اشاره

جایگاه عبادت

پیش از ورود به بحث نماز، از آنجا که «عبادت»، روح نماز است، اندکی درباره عبادت و بندگی بحث می کنیم و از معنی و فلسفه و ابعاد گوناگون آن با شما سخن می گوییم.

چرا عبادت؟

 عبادت، به معنای اظهار ذلّت، عالی ترین نوع تذلّل و کرنش در برابر خداوند است. در اهمیّت آن، همین بس که آفرینش هستی و بعثت پیامبران (عالم تکوین و تشریع) برای عبادت است. خداوند می فرماید:

 «وَمَا خَلَقْتُ الْجِنَّ وَالْإِنسَ إِلَّا لِیَعْبُدُونِ»⁽¹⁾

 هدف آفرینش هستی و جن و انس، عبادت خداوند است.

 کارنامه همه انبیاء و رسالت آنان نیز، دعوت مردم به پرستش خداوند بوده است: «وَلَقَدْ بَعَثْنَا فِی کُلِّ أُمَّةٍ رَّسُولاً أَنِ اعْبُدُواْ اللَّهَ وَاجْتَنِبُواْ الطَّغُوتَ»⁽²⁾

 پس هدف از خلقت جهان و بعثت پیامبران، عبادت خدا بوده است.

 روشن است که خدای متعال، نیازی به عبادت ما ندارد، «فَإِنَّ اللَّهَ غَنِیٌّ عَنکُمْ»⁽³⁾و سود عبادت، به خود پرستندگان برمی گردد، همچنانکه درس

خواندن شاگردان به نفع خود آنان است و سودی برای معلّم ندارد.

ریشه های عبادت

اشاره

آنچه انسان را به پرستش و بندگی خدا وا میدارد (یا باید وادار کند) اموری است، از جمله:

1ـ عظمت خدا

انسان وقتی خود را در برابر عظمت و جلال خدایی میبیند، نا خود آگاه در برابر او احساس خضوع و فرو تنی میکند. آن سان که در برابر یک دانشمند و شخصیت مهم، انسان خویشتن را کوچک و ناچیز شمرده، او را تعظیم و تکریم میکند.

2ـ احساس فقر و وابستگی

طبیعت انسان چنین است که وقتی خود را نیازمند و وابسته به کسی دید، در برابرش خضوع میکند.

وجود ما بسته به اراده خداست و در همه چیز، نیازمند به اوییم. این احساس عجز و نیاز، انسان را به پرستش خدا وا میدارد. خدایی که در نهایت کمال و بی نیازی است. در بعضی احادیث است که اگر فقر و بیماری و مرگ نبود، هرگز گردن بعضی نزد خدا خم نمیشد.

3ـ توجّه به نعمت ها

انسان، همواره در برابر برخورداری از نعمتها، زبان ستایش و بندگی دارد. یاد آوری نعمتهای بیشمار خداوند، میتواند قوی ترین انگیزه برای توجه به خدا و عبادت او باشد. در مناجاتهای امامان معصوم، معمولاً ابتدا

نعمت های خداوند، حتی قبل از تولّد انسان، به یادآورده می شود و از این راه، محبت انسان به خدا را زنده می سازد آنگاه درخواست نیاز از او می کند. خداوند هم می فرماید:

 «فَلْیَعْبُدُواْ رَبَّ هَذَا الْبَیْتِ ، الَّذِی  أَطْعَمَهُم مِّن جُوعٍ وَءَامَنَهُم مِّنْ خَوْفِ»⁽¹⁾

 مردم پروردگار این کعبه را بپرستند، او را که از گرسنگی سیرشان کرد و از ترس، ایمنشان نمود.

 در آیه ای دیگر است، پروردگارتان را بندگی کنید، چون شمارا آفرید.

4- فطرت

 پرستش، جزئی از وجود و کشش فطری انسان است. این روح پرستش، که در انسان فطری است، گاهی در مسیر صحیح قرار گرفته و انسان به «خدا پرستی» می رسد، گاهی انسان در سایه جهل یا انحراف، به پرستش سنگ و چوب و خورشید و گاو و پول و ماشین و همسر و پرستش طاغوت ها کشیده می شود.

 انبیا، برای ایجاد حسّ پرستش نیامده اند، بلکه بعثت آنان، برای هدایت این غریزه فطری به مسیر درست است.

 علی علیه السلام می فرماید: «فَبَعث اللّهُ مُحَمَّداً بِالْحقّ لِیُخرِجَ عِبادَهُ مِنْ عِبادَةِ الاَؤثان اِلی عِبادَتهِ»⁽²⁾

خداوند، محمّد ـ صلی الله علیه و آله و سلّم ـ را به حق فرستاد، تا بندگانش را از بت پرستی، به خدا پرستی دعوت کند.

بیشتر آیات مربوط به عبادت در قرآن، دعوت به توحید در عبادت میکند،

نه اصل عبادت. زیرا روح عبادت در انسان وجود دارد. مثل میل به غذا که در هر کودکی هست، ولی اگر راهنمایی نشود، به جای غذا، خاک می خورد و لذّت هم میبرد!

اگر رهبری انبیاء نباشد، مسیر این میل فطری منحرف میشود و به جای خدا، معبودهای دروغین و پوچ پرستیده میشود. آنگونه که در نبود حضرت موسی ـ علیه السّلام ـ و غیبت چهل روزهاش، مردم با اغوای سامری، به پرستش گوساله ی طلایی سامری روی آوردند.

5- نقش عبادت

 عبادت، قرار دادن همه ابعاد زندگی در مسیر خواست و رضای الهی است. اینگونه رنگ خدایی زدن به کارها، تأثیرهای مهمّی در زندگی انسان دارد که به گوشه ای از آنها اشاره می شود:

 1- باقی ساختن فانی

 انسان، و همه تلاش هایش از بین رفتنی است، امّا آنچه برای رضای خدا انجام گیرد و متعلّق به اللّه باشد، به صورت ذخیره درمی آید و باقی است. قرآن می فرماید:

 «مَا عِندَکُمْ یَنفَدُ وَمَا عِندَ اللَّهِ بَاقٍ»⁽¹⁾

 آنچه نزد شماست پایان می پذیرد و آنچه نزد خداست، ماندگار است.

 و نیز:  «کُلُّ شَیْ ءٍ هَالِکٌ إِلَّا وَجْهَهُ»⁽²⁾

 هر چیزی نابود می شود مگر آنچه وجهه و رنگ و روی الهی داشته باشد.

 2- تبدیل مادیّات به معنویات

 اگر هدف در کارها خدا باشد و انسان بتواند نیّت و انگیزه و جهت کارهایش را در مسیر خواست خدا قرار دهد و بنده او باشد، حتی کارهای مادّی از قبیل خوردن، پوشیدن، مسافرت، دیدار، کار روزانه، خانه داری، تحصیل، همه و همه، معنوی می شود. برعکس، گاهی مقدّس ترین کارها، اگر با هدف مادّی و دنیوی انجام گیرد، از ارزش می افتد. اوّلی نهایت استفاده است، دوّمی نهایت زیان.

 3- سازندگی فرد و جامعه

 عبادت و توجّه به خدا و پرستش او، چون همراه با نادیده گرفتن هوس ها و تمایلات، و تفاخر نداشتن نسبت به نژاد و لباس و زبان و زمین و شهر است و انس گرفتن با خدا و دل بستن به بی نهایت قدرت و کمال و تشکر از صاحب نعمت است، این مسائل، در ساختن فکر و زندگی فردی و اجتماعی مردم نقش دارد.

 عبادت، حرکت در مسیر مستقیم الهی است: «وَأَنِ اعْبُدُونِی هَذَا صِرَطٌ مُّسْتَقِیمٌ»⁽¹⁾

 عبادت، بار نیست، بلکه اهرم حرکت است: «وَاسْتَعِینُواْ بِالصَّبْرِ وَالصَّلَو ةِ»⁽²⁾از صبر و نماز کمک بگیرید.

 عبادت، هم انسان را به صورت فردی، از بردگی هوس ها و گناهان و شیطان نجات می دهد، و هم یک جامعه عابد، که خدارا می پرستد، از پرستش

طاغوت ها و ستمگران و ابرقدرت ها آزاد می شود. اقبال لاهوری می گوید:

 آدم از بی بصری بندگی آدم کرد

گوهری داشت ولی نذر قباد و جم کرد

 یعنی از خوی غلامی ز سگان پست تر است

من ندیدم که سگی پیش سگی سر خم کرد

 عبادت، هم «فرد ساز» است و هم جامعه ساز، فساد جوامع، بیشتر از گرایش به عبودیت و پرستش غیر خدا سرچشمه و ریشه می گیرد.

ابعادعبادت

اشاره

در فرهنگ اسلام عبادت فرا تر از نمونه هایی چون نماز و روزه است . همه ی کارهای شایسته که به نفع مردم نیز باشد ، عبادت است . به برخی از کارها که در اسلام عبادت به حساب آمده اشاره می کنیم :

1-تفکر در کار خدا

امام صادق (ع) می فرمایند :

« لَیسَتِ العِبادهُ کَثرَهَ الصلوهِ و الصَومِ إنّما العِبادَهَ التَّفَکُرُ فی أمرِالله ِ » ⁽¹⁾

عبادت ، زیاد نماز خواندن و روزه گرفتن نیست ، همانا عبادت اندیشیدن در امر خداوند است .

تفکری که انسان را به خدا نزدیک و آشنا سازد عبادت به حساب آمده است.

2- کسب و کار

رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود:

«اَلْعِبادَةُ سَبْعُونَ جُزْءً اَفْضَلُها طَلَبُ الْحَلالِ»⁽¹⁾عبادت، هفتاد بخش است، برترین آنها طلب حلال و به دنبال روزی رفتن است.

3- آموختن دانش

پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله فرمود:

«مَنْ خَرَجَ یَطْلُبُ باباً مِنَ الْعِلْمِ لِیَرُدَّ باطلاً الَی الحقِّ و ضالاً اِلَی الهُدی کانَ عَمَلهُ کعبادةِ اربعین عاماً»⁽²⁾کسی که از خانه به دنبال آموختن دانش بیرون برود، تا با آن، باطلی را ردّ کند و گمراهی را به هدایت بکشد. کار او همچون چهل سال عبادت است.

4- خدمت به مردم

روایات بسیاری است که خدمت به مردم و رسیدگی به مشکلات آنان را از بسیاری از عبادتها و حجّ مستحب، به مراتب برتر به حساب آورده است. به قول سعدی:

عبادت به جز خدمت خلق نیست *** به تسبیح و سجاده و دلق نیست

5- انتظار حکومت عدل جهانی

 پیامبر صلی الله علیه وآله فرمود: «اَفْضَلُ الْعِبادَةِ اِنْتِظارُ الْفَرَجِ»⁽³⁾انتظار فرج وگشایش (با آمدن امام زمان علیه السلام) برترین عبادت است.

 روشن است که انتظار مثبت و سازنده که زمینه سازی و تلاش برای دولت عدل مهدی علیه السلام را نیز به همراه داشته باشد.

 پس رنگ و صبغه الهی دادن به کارها، بر ارزش آنها می افزاید وآنها را عبادت وگاهی برتر از عبادت می سازد. نیّت صحیح، اکسیری است که هر فلز بی ارزش را، طلا می سازد وکارهایی که با نیّت تقرّب به خدا انجام گیرد، عبادت می شود. بااین حساب، می توان گفت ابعاد ونمونه های عبادت، قابل شمارش نیست وحتّی نگاه پر مهر به پدر ومادر، نگاه به چهره علما، نگاه به قرآن و کعبه و رهبر عادل یا برادر دینی هم عبادت است.⁽¹⁾

6- چگونه عبادت کنیم؟

اشاره

 روش عبادت را باید از قرآن و عترت آموخت. آنگونه که آدرس هر خانه را باید از صاحب خانه گرفت. آیات قرآن و احادیث معصومین، بهترین عبادت را کدام می دانند و چه اوصافی برای آن می شمارند؟ جواب را باید از قرآن و عترت دریافت. پس مروری به کلمات اولیاء دین می کنیم:

1- آگاهانه

 در حدیث است:

 «رَکْعَتانِ مِنْ عالِمٍ خَیرٌ مِن سَبْعینَ رَکْعَةً مِن جاهِلٍ»⁽²⁾دو رکعت نماز عالم، بهتر از هفتاد رکعت نماز جاهل است.

 و رسولخدا صلی الله علیه وآله فرموده است: از نماز، آن قسمتی مورد قبول است که

انسان بر اساس تعقّل و آگاهی بخواند.⁽¹⁾

 در حدیث دیگر است: «اَلْمُتِعَبَّدُ عَلی غَیرِ فِقْهٍ کَحِمار الطّاحُونِة»⁽²⁾

 عابدی که از روی فهم ودرک عبادت نکند، همچون الاغ آسیاب حرکت می کند ولی در جا می زند وپیش نمی رود.

 نماز آگاهانه آنست که انسان بداند چه می کند، چه می گوید، با که صحبت می کند، حضور قلب و توجّه به خدا داشته باشد. پیامبر صلی الله علیه وآله فرمود: دو رکعت نماز با توجّه، از شب زنده داری غافلانه بهتر است.⁽³⁾

 قرآن می فرماید: «لَا تَقْرَبُواْ الصَّلَو ةَ وَأَنْتُمْ سُکَرَی حَتَّی تَعْلَمُواْ مَا تَقُولُونَ»⁽⁴⁾در حال مستی سراغ نماز نروید، تا بدانید که چه می گویید.

 امام صادق علیه السلام می فرماید:

 هر که دو رکعت نماز بخواند و بداند با که سخن می گوید و چه می گوید، گناهانش بخشیده می شود.⁽⁵⁾

2- عاشقانه

 آنگونه که بیمار، از غذای لذیذ، لذّت نمی برد، عبادت کنندگان بی شوق هم، لذّتی از پرستش نمی برند. عبادت باید همراه محبت و عشق و نشاط و لذّت باشد، نه همراه کسالت و بیحالی و افسرده دلی.

