مشخصات کتاب

سرشناسه : آیتی محمدابراهیم ۱۳۴۳ - ۱۲۹۴

عنوان و نام پدیدآور : چکیده تاریخ پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله و سلم تالیف محمدابراهیم آیتی به کوشش ابوالقاسم گرجی تلخیص جعفر شریعتمداری

مشخصات نشر : تهران سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاهها (سمت .

مشهد: بنیاد پژوهشهای اسلامی ۱۳۷۸.

مشخصات ظاهری : ص ۲۴۴

فروست : (سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاهها (سمت ؛ ۳۶۶: الهیات ۱۴)

شابک : 964-459-393-6۶۵۰۰ریال ؛ 964-459-393-6۶۵۰۰ریال وضعیت فهرست نویسی : فهرستنویسی قبلی یادداشت : پشت جلد به انگلیسی Mohammad Abrahim Ayati. A concise of the holy prophet's life.

یادداشت : کتابنامه به صورت زیرنویس موضوع : محمد(ص ، پیامبر اسلام ۵۳ قبل از هجرت - ۱۱ق -- سرگذشتنامه شناسه افزوده : گرجی ابوالقاسم . - ۱۳۰۰

شناسه افزوده : شریعتمداری جعفر

شناسه افزوده : سازمان مطالعه تدوین کتب علوم انسانی دانشگاهها (سمت

شناسه افزوده : بنیاد پژوهشهای اسلامی رده بندی کنگره : BP۲۲/۹/آ۹چ ۸

رده بندی دیویی : ۲۹۷/۹۳

شماره کتابشناسی ملی : م ۷۸-۲۳۴۴۰

اشاره

فهرست

تصویر

تصویر

تصویر

تصویر

تصویر

تصویر

تصویر

تصویر

تصویر

تصویر

تصویر

تصویر

سخنی کوتاه

کتابی که در دست دارید خلاصه و برگزیده ای است از تاریخ پیامبر اسلام که از منابع و مآخذ مهم و معتبر جمع آوری شده است .

ارزش علمی و تاریخی کتاب تاریخ پیامبر اسلام تاءلیف استاد مرحوم (دکتر محمد ابراهیم آیتی ) مورد تاءیید اساتید بزرگ و علمای معاصر است ، بویژه کوشش استاد (دکتر ابوالقاسم گرجی ) در تجدید نظر و تکمیل این اثر مهم و بجاماندنی ، بر آهل تحقیق پوشیده نیست ؛ بنابراین میتوان گفت با این که تاکنون درباره سیره نبوی کتب بسیاری تاءلیف و انتشار یافته ، لیکن این کتاب با ویژگیهایی که به خود اختصاص داده ما را نسبت به سایر کتب مشابه که در این زمینه به چاپ رسیده تا حدی بی نیاز ساخته است و چون متاءسفانه دسترسی به این اثر گرانقدر برای عموم بآسانی فراهم نیست و اگر هم دستیابی به آن آسان باشد به سبب حجم زیاد و تفصیل در کلام ، مطالعات مفصل و طولانی ، بخصوص در عصر ما که عصر شتاب و کم حوصلگی است ، برای همگان میسور نمی باشد، لذا بر حسب پیشنهاد دانشمند محترم جناب حجة الاسلام و المسلمین آقای (علی اکبر الهی خراسانی ) مدیر عامل بنیاد پژوهشهای اسلامی آستان قدس رضوی ، بنده بر آن شدم تا خلاصه ای از تاریخ پیامبر گرامی اسلام صلی الله علیه و آله را به پیروی از نثر و شیوه نگارش مؤ لف محترم ، به منظور استفاده عموم و علاقه مندان و صاحبان خرد، فراهم آورم . ارشاد و راهنماییهای ایشان ، مرا یاری داد تا به لطف حضرت باری در انجام این مهم توفیق یابم .

این اثریست مختصر، امّا شعاعی است از انوار نبوی بر صفحه گیتی ...

جعفر شریعتمداری

اجداد رسول خدا

از رسول خدا صلی الله علیه و آله روایت شده است که فرمود: ( اذا بلغ نسبی الی عدنان فامسکوا. ) (هرگاه نسب من به عدنان رسید از ذکر اجداد جلوتر خودداری کنید⁽¹⁾). به این جهت ، شرح حال اجداد پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله را از جد بیستم ، (عدنان ) شروع می کنیم .

20 - عدنان : پدر عرب عدنانی است که در تهامه ، نجد و حجاز تا شارف الشاءم و عراق مسکن داشته اند و انان را عرب معدی ، عرب نزاری ، عرب مضری ، عرب اسماعیلی ، عرب شمالی ، عرب متعربه و مستعربه ، بنی اسماعیل ، بنی مشرق ، بنی قیدار می گویند و نسبشان به اسماعیل بن ابراهیم علیه السلام می رسد. ⁽²⁾

عدنان دو پسر داشت : (معدّ) و (عکّ) که (بنی غافق ) از (عکّ) پدید آمده بودند.

