مشخصات کتاب

سرشناسه : قرائتی محسن ۱۳۲۴ -

عنوان و نام پدیدآور : راز نماز (برای جوانان) / مولف محسن قرائتی تدوین جواد محدثی.

وضعیت ویراست : [ویراست ۲].

مشخصات نشر : تهران مرکز فرهنگی درسهائی از قرآن ۱۳۸۰.

مشخصات ظاهری : ۱۰۸ص. ۹/۵ × ۲۰ س م.

شابک : ۲۵۰۰ ریال ( چاپ دوم) ؛ ۳۰۰۰ ریال ( چاپ چهارم ) ؛ ۴۰۰۰ ریال : چاپ دهم 964-5652-13-8 : ؛ ۵۰۰۰ ریال (چاپ یازدهم) ؛ ۵۰۰۰ ریال : چاپ دوازدهم 978-964-5652-13-3 : ؛ ۵۰۰۰ ریال ( چاپ سیزدهم) ؛ ۵۰۰۰ ریال (چاپ چهاردهم) ؛ ۶۰۰۰ ریال (چاپ پانزدهم)

یادداشت : چاپ دوم و سوم: ۱۳۸۲.

یادداشت : چاپ چهارم تابستان ۱۳۸۳.

یادداشت : چاپ هشتم: پاییز ۱۳۸۵.

یادداشت : چاپ دهم: پاییز ۱۳۸۶.

یادداشت : چاپ یازدهم: بهار ۱۳۸۷.

یادداشت : چاپ دوازدهم و سیزدهم: ۱۳۸۷.

یادداشت : چاپ چهاردهم : زمستان ۱۳۸۷.

یادداشت : چاپ پانزدهم : پاییز ۱۳۸۸.

یادداشت : کتابنامه به صورت زیرنویس

موضوع : نماز -- ادبیات نوجوانان

شناسه افزوده : محدثی جواد، ۱۳۳۱ - گردآورنده

شناسه افزوده : مرکز فرهنگی درسهائی از قرآن

رده بندی کنگره : BP۱۸۶/ق ۴ر۲ ۱۳۸۰

رده بندی دیویی : [ج]۲۹۷/۳۵۳

شماره کتابشناسی ملی : م ۷۹-۲۴۰۰۶

1- سخن ناشر

راز نماز » سخن ناشر

 با تأسیس «مرکز فرهنگی درسهایی از قرآن» در سال 75، تألیفات حجّت الاسلام والمسلمین محسن قرائتی که به صورت پراکنده توسط ناشران محترم چاپ و منتشر می گردید، جهت تصحیح و تکمیل در اختیار این مرکز گذاشته شد و بحمداللَّه همه آنها خصوصاً مجلّدات اوّلیه «تفسیر نور» پس از بازبینی و ویراستاری در مسیر نشر قرار گرفت.

 کتاب «راز نماز» نیز که بارها توسط ستاد اقامه نماز به چاپ رسیده است، (چاپ چهاردهم، به تعداد 000/200 نسخه بوده است) از این پس توسّط این مرکز منتشر می گردد.

 امید که خوانندگان گرامی ما را از پیشنهادات و نظرات خود بهره مند نموده و مطالب خود را به نشانی:

 تهران - صندوق پستی 586 / 14185 ارسال نمایند.

    مرکز فرهنگی درسهایی از قرآن

بسم اللّه الرّحمن الرحیم

ای مهربان خدای

ای مهربان خدای:

گم گشت هام تو بودی و آردم چو دیده باز

دیدم به آسمان و زمین و به بام و در

تابنده نور توست

هر جا ظهور توست

دیدم به هیچ نقطه تهی نیست جای تو

خوش م یدرخشد از همه سو جلو ههای تو

ای مبدأ وجود!

از آثرت ظهور، نهان شد آه آیستی

از هر چه ظاهر است، تویی آشکارتر ... مستور نیستی

نزدیک تر ز من به منی، دور نیستی

تو آشکار های ... من زین میان گُمم

آور ار نبیند، این گنه آفتاب نیست

نقص از من است، ورنه رُخت را حجاب نیست.

ای مهربان خدای!

در قلب من تبی است گدازان و دردناک

احساس می آنم آه به آانون جانِ من

سوزنده آتشی است آه سر می آشد به اوج

احساس می آنم عطشی مست و بی قرار

اندر فضای هستی من می دود چو موج

این سوز عشق توست،

در من، چو جان نهان

احساس می آنم،

درمان نسازد این تبِ من جز دوای تو

زائل نسازد این عطش، الاّ لقای تو

ای مهربان خدای!

احساس می آنم خلائی در وجود خویش

آان را نم یبرد ز میان، جز پرستشت

ای نازنین خدای!

احساس می آنم آه بود در سرشتِ من

سوزنده، یک نیاز

داغ نیاز را نزداید ز سین هام

جز لذّت پرستش و جز نشئه وصال

مخموری مرا به جز این می، علاج نیست

مطلب عیان بود، به بیان احتیاج نیست

ای مهربان خدای!