 نشاط در عبادت، امتیازی است که انسانهای شیفته دل از آن برخوردارند. زمینه آن را هم باید با معرفت و توجّه بدست آورد. عبادت زوری و تحمیلی،

بی نتیجه است.

 امام صادق علیه السلام فرمود:

 «لا تُکْرِهُوا اِلی اَنْفُسِکُم الْعِبادَة»⁽¹⁾عبادت را به خودتان تحمیل نکنید.

 آنگونه که برای دیدار یک شخصیت محبوب و بزرگ، نشاط و شوق می یابیم، برای دیدار با خدا و پرستش در آستان او هم باید قلبی مشتاق و با نشاط بیابیم. اولیاء دین و معصومین علیهم السلام چنان شیفته لحظه دیدار با خدا بودند و چنان عاشقانه نماز و عبادت داشتند که شگفت آور است (به نمونه هایی در بحث های بعد اشاره می شود).

3- خالصانه

 گوهر خلوص، به عبادت ها ارزش و اعتبار می بخشد و عبادتی که خالص برای خدا نباشد و ریا، نفاق و شهرت طلبی و عوام فریبی باشد، فاقد ارزش است و نزد خداوند هم پذیرفته نیست.

 قرآن می فرماید: «وَلَا یُشْرِکْ بِعِبَادَةِ رَبِّهِ أَحَدَا»⁽²⁾

 (هر که به خدا و قیامت ایمان دارد) کسی را در عبادت، شریک خدا نسازد.

 امام رضا علیه السلام فرمود: «مَنْ شَهَّرَ نَفْسَهُ بالْعِبادَةِ فَاتَّهَمُوهُ عَلی دینِه»⁽³⁾

 هر کس با طرح عبادت خویش در جامعه، خود را مشهور می کند، نسبت به دین او بدبین باشید.

 چنین کسانی از دین، دامی برای فریب مردم می سازند. عبادت بی اخلاص، همچون جسم بی جان و پیکر بی روح است. و به تعبیر قرآن، مردم

فرمان نیافته اند مگر آنکه با دینی خالص خدا را بپرستند: «وَمَآ أُمِرُواْ إِلَّا لِیَعْبُدُواْ اللَّهَ مُخْلِصِینَ لَّهُ الدِّینَ»⁽¹⁾

4- خاشعانه

 خشوع، آن توجّه قلبی به پروردگار و داشتن حالتی است که مناسب با عظمت خداوند است. پرستش خدا باید همراه با قلبی سرشار از احساس عظمت خدا و کوچکی و نیاز در مقابل او باشد. قرآن، در وصف مؤمنان رستگار، «خشوع در نماز» را بیان می کند: «الَّذِینَ هُمْ فِی صَلَاتِهِمْ خَشِعُونَ»⁽²⁾

 این خشوع قلبی، باید سراسر وجود اهل عبادت را فرا بگیرد. راه بدست آوردن آن، اینست که نمازگزار، چنان عبادت کند که گویا خدا را می بیند و ذلت و کوچکی خویش را در برابر قدرت و عظمت او حسّ کند.

 در حدیث است: «اُعْبُدُاللَّهَ کَاَنَّکَ تَراه»⁽³⁾

 خدا را چنان عبادت کن که گویا او را می بینی.

 در حدیث دیگر است: «فَصَلِّها لِوَقتِها صَلاةَ مُوَدِع»⁽⁴⁾

 نماز را در وقتش چنان بخوان، که گویا آخرین نماز توست و تو از نماز و دنیا خداحافظی می کنی.

5- مخفیانه

 انسان، مصون از دام های شیطان نیست و عبادت های عابد، چه بسا با عُجب و ریا و خودنمایی تباه می شود. راه غلبه بر این آفت، عبادت های پنهانی است.

 رسول خدا صلی الله علیه وآله فرمود: «اَعْظَمُ الْعِبادَةِ اَجْراً اَخْفاها»⁽¹⁾

پاداش عبادتی بیشتر است که مخفی تر باشد.

البته این در مواردی است که خود اسلام ، دستور به عبادت های علنی (مثل نماز جماعت و جمعه و حج) نداده باشد، چرا که نماز جماعت در مسجد، برتر از نماز فرادی در خانه است . عبادت مخفیانه بسیاری اوقات ، جلوی ریا و تباه شدن عبادت را می گیرد.

7- آفات عبادت

پرتوی از اسرار نماز » آفات عبادت

 شیطان، این دشمن قسم خورده و دیرینه انسان، که همواره در کمین انسان است تا عبادت هایش را تباه و بی نتیجه سازد، از این راه ها برای فاسد کردن و باطل نمودن عبادات ما وارد می شود:

1- ریا

کسی که نه برای خدا، بلکه برای جلب نظر مردم یا رسیدن به موقعیّت و شهرت، عبادت می کند، او گرفتار دام شیطان است و عباداتش به هدر می رود. این اخلال در عبادت، توسّط شیطان حتّی گاهی پیش از عمل هم، در نیّت پدید می آید و از «قصد قربت» باز می دارد.

 پاداش عبادتی بیشتر است که مخفی تر باشد.

 البته این در مواردی است که خود اسلام، دستور به عبادت های علنی (مثل نماز جماعت و جمعه و حجّ) نداده باشد، چرا که نماز جماعت در مسجد، برتر از نماز فرادی در خانه است. عبادت مخفیانه بسیاری اوقات، جلوی ریا و تباه شدن عبادت را می گیرد.

 2- عُجب

 شیطان انسان را در حین عبادت، به خودپسندی و مهم دانستن عبادت ها می کشد، و اگر کار، با نام و برای خدا هم شروع شده باشد، در نیمه راه، شیطان آنرا تباه می سازد و انسان را به غرور، دچار می سازد.

 3- گناه

 بی شک، گناهان، آثار خوب عبادات را از بین می برند. کشاورزی که پس از ماهها تلاش وزحمت درراه به ثمر رساندن مزرعه وباغ، در اثر یک غفلت، گرفتار آتش سوزی و حریق خرمن می شود، رنجهایش هدر رفته است. گناهان، آتشی در خرمن عبادات و اعمال ما هستند که آنها را بر باد می دهند.

 خلاصه آنکه: شیطان، یا جلوی ورود آب زلال را به جام دل انسان می گیرد، یا پس از پر شدن این ظرف، آنرا آلوده و فاسد می سازد و یا «زیراب» آنرا کشیده، آب ها را هدر می دهد.

 امام سجاد علیه السلام در دعای «مکارم الاخلاق» از خداوند چنین می طلبد: «اِلهی عَبِّدْنی لَکَ وَ لا تُفْسِدْ عِبادَتیِ بِالْعُجْبِ... اَعِزَّنی وَلا تَبْتَلینّی بِالْکِبْرِ...»⁽¹⁾خدایا، مرا بنده خودت ساز، ولی عبادتم را با عُجب، فاسد مگردان، مرا عزیز کن ولی به تکبّر مبتلایم مساز.

 صدقه هم که نوعی عبادت مالی است، به تعبیر قرآن، با منّت نهادن باطل و تباه می شود.⁽²⁾

 کاشتن نهال، وقت چندانی نمی برد، ولی به ثمر رساندن و مواظبت از سلامت آن و زدودن آفت ها دشوار است. گاهی گناهان یا حالات ناپسند روحی، همه نیکی ها را بر باد می دهد.

 در حدیث می خوانیم: «اِنَّ الْحَسَدَ یَاْکُلُ الْحَسَناتِ کَما تَأْکُلُ النّارُ الْحَطَبَ»⁽³⁾

 آنگونه که آتش، هیزم را می خورد، حسد هم حسنات را می خورد.

 در روایتی آمده که: عابدی مغرور و فاسقی شرمنده، هر دو وارد مسجد شدند، فاسق، بخاطر حالت توبه و پشیمانی، دگرگون گشت و مؤمنی صالح شد ولی عابد، به خاطر غرورش، فاسق از کار درآمد.⁽¹⁾

8- راههای دوری از عجب و غرور

پرتوی از اسرار نماز » راههای دوری از عجب و غرور

 از آفت های بزرگ عبادت، «غرور» و عُجب است.

 چگونه می توان آنرا درمان کرد، یا به آن گرفتار نشد؟

 توجّه به نکات زیر، حالت پیشگیری یا درمان نسبت به این آفت تباه کننده نماز و سایر عبادت ها دارد:

 1- آیا واقعاً عبادت کرده ایم؟

 گاهی انسان در «جهل مرکب» است و می پندارد که به عبادت خدا مشغول است در حالیکه به بیراهه می رود و کارهای خود را بیش از حدّ بها می دهد. گاهی کارهای ناپسند، در نظر انسان «کار نیک» جلوه می کند و ابلیس نیز در این زمینه، فعّال است.

 قرآن در آیاتی چند به این «تزیین عمل سوء» اشاره دارد. از جمله در این آیه ها: «أَفَمَن زُیِّنَ لَهُ سُوءُ عَمَلِهِ فَرَءَاهُ حَسَناً»⁽²⁾و«الَّذِینَ ضَلَّ سَعْیُهُمْ فِی الْحَیَوةِ الدُّنْیَا وَهُمْ یَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ یُحْسِنُونَ صُنْعاً»⁽³⁾و «زُیِّنَ لَهُمْ سُوءُ أَعْمَلِهِمْ»⁽⁴⁾

 2- آیا عبادت های ما قبول شده است؟

 در بحث شرایط و نشانه های قبولی عبادت، خواهید خواند که ارزش مهمّ عبادت ها و نماز به قبولی آنهاست و خداوند از بندگان شایسته و اهل تقوا عبادت را می پذیرد و انفاق و صدقات را قبول می کند.⁽¹⁾

 انسانی که به قبولی عبادت مطمئن نیست، چرا مغرور به آن شود؟...

 3- آیا عبادت های ما تباه نشده است؟

 برخی از گناهان است که نماز و عبادت های یک عمر را «حبط» و تباه می کند و افراد، از بازار عمل، تهیدست برمی گردند. نماز و عباداتی که همراه با برخی معصیت هاست، آیا از حبط شدن به سلامت گذشته است تا به آنها دل خوش کنیم؟⁽²⁾

 4- آیا حُسن عاقبت خواهیم داشت؟

 بسیارند آنانکه گرفتار فرجام بد و عاقبت سوء شدند. حُسن عاقبت و عاقبت بخیری نعمت بزرگی است که اولیاء خدا همواره از خداوند می طلبیده اند. حضرت یوسف از خدا خواسته که: مرا مسلمان بمیران «وَ تَوَفَّنِی مُسْلِماً»⁽³⁾

 قرآن می گوید: خردمندان، یکی از خواسته هایشان از خدا آنست که آنان را با نیکان بمیراند. «وَتَوَفَّنَا مَعَ الْأَبْرَارِ»⁽⁴⁾

 درخواست هدایت به «صراط مستقیم»، دعا به تداوم این راه است و قرآن

در چند جا عاقبت را از آنِ اهل تقوا می شمارد: «وَالْعاقِبَةُ لِلْمُتَّقینَ»⁽¹⁾مگر شیطان با آنهمه عبادت، از محضر خدا رانده نگشت؟ مگر افرادی پس از یک عمر نماز و عبادت، در بدترین وضع روحی و عملی و گمراهی از دنیا نرفتند؟ پس نباید به وضع فعلی مغرور شد!

 5 - مقایسه عبادت ها و نعمت ها

 ما هر چه داریم از خداوند است. نعمتِ سلامتی، اعضاء، امکانات و رزق، همه از الطاف خداوند می باشد. توفیق عبادت هم از اوست. سراپا غرق در نعمت های اوییم، او برای آنکه مارا به سعادت برساند، دعوت می کند، راهنما می فرستد، تشویق می کند، وسیله می دهد، مارا در هر مکان و زمان و شرایط و سنّ و وضعی که هستیم به حضور می پذیرد، فراریان را هم قبول می کند، از تکرار درخواست و حضور خسته نمی شود، از پذیرایی کم نمی کند، عبادت های ناقابل را هم می پذیرد و گران هم می خَرَد، عیوب را می پوشاند و صدها لطف و انعام دیگر.