19 - معدّ بن عدنان : (عدنان ) با فرزندان خویش به سوی یمن رفت و همان جا بود تا وفات یافت . او را چند پسر بود که معدّ بر همه آنها سروری داشت . مادر معدّ از قبیله (جُرهُم ) بود و ده فرزند داشت و کنیه معدّ (ابوقضاعه ) بود.⁽³⁾

به قول ابن اسحاق : معدّبن عدنان چهار پسر به نامهای ، (نزار)، (قضاعه )، (قنص ) و (ایاد) داشت .

18 - نزار بن معد: سرور و بزرگ فرزندان پدرش بود و در مکه جای داشت و او را چهار پسر به نامهای : (مضر)، (ربیعه )، (انمار) و (ایاد) بود. دو قبیله (خشعم ) و (بجیله ) از انمار به وجود آمده اند و دو قبیله بزرگ ربیعه و مضر از نزار پدیدار گشته اند.

17 - مضر بن نزار: دو پسر داشت : (الیاءس )⁽¹⁾و (عیلان ) و مادرشان از قبیله (جرهم ) بود. از رسول اکرم صلی الله علیه و آله روایت شده است که فرمود: (مضر و ربیعه را دشنام ندهید، چه آن دو مسلمان بوده اند.⁽²⁾) (مضر) سرور فرزندان پدرش و مردی بخشنده و دانا بود و فرزندانش را ره صلاح و پرهیزگاری نصیحت می کرد.

16 - الیاس بن مضر: پس از پدر در میان قبایل بزرگی یافت و او را (سیدالعشیرة ) لقب دادند، سه پسر به نامهای : (مدرکه )، (طابخه ) و (قمعه ) داشت (نامشان به ترتیب : عامر، عمرو و عمیر است ) و مادرشان (خندف ) و نام اصلی وی (لیلی ) بود و قبایلی را که نسبشان به الیاءس می رسد (بنی خندف ) گویند.

قبیله های (بنی تمیم )، (بنی ضبه )، (مزینه )، (رِباب )، (خزاعه ) (اسلم )، از الیاس بن مضر منفصل می شوند.

15 - مدرکه بن الیاءس : نامش (عامر)⁽³⁾و کنیه اش (ابوالهذیل ) و (ابوخزیمه ) بود. (مدرکه ) چهار فرزند داشت : (خزیمه ) و (هذیل )، (حارثه ) و (غالب ).⁽⁴⁾

نسب قبیله (هذیل ) و (عبداللّه بن مسعود) صحابی معروف به (مدرکة بن الیاس ) می رسد.

14 - خزیمة بن مدرکة : مادرش (سلمی ) دختر (اسد بن ربیعة بن نزار) و به قول ابن اسحاق زنی از (بنی قضاعه ) بود، بعد از پدر حکومت قبایل عرب را داشت و او را چهار پسر به نامهای : (کنانه )، (اسد)، (اسده )، (هون ) بود.

13 - کنانة بن خزیمه : کنیه اش (ابومضر) و مادرش (عوانه ) دختر (سعدبن قیس بن عیلان بن مضر) بود. از (کنانه ) فضایل بی شماری آشکار گشت و عرب او را بزرگ می داشت . فرزندانش عبارت بودند از: (نضر)، (مالک )، (عبدمناة )، (ملکان ) و (حدال ). قبایل (بنی لیث ) و (بنی عامر) از کنانة بن خزیمه پدید آمده اند.

12 - نضر بن کنانه : مادرش به قول یعقوبی (هاله ) دختر (سوید بن غطریف ) و به قول ابن اسحاق و طبری و دیگران (برّه ) دختر (مرّبن ادّبن طابخه ) بود و فرزندان وی : (مالک )، (یخلد) و (صلت ) و کنیه اش (ابوالصلت ) بوده است .

یعقوبی می گوید: نضر بن کنانه ، اول کسی است که (قریش ) نامیده شد و به این ترتیب کسی که از فرزندان نضر بن کنانه نباشد (قرشی ) نیست .

11 - مالک بن نضر: مادر وی (عاتکه ) دختر (عدوان بن عمرو بن قیس بن عیلان ) و فرزند وی (فهر بن مالک ) بود.

10 - فهر بن مالک : مادر وی (جندله ) دختر (حارث بن مضاض بن عمرو جرهمی ) بود و فرزندان وی : (غالب )، (محارب )، (حارث )، (اسد) و دختری به نام (جندله ) می باشند.

9 - غالب بن فهر: مادر وی (لیلی ) دختر (سعد بن هذیل ) بود و فرزندان وی : (لؤ ی ) و (تیم الادرم ) و فغرزندان تیم بن غالب ، (بنو اءدرم بن غالب ) معروف شده اند.

8 - لؤ ی بن غالب : مادرم وی (سلمی ) دختر (کعب بن عمرو خزاعی ) بود و فرزندانش عبارت بودند از: (کعب )، (عامر)، (سامه )، (عوف ) و (خزیمه ).