تو، راز جان و مایه سرمستی منی

تو هستی منی

در عمق فکر و پرده جانم تویی، تویی

آرام دل، فروغ روانم تویی، تویی

هر جا نگاه م یدود، آنجا نشان توست

( روشنگر وجود، رخِ دلستان توست.( سرود سحر حجت الاسلام بهجتی شفق، ص 68

2- نماز، عبادتی بزرگ

راز نماز » نماز، عبادتی بزرگ

 شناخت معبود و آفریدگار، محبّت او را در دل ایجاد می کند و این محبّت، انسان را به پرستش و عبادت و اظهار کوچکی و تواضع در برابر عظمت او وا می دارد.

 نماز، جلوه ای از بندگی انسان در پیشگاه خدا و مظهر عبودیّت و عبادت است. آنکه «بنده» آفریدگار است و این بندگی را احساس می کند و می داند و باور دارد، در برابر او، مطیع است و در پیشگاهش سر بر خاک می نهد و به سجده می افتد و با وی راز می گوید و نیاز می طلبد و آن خالق یگانه را که سر رشته دارِ اوست، به عظمت و پاکی می ستاید.

3- چرا عبادت؟

راز نماز » چرا عبادت؟

 فلسفه آفرینش انسان، بندگی و عبادت و عبودیّت است. این صریح کلام الهی در قرآن کریم است که می فرماید:

«وَمَا خَلَقْتُ الْجِنَّ وَالْإِنسَ إِلَّا لِیَعْبُدُونِ»⁽¹⁾

 جن و انس را، جز برای پرستش و بندگی خود نیافریدم.

 این حکمت و هدف والا، سرلوحه همه رسولان الهی نیز بوده است. در قرآن می خوانیم: «وَ لَقَدْ بَعَثْنا فِی کُلِّ اُمَّةٍ رَسُولاً اَنِ اعْبُدُوا اللّهَ وَاجْتَنِبُوا الطّاغُوت»⁽²⁾

4- ریشه های عبادت

 در هرامّتی پیامبری برانگیختم که (به مردم بگویند:) بنده خدا باشید و از طاغوت بپرهیزید.

 ناگفته نماند که این بندگی کردن، سودی به خدا نمی رساند بلکه مایه عزّت و سعادت خود انسان است وگرنه خداوند بی نیاز مطلق است:

 من نکردم خلق تا سودی کنم

بلکه تا بر بندگان جودی کنم اگر معلّم به شاگردانش می گوید: درس بخوانید، نفع این درس خواندن به خود آنان بر می گردد و برای معلّم سودی ندارد.

راز نماز » ریشه های عبادت

 1. عظمت خدا

 برخورد با یک شخصیت برجسته، انسان را به تواضع وا می دارد، دیدار با یک دانشمند بزرگ، آدمی را به تکریم و احترام وا می دارد، چون که انسان در برابر عظمت و دانش آن شخصیت و این دانشمند، خود را کوچک و کم سواد می بیند. خداوند، مبدأ همه عظمت ها و جلال هاست. شناخت خدا به عظمت وبزرگی، انسان ناتوان وحقیر را به کُرنش وتعظیم در برابر او وامی دارد.

 2. احساس نیاز و وابستگی

 انسان، عاجز، نیازمند و ناتوان است و خداوند، در اوج بی نیازی و غنای مطلق، و سر رشته دار امور انسان هاست. این هم عاملی است، تا انسان در برابر خداوند «بندگی» کند.

 3. سپاس نعمت

 توجه به نعمت های بی حساب و فراوانی که از هر سو و در هر زمینه ما را احاطه کرده، قوی ترین انگیزه را برای پرستش پروردگار ایجاد می کند. نعمت هایی که حتّی پیش از تولّد شروع می شود و در طول زندگی همراه ماست و در آخرت هم (اگر شایستگی داشته باشیم) از آن بهره مند خواهیم شد. قرآن به این نکته اشاره کرده و به مردم زمان پیامبر صلی الله علیه وآله می فرماید:

«فَلْیَعْبُدُواْ رَبَّ هَذَا الْبَیْتِ  الَّذِی  أَطْعَمَهُم مِّن جُوعٍ وَءَامَنَهُم مِّنْ خَوْف»⁽¹⁾باید خدای کعبه را عبادت کنند، خدایی که آنان را از گرسنگی نجات داد و از ترس، ایمن ساخت.

 4. فطرت

 در سرشت انسان، پرستش و نیایش وجود دارد. اگر به معبود حقیقی دست یافت، که کمال مطلوب همین است، و اگر به انحراف و بیراهه دچار شد، به پرستش معبودهای بدلی و باطل می پردازد. بت پرستی، ماه و خورشید پرستی، گوساله و گاو پرستی، نمونه هایی انحرافی است که وجود دارد، کسانی هم پول و مقام و همسر و ماشین و مدال و ... را می پرستند.

 انبیا آمده اند تا فطرت را در مسیر حق، هدایت کنند و انسان را از عبادت های عوضی نجات بخشند. حضرت علی علیه السلام در مورد بعثت رسول خدا صلی الله علیه وآله می فرماید:

 «فَبَعَثَ اللّهُ مُحَمَّداً بِالْحَقَّ لِیُخرِجَ عِبادَهُ مِنْ عِبادَةِ الاوثانِ اِلی عِبادَتِهِ ...»(5) خداوند حضرت محمّد صلی الله علیه وآله را برانگیخت، تا بندگانش را از «بت پرستی» به «خدا پرستی» دعوت کند.