 آیا عبادت ما در مقابل نیکی های او به چه حسابی می آید؟ «وَ ما قَدرُ اَعْمالنا فی جَنْبِ نَعْمائِکَ؟»

 6- مقایسه عبادت ها و غفلت ها

 آیا عبادت ما بیشتر است، یا غفلت و گناه ما؟ قرآن بارها گفته است: «فَاَیْنَ تَذهَبُون؟» ⁽²⁾به کجا می روید؟ کجا نماز و عبادت ما می تواند جبران کننده لحظات غفلت و نافرمانی و کوتاهی ها و سهل انگاری ها و بی اعتنایی های ما

باشد؟

 امام سجاد علیه السلام در دعایی می گوید: «وَلَسْتُ اَتَوسَّلُ اِلَیْکَ بِفَضْلِ نافِلَةٍ مَعَ کَثیرِ ما اَغْفَلْتُ مِنْ وَظایفِ فُرُوضِکَ وَ تَعَدَّیْتُ عَنْ مَقاماتِ حُدُودِکَ...؟»⁽¹⁾

 خدایا! من با این همه غفلت از واجبات و تعدّی از مرزها و حریم شکستن ها، چگونه به وسیله نافله ها و مستحبّات، به سوی تو راه یابم؟

 7- مقایسه عبادت ها و نیازها

 عبادت ها، توشه راه آخرتِ ماست. راهی دراز و دشوار در پیش داریم. آیا این عبادت ها، کفاف آن همه راه و برآوردن آن همه نیاز مارا می کند؟

 مگر ناله علی علیه السلام بلند نیست که: آه... از کمیِ توشه و دوریِ راه «آهْ مِنْ قِلَّةِ الزّادِ...» ما، بیش از دنیا، در عقبه های بعدی، در قبر، برزخ، محشر و آخرت، به خدا و انعام او نیازمندیم. آیا این عبادت ها، تأمین کننده آن نیازها می باشد؟

 ابودرداء، می گوید: در مسجد پیامبر، درباره اعمال اهل بدر و رضوان گفتگو بود. من گفتم: عبادت و ورع علی علیه السلام از همه بیشتر است. وقتی این سخن بر آنان گران آمد، این خاطره را که خود، شاهد آن بودم نقل کردم:

 شبی علی علیه السلام را دیدم که در نخلستان پنهان شد. او را تعقیب کردم ولی از نظرم ناپدید گشت. فکر کردم به خانه رفت. ولی... صدای ناله او را می شنیدم که می گفت: خدایا!... آه از آن گناهی که من فراموشش کرده ام ولی تو به حسابم نوشته ای،... آه از آتشی سوزان و... آنقدر گریست که بیهوش و بی حرکت شد. فکر کردم از دنیا رفته است. به خانه زهراعلیها السلام رفتم تاخبر دهم، فرمود: این

حالت، از خوف خدا برای علی علیه السلام پیش می آید. سپس، آبی آوردیم وعلی علیه السلام به هوش آمد ومن نیز می گریستم. وقتی به هوش آمد، گفت: ای ابودرداء! چگونه مرا می بینی، آنگاه که در قیامت، مرا به سوی حساب، فرا خوانند و گنهکاران به عذاب خدای یقین کنند.⁽¹⁾

 آری، غرور به عبادت های ناچیز، در مقابل وسعت نیاز ما به رحمت پروردگار، نشان غفلتی دیگر است.

 8 - مقایسه عبادت خود با عبادت اولیاء خدا

 عبادات ناچیز ما، در مقایسه با عبادت های اولیاء اللّه، به راستی که اندک است. با آنکه آنان، معصوم بودند و در عبادت و نیایش و بندگی، سرآمد عصر خویش و همه دوران ها به حساب می آمدند، امّا آنهمه اهل توجّه به پروردگار و عبودیّت در آستان او بودند. ما که سراپا نقص و عجز و نیازیم، باید بسی بیشتر عبادت کنیم. توجّه و شناخت نسبت به عبادت اولیاء خدا، مارا از مغرور شدن به نماز و دعایمان باز می دارد.

اینک به چند نمونه اشاره می کنیم:⁽²⁾

 1- پیامبر خدا صلی الله علیه وآله بسیار عبادت می کرد و خود را به مشقّت می انداخت، تا آنکه این آیه نازل شد: «طَه . مَآ أَنزَلْنَا عَلَیْکَ الْقُرْءَانَ لِتَشْقَی »⁽³⁾

 ای پیامبر! ما قرآن را بر تو نازل نساختیم که خود را به مشقّت بیفکنی!

 2- امام مجتبی علیه السلام می فرماید: «ما کانَ فی الدُّنْیا اَعْبَدُ مِنْ فاطِمَة علیها السلام، کانَت

تَقُومُ حَتَّی تَتَوّرَم قَدَماها»⁽¹⁾

 عابدتر از حضرت فاطمه علیها السلام کسی در دنیا نبود. آنقدر به عبادت می ایستاد تا قدم هایش ورم می کرد.

 3- امام باقر علیه السلام می فرماید:

 امام زین العابدین علیه السلام در شب و روز، هزار رکعت نماز می خواند، آنگونه که امیرالمؤمنین علیه السلام انجام می داد، وی پانصد نهال نخل داشت که پای هر نخلی دو رکعت نماز می خواند.⁽²⁾

 4- امام باقر علیه السلام نقل می کند:

 وارد شدم، پدرم را دیدم که پایش ورم کرده، رنگش متغیّر، چشمانش سرخ، پیشانی اش نشان سجده دارد، به گریه افتادم. وقتی متوجّه من شد، فرمود: فلان نوشته را بیاور!

 در آن نوشته، از عبادت های علی علیه السلام کمی برایم خواند و کنار گذاشت و فرمود: چه کسی می تواند همچون علی علیه السلام عبادت کند؟⁽³⁾

 5 - امام کاظم علیه السلام در زندان، گاهی از صبح تا ظهر را به یک سجده می گذراند، و چنان سینه به زمین می چسباند، که گویی پارچه ای بر زمین افتاده است.⁽⁴⁾

وقتی بزرگان معصوم ما چنیناند و همواره به قصور خویش در عبادت اعتراف دارند و زبانشان به «ما عبدناک حق عبادتک» گویاست، دیگر چه جای غرور و خودپسندی، نسبت به آنچه بنام «عبادت» انجام میدهیم: میان عبادتِ

ما و عبادت اولیاء خدا «تفاوت از زمین تا آسمان است» پس چرا مغرور شدن؟

9- عبادت های باطل

گفتیم که بندگی و اطاعت و عبادت، تنها در برابر آفریدگار جهان شایسته و رواست و هر پرستشی نسبت به هر پدیده یا انسان و موجودات دیگر، باطل است. این عبادت های ناروا، بیشتر از راه جهالت، یا دوری از هدایت های انبیا پیش می آید.

 خداوند متعال در قرآن، ضمن اشاره به انواع عبادت های ناروا و باطل، آنها را بی دلیل و بیهوده می خواند و با دلیل، ردّ می کند. از این قبیل که:

 اگر بخاطر یاری جُستن از دیگران، سراغ غیر خدا می روید، بدانید که همه قدرت ها از آن خداست: «أَنَّ الْقُوَّةَ لِلَّهِ جَمِیعاً»⁽¹⁾اگر در پی عزّت یافتن هستید، باز هم عزّت برای خدا و در دست خداست: «فَلِلَّهِ الْعِزَّةُ جَمِیعاً»⁽²⁾

 اگر برای تأمین معاش و روزی هستید. معبودهای باطل که مالک رزق شما نیستند: «لَا یَمْلِکُونَ لَکُمْ رِزْقاً»⁽³⁾

 اگر به امید نفع یا ضرر، توسّط مبعودهای دیگرید، آنان توان سود رساندن یا دفع زیان ندارند: «مَا لَا یَمْلِکُ لَکُمْ ضَرّاً وَلَا نَفْعاً»⁽⁴⁾

 اگر طاغوت ها را برتر از خود می دانید، بدانید که آنها هم بندگانی همچون شمایند: «عِبَادٌ أَمْثَالُکُمْ»⁽⁵⁾

 اگر پرستش بت ها، روی تقلید از نیاکان است، آنان خود در گمراهی بودند:

«أَنتُمْ وَءَابَآؤُکُمْ فِی ضَلَلٍ مُّبِینٍ»⁽¹⁾

 وقتی بزرگان معصوم ما چنین اند و همواره به قصور خویش در عبادت اعتراف دارند و زبانشان به «ما عبدناک حق عبادتک» گویاست، دیگر چه جای غرور و خودپسندی، نسبت به آنچه بنام «عبادت» انجام می دهیم: میان عبادتِ ما و عبادت اولیاء خدا «تفاوت از زمین تا آسمان است» پس چرا مغرور شدن؟

 اگر فکر می کنید در قیامت، به فریادتان می رسند، بدانید که آنها پرستش های شما را نادیده گرفته و با شما دشمن می شوند: «سَیَکْفُرُونَ بِعِبَادَتِهِمْ وَیَکُونُونَ عَلَیْهِمْ ضِدّاً»⁽²⁾

 اینان بدون جهت و بی دلیل، سراغ معبودهای دیگر رفته اند و برهانی بر این پرستش ندارند: «وَیَعْبُدُونَ مِن دُونِ اللَّهِ مَالَمْ یُنَزِّلْ بِهِ سُلْطَناً»⁽³⁾

 هیچ چیز و هیچ کس جز خدا، لایق پرستش نیست. زیرا این معبودهای باطل، یا وجود خارجی ندارند و ساخته ذهن اند، یا موجوداتی بی خاصیّت و ناتوانند، یا اگر کارآیی دارند، موقت و محدود و همراه با منّت ها و هوس ها و تحقیرهاست. پس در هر سه صورت، شایسته نیستند که انسان، طوق بندگی آنها را به گردن اندازد. انسان در برابر هیچ مخلوقی، به قیمت نافرمانی خداوند، نباید اطاعت و پرستش و فرمانبرداری کند.

 امام جواد علیه السلام می فرماید: «مَنْ اَصْغی اِلی ناطِقٍ فَقَد عَبَدهُ»⁽⁴⁾

 هر کس به سخن کسی گوش دهد. او را پرستیده است!

 پس اگر گوینده حق بگوید، بنده حقیم و اگر باطل بگوید، باطل را پرستیده ایم. و امام صادق علیه السلام در حدیثی فرموده است: «مَنْ اَطاعَ مَخلُوقاً فی مَعْصِیَةِ الْخالِقِ فَقَدْ عَبَدهُ»⁽⁵⁾هر کس با اطاعت از مخلوقی، خالق را نافرمانی کند، آن مخلوق را پرستیده است.

پس عبادت باطل، تنها به پرستش سنگ و چوب و خورشید و ستاره منحصر نیست. دل و جان سپردن به هر فکر و سخن و قدرت و حکومتِ غیر الهی، عبادت کردن ناروا است، حتی پذیرش فرهنگ ضدّ الهی هم، از عبادتهای باطل بشمار میرود.

10- عبّودیت نه عبادت

 پرستش و اطاعت ظاهری، اگر بدون تسلیم و پذیرش قلبی باشد، بی ارزش است. «بنده» باید تسلیم محض و بی قید و شرط امر «خدا» باشد و در برابر فرمان الهی و دین خدا، سلیقه ها و خواسته های شخصی را کنار بگذارد و به نیش و نوش دیگران و خوش آمدن و بد آمدن مردم بی اعتنا باشد. این تسلیم محض و بی چون و چرا بودن، همان «عبودیت» است که فلسفه عبادت است.

 ابلیس، با آن همه سابقه عبادت، چون روحیه عبودیت نداشت، در مقابل فرمان خدا درباره سجده بر آدم سرپیچی کرد و مطرود شد.

 ریشه استکبار و اعراض مردم از دعوت های انبیاء، آن بوده که حالت تسلیم و عبودیّت نداشتند و تابع خواسته دل بودند.

قرآن میفرماید: «أَفَکُلَّمَا جَآءَکُمْ رَسُولٌ بِمَا لاَ تَهْوی أَنفُسُکُمْ اسْتَکْبَرْتُمْ»⁽¹⁾

 آیا هر گاه پیامبری از طرف خداوند، برای شما قانونی می آورد که مطابق دلخواهتان نبود، تکبّر می ورزید؟

 در جای دیگر می فرماید: «فَلَا وَرَبِّکَ لَایُؤْمِنُونَ بک حَتَّی یُحَکِّمُوکَ فِیَما شَجَرَ بَیْنَهُمْ ثُمَّ لَایَجِدُواْ فِی أَنْفُسِهِمْ حَرَجَاً مِّمَّا قَضَیْتَ وَیُسَلِّمُواْ تَسْلِیماً»⁽²⁾

 بخدا سوگند، ایمان واقعی به تو نمی آورند، مگر آنگاه که در مشاجرات و نزاعهایشان تورا به داوری بپذیرند و در برابر قضاوت تو، هیچ ناراحت نشوند و تسلیم بی چون و چرای حکم الهی باشند.

 پس، عبادتی ارزشمند است که سرچشمه از عبودیّت و تسلیم و رضای انسان داشته باشد. عبادت، بندگی خدا کردن است، نه بنده خود و تابع هوس و تمایلات خویش بودن.

 هر گاه برای مسلمانان صدر اسلام، حکم جهاد می آمد، گروهی می گفتند: چرا این فرمان، مدّتی به تأخیر نیفتاد و حالا فرا رسید؟

 «لَوْلَآ أَخَّرْتَنَآ إِلَی أَجَلٍ قَرِیبٍ»⁽¹⁾

 در واقعه تغییر قبله از بیت المقدس به کعبه، عدّه ای گفتند: چرا؟ قرآن پاسخ می دهد: «لِنَعْلَمَ مَنْ یَتَّبِعُ الرَّسُولَ مِمَّنْ یَنْقَلِبْ عَلَی عَقِبَیْهِ»⁽²⁾

 تا ببینیم چه کسی پیرو پیامبر است و چه کسی به عقب برمی گردد (و دهن کجی می کند).

 نمونه کامل تسلیم و عبودیت را در داستان ابراهیم و اسماعیل علیهم السلام می بینیم، که هم پدر، مطیع محض دستور خدا است و فرزند را به قربانگاه برده و کارد بر حلقومش می گذارد. و هم اسماعیل، می گوید: ای پدر، آنچه را که فرمان است انجام بده «یا اَبَتِ اِفْعَل ماتُوُمَر»⁽³⁾

 ابراهیم علیه السلام نمونه کامل یک بنده مطیع و تسلیم است، چه در قربانی کردن فرزند، چه در رها کردن هاجر و اسماعیل در بیابان های خشک مکّه، چه در

آمادگی برای افتادن در آتش نمرودیان.

11- تداوم عبادت

 رهرو آن نیست که گه تند و گهی خسته رود *** رهرو آنست که آهسته و پیوسته رود

دوام و پشتکار در هر کاری پسندیده است، در عبادت هم چنین است. از نظر اسلام، عبادت کوچک و کم، ولی پیوسته، ارزشمندتر از عمل نیک بزرگ ولی بی دوام است.

قرآن میفرماید: «فَاعْبُدْهُ وَاصْطَبِرْ لِعِبَدَتِهِ»⁽¹⁾

خدا را بپرست، و در راه عبادت او صبور و شکیبا باش.

از رسولخدا صلی الله علیه و آله نقل شده که: «آفَةُالْعِبادَةِ الْفَتْرَةُ»⁽²⁾

آفت عبادت، سستی و گاهی انجام دادن و گاهی ترک است.