7 - کعب بن لؤ ی : مادر وی (ماویة ) دختر (کعب بن قین بن جسر) بود و فرزندانش عبارت بودند از (مره )، (عدی ) و (هصیص ) و کنیه اش (ابوهصیص ) بود.

کعب بن لؤ ی از همه فرزندان پدرش بزرگوارتر و ارجمندتر بود، وی اولین کسی

است که در خطبه اش (اما بعد) گفت و روز جمعه را (جمعه ) نامید، زیرا پیش از آن ، عرب آن را (عروبه ) می نامید.

6 - مرة بن کعب : مادر وی : (وحشیة ) دختر (شیبان بن محارب بن فهر بن مالک بن نضر) است و فرزندان وی : (کلاب )، (تیم )، (یقظه )، و کنیه اش (ابویقظه ) می باشد.

5 - کلاب بن مّره : مادرش (هند) دختر (سریر بن ثعلبة بن حارث بن (فهر بن ) مالک (بن نضر) بن کنانه بن خزیمه ) است و فرزندانش : (قصیّبن کلاب ) و (زهره بن کلاب ) و یک دختر، و کنیه اش (ابوزهره ) و نامش (حکیم ) است .

رسول اکرم صلی الله علیه و آله درباره دو فرزند (کلاب بن مره ) یعنی : (قصی ) و (زهره ) گفت : (دو بطن خالص قریش دو پسر کلاب اند).

4 - قصی بن کلاب : مادرش : (فاطمه ) دختر (سعد بن سیل ) است و فرزندانش : (عبدمناف )، (عبدالدار)، (عبدالعزی ) و (عبد قصی ) و دو دختر و کنیه اش (ابوالمغیره )⁽¹⁾بود.

قصی بزرگ و بزرگوار شد. در این موقع دربانی و کلیدداری خانه کعبه با قبیله (خزاعه ) بود که پس از (جرهمیان ) بر مکه غالب شده بودند و اجازه حج با قبیله (صوفه ) بود.

(قصی ) زیر بار (صوفه ) نرفت و پس از جنگی سخت بر آنان پیروز گشت و دست آنان را از اجازه حج کوتاه ساخت ، (خزاعه ) نیز حساب کار خویش کردند و از قصی کناره گرفتند و سرانجام (قضی ) امور کعبه و مکه را به داوری (یعمر بن عوف بن کعب کنانی ) در دست گرفت و از آن روز (شداخ ) نامیده شد.

(قصی ) مناصب را در میان فرزندان خویش تقسیم کرد، آب دادن و سروری را به (عبدمناف )، (دارالندوه ) را به (عبدالدار)، پذیرایی حاجیان را به (عبدالعزی ) و دو کنار وادی را به (عبدقصی ) واگذاشت .⁽²⁾

قریش از نظر بزرگواری (قصی بن کلاب ) مرگ وی را مبداء تاریخ خود قرار دادند.

3 - عبد مناف بن قصی : مادرش : (حبی ) دختر (حلیل خزاعی ) است و فرزندانش : (هاشم )، (عبدشمس )، (مطلب )، (نوفل )، (ابوعمرو) و شش دختر. کنیه اش (ابوعبد شمس ) و نامش (مغیره ) و او را (قمرالبطحاء) می گفتند.

2 - هاشم بن عبد مناف : مادرش : (عاتکه ) دختر (مرة بن هلال بن فالج ) است و فرزندان وی : (عبدالمطلب )، (اسد)، (ابوصیفی )، (نضله ) و پنج دختر، و کنیه اش : (ابونضله ) و نامش : (عمرو) و معروف به (عمروالعلی ) بود.

نسب (بنی هاشم ) عموما به (هاشم بن عبد مناف ) می رسد و مادر امیرالمؤ منین علیه السلام (فاطمه ) دختر (اسد بن هاشم ) است .

1 - عبدالمطلب بن هاشم : مادرش : (سلمی ) دختر (عمرو بن زید بن لبید (بن حرام ) بن خداش بن عامر بن غنم بن عدی بن نجار، تیم اللات بن ثعلبة بن عمرو بن خزرج ) بود و فرزندانش (عباس )، (حمزه )، (عبدالله )، (ابوطالب ) (عبدمناف )، (زبیر)، (حارث )، (حجل ) (غیداق )، (مقوم ) (عبدالکعبه )، (ضرارابولهب ) (عبدالعزی ) (قشم ) و شش دختر.

کنیه عبدالمطلب (ابوالحارث ) و نامش (شیبة الحمد) و نام اولش (عامر) بوده است .

عبدالمطلب ، سرور قریش بود و رقیبی نداشت . وی پس از آن که داستان اصحاب فیل به انجام رسید، اشعاری گفت ک یعقوبی آن را نقل کرده است .⁽¹⁾

وفات عبدالمطلب ، در دهم ماه ربیع الاول (هشت سالگی رسول اکرم ) سال ششم عام الفیل اتفاق افتاد و صد و بیست سال عمر کرد.⁽²⁾قبر او در (حجون ) واقع شده که به قبرستان ابوطالب معروف است .