 روحِ عبادت در فطرت انسان نهفته است و اگر درست رهبری نشود به عبادت بت و طاغوت می گراید. مثل میل به غذا که در هر کودکی هست، ولی اگر راهنمایی نشود، کودک خاک می خورد و لذّت هم می برد. بدون هدایت صحیحِ این گرایش فطری نیز، انسان به عشق های زودگذر پوچ یا پرستش های بی محتوای انحرافی دچار می شود.

⁽²⁾

5- چگونه عبادت کنیم؟

راز نماز » چگونه عبادت کنیم؟

 مگر نه اینکه نشانی هر خانه را باید از صاحب خانه گرفت؟ و مگر نه اینکه در هر ضیافت و مهمانی، باید نظر میزبان را مراعات کرد؟

 عبادت، حضور در برابر آفریدگار است و نشستن بر سر مائده های معنوی که او برای «بندگان» خود فراهم کرده است.

 پس، چگونگی عبادت را هم از او باید فراگرفت و به دستور او عمل کرد و دید که او چه چیز را عبادت دانسته و عبادت را به چه صورت از ما طلبیده است؟

 غیر از شکل ظاهری عبادات، به خصوص نماز که بیشتر در چگونگی آن سخن خواهیم گفت، محتوای عبادت را باید از دید اولیای دین و متن مکتب شناخت و به کار بست.

 بهترین عبادت ها آن است که:

 1. آگاهانه باشد.

 دو رکعت نمازِ انسان آگاه و دانا، از هفتاد رکعت نماز شخص نادان برتر است. و عبادت کننده ناآگاه، همچون الاغ آسیاب است که می چرخد ولی پیش نمی رود.(6)

 امام صادق علیه السلام می فرماید: کسی که دو رکعت نماز بخواند و بداند با که سخن می گوید، گناهانش بخشیده می شود.(7) در این صورت است که نماز، معراج روح می شود و عامل بازدارنده از فساد و موجب قرب به خدا می گردد.

 2. عاشقانه باشد.

 آنچه موجب نشاطروح در عبادت می شود وعابداز پرستش خود لذّت می برد، عشق به اللّه و شوق به گفت وگوی با اوست.

 عبادت هایی بی روح و از روی کسالت و سستی و خمودی، نشانه نداشتن شور و شوق نیایش و نجوا با پروردگار است. در دعا می خوانیم: «... وَ اجْعَلْ نِشاطِی فی عِبادَتِکَ»(8)

 خداوندا! نشاط مرا در عبادت خودت قرار بده.

 آنان که از عبادت لذّت نمی برند، همچون بیمارانی هستند که از غذای لذیذ، لذّت نمی برند.

 اگر این شوق وعشق باشد، دیگر چندان نیازی به تبلیغ، تشویق و تحریک از بیرون نیست، بلکه انگیزه درونی انسان را به عبادت وامی دارد و آنگونه که برای دیدار شخصیت معروف ومحبوبی، لحظه شماری می کنیم واز آن دیدار، مسرور می شویم، از عبادت هم به وجد و نشاط می آییم.

 برای عاشقان، شنیدن صدای «اذان» اعلام فرا رسیدن لحظه دیدار است. پیامبر اسلام به بلال می فرمود: «اَرِحْنا یا بلال»(9) ای بلال! ما را از غم و تلخی نجات بخش. این شوق زاید والوصف آن حضرت را به نماز می رساند.

 3. خالصانه باشد.

 هیچ چیز همچون «ریا» و خودنمایی و مردم فریبی، آفت عبادت نیست. از طرف دیگر، هیچ چیز چون خلوص، ارزش آفرین عبادت و نماز نیست. البتّه داشتن اخلاص در عبادت بسیار دشوار است، و دل و جان را از تهاجم وسوسه های ابلیسی رهاندن، رنجی بزرگ دارد و همتی بلند و اراده ای نیرومند می طلبد. عبادت تا خالص نباشد، در درگاه الهی پذیرفته نیست و تنها پیشانی بر زمین سودن و قرائت صحیح داشتن و در صف اوّل جماعت

ایستادن و ... ملاک نیست. باید نماز و بندگی از رنگِ ریا پاک و به رنگِ الهی «صبغةاللّه»(10) آراسته باشد تا به خدا برسد. تعبیر قرآن چنین است:

 «وَمَآ أُمِرُواْ إِلَّا لِیَعْبُدُواْ اللَّهَ مُخْلِصِینَ لَهُ الدِّینَ»(11)

 هیچ دستور عبادی برای مردم نیامده مگر آنکه امر به اخلاص در آن شده است.

 4. خاشعانه باشد.

 خشوع، حالت قلبی انسان در عبادت و نتیجه توجّه کامل به مقام بندگی در آستانِ الهی است. آنکه نیاز و عجز خود را می داند و عظمت و کمال الهی را می شناسد و در عبادت، خود را در برابر آن خدای بی همتا و آگاه می یابد. حالتی متناسب با این «حضور» پیدا می کند، در این حالت قلب، خاشع می شود، نگاه افتاده می گردد و توجّه از هر چیز دیگر بریده و به معبود متوجّه می شود.