و در احادیث بسیاری این مضمون آمده است که:

«اِنَّ اَحَبَّ الاعْمالِ اِلَی اللهِ تَعالی اَدْوَمُها و اِنْ قَلَّ»⁽³⁾نزد خداوند، محبوبترین کارها، آنست که بیشتر دوام یابد، هر چند اندک باشد!

سفارش شده که: هر کاری را شروع کردید، حدّاقل تا یکسال ادامه دهید. پس تداوم داشتن عبادت و روحیه پرستش در انسان، مهمّ است. نه آنکه گاهی تب عبادت و دعا و مسجد انسان را بگیرد، و مدّتی هم بکلّی این امور را رها کند و بیگانه با عبادت شود.

12- فرصت عبادت

سرمایه عمر و فرصتهای زندگی از کف میرود و همچون ابرهای گذران، از آسمان حیات ما میگذرد. باید هوشیار بود و از این رهگذر، بیشترین بهره را برد و بندگی خدا کرد.

در حدیث زیبایی، علی علیه السلام فرموده است:

«اِنَّ اللَّیْلَ وَ النَّهارَ یَعْمَلانِ فیکَ فَاعْمَلْ فیِهما وَ یَأخُذانِ مِنْکَ فَخُذْ مِنْهُما»⁽¹⁾شب و روز در تو کار میکنند، تو هم در آنها کار کن، و از تو میگیرند، تو هم از آنها بگیر.

راستی... عمری را که میدهیم و این سرمایه را شب و روز خرج میکنیم، چه به دست میآوریم؟

رسولخدا صلی الله علیه و آله فرموده است: «اَلدُّنیا ساعةُ فَاجْعَلُوها طاعَةً»⁽²⁾دنیا، ساعت و لحظهای بیش نیست، آنرا در راه اطاعتِ خدا بکار گیرید.

اگر هم در شرایطی خاص امکان عبادت و بندگی کم بود، باید تلاش کرد و زمینه فراهم ساخت و به محیطهای آزادتر رفت و و خدا را پرستید، که تنگنای زمین و زمان، برای دوری از پرستش خدا، بهانه نیست: «إِنَّ أَرْضِی وَسِعَةٌ فَإِیَّیَ فَاعْبُدُونِ»⁽³⁾

تحمّل سختیهای عبادت

راه خدا پرستی دشواریهایی هم همراه دارد، چه از سوی طاغوتها که مانع توجّه مردم به خدایند؛ چه از طرف بی دینان که دینداران را مسخره میکنند؛ چه از سوی شیطان و نفس، که تلاش در جهت بازداشتن انسان از عبادت دارند؛ و چه از طرف هر عاملی که مانع تراشی کند.

مگر پیامبر اسلام را هنگام نماز، در کعبه، آزار نمیدادند؟

مگر مسلمانان مبارز، بخاطر خداپرستی، زیر شکنجههای طاغوت جان نمیدادند؟

مگر بلال حبشیها، در راه خدای یکتا، شلاق نمیخوردند؟

مردان خدا در هیچ حال و شرایط، دست از خدا و پرستش او و اجرای دین او برنمیدارند. حضرت زینب علیها السلام با آنهمه مصیبتها و شهادتها که دیده بود، باز هم در طول سفر کوفه و شام، نماز شب را ترک نکرد، گرچه بخاطر بی طاقتی، نشسته میخواند.

امام خمینی(ره) در آخرین شب عمر هم، در بیمارستان، دست از نمازهای مستحب نکشید.

راه حق، دشواری هایی دارد که باید به جان خرید و از هو شدن و دشمنی دیدن نهراسید.

علی علیه السلام میفرماید: «لا تَسْتَوحِشُوا فی طَریق الْهُدی لِقِلَّةِ اَهْلِهِ»⁽¹⁾در راه حق، بخاطر کمی افرادش، هراس نداشته باشید.

گاهی ممکن است بخاطر خرید چیزی یا صرف غذا یا افتادن جنسی از ماشین، با اصرار اتوبوس را نگهداریم، ولی برای نماز، شهامت فریاد زدن و اتوبوس را نگاه داشتن نداشته باشیم!...

توسعه عبادت

مؤمن خداپرست، باید به گسترش فرهنگ عبادت بپردازد و تنها به نماز و عبادت خود اکتفا نکند، بلکه دیگران را هم با خدا و پرستش، آشنا کند. توصیه به حق و وظیفه تبلیغ، بر عهده هر مؤمن است، خداوند، بعد از ایمان و عمل صالح، انسان را به دعوت به حق و صبر فرا میخواند: «وَتَوَاصَوْاْ بِالْحَقِّ وَتَوَاصَوْاْ بِالصَّبْرِ»⁽¹⁾

اگر ده نفر سیگاری وارد منطقهای شوند، در مدت کمی افراد زیادی را با دود آشنا میکنند، چند نفر فاسد، محله یا شهری را به فساد میکشند. چرا نباید تعدادی اهل نماز و عبادت، مردم را با خدا آشنا سازند و زمین و محیط را محل پرستش خدا کنند؟ باید با تمام نیرو، در خانه، محلّه، مدرسه، اداره، شهر و روستا به فکر توسعه اهداف الهی خود باشیم و در این راه، هر گونه توانایی خود را به کار گیریم.

تکلیف و شرایط آن

پس از بیان اهمیّت عبادت و آفات آن، باید دید شخص عبادت کننده چه شرایطی باید داشته باشد؟

«تکلیف»، امتیاز بزرگ انسان است. انسان این شایستگی را داشته که مورد لطف خدا قرار گیرد و از طرف او به انجام وظایفی «مکلّف» شود و امانتدار خدا در زمین گردد.

این ویژگی، که حالت انتخابگری انسان را در بر دارد، از افتخارات انسان است و باید برای رسیدن به این مرحله، جشن گرفت.

یکی از علما، همیشه سالگرد بلوغ خود خود را جشن میگرفت و میگفت: در چنین روزی لیاقت مسئولیت پذیری و انجام تکالیف الهی را پیدا کردهام!

همچنانکه مردم، انتخاب کسی را به ریاست جمهوری یا نمایندگی مجلس یا وزارت و... تبریک میگویند، چرا که مسئولیتی را از سوی مردم به عهده گرفته، رسیدن به تکلیف و قبول مسئولیت از سوی خداوند، نیز «روز مبارک» و خجستهای است.

در اینجا به اختصار، به شرایط تکلیف اشاره میکنیم:

1- بلوغ

پسران با تمام شدن پانزده سال قمری و دختران با تمام شدن نه سال، به سنّ تکلیف میرسند. البته ممکن است پسران قبل از این سن هم به تکلیف برسند.⁽¹⁾

غیر از این بلوغ،که بلوغ عبادی و تکلیفی است و انجام واجبات و پرهیز از حرامها بر انسان لازم میشود، بلوغهای دیگری وجود دارد. مانند «بلوغ

سیاسی»، که به معنای رشد فکری و آگاهی در مسائل سیاسی جامعه و داشتن خط صحیح فکری و اطاعت از رهبران شایسته است. قاسم، فرزند امام مجتبی علیه السلام که در کربلا شهید شد، به عموی خود که امام معصوم بود میگفت: اگر حکومت به دست طاغوتی چون یزید باشد، مرگ در راه مبارزه با او، در نظرم شیرینتر از عسل است. این رشد و بلوغ سیاسی او را میرساند.

«بلوغ اقتصادی» به اینست که انسان در استفاده صحیح از اموال خود و دیگران، به رشد کافی رسیده باشد. قرآن کریم میفرماید: اموال یتیمان را وقتی به آنان تحویل دهید که احساس کنید به رشد لازم رسیدهاند و میتوانند اموال خود را عاقلانه به کار تجارت و داد و ستد گیرند.⁽¹⁾

«بلوغ ازدواج» آن است که دختر و پسر، علاوه بر رسیدن به سنّ بلوغ تکلیفی، توانایی اداره زندگی و انجام مسئولیتهای آنرا داشته باشند. چرا که در این مسئله، تنها بلوغ جنسی و سنّ قانونی، راهگشا و کافی نیست.

چند تذکّر

الف: گرچه بلوغ، شرط تکلیف است، ولی معنایش آن نیست که افراد نابالغ بکلّی رها باشند. قرآن گاهی به افراد نابالغ خطاب و دستور دارد، مثل اینکه: بدون اجازه وارد اتاق و منزلی نشوند و هنگام خلوت و استراحت پدر و مادر، از آنها اجازه بگیرند.⁽²⁾و نیز، حضرت لقمان به فرزندش دستور میدهد که:

ای پسرکم! نماز بخوان و امر بمعروف ونهی از منکر کن. «یَبُنَیَّ أَقِمِ الصَّلَوةَ وَأْمُرْ بِالْمَعْرُوفِ وَانْهَ عَنِ الْمُنْکَرِ»⁽³⁾

ب: گرچه بلوغ، شرط تکلیف است، ولی والدین، باید نونهالان خود را پیش از بلوغ، با مراسم وسنّتهای دینی، بخصوص نماز وروزه آشنا کنند و گاهی برای جدی نشان دادن آنها و عقوبت ترک نماز و... از تنبیه هم بهره بگیرند.

ج: بلوغ شرط تکلیف است، ولی اگر نابالغی به کسی زیان مالی رساند، اولیاءش باید جبران کنند، زیرا حساب مردم از حساب خدا جداست.

د: بلوغ، شرط تکلیف است ولی نونهالان در برابر اعمال نیکشان پاداش دارند و اگر خطایی مرتکب شوند و یا ناسزا بگویند، یا عمل زشتی انجام دهند، تعزیز و تنبیه میشوند.

2- قدرت

قدرت و توانایی، شرط تکلیف است. هر کس ناتوان باشد. مکلّف نیست و از هر کس به اندازه وسع و توان او انتظار است. در تکالیف الهی هم این محدوده قدرت رعایت شده است. خداوند میفرماید: «لَا نُکَلِّفُ نَفْساً إِلّا وُسْعَعها»⁽¹⁾هیچ کس را جز به قدر تواناییاش تکلیف نمیکنیم.

و میفرماید: «ما جَعَل اللَّه عَلیکُم مِنْ حَرَجٍ»⁽²⁾خداوند، در دین بر شما سختی و فشار و زحمت قرار نداده است.

البته فشاری خارج از حدّ توان، وگرنه دینداری، همراه با زحمت و فشار است. حتیدر مورد جهاد هم که سراسر مشکلات ودشواری است، از افراد بیمار وعلیل ونابینا وکسانی که توانایی جهاد ندارند، ساقط است.⁽³⁾

3- اختیار

اگر کسی را به کار گناهی اجبار کنند، یا به زور، مانع انجام وظیفه شوند، مؤاخذه ندارد. یعنی شرط تکلیف، اختیار و آزادی عمل است. در شرایط اضطرار و اجبار، حکم مسئله بگونهای دیگر میشود. مثل آنجا که طاغوتی مانع رفتن مسلمانان به حج میشود، یا کسی از گرسنگی در حال مرگ است و جز مردار، غذایی ندارد.

4- عقل

عقل و شعور، ملاک فضیلت انسان و تکلیف اوست. حساب و کتاب و مؤاخذه هم بر مبنای عقل انجام میگیرد و آنانکه فاقد عقلند، تکلیف و در نتیجه کیفر و پاداش ندارند.

در بعضی روایات، عقل، اولین مخلوق خدا دانسته شده و عبودیت واقعی را برخاسته از عقل میداند. و در کتب حدیث، بحث از عقل، مقدم بر مباحث دیگر آمده است.⁽¹⁾

در اسلام آنچه سبب تضعیف عقل شود (مثل مشروبات الکلی) ممنوع است و به هر چه که سبب افزایش عقل و درک گردد تشویق شده است مانند: تعلیم، تعلّم، مطالعه، مسافرت، مشورت و...

شرایط صحّت عبادات

ارزش عبادت به صحّت و درستی آنست و صحّت آن، به دو عامل مهم بستگی دارد:

1- صحیح بودن هدف

2- صحیح بودن شکل آن

امّا «هدف»: کسب رضای الهی و انجام وظیفه، باید هدف انسان در عبادت باشد. از این رو، عبادتی که از روی ریا، یا کسب وجهه و خوشایند مردم باشد یا انسان انتظار ستایش از غیر خدا داشته باشد، شرک است. البته اگر هدف، خدا باشد و مردم متوجّه کار خالصانه انسان شوند، اشکال ندارد.⁽¹⁾

ریا در عبادت، علاوه بر آنکه حرام است، موجب بطلان آن نیز میباشد. باید کوشید تا نیّت خالص عبادت، به انگیزههای غیر خدایی آمیخته نشود.

درباره اخلاص در عمل امام صادق علیه السلام فرموده است:

وَالْعَمَلُ الْخالِصُ الَّذی لا تُریدُ اَنْ یَحمَدک عَلَیهِ اَحدٌ اِلاَّ اللّه»⁽²⁾

عمل خالص، آنست که از احدی، بجز خداوند، انتظار مدح و ستایش نداشته باشی.

در آثار اخلاص، از رسولخدا صلی الله علیه و آله روایت است که:

«ما اَخْلَصَ عَبْدُ لِلّه عَزَّوجلَّ اَربَعینَ صَباحاً اِلاّ جَرَتْ یَنابیعُ الْحِکْمَةِ مِن قَلْبِهِ الی لِسانِه»⁽³⁾بندهای نیست که چهل روز تمام، کارهای خود را خالصانه برای خدا انجام دهد، مگر آنکه چشمههای حکمت و خرد، از روح و جانش

بر زبانش جاری میشود.

اخلاص، دانشگاهی است که در مدّت چهل روز، فارغ التحصیلانی حکیم و فرزانه، تحویل میدهد.

امّا «شکل کار»:

عبادتی صحیح است که به همان شکل و شیوه و صورت معین از سوی خدا و مکتب انجام گیرد، نه روی سلیقههای شخصی یا روشهای منحرف از دستور دین.