پدر رسول خدا صلی الله علیه و آله

عبداللّه بن عبدالمطلب ، مادرش : (فاطمه ) دختر (عمرو بن عائذ بن عمران بن محزوم ) است . عبدالله پدر رسول خدا صلی الله علیه و آله در بیست و پنج سالگی وفات کرد. به قول مشهور وفات وی پیش از میلاد رسول خدا روی داد، اما یعقوبی ، این قول را خلاف اجماع گفته و به موجب روایتی از (جعفر بن محمد) وفات او را دو ماه پس از ولادت رسول خدا دانسته است .⁽¹⁾

به قول واقدی : از (عبدالله ) کنیزی به نام (ام ایمن ) و پنج شتر و یک گله گوسفند و به قول ابن اثیر: شمشیری کهن و پولی نیز به جای ماند که رسول خدا آنها را ارث برد.⁽²⁾

مادر رسول خدا صلی الله علیه و آله

(آمنه ) دختر (وهب بن عبدمناف بن زهرة بن کلاب ) که ده سال و به قولی ده سال و اندی پس از واقعه حفر زمزم و یک سال پس از آن که (عبدالمطلب ) برای آزادی (عبدالله ) از کشته شدن صد شتر فدیه داد، به ازدواج (عبدالله ) در آمد و شش سال و سه ماه پس از ولادت رسول خدا⁽³⁾در سفری که فرزند خویش را به مدینه برده بود تا خویشاوندان مادری وی او را ببینند هنگام بازگشت به مکه در سی سالگی در (ابواء) وفات کرد.

رسول خدا صلی الله علیه و آله

محمد بن عبداللّه بن عبدالمطلب (شیبة الحمد، عامر) بن هاشم (عمروالعلی ) بن عبد مناف (مغیرة بن قصی (زید) بن کلاب (حکیم ) بن مرة بن کعب بن لؤ ی بن غالب بن فهر (قریش ) بن مالک بن نضر (قیس ) بن کنانة بن خزیمة بن مدرکة (عمرو) بن الیاءس بن

نزار (خلدان ) بن معد بن عدنان علیهم السلام .

میلاد رسول خدا صلی الله علیه و آله

در تاریخ ولادت رسول خدا صلی الله علیه و آله اختلاف است : مشهور شیعه هفدهم (ربیع الاول ، 53 سال قبل از هجرت ) و مشهور اهل سنت دوازدهم ربیع الاول است و اقوال مختلف دیگر نیز بیان شده .

کلینی دوازدهم ربیع الاول عام الفیل ⁽¹⁾(هنگام زوال یا بامداد) و مسعودی : هشتم ربیع الاول عام الفیل پنجاه روز پس از آمدن اصحاب فیل به مکه دانسته اند.⁽²⁾

کلینی می نویسد: مادر رسول خدا صلی الله علیه و آله در ایام تشریق (یازدهم و دوازدهم و سیزدهم ماه ذی الحجه ) نزد جمره وسطی که در خانه عبدالله بن عبدالمطلب واقع بود باردار شد⁽³⁾و رسول خدا در شعب ابی طالب در خانه محمد بن یوسف در زاویه بالا به هنگام ورود به خانه در دست چپ واقع می شود از وی تولد یافت .

ابن اسحاق روایت می کند: (آمنه ) دختر (وهب ) مادر رسول خدا می گفت که : چون به رسول خدا باردار شدم به من گفته شد: همانا تو به سرور این امت باردار شده ای ، هرگاه تولد یافت ، بگو: ( اعیذه بالواحد من شر حاسد. ) (او را از شر هر حسد برنده ای به خدای یکتا پناه میدهم ) سپس او را (محمد) بنام ، چون رسول خدا تولد یافت ، آمنه برای عبدالمطلب پیام فرستاد تا او را ببیند، عبدالمطلب آمد و او را در بر گرفت و به درون کعبه برد و برای وی دست به دعا برداشت آنگاه او را مادرش سپرد و برای او در جستجوی دایه برآمد.⁽⁴⁾

دوران شیرخوارگی و کودکی پیامبر صلی الله علیه و آله

رسول خدا صلی الله علیه و آله هفت روز از مادر خود (آمنه ) شیر خورد ⁽¹⁾و روز هفتم ولادت ، عبدالمطلب ، قوچی برای وی عقیقه کرد و او را (محمد) نامید. سپس کنیز ابولهب (ثویبه ) که پیش از این ، حمزة بن عبدالمطلب را شیر داده بود، چند روزی رسول خدا را شیر داد. به گفته یعقوبی : (ثویبه ) جعفر بن ابی طالب را نیز شیر داده است ⁽²⁾آنگاه سعادت شیر دادن رسول خدا نصیب زنی از قبیله (بنی سعد بن بکر بن هوازن ) به نام (حلیمه ) دختر (ابوذؤ یب : عبدالله بن حارث ) شد.