 قرآن در توصیف مؤمنان و عبادت شان می فرماید: «الَّذِینَ هُمْ فِی صَلَاتِهِمْ خَشِعُونَ»(12) در نمازشان خاشع اند.

 این حالت، محصول آن توجّه است، در حدیث می خوانیم: «اُعبُدِ اللّهَ کَأَنَّکَ تَراهُ»(13) خدا را چنان عبادت کن که گویا او را می بینی. «فَصَلِّها لِوَقتِها صَلاةَ مُوَدَّعٍ»(14)

 چنان نماز را در وقت خودش بخوان که گویا آخرین نماز است. یعنی همواره این حالت را داشتن که گویا فقط برای همین یک نماز، فرصت باقی است.

 5 . مخفیانه باشد.

 رسول خدا صلی الله علیه وآله فرمود: «اَعظَم العبادة اَجراً اَخفاها»(15) پاداش عبادتی بیشتر وبزرگتر است که مخفی تر باشد. این برای آن است که عبادت (به خصوص عبادت های مستحب) در حضور جمع، زمینه بیشتری برای تظاهر وریا دارد.

 البتّه این در مواردی است که اسلام، خود امر به عبادت آشکار نکرده باشد، همچون نمازجماعت در مسجد که از نماز فرادی در خانه برتر است.

 شیطان، دشمن رستگاری انسان است و سوگند خورده است که همواره در راه انسان، چاه گمراهی بکند و پرتگاه گناه پدید آورد و انسان را مانند خودش جهنّمی کند. از این رو، برای تباه ساختن عمل انسان، دام می گسترد و عبادت او را فاسد می کند. یا از راه ریا و خراب کردن نیّت. یا پدید آوردن عُجب و خودپسندی به خاطر عبادت. یا از طریق سلب توفیق از انسان. و ... یا از راه کشاندن به گناه، که موجب تباه شدن و هدر رفتن

زحمت انسان در طریق بندگی می شود.

 همچون کشاورزی که محصول زحمت های طاقت فرسایش، با جرقه ای می سوزد و دود می شود، و یا جامی از آب زلال که با افتادن حشره یا ریختن خاک در آن، آلوده می شود.

 گرچه بلوغ، شرط تکلیف است، ولی پیش از رسیدن به سنّ تکلیف، هم نوجوانان وظیفه دارند با عادت دادن خود به انجام وظایف و دوری از گناهان، آماده ورود به مرحله تکلیف شوند، و هم اولیای آنان موظّف اند به نحوی آنان را تربیت کنند و به نماز و عبادت و پرهیز از معاصی عادت دهند که هنگام تکلیف، مشکلی از نظر شناخت وظیفه و آگاهی به مسائل و مبانی دینی و اجرای دستورات الهی نداشته باشند.

 2. قدرت

 تکلیف، تابع توان است. خدای دادگر، از هیچ کس عملی فوق طاقت او نخواسته است و اگر کسی نسبت به انجام کاری ناتوان باشد، تکلیفی هم ندارد. خداوند در قرآن می فرماید:

 «لَا یُکَلِّفُ اللَّهُ نَفْساً إِلّا وُسْعَهَا»⁽¹⁾

6- عبادت، در ترازوی سنجش

راز نماز » عبادت، در ترازوی سنجش

 گفتیم: عبادت، یعنی بندگی و پرستش، اطاعت امر خدا و انجام تکلیف الهی، خواستِ خود را فدای خواسته پروردگار کردن و گردن نهادن به احکام شرع.

 آنچه به عنوانِ تکلیف و عبادت انجام می شود، به لحاظ نیّت و محتوا و کیفیّت انجام و خصوصیات فردی هر کس، مراحل و مراتبی می یابد.

 گاهی عمل عبادی، تنها مرتبه صحّت و درستی را از نظر رعایت شرایط دارد، گاهی به مرتبه قبول می رسد، و گاهی هم صفت کمال می یابد. پس برای عبادات، شرایط زیر مطرح است:

7- شرایط صحّت عبادت

 خداوند هیچ کس را جز در حدّ توان او تکلیف نمی کند.

 3. اختیار

 شرط دیگر تکلیف، اختیار است. اگر فشار و اجبار، مانع انجام وظیفه شد، در شرایط اضطرار و ناچاری، انسان مکلّف نیست و ترک تکلیف هم کیفر ندارد، مثل آنکه حکومتی طاغوتی مانع رفتن انسان به حج شود، یا ظالمی انسان را به زور، وادار به خوردن روزه کند.

 4. عقل

 عقل، وجه برتری انسان بر حیوان و شرط تکلیف و پشتوانه معرفت و عمل اوست. کیفر و پاداش انسان نیز بستگی به آن دارد. کسی که دیوانه و سفیه باشد، از محدوده تکالیف بیرون است. بنا به اهمّیت این گوهر پربها در وجود انسان و زندگی او، خداوند هر چه را که به عقل و کارآیی آن لطمه بزند حرام ساخته، مانند شراب، و به آنچه موجب کمال و شکوفایی آن شود، دستور داده است، همچون دانش آموختن، مشورت کردن، مسافرت و کسب

تجربه و ...