رسول خدا صلی الله علیه و آله میفرماید: «لا قَول وَ لا عَمَل وَ لا نِیَّة اِلا بِاصابَةِ السُّنَّةِ»⁽¹⁾

ارزشی برای گفتهها و عملها و نیّتها نیست، مگر آن که طبق دستور و سنت انجام گیرد.

پس شکل عبادت را هم باید از اولیاء دین آموخت.

حضرت ابراهیم علیه السلام از خداوند درخواست میکند که نحوه صحیح عبادت را به ما نشان بده «وأرِنا مَناسِکنا»⁽²⁾

در اینکه نماز را کجا باید شکسته یا تمام، آهسته یا بلند خواند، تعداد رکعتها و امثال آن، باید متعبّد بود. در غیر اینصورت، ارزشی نخواهد داشت. مثل آنکه اگر بگویند: در صد قدمی شما گنجی نهفته است، میتوانید آنرا تصاحب کنید. اگر شما 98 قدمی یا 102 قدمی را حفر کنید، به گنجی نمیرسید و رنج بیهوده بردهاید.

یا اگر بخواهید با کسی یا شهرستانی تماس تلفنی بگیرید، با یک شماره کم یا زیاد، شخص دیگر جواب میدهد یا شهر دیگری را میگیرید. پس در

عبادات هم دقیقاً باید به همان صورتی انجام داد که دستور دادهاند. مانند دندانههای یک کلید که اگر اندکی ریز یا درشت شود، دیگر قفل را باز نمیکند.

امام باقر علیه السلام در تفسیر آیه 189 بقره «وَأْتُواْ الْبُیُوتَ مِنْ أَبْوَبِهَا» از در خانهها وارد شوید، نه از بیراهه، فرمود:

مقصود آنست که هر کاری را از راهش وارد شده و انجام دهید و طبق دستور عمل کنید.⁽¹⁾

انگیزههای تغییر شکل عبادت

قرآن، نمونههای متعدد یاد میکند که چگونه اقوام پیشین، با تغییر شکل عبادت، دچار قهر و غضب الهی شدند. انگیزه این تغییر شکلها متفاوت بوده، که از هر کدام، یک نمونه قرآنی ذکر میکنیم:

1- لجاجت

خداوند به بنی اسرائیل دستور داد هنگام ورود به سرزمین مقدس، کلمه «حطّه» را بر زبان جاری کند (یعنی خدایا ما را ببخش و گناهانمان را بریز). آنان از روی استهزاء و لجاجت، تغییر داده و گفتند: «حنطه» (یعنی گندم). خدا بر آنان غضب کرد و هلاکشان نمود.⁽²⁾

2- روشنفکر زدگی

در اسلام، چهار ماه حرام است که جنگیدن در آن ممنوع است. این آتش بس اجباری، در سه ماه پیاپی (ذیقعده، ذیحجه، محرّم) و یک ماه جدا (رجب)

است که قرآن همه را با عنوان «اربعة حرم»⁽¹⁾یاد کرده و جنگیدن را ممنوع ساخته است، مگر آنجا که حالت دفاعی باشد. برخی به نظر روشنفکرانه خود و روی سلیقه، ماههای حرام را جابجا میکردند، عقب جلو میکردند و میگفتند: چه فرق میکند، هدف آنست که سالی چهار ماه نجنگیم. قرآن، این تغییر در ماههای حرام را نکوهش کرد و آنرا فرو رفتن در کفر دانست.⁽²⁾

3- مقدّس مآبی

منظور، کار کسانی است که با سرپوش مذهب و حیلههای شرعی، به خواستههای دل خود میرسند و بدینوسیله میخواهند بر سر وجدان و قانون خدا کلاه بگذارند.

نمونهاش در داستان بنی اسرائیل است که چون خداوند، صید ماهی را روز شنبه برای آنان تحریم کرده بود، با احداث حوضچههایی کنار آب، ماهیها را بدرون آن میکشیدند ولی روز بعد، ماهیها را میگرفتند و میگفتند: ما که روز شنبه ماهی نگرفتهایم...! ماجرای فوق، در آیاتی از قرآن بیان شده و مورد مذمّت قرار گرفته است.⁽³⁾

شرایط قبولی عبادات

عبادات، غیر از شرایط صحّت، شرایط «قبول» و «کمال» هم دارد. یعنی آنچه که مراعاتش، انسان را به قرب خدا و رشد معنوی میرساند و در فرد و جمع، تأثیر میگذارد.

گاهی عبادت، صحیح است، ولی رشد آور نیست، مثل دارویی که شفابخش نیست.

گاهی عبادت، از کیفر میرهاند ولی ما را محبوب خدا نمیسازد.

در آیات و روایات، شرایطی برای قبولی اعمال و عبادات بیان شده که نمونههایی از آنها از این قرار است.⁽¹⁾

1- شرط اعتقادی

2- شرط سیاسی

3- شرط اخلاقی

4- شرط اقتصادی

5 - شرط اجتماعی

6- شرط بهداشتی و...

قبل از توضیح این موارد، تأکید میشود که انسان باید به مسئله قبولی عبادت عنایت خاصّی داشته باشد تا از تلاش معنویاش بهره بیشتر ببرد.

علی علیه السلام میفرماید: «کُونُوا عَلی قَبُول الْعَمَلِ اَشَدَّ عِنایةً مِنکُم عَلَی الْعَمَل»⁽²⁾به قبولی عمل، بیش از اصل عمل توجّه داشته باشید.

انسان ممکن است برای پذیرش در جایی، هم کارت ورود بگیرد، هم طبق مقررات ظاهری عمل کند، ولی در مصاحبه به دلائلی مانند فساد اخلاق یا سوء سابقه یا... رد شود. عبادات هم ممکن است از نظر مقررات الهی، درست انجام گیرد، ولی به دلایلی مورد قبول خدا نشود. مگر نه اینست که گاهی

کارهای صحیحی از طرف افراد غیر مسئول انجام میگیرد ولی بجای تشکّر، از آنان انتقاد هم میشود؟! پس شرطِ قبولی کار، چیزی دیگر است. اینک به بیان آن شرایط میپردازیم:

1- شرط اعتقادی: ایمان به خدا

نداشتن ایمان، مایه تباهی اعمال است: «وَمَن یَکُفُرْ بِالْإِیمَنِ فَقَدْ حَبِطَ عَمَلُهُ»⁽¹⁾

کسانی مساجد خدا را آباد میکنند که ایمان به خدا و معاد داشته باشند: «إِنَّمَا یَعْمُرُ مَسَجِدَ اللَّهِ مَنْ ءَامَنَ بِاللَّهِ وَالْیَوْمِ الْأَخِرِ»⁽²⁾

و عمل صالح از زن ومرد «مؤمن» است که موجب زندگی پاک میشود: «مَنْ عَمِلَ صَلِحاً مِّن ذَکَرٍ أَوْ أُنثَی وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَلَنُحْیِیَنَّهُ حَیَوةً طَیِّبَةً»⁽³⁾

کسی که خدا را قبول ندارد، برای او هم کاری نمیکند تا انتظار پاداش داشته باشد. قرآن کریم، اعمال کافران را همچون خاکستری میداند که در یک روز طوفانی در برابر باد قرار گیرد. که چیزی از آن باقی نمیماند.

2- شرط سیاسی: ولایت

ولایت و رهبری صحیح و آسمانی، همه بندگان خدا و بندگیها و نماز و حجّ و جهاد و... را در مسیر الهی قرار میدهد و به آنها جهت شایسته میبخشد. مثل ایران امروز که با برخورداری از ولایت فقیه، راه رو به رشدی را میپیماید. در مقابل، کشورهای اسلامی دیگر، با آنکه نماز و روزه و... دارند ولی بخاطر انحراف در خط سیاسی و رهبری، در ذلّتاند.

رهبری جامعه، همانند راننده در یک ماشین است. اگر همه سرنشینان، شیک و مرتب و مؤدّب باشند ولی راننده مست باشد یا جاده منحرف باشد، سقوط در پیش است. ولی اگر راننده، سالم و با تجربه باشد، هر چند مسافران، کهنه پوش و نامرتب باشند، این سفر به مقصد میرسد.

در حدیث از امام باقر علیه السلام است: «مَنْ دانَ اللّهَ بعبادَةٍ یَجْهَدُ فیها نَفْسَهُ وَ لا اِمام لَهُ مِنَ اللّه فَسَعْیُهُ غَیر مُقْبُولٍ»⁽¹⁾

کسی که به خدا ایمان دارد وعبادتهای طاقتفرسا هم انجام میدهد ولی امام لایقی از طرف خدا ندارد، تلاشش بیفایده است.

اگر رهبر آسمانی بود، پرستش خدا به طاغوت پرستی کشیده نمیشد و قوانین آسمانی تبدیل به خرافات نمیگردید و نمازهای جمعه، با همه شکوهش، به نفع طاغوتها نمیانجامید و حج، این مظهر قدرت و عزّت اسلام و مسلمین، چنین بی اثر یا به سود حکام دور از اسلام تبدیل نمیشد.

در حدیث میخوانیم: «فَمَنْ لَم یَتَوَّلنا لَم یَرْفَعِ اللّهُ لَهُ عَمَلاً»⁽²⁾هر کس ولایت و رهبری ما را نپذیرد، خدا هم اعمال او را قبول نمیکند.

حضرت علی علیه السلام فرمود: ما «باب الله» هستیم و راه خدا از طریق ما معرّفی و شناخته میشود.⁽³⁾

پس شرط قبولی عبادات، ولایت است. ولی همراهش باید تقوا هم باشد. امام باقر علیه السلام میفرماید: «وَ ما تَنالُ وِلایَتَنا اِلاّ بِالعَمَلِ وَالوَرَعِ»⁽⁴⁾

در خط رهبری ما نیست، مگر آنانکه اهل عمل و تقوا باشد.

3- شرط اخلاقی: تقوا

داستان فرزندان آدم در قرآن آمده است. هر دو قربانی کردند. قربانی یکی پذیرفته شد و دیگری نه. خدا میفرماید:

«إِنَّمَا یَتَقَبَّلُ اللَّهُ مِنَ الْمُتَّقِینَ»⁽¹⁾خدا تنها از اهل تقوا میپذیرد.

نقل کردهاند شخصی هنگام عبور از بازار، قرص نان سرقت کرد و دو انار از مغازهای دیگر. سپس آن انار و نان را به فقیر داد. به او گفتند: این چه کاری است؟ گفت: خداوند هر گناه را یک کیفر ولی ثواب را ده برابر پاداش میدهد. من با آن دو نان و دو انار، چهار گناه کردم ولی به فقیر که دادم، چهل ثواب بردم. چهار گناه از چهل ثواب که کم شود، سی و شش ثواب باقی میماند. به او گفتند: پاداش ده برابر، برای کسی است که کارش بر اساس تقوا باشد. انفاق از مال غصبی پاداش ندارد. مگر نخواندهای که: «انما یتقبل اللّه من المتقین...»!

4- شرط اقتصادی: ادای حق مردم

رسیدگی به نیازمندان و ادای حقوق محرومان به درجهای از اهمیت است که گاهی قبولی عبادت بستگی به آن دارد. پرداختن زکات، یا داشتن درآمد مشروع، از این نمونههاست.

امام رضا علیه السلام میفرماید: «مَنْ صَلّی و لم یُزَکِ لَمْ تُقْبَلْ صَلوتُه»⁽²⁾هر کس نماز بخواند ولی زکات (و مالیات اسلامی) نپردازد، نمازش قبول نمیشود.

در حدیث دیگری علی علیه السلام به کمیل میفرماید:

هر گاه غذای تو از راه حلال و درآمد صحیح نباشد، خداوند، تسبیح گفتن و شکر کردن تو را قبول نمیکند.⁽¹⁾

5 - شرط اجتماعی: خیرخواهی نسبت به دیگران

حفظ پیوندهای اجتماعی و اخوّت میان مسلمانان و روابط شایسته ونیکو میان پیروان اسلام، اهمیّت بسیاری دارد. از این رو، هر سخن و عملی که به گسستن پیوندها و بهم زدن روابط خوب منجر شود نارواست، «غیبت»، «سوء ظن»، «بد خواهی»، «قطع رابطه»، «بد خلقی» و... از اوصاف و اعمالی هستند که موجب قبول نشدن عبادت میشوند.

رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: «مَنِ اغْتابَ مُسْلِماً اَوْ مُسْلِمةً لَمْ یَقْبَلِ اللَّهُ صَلاتَهُ وَ لاصِیامَهُ اَرْبَعینَ یَوماً وَلَیْلَةً اَلاّ اَنْ یَغْفِرَ لَه صاحِبهُ»⁽²⁾

کسی که غیبت زن و مرد مسلمانی را بکند، تا چهل روز نماز و روزهاش را خدا نمیپذیرد، مگر آنکه آن شخص، او را ببخشد.

و نیز، آن حضرت فرمود: «یا اَباذَر! اِیاکَ وَ هِجْرانَ اَخیکَ، فَاِنَّ الْعَمَلَ لا یُتَقَبَّلُ مَعَ الْهِجْرانِ»⁽³⁾ای ابوذر! از دوری و قطع رابطه با برادر دینی بپرهیز، چرا که عمل اینگونه اشخاص پذیرفته نیست.

و امام صادق علیه السلام میفرماید: «لا یَقْبَلُ اللّهُ مِنْ مُؤمِنٍ عَملاً وَ هُوَ مُضْمِرٌ عَلی اَخیِه سُوءً»⁽⁴⁾هر مؤمنی که نسبت به برادر دینیاش، نیّت بدی داشته باشد، خداوند عمل او را قبول نمیکند.

و امام صادق علیه السلام میفرماید: «اِنَّ سُوء الخُلقِ یُفْسِدُ العَمَلَ کَما یُفْسِد الخِّلُ العَسَلَ»⁽¹⁾بد اخلاقی با مردم، چنان عمل را فاسد میکند، که سرکه، عسل را.