حلیمه ، دو سال تمام رسول خدا را شیر داد و در دو سالگی او را از شیر بازگرفت و حضرت در حدود چهار سال نزد حلیمه در میان قبیله بنی سعد اقامت داشت و قضیه (شق صدر) در همان جا روی داد ⁽³⁾و در سال پنجم ولادت ، حلیمه او را به مادرش بازگرداند. ⁽⁴⁾

سفر رسول خدا به مدینه در شش سالگی

از عمر رسول خدا شش سال تمام می گذشت که مادرش (آمنه ) وی را برای دیدن داییهایش به مدینه برد و هنگام بازگشت به مکه در (ابواء) در گذشت و همان جا به خاک سپرده شد. از آن (ام ایمن ) رسول خدا را با همان دو شتری که از مکه آورده بودند به مکه بازگرداند.

رسول خدا که در سال حدیبیه بر (ابواء) می گذشت ، قبر مادر خود را زیارت کرد و

بر سر قبر گریست .⁽¹⁾

سفر اول شام

رسول خدا صلی الله علیه و آله نه ساله یا دوازده ساله و به قول مسعودی سیزده ساله بود⁽²⁾که همراه عموی خود ابوطالب که با کاروان قریش برای تجارت به شام می رفت ، رهسپار شام شد. این سفر در دهم ربیع الاول سال سیزدهم واقعه فیل اتفاق افتاد⁽³⁾و چون کاروان به (بصری ) رسید، راهبی به نام (بحیری ) که از دانایان کیش مسیحی بود، از روی آثار و علایم ، رسول خدا را شناخت و از نبوت آینده وی خبر داد.

حوادث مهم در دوران جوانی ، قبل از بعثت

اشاره

در ترتیب وقوع این حوادث کم و بیش اختلاف است و مسعودی ترتیب و فاصله تاریخی آنها را چنین گفته است : میان میلاد رسول خدا که در عام الفیل بوده است و (عام الفجار) بیست سال فاصله شد.

چهار سال و سه ماه و شش روز بعد از (فجار چهارم )، رسول خدا برای (خدیجه ) رهسپار سفر بازرگانی شام شد. دو ماه و بیست و چهار روز بعد با خدیجه ازدواج کرد.

فجار

در جوانی رسول خدا صلی الله علیه و آله جنگ فجار، میان قریش و بنی کنانه و بنی اسد بن خزیمه از طرفی ، و بنی قیس بن عیلان از طرف دیگر روی داد. (نعمان بن منذر) پادشاه حیره کاروانی با بار پارچه و مشک به بازار (عکاظ) فرستاد، در این هنگام (براض بن قیس ) از بنی کنانه به منظور کشتن وی رهسپار شد و بر او تاخت و او را کشت و چون این قتل در

ماه حرام بود (فجار) نامیده شد.⁽¹⁾

یعقوبی می گوید: در ماه رجب که نزد آنان ماه حرام بود و در آن خونریزی نمی کردند، جنگیدند، به این جهت (فجار) نامیده شده است ، چرا که در ماه حرام ، فجوری (گناهی بزرگ ) مرتکب شدند.⁽²⁾

رسول خدا بیست ساله بود که در (فجار) شرکت کرد⁽³⁾و جز (یوم نخله ) در باقی روزها حاضر بود⁽⁴⁾و جنگ فجار در ماه شوال به پایان رسید.

حلف الفضول

ابن اثیر از ابن اسحاق نقل می کند که : مردانی از (جرهم ) و (قطوراء) که نامهایشان همه از ماده (فضل ) مشتق بوده است فراهم شده و پیمانی بسته بودند که در داخل مکّه ستمگری را مجال اقامت ندهند و پس از آن که این پیمان کهنه شد و جز نامی از آن در میان قریش باقی نبود، دیگر بار به وسیله قبایل قریش تجدید شد و قریش آن را (حلف الفضول ) نامید.⁽⁵⁾

اوّل کسی که در این کار پیشقدم شد (زبیر بن عبدالمطّلب ) بود که طوایف قریش را در دارالنّدوه فراهم ساخت و از آن جا به خانه (عبداللّه بن جدعان تیمی ) رفتند و در آن جا پیمان بستند. ⁽⁶⁾

سفر دوم شام و ازدواج با خدیجه

1 - (خدیجه ): دختر (خویلد) (ابن اسد بن عبدالعزی بن قصیّ) که پانزده سال پیش از واقعه فیل تولد یافت ⁽¹⁾، زنی تجات پیشه و شرافتمند و ثروتمند بود، مردان را برای بازرگانی اجیر می کرد و سرمایه ای برای تجارت در اختیارشان می گذاشت و حقی برایشان قرار می داد و چون از راستگویی و امانتداری رسول خدا خبر یافت ، نزد وی فرستاد و به او پیشنهاد کرد که همراه غلام وی (میسره ) برای تجارت از مکه رهسپار شام شود، رسول خدا پذیرفت و به شام رفت . ⁽²⁾این سفر چهار سال و نه ماه و شش روز پس از (فجار) چهارم روی داد. رسول خدا در این هنگام بیست و پنج ساله بود و چون به (بصری ) رسید (نسطور) راهب وی را دید و (میسره ) را به پیامبری او مژده داد و میسره در این سفر از رسول خدا کراماتی مشاهده کرد که او را خیره ساخت ، چون به مکّه بازگشت ، از آنچه از نسطور راهب شنیده و خود دیده بود، خدیجه را آگاه ساخت و خدیجه هم در ازدواج با رسول خدا رغبت کرد⁽³⁾و علاقه مندی خود را به ازدواج با وی اظهار داشت . رسول خدا نیز با عموی خود حمزة بن عبدالمطلب نزد پدر خدیجه رفت و خدیجه را خواستگاری کرد.⁽⁴⁾