راز نماز » شرایط صحّت عبادت

 هدفِ درست و شکلِ صحیح عبادت، دو عامل مهمّ در صحّت آن است. یعنی هم مقصود از عبادت، باید رضای خدا و قصد قربت و انجام فرمان الهی باشد، نه جلب نظر مردم و ریا و خودنمایی، و هم صورت ظاهری آن، طبق دستور باشد، حتّی در جزئیات آن.

 عمل خالص و نیّت خدایی در عبادات، آن است که چشمداشت تمجید و تشکّر از مردم نداشته باشیم، برای خدا کار کنیم و اجر خود را در بندگی و طاعت، از او بخواهیم.

 امام صادق علیه السلام فرمود: «وَالعَمَلُ الخالِصُ الَّذی لا تُریدُ اَنْ تَحمِدَکَ عَلَیْهِ اَحَدٌ اِلاّ اللّهُ»(18)

 عمل خالص عملی است که در انجامش، جز از خدا، از احدی انتظار سپاس وستایش نداشته باشی.

 عامل دیگر صحّت عبادت به شکل آن مربوط است، یعنی عمل، طبق آنچه گفته اند و مطابق دستور شرع باشد، نه بر اساس ذوق و سلیقه شخصی یا مد روز یا پسند مردم. اینکه مثلاً نماز را چگونه باید خواند، کجا آهسته و کجا بلند، کجا نشسته و کجا ایستاده، کجا چهار رکعت و کجا دو رکعت، و ... همه طبق دستور باشد، گرچه همه عبادت است.

 رسول خداصلی الله علیه وآله فرموده است:

 «لا قَوْلٌ وَ لا عَمَلٌ و لا نیّةٌ اِلاّ بِاِصابَةِ السُّنَةِ»(19) هیچ ارزشی برای گفته ها و عمل ها نیست، مگر آنجا که به سنّت برسیم و متعبّد باشیم و طبق دستور، عمل کنیم.

 اگر به شما بگویند در صد قدمی گنجی است که می توانید استخراج و تصاحب کنید، اگر 98 قدم یا 102 قدم بروید و حفر کنید، به گنج دست نخواهید یافت و رنج بیهوده کشیده اند.

 در گرفتن شماره تلفن، یک شماره کم و زیاد، تماس را با خانه یا اداره دیگری بر قرار می کند و کلید، اگر یک دندانه کم یا زیاد یا جابجا ساخته شود، قفل را نخواهد گشود.

 امّا کسانی از روی انحراف، در شک عبادت خدا تغییراتی می دهند. این تغییر دادن ها گاهی از روی لجاجت است، گاهی روشنفکر مآبی علّت آن است، گاهی مقدّس مآبی و کلاه شرعی سبب آن می شود و گاهی جهالت و نادانی یا عوامل دیگر.

 «تعبّد» آن است که حتّی در شکل عمل هم، آنگونه که دستور دین است، بی کم و کاست، عمل کنیم تا به مفهوم صحیح، «بندگی» کرده باشیم.

 «مَنْ دانَ اللّهَ بِعِبادَةٍ یَجْهَدُ فیها نَفْسَهُ وَ لا اِمامَ لَهُ مِنَ اللّهِ فَسَعْیُهُ غَیْرُ مَقْبُولٍ»(22) کسی که ایمان به خدا دارد و عبادت های جانفرسا هم انجام می دهد، ولی امام شایسته ای از طرف خدا ندارد، تلاشش بی فایده و نپذیرفته است.

 در حدیثی دیگر می خوانیم:

 «مَنْ لَمْ یَتَوَلَّنا لَمْ یَرْفَعِ اللّهُ لَهُ عَمَلاً»(23)

 هر که ولایت ما را نپذیرد و به رهبری ما گردن ننهد، خدا عملی را از او بالا نمی برد.

 3. در بُعد اخلاقی، «تقوا»

 بندگی خدا با شرط تقوا و ترک گناه، قبول می شود. قرآن پس از ذکر داستان هابیل و قابیل، که هر دو به درگاه خداوند قربانی کردند و قربانی یکی پذیرفته و دیگری ردّ شد، می فرماید: «إِنَّمَا یَتَقَبَّلُ اللَّهُ مِنَ الْمُتَّقِینَ»(24)

 خداوند، تنها از اهل تقوا، «قبول» می کند.

 آنکه دزدی کند و مال دیگران را انفاق کند، مقبول نیست. آنکه حق مردم را بخورد وبه نماز بایستد، نمازش مردود است.

 آنکه نماز را ترک کند ولی جهاد نماید، یا به دیگران ستم کند و نماز بخواند، یا به دیگری تهمت بزند و غیبت کند و به زیارت هم برود، یا چشم ناپاک به نوامیس مسلمین داشته باشد و نماز شب هم بخواند، آن نماز و جهاد، و این زیارت و نافله را خدا نمی پذیرد، چون همراه با تقوا نیست و بدون تقوا هیچ عملی برای انسان، عمل خیر به حساب نمی آید.

 4. در بُعد اقتصادی، «رسیدگی به محرومین»

 نیازمندان و فقیران، بندگان خدایند. آن عبادت و بندگی که همراه با رسیدگی به وضع بندگان ناتوان و محروم خدا نباشد، بی ارزش است. در آیات و روایات، موضوع «نماز» و «زکات»، معمولاً در کنار هم آمده است که یکی ارتباط با خداست و دیگری ارتباط با خلق خدا.