نتیجه آنکه بد گویی از دیگران، نیّت سوء درباره مردم، ترک دوستی، غیبت و امثال آن که باعث سست شدن پیوندهای اجتماعی مسلمانان میشود، از موانع قبول شدن عبادات به حساب آمده است. و نمازگزار و اهل عبادت، باید روابط دینی مستحکمی با بندگان خدا داشته باشد، تا پرستشهایش شایستگی قبولی را دارا باشند.

6- شرط خانوادگی: خوشرفتاری

آئین مقدس و متعالی اسلام، میان عبادت و سیاست و اخلاق و اجتماع، پیوندی منسجم ایجاد کرده است. در امور خانوادگی هم رعایت احترام و حقوق متقابل زن و شوهر را چنان مهم دانسته که بی توجهی به آن گاهی باعث قبول نشدن عبادات میگردد. و قطع پیوندهای زمینی، به قطع پیوند آسمانی میانجامد.

در این زمینه پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله فرموده است: «مَنْ کانَ لَهُ اِمْرئةٌ تُوذیهِ لَم یَقْبَلِ اللَّهُ صَلاتَها وَ لا حَسَنَةً مِنْ عَمَلِها... وَ عَلَی الرَّجُل مِثْلُ ذلِکَ»⁽²⁾هر کس زن بد رفتار و اذیت کنندهای داشته باشد، خداوند نماز و کارهای نیک آن زن را نمیپذیرد. (مرد نیز همچنین است)

نه تنها بد رفتاری زن با شوهر یا برعکس، این اثر را دارد، حتی نگاه خشم آگین به پدر و مادر هم مانع قبول عبادت است.

امام صادق علیه السلام فرمود: «مَنْ نَظَر اِلی أبَویهِ نَظَرَ ماقتٍ وَ هُما ظالِمانِ لَهُ لَم یَقْبَلِ اللّهُ لَهُ صَلاةً»⁽¹⁾

نماز فرزندانی که با خشم به پدر و مادر خود نگاه میکنند قبول نمیشود. گرچه والدین، نسبت به آنان کوتاهی و ظلمی کرده باشند.

آری... وقتی ما از نردبان نماز، به معراج میرویم که پایههای آن، روی زمین محکمی باشد. ولی اگر روی یخ لغزنده یا زمین سُست قرار داده شود، بالا رفتن را مشکل یا غیر ممکن میسازد. کمال معنوی در سایه عبادات، آن هم با حسن رفتار و روابط شایسته اجتماعی حاصل میشود. مسائل دیگری هم در روایات بیان شده که مانع قبولی اعمال است، مانند شراب خوردن و غیر آن. البته نباید تصوّر شود که حال که خدا قبول نمیکند، پس نماز نخواند و روزه نگیرد و... بلکه اینگونه روایات، نشان دهنده صعف عمل و کم ارزشی آن بخاطر رفتار و خصلتهای ناشایست عبادت کننده است.

نشان قبولی

قرآن، ثمره نماز را، باز داشتن از فحشاء و منکر میداند «إِنَّ الصَّلَوةَ تَنْهَی عَنِ الْفَحْشَآءِ وَالْمُنکَرِ»⁽²⁾

و این خاصیّت، مغز و محتوای اصلی نماز و نشان قبولی اعمال و عبادات است. هسته بی مغز، رشد نمیکند و ثمر نمیدهد. نماز بدون بازداشتن از بدیها، همان عبادت بی محتواست.

امام صادق علیه السلام در بیان این نشانه، میفرماید: «مَنْ اَحَبّ اَنْ یَعْلَمَ اَقُبِلَتْ

صَلاتُه اَمْ لَمْ تُقْبَل، فَلْینظُر هَلْ مَنَعتْهُ صَلاتُه عَنِ الْفَحشاءِ وَالمنکر؟ فَبقَدرِ ما ضَعَتْهُ قُبِلَتْ مِنه»⁽¹⁾

هر کس دوست دارد بداند نمازش قبول شده یا نه، ببیند که آیا نمازش او را از گناه و زشتی باز داشته یا نه؟ پس به هر قدر که نمازش او را از گناه باز داشته، به همان اندازه نمازش قبول شده است.

شرایط کمال عبادات

غیر از شرایط صحّت و قبول عبادات که بیان شد. اموری هم جزء شرایط کمال عبادت است. این شرایط، نشان دهنده ارزش والاتر و محتوای بهتر و تأثیر بیشتر عبادات است. این شرایط، از این قرار است:

1- مشکلتر باشد

انجام کارها و عبادات آسان، از همه کس برمیآید، ولی عباداتی که دشوارتر است و همّت و اراده و رنج بیشتری لازم دارد، با ارزشتر و به کمال نزدیکتر است. قرآن، از کسانی که در دوران سختی، پیامبر خدا را یاری و پیروی کردند ستایش میکند.⁽²⁾امام مجتبی علیه السلام با آنکه مرکب سواری داشت، ولی پیاده به سفر حج میرفت تا پاداش بیشتری داشته باشد. قرآن، از نماز شب خوانانی تمجید میکند که خود را از بستر نرم و گرم جدا کرده به نیایش و نماز میپردازند.⁽³⁾

علی علیه السلام فرموده است: «اَفْضَلُ الاعمالِ ما اَکْرَهْتَ نَفْسَکَ عَلَیْهِ»⁽⁴⁾

برترین کارها آنست که خود را بر انجام آن وادار کنی.

قرآن، پاداش و مقام مجاهدان بزرگ و سخت کوش را برتر دانسته و میفرماید: «فَضَّلَ اللَّهُ الُْمجَهِدِینَ عَلَی الْقَعِدِینَ أَجْرَاً عَظِیماً»⁽¹⁾

2- مهمتر باشد

در انجام کارها، رعایت «اهم و مهّم»، نشان عقل و عاقبت اندیشی و مصلحت شناسی است و اسلام، در کارها به آنچه که لازمتر و مفیدتر و مهمتر است تشویق میکند، چه در آموختن، چه در عبادت، چه در انفاق.

پیامبر اسلام فرموده است: «لا صَدَقَةَ وَ ذُورَحِمٍ مُحتاج»⁽²⁾

با وجود بستگان نیازمند، انفاق و کمک به دیگران بی ارزش است.

و علی علیه السلام میفرماید: «لا قُربَة بِالنَوافِلِ اِذا اَضرَّتْ بِالْفَرائِضِ»⁽³⁾

هر گاه نمازهای مستحب، به نمازهای واجب ضرر برساند، آنگونه عبادت، موجب قرب به خدا نخواهد بود.

3- اثرش پایدارتر باشد

برکت، آثار فراوان و فواید ماندگار یک عمل و انسان است. کاری و عبادتی صفت کمال دارد که آثار آن زودگذر و ناپایدار نباشد.

علی علیه السلام میفرماید: «رُتَّ یَسیرٍ اَنْمی مِنْ کَثیرٍ»⁽⁴⁾

چه بسا کارهای کم وناچیز، که از کارهای بسیار رشد ونموّ بیشتری دارد.

برخی از تألیفات و اقدامات شایسته و مراکز خدماتی به اندازهای خیر و برکت و آثار وجودی دارد که بسیاری از آثار و نوشتهها و اعمال، فاقد آنست.

پس برکت نیز یکی از شرایط کمال عبادات است.

4- در خطّ پیامبر باشد

کمال عبادات و اعمال، آنست که در مسیر و خط سنّت و سیره پیامبر و اولیاء دین باشد، نه بر اساس تشریفات یا سنّتهای موروثی از نیاکان یا محیط و خواسته مردم. عبادت، هر چه به روش معصومین علیهم السلام نزدیکتر باشد ارزشمندتر است.

5 - سبقت داشته باشد

در عبادات و کارهای نیک، سابقه ارزش دارد و پیشتازی به اینگونه امور، ملاک کمال است. قرآن، بطور مکرّر، فرمانِ «سارعوا» و «سابقوا» دارد. در جایی میفرماید: «لَا یَسْتَوِی مِنکُم مَّنْ أَنفَقَ مِن قَبْلِ الْفَتْحِ وَقَتَلَ أُوْلَئِکَ أَعْظَمُ دَرَجَةً مِّنَ الَّذِینَ أَنفَقُواْ مِن بَعْدُ وَقَتَلُواْ وَکُلّاً وَعَدَ اللَّهُ الْحُسْنَی»⁽¹⁾

مسلمانانی که پیش از فتح مکه، انفاق و جهاد کردند، پاداش بیشتری دارند از آنانکه پس از فتح مکه انفاق و مبارزه کردند. گرچه خداوند به هر دو گروه، وعده پاداش داده است.

پس سبقت در کارهای شایسته (انفاق و جهاد) از ملاکهای کمال است. در حدیثی میخوانیم، علی علیه السلام فرمود:

«لایتمّ المعروفُ الاّ بثلاثِ خصالٍ: تَعْجیله وَ تَصْغیِرهُ وَ سترهُ»⁽²⁾کار خیر، زمانی ارزش بیشتر دارد که هم زودتر انجام بگیرد، هم انجام دهنده آنرا کوچک پندارد (و به آن مغرور نشود) و هم پنهانی و دور از تظاهر انجام گیرد.

از این رو، بهترین نماز، نماز اوّل وقت است و هر چه از اوّل وقت دورتر شود، فضیلتش کمتر میشود. در اذان که شعار رسمی ماست، میگوییم: «حَیَّ عَلَی الصَّلاةِ، حَیَّ عَلَی الْفَلاحِ، حَیَّ عَلی خَیْرالْعَمَلِ». بسوی نماز و رستگاری و بهترین کارها بشتاب...!

6- در شرایط دشوار انجام شود

کار نیک و عبادتی که در شرایط سلطه ستم و طاغوتها انجام گیرد، چون فداکاری بیشتری میخواهد وتأثیر فراوانتر دارد، ارزشمندتر است. آنجا که فشارهای محیط بیرون و غرائز درون، دست بدست میدهد تا مانع عبادت و عبودیت شود، غلبه بر این فشارها و پرستش خدا، ارزش و کمال است.

قرآن در ستایش از مؤمنان راستین میگوید: «وَلَا یَخَافُونَ لَوْمَةَ لَا ئِمٍ»⁽¹⁾

در راه خدا از ملامت هیچ ملامتگری هراس ندارند.

در جای دیگر میفرماید: «الَّذِینَ یُبَلِّغُونَ رِسَلَتِ اللَّهِ وَیَخْشَوْنَهُ وَلَا یَخْشَوْنَ أَحَداً إِلَّا اللَّهَ»⁽²⁾آنان، پیامهای الهی را میرسانند و از او میترسند و از احدی جز خداوند نمیترسند.

آری... آنانکه در محیط فاسد و سلطه ظالم، خود و دین خود را حفظ میکنند (مانند همسر فرعون) از مقام بالاتری برخوردارند.

7- نشاط و دوام داشته باشد

بی نشاطی در عبادت، نشانهای از نفاق است. قرآن منافقان را چنین توصیف میکند که وقتی به نماز میایستند، نشاط ندارند.⁽³⁾در مقابل، نشاط

بندگی، ارزش است و نیز تداوم عبادت، کمال آفرین است. در احادیث، اعمال اندکی که پیوسته و مستمر باشد، بهتر از عبادت زیاد ولی همراه با تنبلی و ملالت و رها کردن بشمار آمده است. قرآن وعده پاداشها و بهرهمندیهای زیاد در علم و فکر و... به کسانی داده که در طریقت اسلام، پایدار باشند: «وَأَن لَوِ اسْتَقَمُواْ عَلَی الطَّرِیقَةِ لَأَسْقَیْنَهُمْ مَّآءً غَدَقاً»⁽¹⁾

8 - عبادت خود را بزرگ نشمارد

انسانهای مغرور، عبادت خود را بزرگ و مهم میبینند و از این راه، دچار تباهی اعمال میشوند. شرط کمال عبادت آنست که عابد، عباداتش را زیاد نبیند و مغرور نشود.

امام سجّاد در دعای «مکارم الاخلاق» از خداوند چنین میطلبد:

«اللّهُمَّ عَبِّدْنی لَکَ وَ لا تُفْسِدْ عبادَتی بالعُجْبِ» خدایا به من توفیق عبادت بده و عبادتم را با «عُجب» تباه مساز.

احادیث بسیاری به این مضمون است که انسان عبادات و کارهای نیک خود را بزرگ نشمارد. خداوند در قرآن، از عبادت و تسبیح بسیار فرشتگان و ذکر دائمی آنان یاد میکند.⁽²⁾شاید به این جهت که بندگان روی زمین، مغرور چند رکعت نماز و عبادت خود نشوند.

9- با بصیرت باشد

آگاهی عمیق و بصیرت و اندیشه در دین، رمز ارزشمندی کارها و عبادات است و بدون آن عمل، فاقد ارزش لازم است.

علی علیه السلام میفرماید: «اَلا، لا خَیرَ فیِ عِبادةٍ لَیْسَ فیها تَفَکُرٌ»⁽¹⁾

عبادت بدون بصیرت و فکر، بی ارزش است.

در حدیث دیگری تعبیر «یقین» آمده است: «اِنّ الْعَمَلَ الدائم الْقَلیل عَلی الْیَقینِ، اَفْضَلُ عِنْدَاللّهِ مِنّ العَمَل الکَثیر عَلی غَیْرِ یَقینٍ»⁽²⁾

عمل اندک ولی همیشگی بر اساس «یقین»، برتر است نزد خداوند، از کار بسیار بدون یقین و بصیرت.

به همین مقدار، در بیان شرایط کمال عمل و عبادت اکتفا میکنیم.

فلسفه عبادات

احکام و برنامههای عبادی اسلام، همه حکمت و فلسفه دارد:

اولاً: به دلیل صدها آیه وحدیث، که مردم را به تعقّل وتفکر فرا میخواند و هیچ مکتبی به اندازه اسلام به اندیشیدن دعوت نکرده است.