برخی گفته اند که (خویلد) پدر خدیجه پیش از (فجار) مرده بود و عموی خدیجه (عمرو بن اسد) وی را به رسول خدا تزویج کرد.⁽⁵⁾تاریخ ازدواج دو ماه و بیست و پنج روز پس از بازگشت رسول خدا از سفر شام بود.⁽⁶⁾

رسول خدا بیست شتر جوان مهر داد و خطبه عقد را ابوطالب ایراد کرد، پس از انجام خطبه عقد، (عمرو بن اسد) عموی خدیجه گفت : ( محمد بن عبدالله بن عبدالمطلب

یخطب خدیجة بنت خویلد، هذاالفحل لایقدع انفه . ) یعنی : (محمد پسر عبدالله بن عبدالمطلب از خدیجه دختر خویلد خواستگاری میکند، این خواستگار بزرگوار را نمی توان رد کرد).

ام المؤ منین خدیجه در چهل سالگی به ازدواج رسول خدا در آمد و همه فرزندان رسول خدا جز (ابراهیم ) از وی تولد یافتند.

خدیجه قبل از ازدواج با رسول خدا، نخست به ازدواج (ابوهاله تمیمی ) و بعد به ازدواج (عتیق ⁽¹⁾بن عائذ ⁽²⁾بن عبدالله بن عمر بن مخزوم ) درآمده بود. وی حدود بیست و پنج سال با رسول خدا زندگی کرد و در شصت و پنج سالگی (سال دهم بعثت ) وفات کرد.⁽³⁾

2 - (سوده ): دختر (زمعة بن قیس ) بود که رسول خدا او را پس از وفات خدیجه و پیش از (عایشه ) به عقد خویش درآورد. (سوده ) نخست به ازدواج پسر عموی خویش (سکران بن عمرو) در آمد و با سکران که مسلمان شده بوده بود به حبشه هجرت کرد و پس از چند ماه به مکه بازگشتند. سکران پیش از هجرت رسول خدا در مکه وفات یافت و (سوده ) به ازدواج رسول خدا درآمد.⁽⁴⁾وی در آخر خلافت (عمر) و یا در سال 54 هجری وفات کرد.⁽⁵⁾

3 - (عایشه ): دختر (ابوبکر (عبدالله ) بن ابی قحافه (عثمان )) از (بنی تیم بن مره ) که در مکه و در هفت سالگی به عقد رسول خدا در آمد و در سال 57 یا 58 هجری وفات کرد.⁽⁶⁾

4 - (حفصه ): دختر (عمر بن خطاب ) ابتدا به ازدواج (خنیس بن حذافه سهمی )

درآمد، (خنیس ) پیش از آن که رسول خدا به خانه (ارقم ) درآید اسلام آورد و در بدر و احد شرکت کرد و در احد زخمی برداشت که بر اثر آن وفات یافت .

(حفصه ) بعد از عایشه ، در سال سوم هجرت با ازدواج رسول خدا در آمد و در سال 41 یا 45 و به قولی سال 27 هجرت وفات یافت .⁽¹⁾

5 - (زینب ): دختر (خزیمة بن حارث ) از (بنی هلال ) بود او را (ام المساکین ) می گفتند، شوهرش (عبدالله بن جحش اسدی ) ⁽²⁾در جنگ احد به شهادت رسید، بعد از حفصه به ازدواج رسول خدا درآمد و پس از دو یا سه ماه در حیات رسول خدا وفات یافت .

6 - (ام حبیبه ): رمله : دختر (ابوسفیان ) از (بنی امیه ) بود که با شوهر مسلمان خود (عبیدالله بن جحش ) به حبشه هجرت کرد، عبیدالله در حبشه نصرانی شد و سپس از دنیا رفت . ام حبیبه به توسط نجاشی پادشاه حبشه در همان جا به عقد رسول خدا در آمد و آنگاه به مدینه فرستاده شد. گویند نجاشی از طرف رسول خدا چهارصد دینار کابین به وی داد و آن که ام حبیبه را به ازدواج رسول خدا درآورد (خالد بن سعید بن عاص ) بود.⁽³⁾

7 - (ام سلمه ): هند: دختر (ابوامیه مخزومی ) و شوهرش (ابوسلمه : عبدالله بن عبدالاسد مخزومی ) پسر عمه رسول خدا بود. (ابوسلمه ) بر اثر زخمی که در جنگ احد برداشته بود به شهادت رسید، آنگاه (ام سلمه ) به ازدواج رسول خدا درآمد و بین سالهای 60 تا 62 بعد از همه زنان رسول خدا وفات کرد.