 از امام رضا علیه السلام نقل شده که فرمود:

 «مَنْ صَلّی وَ لَمْ یُزَکِّ لَمْ تُقْبَلْ صَلوتُهُ»(25) نماز افرادی که زکات ندهند، پذیرفته نیست.

 آری نپرداختن حقوق واجب محرومین، اموال انسان را آمیخته به حرام می کند و زندگی از مسیر الهی بیرون می رود.

 5 . در بُعد اجتماعی، «خوش رفتاری»

 اساس جامعه اسلامی بر اخوّت و صفا و برادری میان مسلمانان است. هر چه که این روابط را به هم بزند و وحدت را بشکند و حرمت افراد را زیر پا بگذارد، چنان ناپسند است که قبول عبادت را هم

با مشکل مواجه می سازد. غیبت و بهتان باشد، یا تفرقه انگیزی و نمّامی، سوء خلق و بدرفتاری باشد، یا مردم آزاری و قطع رحم.

 بر عکس، صله رحم، حسن خلق، مودّت با مردم و حسن نیّت با دیگران، موجب رضای خدا و قبول اعمال است. در این زمینه ها حدیث بسیار است. به این روایت توجّه کنید.

 رسول خدا صلی الله علیه وآله فرمود:

 هر کس مسلمانی را غیبت کند، تا چهل روز، نماز و روزه اش قبول نمی شود، مگر اینکه غیبت شده او را ببخشد.(26)

 رسول خدا صلی الله علیه وآله به ابوذر فرمود:

 از هجران و قهر کردن با برادر دینی بپرهیز، چرا که با این ترک رابطه، عمل قبول نمی شود.(27)

 و امام صادق علیه السلام فرمود:

 بد اخلاقی و بدرفتاری عمل را تباه می کند، آن گونه که سرکه عسل را.(28)

 6. در بُعد خانوادگی، «رعایت حقوق»

 والدین و فرزندان نسبت به هم حقوق متقابل دارند و کسانی که این حقوق را مراعات نکنند، خدا نماز و کارهای نیک آنها را نمی پذیرد.(29)

 به روایت امام صادق علیه السلام : «مَنْ نَظَرَ اِلی اَبَویْهِ نَظَرَ ماقِتٍ وَ هُما ظالِمانِ لَهُ. لَمْ یَقْبَلِ اللّهُ لهُ صَلاةً»(30)

 فرزندی که از روی خشم به پدر و مادر خود نگاه کند - هر چند والدین در حق او کوتاهی و ظلم کرده باشند - نمازش از سوی خدا پذیرفته نیست.

 آری پیوند با خدا در صورتی مفید است که پیوند خانوادگی، با رعایت حقوق و وظایف متقابل میان افراد، مراعات شود.

 نماز، معراج روح و نردبان معنّویت است. در صورتی می توان از این نزدبان عروج کرد که پایه اش لغزان نباشد. پایه استوار ارتباط با خدا، روابط صحیح میان افراد خانواده است.

 نشانه قبولی عبادت

 با این همه شرایطی که برای قبولی عبادت و نماز است، باید مراقب بود نماز بی فایده و پرستش بی خاصیت نداشته باشیم. صِرف انجام تکلیف، کافی نیست، باید چنان انجام وظیفه کرد، که صاحب فرمان که خداوند است، بپذیرد.

 علی علیه السلام می فرماید: «کُونُوا عَلی قَبُولِ الْعَمَلِ اَشدَّ عنایتاً مِنْکُمْ عَلَی الْعَمَلِ»(31) بیشترین توجه شما، به قبولی عمل باشد، نه اصل عمل!

 با این حساب، از کجا می توان فهمید که طاعتمان را خدا پذیرفته است؟

 امام صادق علیه السلام نشانه آن را چنین بیان می کند:

 «مَنْ اَحَبَ اَنْ یَعْلَمَ اَقُبِلَتْ صَلوتُهُ اَمْ لَمْ تُقْبَلْ فَلْیَنْظرْ هَلْ مَنَعَتْهُ صَلوتُهُ عَنِ الْفَحْشاءِ وَالْمُنْکَرِ؟ فَبِقَدْرِ ما مَنَعَتْهُ قُبِلتْ مِنْهُ»⁽¹⁾

8- شرایط کمال عبادت

راز نماز » شرایط کمال عبادت

غیر از شرط صحّت و شرایط قبول، شرایطی هم برای کمال عبادت است. یعنی اگر این شرایط باشد، عمل عبادی ارزشی فوق العاده و کمالی بالاتر خواهد داشت. عبادات واعمالی که شرایط زیر را داشته باشد، برتر وکامل تر است:

 1. مشکل تر بودن

 در عبادت، باید دشواری آن را تحمل کرد و بر سستی و تن پروری غلبه یافت و به پرستشی عاشقانه و پیوسته پرداخت. علی علیه السلام فرموده است: «اَفْضَلُ  الاَعْمالِ ما اَکْرَهْتَ نَفسَکَ عَلَیهِ»(33) بهترین کارها، عملی است که خود را (علی رغم عدم پذیرش نفس) بر آن وادار کنی.