ثانیاً: یکی از انتقادهای شدید قرآن بر مشرکان و بت پرستان، تقلید کور کورانه و بی دلیل از نیاکان است.

ثالثاً: خود قرآن، بارها در کنار بیان احکام و دستورها، به دلیل آن هم اشاره کرده است. امامان معصوم نیز در روایات، به بیان این حکمتها پرداختهاند و دانشمندان اسلام، گاهی به تألیف کتابهایی پیرامون این موضوع اقدام کردهاند.⁽³⁾

به علاوه، با پیشرفت دانش بشری، روز به روز پرده از اسرار احکام الهی و

دستورهای دینی برداشته میشود و هر چه از عمر اسلام میگذرد، بر عظمت و جلوه آن افزوده میگردد.

با توجه به همه نکات فوق، یادآور میشود که:

1- لازم نیست دلیل همه احکام را، همه مردم در همه زمانها بدانند. گاهی دلیل برخی از آنها الآن روشن نیست ولی گذشت زمان، آنرا روشن میسازد.

2- در فلسفه احکام، تنها نباید نظر به فواید و آثار مادّی آنها داشت و تنها به بعد اقتصادی و بهداشتی و... توجه کرد و از آثار روحی و معنوی آخرتی آن غافل بود.

3- کسی که خدا را حکیم و دستورهایش را بر اساس حکمت میداند، نباید بخاطر اینکه امروز دلیل حکمی را نمیداند از انجام آن تخلّف کند. مریض، اگر بگوید: تا از خواص دارو آگاه نشوم مصرف نمیکنم، از درد خواهد مرد. البته باید دارو را مصرف کند و درصدد شناخت هم باشد.

4- در هر جا که از قرآن و حدیث، دلیل محکمی بر فلسفه حکمی نداریم، بهتر است ساکت باشیم و با یک سری توجیهات و حدسیّات دلیل تراشی نکنیم.

5 - اگر از بعضی اسرار جهان هستی آگاه شدیم، مغرور نشویم و توقع نداشته باشیم که دلیل همه چیز را بدانیم.

6- از مدار عادی خارج نشویم و به دامن و سوسهها نیفتیم، همچنانکه مردم در مراجعه به پزشک، خود را در اختیار او قرار میدهند یا برای تعمیر اتومبیل خود، مکانیک را سؤال پیچ نمیکنند (چون به آگاهی پزشک و مکانیک، اعتقاد و باور دارند) در مسائل دینی هم که به قانون خدا گردن

مینهند، باید بپذیرند و عمل کنند. چرا که خداوند، هم مهربانتر است، هم داناتر و حکیمتر. هم آینده را میداند، و هم آثار ظاهری و باطنی و نهان و آشکار را.

7- اگر گوشهای از اسرار حکم خدا را دانستیم، نباید خیال کنیم بر همه اسرار واقف گشتهایم. آنکه دست خود را در دریا فرو میبرد، حق ندارد پس از بیرون آوردن دستش، به مردم بگوید: این، آب دریاست، بلکه باید بگوید: از آب دریا، این مقدار به سرانگشت من رسیده است. آنکه فلسفه حکمی را بفهمد، نمیتواند خیال کند آنچه فهمیده، تمام است و دیگر جز آن چیزی نیست. مگر با عقل و فکر محدود انسانی، میتوان به عمق احکامی که از علم بی انتهای خدا سرچشمه گرفته، پی برد؟

8 - همان عقلی که مارا به فهمیدن فلسفه احکام دعوت میکند، همان میگوید: اگر جایی ندانستی، از آگاهانِ با تقوا بپرس. این همان تعبّد در مقابل اولیاء دین است.

اینک، پس از این مقدّمات، نمونههایی را از قرآن و حدیث نقل میکنیم که اشاره به فلسفه احکام دارد.

امّا قرآن:

درباره نماز میگوید: نماز، انسان را از فحشاء ومنکر بازمیدارد.⁽¹⁾

در جای دیگر میگوید: نماز را برای یاد و توجّه به من بپادار.⁽²⁾

و در جای دیگر: با یاد خدا، دلها آرام میگیرد.⁽³⁾

درباره روزه میگوید: روزه بر شما واجب شد، تا آنکه اهل تقوا شوید.⁽¹⁾چون بیشتر گناهان، از فوران غریزه غضب و شهوت است.

روزه، جلوی طغیان آنرا میگیرد و تقوا پدید میآورد. و بهمین جهت، آمار جنایات و جرایم در ماه رمضان کاهش مییابد.

درباره حج میگوید: به زیارت حج بروند، تا منافعی فراوان بدست آورند.⁽²⁾فوائد و آثار اجتماعی و سیاسی حج، چیزی نیست که جای شک و شبهه باشد.

درباره زکات میگوید: از مردم و اموالشان زکات بگیر، تا آنان را (از روح بخل و دنیا پرستی) پاک کنی.⁽³⁾

درباره قمار و شراب میگوید: شیطان توسّط آنها میان شما دشمنی و کینه برقرار میکند و شمارا از یاد خدا دور میسازد.⁽⁴⁾

و قصاص را، مایه حیات اجتماع میداند⁽⁵⁾چرا که در جامعه، اگر جنایتکار، به کیفر نرسد، آن جامعه مرده و جنایت پرور و مظلوم کوب میشود و ایمنی (که حیات اجتماعی است) از میان میرود.

اینها نمونههایی از آیات قرآن بود که به آثار و حکمتهای احکام الهی اشاره داشت.

امّا حدیث:

از میان انبوه احادیث این موضوع، تنها به چند جمله از یکی از سخنان امیرالمؤمنین علیه السلام در نهج البلاغه اشاره میکنیم:⁽¹⁾

«فَرض اللّه الایمان تطهیراً مِنَ الشِرک وَالصَلوةَ تَنزیهاً عَنِ الکِبر و الزکوة تسبیباً لِلرّزق...» خداوند، ایمان را برای پاکسازی از شرک، واجب ساخت و نماز را برای پاک ساختن از تکبر، و زکات را بعنوان سبب سازی برای رزق و روزی و...

ایمان به خدا، انسان را از افکار شرک آلود و عشقهای پوچ و تکیه گاههای ناتوان نجات میبشخد.

نماز، که توجه به سرچشمه همه بزرگیها و استمداد از کانون قدرت و عظمت است، کبر را از انسان میزداید.

زکات، مهرههای از کار افتاده جامعه را به کار میاندازد و محرومان و ورشکستگان را به نوا و قدرت میرساند و مهر و عطوفت نسبت به مردم را در دلها زنده میسازد و محبّت مال و دنیا، از دل زکات دهنده بیرون میرود. بعلاوه، آن مقدار که با دادن زکات، از داراییاش کم شده، با فعالیت اقتصادی بیشتر، میکوشد که آنرا جبران کند. طبیعی است آنکه خرجش زیاد باشد، به کار خود میافزاید. پس زکات، سبب رزق است.

در این حدیث علوی به فلسفه و حکمت بیست حکم و از احکام الهی، مانند روزه، امر به معروف، نهی از منکر، جهاد، تحریم خمر و زنا، اجرای حدود، اطاعت از امام و... اشاره شده است.

امّا فطرت:

فطرت انسان نیز به فلسفه برخی احکام واقف و معترف است. هر انسانی در هر شرایطی و زمانی، بدی و حرام بودن دروغ، خیانت، تهمت، آدم کشی و دزدی، ستم، کم فروشی و... را قبول دارد و خوبی، عدالت، پاکی، خدمت به دیگران و... را خوب و بجا میداند. اینها از فطریّات انسانهاست و فطرت، برخی از بدیها و خوبیها را درک میکند و این الهام الهی است که فرمود: «فَالهَمَها فُجورها وَ تَقواها»⁽¹⁾

امّا علم:

نباید غافل بود که پیشرفت علوم در رشتههای مختلف، خدماتی به تبیین فلسفه احکام کرده و پردههای بسیاری را کنار زده است.

مثلاً وجود کرم کدو و تریشین در گوشت خوک یا زیانهای مواد الکلی برای کبد و بدن انسان، بر کسی پوشیده نیست. این گوشهای از فلسفه تحریم گوشت خوک یا شراب را نشان میدهد.

اسلام، از ادرار در حال ایستاده نهی کرده، و علم نشان میدهد که ایستاده بول کردن سبب میشود تمام بول، به راحتی خارج نشود. یا آنچه که درباره غسل است، برای زدودن آثار فعالیت اعصاب سمپاتیک و فشار خون در حال جنابت میباشد و نیز توجه به خدا (قصد قربت) برای زدودن حال غفلت از خداوند است. اگر اسلام، از خلال کردن با چوب درخت انار نهی کرده، برای آنست که لثهها در مقابل آن حساسیّت خاصی دارد. به همین صورت،

دستورهای اسلام در مورد واجبات و محرّمات و حتی مستحبّات و مکروهات، در زمینههای رفتاری، خوراکی، پوشاکی، وسائل و مسائل زندگی، همه و همه حکمتهای بلند و دقیقی دارد که درباره آنها کتابهای بسیاری هم توسّط دانشمندان اسلامی و محققّان نوشته شده است.⁽¹⁾که بحث آن در این محدوده نمیگنجد. ولی در مجموع، یک نکته مهّم را ثابت میکند و آن اینکه احکام اسلامی همه بر مبنای حکمتها و فلسفههای حساب شدهای استوار است، چه ما به کمک عقل و علم، آنها را بدانیم، یا هنوز به اسرار نهفته آن پی نبرده باشیم به هر حال، روحیه تعبّد ایجاب میکند وقتی دانستیم چیزی از «احکام اللّه» است، آنرا پذیرفته و عمل کنیم.

تسلیم، بزرگترین فلسفه تکلیف

بدون شک، دستورهای خدا و احکام شرع، دارای فلسفه و دلیل است، ولی لازم نیست در تمام احکام و فرمانهای الهی، در پی یافتن دلیل اقتصادی، بهداشتی و علمی آن باشیم. مسلمان، باید در برابر فرمانِ وحی، تسلیم باشد و این روحیه تسلیم و پذیرش، کمال آدمی است و برخی از دستورها برای آزمودن روح تسلیم و بندگی است.

فرمان خداوند به ابراهیم، برای قربانی کردن اسماعیل، نمونهای از آنست و نشانه کمال بندگی است.

آنگونه که همیشه در راه رفتن، مقصود ما رسیدن به جایی نیست، گاهی

خودِ «راه رفتن» هدف است، مثل راهپیمایی یا پیادهروی برای ورزش یا دویدن در مسابقه که هدف، دویدن است نهرسیدن بهجایی.

در دستورهای عبادی و احکام الهی هم، گاهی هدف، تسلیم و پذیرش دستور و تمرین برای جلب رضایت معبود و اطاعت محض از آفریدگار است. هدف عبادات، پرورش روح انسان است، آنگونه که حرکات ورزشی برای تربیت جسم است.

امام سجّاد علیه السلام وامام علی علیه السلام میگویند: «کفی بی فخراً اَنْ اَکُون لَکَ عَبداً»

خدایا افتخارم همین بس که بنده تو هستم.

در مناجات شعبانیه میخوانیم: «لَئِنْ اَدْخَلْتَنِی النّارَ اَعْلَنتُ اَهْلَها اَنّی اُحِبُکَّ»

خدایا اگر مرا به دوزخ افکنی، به دوزخیان اعلام خواهم کرد که من تورا دوست دارم...!

«علی علیه السلام اعلام میدارد که خدایا، عبادت من، نه از روی طمع به بهشت یا ترس از دوزخ است، بلکه تو را شایسته عبادت یافتهام و میپرستم». اولیاء خدا از عبادت او لذّت میبرند و گناهکاران از شیرینی عبادت و یاد خدا محرومند.

گاهی کسی علاقه دارد خدمتگزاری کسی را بکند. بدون آنکه چشمداشتِ مالی و هدف اقتصادی داشته باشد. خود خدمت به آن شخصیّت والا، برایش هدف و ارزشمند است، و نه حتّی کسب دانش یا کسب وجهه و رسیدن به موقعیّت اجتماعی.

بسیارند کسانی که از نشستن در کنار یک شخصیّت یا داشتن عکس با او، خوشحال میشوند، هر چند نفعی برایشان نداشته باشد. خود این نزدیکی

برایشان محبوب است. وقتی برای انسانها در این دنیا، اینگونه امور، گرانبهاست، بندگی خدا و در محضر الهی بودن مایه افتخار نیست؟

بهانه یا تحقیق؟

با توجه به آنچه گذشت، معلوم میشود که کسانی هستند که روحیه تعبّد و تسلیم ندارند و در پی بهانهاند تا شانه از بار تکلیف و دینداری خالی کنند. از این رو مسئله «تحقیق» را عنوان میکنند و برای هر دستور دینی، دنبال فلسفه و دلیل میگردند و خیلی هم خود را روشنفکر جا میزنند. قرآن کریم نسبت به برخی از اینگونه افراد درباره اعتقاد به قیامت میفرماید:

«بَلْ یُرِیدُ الْإِنسَنُ لِیَفْجُرَ أَمَامَهُ ، یَسْئَلُ أَیَّانَ یَوْمُ الْقِیَمَةِ؟»⁽¹⁾گروهی میخواهند راه گناه را در پیش گیرند، میپرسند: روز قیامت کی است؟

آنان مثل کودکان بهانهگیری هستند که هر لحظه بهانه میگیرند و آن که انجام شد، بهانهای دیگر. قرآن درباره چنین کسانی میگوید:

«وَإِن یَرَوْاْ ءَایَةً یُعْرِضُواْ وَیَقُولُواْ سِحْرٌ مُّسْتَمِرٌّ»⁽²⁾اگر نشانهای از قدرت خدا و معجزات انبیاء مشاهده کنند اعراض کرده، میگویند: این هم همان سحر و جادوی معمولی و همیشگی است!