8 - (زینب ): دختر (جحش ) از (بنی اسد) دختر عمه رسول خدا بود که به دستور آن حضرت به عقد (زید بن حارثه ) در آمد و آنگاه که زید او را طلاق داد پس از ام سلمه به همسری رسول خدا سرافراز گشت . وفات زینب در سال بیستم هجری بوده است .⁽⁴⁾

9 - (جویریه ): دختر (حارث بن ابی ضرار) از قبیله (بنی المصطلق خزاعه ) بود که در سال پنجم یا ششم هجرت در غزوه بنی المصطلق اسیر شد، رسول خدا قیمت او را داد و او را آزاد کرد و به اختیار خودش به ازدواج رسول خدا درآمد. وی در سال 50 یا 56 هجری از دنیا رفت .

10 - (صفیّه ): دختر (حییّ بن اخطب ) از یهودیان (بنی النّضیر)، ابتدا همسر (سلّام بن مشکم ) و سپس (کنانة بن اءبی الحقیق ) بود. (کنانه ) در جنگ خیبر (صفر سال هفتم هجرت ) کشته شد و صفیّه به اسارت درآمد و رسول خدا او را آزاد کرد و به زنی گرفت و در سال پنجاهم هجرت در خلافت (معاویه ) در گذشت .

11 - (میمونه ): دختر (حارث بن حزن )از (بنی هلال ) بود که ابتدا به ازدواج (ابورهم بن عبدالعزّی ) درآمد، سپس در ذی القعده سال هفتم هجری در سفر (عمرة القضاء) به وسیله (عبّاس بن عبدالمطّلب ) در سرف به عقد رسول خدا درآمد. وی در سال 51 یا 63 یا 66 هجری در همان (سرف ) در گذشت .

از این یازده زن : دو نفر (خدیجه و زینب دختر خزیمه ) در حیات رسول خدا و نه نفر دیگر پس از وفات رسول خدا وفات یافته اند.

فرزندان رسول خدا صلی الله علیه و آله

رسول خدا را سه پسر و چهار دختر بود که عبارتند از:

1 - قاسم : نخستین فرزند رسول خداست و پیش از بعثت در مکّه تولد یافت و رسول خدا به نام وی (ابوالقاسم ) کنیه گرفت . او به هنگام وفات دو ساله بود.

2 - زینب : دختر بزرگ رسول خدا بود که بعد از قاسم در سی سالگی رسول خدا تولد یافت و پیش از اسلام به ازدواج پسر خاله خود (ابوالعاص بن ربیع ) درآمد و در سال هشتم هجرت در مدینه وفات یافت .

3 - رقیّه : پیش از اسلام و بعد از زینب ؛ در مکّه تولد یافت و پیش از اسلام به عقد (عتبة بن ابی لهب ) درآمد، پیش از عروسی به دستور ابولهب از وی جدا گشت و سپس به

عقد (عثمان بن عفّان ) در آمد. وی در سال دوم هجرت در مدینه وفات یافت .

4 - امّکلثوم : در مکّه تولد یافت و پیش از اسلام به عقد (عتبة بن ابی لهب ) درآمد و مانند خواهرش پیش از عروسی از عتبه جدا گشت و به ازدواج (عثمان بن عفّان ) درآمد و در سال نهم هجرت وفات کرد.

5 - فاطمه علیهاالسلام : ظاهرا در حدود پنج سال پیش از بعثت در مکّه تولد یافت و در مدینه به ازدواج (امیرمؤ منان علی علیه السلام ) درآمد و پس از وفات رسول خدا به فاصله ای در حدود چهل روز تا هشت ماه وفات یافت و نسل رسول خدا صلی الله علیه و آله تنها از وی باقی ماند.

6 - عبداللّه : پس از بعثت در مکه متولد شد و در همان مکه وفات یافت .

7 - ابراهیم : از (ماریّه قبطیّه )⁽¹⁾در سال هشتم هجرت در مدینه تولد یافت و در سال دهم ، سه ماه پیش از وفات رسول خدا در مدینه وفات کرد.

ولادت فاطمه علیهاالسلام دختر پیامبر صلی الله علیه و آله

ولادت فاطمه علیهاالسلام را پنج سال پیش از بعثت رسول خدا، در سال تجدید بنای کعبه نوشته اند، کلینی در کتاب اصول کافی می گوید: ولادت فاطمه علیهاالسلام پنج سال بعد از بعثت روی داد.⁽²⁾

درباره سن فاطمه علیهاالسلام به هنگام وفات اختلاف است ، بعضی بیست و هفت سال و بعضی بیست و هشت سال دانسته اند و برخی گفته اند: در سی و سه سالگی وفات یافته است . یعقوبی در تاریخ می نویسد: که سن فاطمه در هنگام وفات بیست و سه سال بود، بنابراین باید ولادت او در سال بعثت رسول خدا بوده باشد⁽³⁾و این قول مطابق فرموده