 آنکه در لحظات سخت، از رسول خدا حمایت ویاری کند.

 آنکه با پای پیاده به سفر حج و زیارت برود.

 آنکه با جان و مال، در راه خدا مبارزه کند.

 آنکه در راه دین، سختی بیشتری تحمّل کند، از فضیلت بیشتری برخوردار است.

 2. نظم و تداوم

 عبادت اگر برنامه های دائمی ومنظّم داشته باشد، بهتراست. در روایات آمده است که مؤمن، اوقات وکارهای خود را تقسیم می کند وبخشی را برای عبادت ومناجات با خدا قرار می دهد.

 3. مهم تر بودن

 در کارها باید اهمّ و مهمّ کرد و کارهای «مهمّ» را فدای کارهای «مهم تر» نمود.

 وقتی بستگان انسان نیازمند هستند، چرا صدقه به دیگران؟

 وقتی کارهای مستحب، به واجبات انسان ضرر بزند، چه نیازی به انجام آن ها؟

 وقتی کاری، نفع عام تری دارد، چرا پرداختن به اموری که خیرش محدود و موقّت است؟

 علی علیه السلام می فرماید:

 هر که می خواهد بداند آیا نمازش پذیرفته شده یا نه، ببیند آیا نمازش، او را از گناه و زشتی بازداشته است؟ به هر مقدار که نمازش، مانع گناه و منکر شود، نمازش قبول شده است.

 «لا قُرْبَةَ بَالنَّوافِلِ اِذا اَضَرَّتْ بِالْفَرائِضِ»⁽¹⁾هرگاه نمازهای مستحب، به نمازهای واجب ضرر برساند، دیگر آن نافله ها موجب قرب به خدا نخواهد شد.

 4. برکت داشتن

 گاهی کمال یک عمل، در برکت داشتن آن است، یعنی کاری باشد که خیر و سود آن، جاودان و گسترده و باقی باشد، نه موقّت و گذرا.

 5 . سبقت گرفتن

 در کارهای نیک، پیشتاز بودن و شتاب به سوی صالحات و خیرات، امتیازات ویژه ای دارد.

 پیوستن به اسلام در آغاز امر، برتر از مسلمان شدن در روزگار غلبه و قدرت مسلمین است.⁽²⁾به سوی نماز اوّل وقت باید شتافت. در کارهای خداپسند باید پیشقدم بود. تأکید بر «سارعوا»⁽³⁾و «سابقوا»⁽⁴⁾، در قرآن و حدیث نشان آن است که سرعت و سبقت در عبادت مایه کمال عبادت است.

 6. نشاط و دوام

 منافقان، نماز را با کسالت و بی نشاط می خوانند.⁽⁵⁾

 اهل شک، در عبادت شان دچار تردید و سستی می شوند.

 عبادتی کامل تر است که همراه با نشاط، و برخوردار از استمرار و پیوستگی باشد. عملِ اندک و با دوام، برتر از کار زیادی است که انسان از آن ملول و خسته شود و دست بکشد.

 خداوند، در توصیف عبادت فرشتگان فرموده است: شبانه روز، بدون خستگی، خدا را تسبیح می گویند.⁽⁶⁾

 7. بصیرت و یقین

 عملی که از روی بینش عمیق و آگاهی و یقین باشد، به مراتب برتر از کارهای سطحی و عبادت های تهی از یقین است. در حدیث می خوانیم:

 «اِنَّ الْعَمَلَ الدّائِمَ الْقَلیلَ عَلَی الْیَقینِ، اَفْضَلُ عِنْدَاللّهِ مِنَ الْعَمَلِ الْکَثیرِ عَلی غَیْرِ یَقینٍ»(40)

 عمل اندک ولی پیوسته و مداومی که همراه یقین باشد، نزد خدا برتر از عمل بسیاری است که فاقد بصیرت ویقین باشد.

 شرایط دیگری برای کمال عبادت وجود دارد که در این مختصر از آن ها می گذریم ...

⁽⁷⁾

9- سیمای نماز

راز نماز » سیمای نماز

 تاکنون آنچه خواندید، به «عبادت» مربوط می شد.

 البتّه عبادت، عنوان عامی است که نمونه ها و مصداق های فراوانی را در بر می گیرد و تنها در «نماز» خلاصه نمی شود. حج، روزه، امر بمعروف و نهی از منکر، جهاد، طلب روزی حلال، خدمت به همنوعان، درس خواندن و درس گفتن، عزاداری بر شهیدان کربلا، نیکی به پدر و مادر، یتیم نوازی، پرداخت خمس و زکات و ... همه و همه عبادت است. (البتّه به شرط خدایی بودن نیّت)

 ولی در میان اعمال عبادی، «نماز» برجستگی و درخشندگی خاصی دارد و جلوه درخشان عبادت و پرستش خدا به حساب می آید. اوصاف نماز، فلسفه و حکمتش، فایده و آثارش، شرایط و آدابش، مکان و زمانش در آیات و روایات بسیاری آمده که پرداختن به آن ها طولانی خواهد شد. امّا سعی می کنیم بر اساس قرآن و حدیث، قطره ای از دریای معارف اسلامی درباره نماز را بازگوییم.