اینان در مقابل مکانیک وپزشک ومدهای خارجی ووسوسههای نفس و تمایلات شیطانی تسلیماند وچون وچرا ندارند، ولی وقتی نوبت به دستور دین میرسد، اهل تحقیق و استدلال میشوند و قیافه هم میگیرند.

یک برخورد

روزی کسی پرسید: چرا نماز صبح دو رکعت است؟ گفتم نمیدانم. دستور خداوند است و باید انجام دهیم. همین که فهمید نمیدانم، قیافه روشنفکری گرفت و گفت: دنیا، دنیای علم است، امروز دیگر دین بدون علم صحیح نیست و... پرسیدم: حال تو بگو: چرا برگ درخت انار کوچک است ولی برگ درخت انگور بزرگ و پهن؟

گفت: نمیدانم، من هم همان قیافه را گرفته، گفتم: دنیا، دنیای علم است، علم باید ثابت کند و... اندکی از غرورش کاسته شد. گفتم برادر! قبول داریم که دنیا، دنیای علم است، ولی نه به این معنی که همه اسرار هستی را باید همین امروز بدانیم. حتماً میان برگ باریک انار و برگ پهن انگور و مزه میوههایشان، رابطهای در کار است که هنوز، برگ شناس و خاک شناس و گیاه شناس و میوه شناس، آنرا کشف نکرده است. پس وجود اسرار را میپذیریم ولی ادعای فهمیدن همه آنها را هرگز از هیچکس قبول نمیکنیم.

راستی... اگر ما قبل از عمل، اوّل فلسفه احکام را بدانیم، آنگاه عمل کنیم، پس خدا پرستی و تسلیم کجا میرود؟ وحی، برتر از علم و اسرار آمیزتر از دانش بشری است. روشنفکران چرا هر قانون و برنامه را میپذیرند ولی در برابر قوانین خدا و دین، در تنگنا قرار میگیرند و اهل منطق! میشوند؟

سیمای نماز

اشاره

سیمای نماز

بحث هایی پیرامون عبادات و شرایط و فلسفه آن گذشت. پس از ذکر آن کلیّات، به مصادیق آن میپردازیم و به بارزترین نوع بندگی که «نماز» است وارد میشویم. ابتدا باید جایگاه نماز را در متون دینی (قرآن و حدیث) بشناسیم، سپس به جزئیات و اسرار آن برسیم. اینک، به گوشهای از نظرهای مکتب وحی پیرامون نماز، توجه کنید:

نماز، از مهمترین سفارشهای انبیا بوده و از بارزترین مصادیق عبادت است. حضرت لقمان به فرزندش میگوید:

پسرکم! نماز را بر پای دار: «یَبُنَیَّ أَقِمِ الصَّلَوةَ»⁽¹⁾

نماز، داروی نسیان و وسیله ذکر خداوند است: «أَقِمِ الصَّلَوةَ لِذِکْرِی »⁽²⁾

نماز، پیمان خداوند است.

رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: «اَلصَّلوةُ عَهْدُ اللّه»⁽³⁾

نماز، نور چشم پیامبر عزیز است که فرمود: «قُرَّةُ عَیْنی فیِ الصَّلوةِ»⁽⁴⁾

نماز، اهرم استعانت در غمها و مشکلات است. خداوند میفرماید: از صبر و نماز در مشکلات کمک بگیرید و بر آنها پیروز شوید: «وَاسْتَعِینُواْ بِالصَّبْرِ

وَالصَّلَو ةِ»⁽¹⁾

نماز، داروی تکبّر است. علی علیه السلام میفرماید: خداوند، نماز را واجب کرد تا انسان را از کبر، دور کند: «وَالصلَوة تَنْزیهاً عن الکِبْر»⁽²⁾

نماز، وسیله تشکر از خداوند بر نعمتهای اوست: «فَصَلِّ لِرَبِّکَ وَانْحَرْ»⁽³⁾

نماز، سیمای مکتب است: «اَلصَّلوةُ وجهُ دینِکُمْ»⁽⁴⁾

نماز، به منزله پرچم و آرم و نشانه مکتب اسلام است: پیامبر فرمود: «عَلَمُ الاِسْلامِ الصَّلاةُ»⁽⁵⁾

نماز، پایه و ستون دین است: «وَ هِیَ عَمُوُد دینِکم»⁽⁶⁾

نماز، به منزله سر نسبت به تن میباشد. پیامبر اسلام فرمود: «مَوْضِعُ الصَّلاةِ مِنَ الّدین کَموضِعِ الرَأس مِنَ الجَسَدِ»⁽⁷⁾

نماز، کلید بهشت است: «اَلصَّلاةُ مِفْتاحُ الْجَنَّةِ»⁽⁸⁾

نماز، وسیله سنجش مردم است: «اَلصَّلاةُ میزانٌ»⁽⁹⁾

نماز، اساس دین است: «بُنِیَ الاِسْلامَ عَلَی... الصَّلاةِ»⁽¹⁰⁾

نماز، اولین سؤال در قیامت است: «اَوَلُ ما یُحاسَبُ بِهِ الْعَبْدُ الصَّلاة»⁽¹¹⁾

نماز، گناهان را از بین میبرد. در حدیث، نماز به نهری تشبیه شده که انسان

روزی پنجبار در آن شستشو میکند ودیگر چرکیباقی نمیماند.⁽¹⁾

نماز، رابطه مخلوق با خالق است، انسان مادّی را معنوی میکند و انسان را علاوه بر آشنا کردن با خدا، با طبیعت نیز آشنا میسازد، با آب، خاک، قبله، طلوع، غروب و وقت و...

نماز، تنها عبادتی است که حتی در حال غرق شدن و جنگ هم ساقط نمیشود و برترین فریاد آزادگی انسان از سلطه قدرتمندان و اعلام بندگی در آستان خداوند است.

نماز، زندهنگهداشتن سنّت ابراهیم ومحمّدوحسین ومهدی علیهم السلام است.

نماز، وسیله نزدیک شدن انسان به خداست: «اَلصَّلاةُ قُرْبانُ کُلِ تَقی»⁽²⁾

نماز، آخرین سفارش انبیاء «وَ هی آخرُ وصایا الانبیاء» و آخرین سفارش امام صادق علیه السلام پیش از وفات است که همه خویشاوندان و فرزندان را دور خود جمع کرد و توصیه نمود که هر که نماز را سبک شمارد، مشمول شفاعت ما در قیامت نخواهد شد.⁽³⁾

نماز، برای اولیاء خدا شیرین و برای منافقان دشوار و بار سنگین است: «وَإِنَّهَا لَکَبِیرَةٌ إِلَّا عَلَی الْخَشِعِینَ»⁽⁴⁾

نماز، کوبنده شیطان است: «مُدحِرةً لِلشَّیطان»⁽⁵⁾

اهمیّت نماز

جز آنچه از آیات و احادیث نقل شد، رفتار اولیاء خدا نیز اهمیّت و جایگاه آنرا بیان میکند. نماز، جزء برنامه انبیاء بوده است.

حضرت عیسی علیه السلام در گهواره میگوید: خداوند مرا تا زنده هستم به نماز و زکات سفارش کرده است: «وَأَوْصَنِی بِالصَّلَوةِ وَالزَّکَوةِ مَا دُمْتُ حَیّاً»⁽¹⁾

امام حسین علیه السلام ، حتی ظهر روز عاشورا در میدان مبارزه و در برابر تیرهای دشمن هم نماز را رها نکرد.

حضرت ابراهیم علیه السلام ، همسر وکودک خویش را در بیابانهای داغ مکّه، که آن هنگام هیچ آب و گیاهی نداشت، مسکن داد و گفت: خدایا، تا نماز به پا دارند: «إِنِّی أَسْکَنتُ مِن ذُرِّیَّتِی بِوَادٍ غَیْرِ ذِی زَرْعٍ عِندَ بَیْتِکَ الْمُحَرَّمِ رَبَّنَا لَیُقِیمُواْ الصَّلَوةَ»⁽²⁾

پیشوایان معصوم ما، هنگام نماز، رنگ خود را میباختند و میفرمودند: وقت ادای امانت الهی وحضور در پیشگاه الهی است.⁽³⁾

گرچه بعضی نماز را به طمع بهشت یا ترس از عذاب جهنم میخوانند، امّا امیرالمؤمنین علیه السلام نماز را نه برای تجارت یا سپری از آتش، بلکه بخاطر شایستگی خدا برای عبادت، انجام میدهد.⁽⁴⁾

برای اهتمام به این برنامه سازنده، اسلام به پدران و مادران سفارش کرده که اطفال خود را قبل از بلوغ، مثلاً از سنّ هشت سالگی به هر نحو که میتوانند وادار به نماز کنند و گاهی هم بخاطر بی اعتنایی شان، از خود خشونت نشان

دهند.⁽¹⁾

آنکه اهل نماز است، با مبدأ هستی مرتبط است. مثل خلبانی که با اتاق فرمان ارتباط دارد.

نماز، سبب آمرزش گناهان و زدودن آثار لغزش هاست. قرآن، پس از دستور به نماز، میفرماید: «إِنَّ الْحَسَنَتِ یُذْهِبْنَ السَّیِّئَاتِ»⁽²⁾نیکیها، بدیها را از بین میبرد.

نماز، از دیدگاه عقل و وجدان

یکی از حقوق انسانی، سپاس از محبت و نیکی دیگران است. حتّی اگر مسلمان نباشیم، احسان و نیکی دیگران به عهده ما مسئولیت تشّکر میگذارد. این حقّ، نسبت به هر زبان و نژاد و ملیّت و کشور، یکسان است.

هر چه لطف و نیکی بیشتر و نیکی کننده بزرگتر باشد، تشّکر هم باید بیشتر و بهتر انجام گیرد.

و... آیا کسی بیشتر از «خدا» بر ما حق دارد؟... خیر، چرا که نعمت ونیکی او درباره ما بیشمار است، و خودش نیز وجودی عظیم و فیّاض میباشد.

خداوند، ما را از یک سلّول آفرید، و هر چه نیاز حیات ما بود، از قبیل: نور، حرارت، مکان، هوا، آب، اعضاء، غرائز، قوا، طبیعت گسترده، گیاهان و حیوانات، هوش و عقل و عاطفه و... برایمان فراهم کرد و برای تربیت معنوی ما، رسولان خویش را فرستاد و احکام سعادت بخش مقرّر کرد و حلال و حرام، وضع نمود و «حیات مادی» و «حیات روحی» مارا از هر جهت،

برخوردار از ابزار و وسائل کمال ساخت و همه شرایط رشد و بهروزی و سعادت دنیوی و اخروی مارا فراهم نمود. چه کسی بیش از خداوند به ما نیکی کرده، که بیش از او شایسته ادای حق باشد؟

به قول سعدی: هر نفسی که فرو میرود، ممّد حیات است و چون برمیآید، مفرّح ذات، پس در هر نفسی دو نعمت موجود است و بر هر نعمتی شکری واجب.

از دست و زبان که برآید - کز عهده شکرش به در آید

او مارا از هدایت انبیاء و معصومین برخوردار ساخت. جهان و طبیعت را مسخّر انسان کرد و به او قدرت بهرهبردن از مواهب طبیعت و کشف رازهای جهان واستفاده از آن در مسیر فلاح وزندگی خویش داد.

برگها و گیاهان، کربُن هوا را میگیرند و اکسیژن میسازند.

قطرات باران، هوا را صاف و سالم میکنند.

نهنگها، ماهیان مرده دریاها را میبلعند تا آبها بد بو نشوند.

چشمهای ما، هر لحظه، از زاویههای مختلف عکسهای گوناگون و دقیق از همه چیز میگیرد.

اگر لب ما نرم نبود، قدرت حرف زدن نداشتیم.

اگر اشک، شور نبود، چشم ما که از «پی» آفریده شده، خراب میشد.

اگر آبها تلخ و شور بود، درختان نمیروییدند.

اگر زمین، جاذبه نداشت، و اگر فاصله خورشید به ما نزدیکتر بود، اگر هنگام تولّد مکیدن را نمیدانستیم، اگر مهر پدر و مادر نبود، و هزاران «اگر» دیگر... آیا میتوانستیم به زندگی ادامه دهیم؟

البته نه در صدد بر شمردن نعمتهای خداییم و نه از عهده آن برمیآییم؛ که خداوند خود فرمود اگر نعمتهای الهی را بشمارید، نمیتوانید آنها را به حساب آورید.

باری... اگر یک میلیونیم این نعمتها را از کسی دیگر دریافت میکردیم، همه عمر مدیون و سپاسگزار او نبودیم؟

وظیفه انسانی و وجدانی ما، ایجاب میکند که سپاس نعمتهای الهی را ادا کنیم و به شکرانه آنهمه نیکی، نماز بخوانیم و او را بپرستیم.

چون او مارا آفریده، ما هم او را عبادت کنیم و بنده او باشیم تا بنده و برده شرق و غرب نشویم.

نماز، تشّکر از خداوند است و هر انسان عاقل و با وجدانی، به لزوم نماز پی میبرد.

وقتی یک سگ، در مقابل استخوانی که به او میدهند، حقشناسی میکند و دُم میجنباند و اگر دزد و بیگانهای وارد خانه شود، به او حمله میکند، اگر انسان نسبت به این همه نعمت پروردگار، بی تفاوت باشد و از روحیه سپاسگزاری که به صورت «نماز» جلوهگر میشود، بی بهره باشد، آیا در قدرشناسی کمتر از سگ نیست؟!...

چند سؤال و جواب

سؤال: مگر خداوند به تشکر ما نیاز دارد؟

جواب: هرگز! قدردانی از یک لطف، ارزشی برای ماست و نشانه انصاف ماست، نه اینکه نشان نیاز خدا به نماز ما باشد، اگر معلّمی به شاگردش گفت: از