 نماز، بزرگ ترین عبادت و مهم ترین سفارش همه انبیاست.

 لقمان، پسرش را به نماز توصیه می کند.(41)

 حضرت عیسی در گهواره می گوید: خدایم مرا به نماز و زکات توصیه کرده است.(42)

 رسول خدا صلی الله علیه وآله نماز را نور چشم خود می داند. «قُرَّةُ عَیْنی فِی الصَّلاةِ»(43)

 نماز، فریضه ای است که خدا را به یاد انسان می آورد.(44) و پیمان خدا با مردم است.(45)

 نماز، سیمای مکتب است. «اَلصَّلوةُ وَجْهُ دینکُمْ»(46)

 نماز، دوای تکبّر است. «وَ الصَّلاةَ تَنْزِیهاً عَنِ الْکِبْرِ»(47)

 نماز، وسیله تشکّر و سپاس از نعمت های الهی است، عمود و پایه دین، کلید بهشت، وسیله آزمایش و شناخت مردم و محو کننده گناهان، و پاک کننده دل و جان آدمی است.

 روزی پنج نوبت، با حفظ شرایط کامل نماز، در پیشگاه خدا ایستادن و نعمت های او را یاد کردن و از او حاجت و نیاز خواستن، همچون شست و شو در نهر آبی است که آلودگی ها را می زداید.(48)

 نماز، اوّلین سؤال در قیامت است، که اگر پذیرفته نشود، کارهای دیگر هم مقبول نیست.

 نماز، تنها عبادتی است که در هیچ حال از انسان ساقط نمی شود حتّی در میدان جنگ ودر شرایط اضطرار، بیماری و...

 نماز، اعلام بندگی در برابر خدا و زیر بار نرفتن در مقابل طاغوت ها و ستمگران است.

 نماز، زنده نگه داشتن آیین توحیدی حضرت ابراهیم، و سنّت رسول اللّه ومکتب حسین بن علی علیهما السلام است.

 نماز، برای عاشقان خدا، شیرین ولی برای منافقان، تلخ و سنگین است: «وَإِنَّهَا لَکَبِیرَةٌ إِلَّا عَلَی الْخَشِعِینَ»(49)

 نماز، کوبنده شیطان و مأیوس کننده اوست. حضور در برابر آفریدگار است.

 نماز هماهنگی با همه ذرّات عالم است. جهان، محراب وسیعی است که همه کائنات، در آن به تسبیح و سجود در برابر خدا مشغول اند. به نماز ایستادن، همراهی با همه آفریده ها و فرشتگان در پرستش و ذکر پروردگار است.

 در اهمیت نماز، همین بس که علی علیه السلام  در میدان نبرد صفّین، و امام حسین علیه السلام در ظهر عاشورا دست از جنگ کشیدند و به عشق الهی، به نماز ایستادند. شخصی به حضرت علی علیه السلام ایراد گرفت، امام فرمود: ما برای همین می جنگیم تا مردم، اهل نماز باشند. به سید الشهدا، در زیارتنامه اش خطاب می کنیم: گواهی می دهم که تو نماز را بر پا داشتی. «اَشْهَدُ اَنَّکَ قَدْ اَقَمْتَ الصَّلوةَ ...»

 در مشکلات و اضطراب ها، یاد خدای بزرگ و استمداد از او، آرام بخش دل ها و راه گشای انسان در سختی هاست و تکیه گاهی است که مؤمنان به خدا دارند. از این رو قرآن دستور می دهد که به وسیله «صبر» و «نماز» از خداوند یاری بطلبید.

 «وَاسْتَعِینُواْ بِالصَّبْرِ وَالصَّلَو ةِ»(50)

 امام صادق علیه السلام در واپسین دم زندگی خویش، همه بستگان را جمع کرد و در وصیت خویش به آنان، اهمیت نماز را یادآور شد و فرمود:

 هر که نماز را سبک بشمارد، از شفاعتِ ما محروم است.

 مرز میان اسلام و کفر، ترک عمدی نماز است. چگونه مسلمانی است آنکه رابطه خود با خدا را بریده و از نماز روی برتافته است.

 رسول خدا فرمود: «مَنْ تَرَکَ الصَّلوةَ مُتَعَمِّداً فَقَدْ کَفَرَ»(51) هر که عمداً نماز را ترک کند، کفر ورزیده است.

 و در کلام علوی می خوانیم که فرمود:

 «مَنْ ضَیَّعَ الصَّلوةَ فَهُوَ لِغَیْرِها اَضْیَعُ»(52) کسانی که نماز را سبک شمارند و آن را تباه و ضایع سازند، غیر نماز را بیشتر ضایع خواهند ساخت.

 نماز، موقعیّتی است که باید در آن به خدا توجّه داشت نه دیگری، و هر چه را از نظر دور داشت مگر خدا را. باید خدای را زنده و حاضر و ناظر بدانیم و احساس حضور در برابر آن خالق عظیم را در خویش، زنده نگاهداریم. پیامبر اسلام صلی الله علیه وآله فرموده است:

 همین که انسان در نماز به غیر خدا توجّه می کند، خداوند به او خطاب می کند: به چه کسی توجه می کنی؟ آیا پروردگاری جز من سراغ داری؟