شیخ طوسی است که : سنّ فاطمه علیهاالسلام در موقع ازدواج با امیرمؤ منان علیه السلام ، (پنج ماه بعد از هجرت ) سیزده سال بود.⁽¹⁾

تجدید بنای کعبه و تدبیر رسول خدا در نصب حجرالاءسود

رسول خدا سی و پنج ساله بود که قریش برای تجدید بنای کعبه فراهم گشتند، زیرا کعبه فقط چهار دیوار سنگی بی ملاط داشت و ارتفاع آن ، حدود یک قامت بود. طوایف قریش کار ساختمان را میان خود قسمت کردند تا دیوارها را بلندتر کنند و سقفی نیز برای آن بسازند، تا به جایی رسید که می بایست (حجرالاءسود) به جای خود نهاده شود، در این جا میان طوایف قریش نزاعی سخت درگرفت و هر طایفه می خواست افتخار نصب (حجرالاءسود) نصیب وی شود و برای این کار تا پای مرگ ایستادگی کردند، تا آنجا که طایفه (بنی عبدالدار) طشتی پر از خون آوردند و با طایفه (بنی عدی بن کعب ) هم پیمان شدند و دست در آن خون فرو بردند و به (لعقة الدم ) یعنی (خون لیسها) معروف شدند، تا ان که (ابوامیه ) پدر (ام سلمه ) و (عبدالله ) که در آن روز از همه رجال قریش پیرتر بود، پیشنهاد کرد که تا قریش هر که را نخست از در مسجد در آید میان خود حکم قرار دهند و هر چه را فرمود بپذیرند. این پیشنهاد پذیرفته شد و نخستین کسی که از در، درآمد رسول خدا بود، همه گفتند: ( هذاالامین ، رضینا، هذا محمد. ) (این امین است ، به حکم وی تن می دهیم ، این محمد است ). رسول خدا فرمود تا جامه ای نزد وی آوردند، آن گاه سنگ را گرفت و در میان جامه نهاد و سپس گفت تا هر طایفه ای گوشه جامه را گرفتند و سنگ را به پای کار رسانیدند. آنگاه رسول خدا آن را با دست خویش در جای خودش نهاد.⁽²⁾

علی علیه السلام در مکتب پیامبر صلی الله علیه و آله

قریش به قحطی و خشکسالی سختی گرفتار شدند و (ابوطالب ) هم مردی عیالوار بود، رسول خدا به عمویش (عبّاس ) که از ثروتمندان بنی هاشم بود، گفت : بیا تا نزد برادرت (ابوطالب ) برویم و از فرزندان او گرفته آنها را کفالت کنیم . آنها نزد ابوطالب پیشنهاد خود مطرح کردند. ابوطالب گفت : (عقیل ) را برای من بگذارید و دیگر اختیار با شماست . رسول خدا (علی ) را برگرفت و عبّاس (جعفر) را به همراه برد. علی پیوسته با رسول خدا بود تا خدایش به نبوت برانگیخت . در این هنگام او را پیروی گرد و به وی ایمان آورد. ⁽¹⁾

رسول خدا در کوه حراء

رسول خدا هر سال مدّتی را کوه (حراء) به عزلت و تنهایی می گذراند و این به گفته (ابن اسحاق ) در هر سال یک ماه و بر حسب بعضی از روایات ، ماه رمضان بود و چون اعتکافش به پایان می رسید، به مکّه باز می گشت و پیش از آن که به خانه اش بازگردد هفت بار یا هر چه می خواست گرد کعبه طواف می کرد و آنگاه به خانه اش می رفت . ⁽²⁾

بعثت رسول خدا صلی الله علیه و آله

در تاریخ بعثت رسول خدا صلی الله علیه و آله قول مشهور شیعه امامیّه بیست و هفتم ماه رجب و قول مشهور فرق دیگر مسلمین ماه رمضان است و او در زمان بعثت چهل سال تمام داشت .

مسعودی می نویسد: بعثت رسول خدا صلی الله علیه و آله در سال بیستم پادشاهی خسروپرویز بوده است ⁽³⁾و از ابی جعفر (باقر علیه السلام ) روایت شده است که در روز دوشنبه هفدهم ماه رمضان

در کوه حراء، فرشته ای بر رسول خدا که در آن روز چهل ساله بود، نازل شد و فرشته ای که وحی بر وی آورد جبرئیل بود.⁽¹⁾

آغاز دعوت

برخی گفته اند که : جبرئیل در روز دوم بعثت رسول خدا برای تعلیم وضو و نماز، نازل شد. ⁽²⁾یعقوبی می نویسد: نخستین نمازی که بر وی واجب گشت نماز ظهر بود، جبرئیل فرود آمد و وضو گرفتن را به او نشان داد و چنان که جبرئیل وضو گرفت ، رسول خدا هم وضو گرفت ، سپس نماز خواند تا به او نشان دهد که چگونه نماز بخواند. آنگاه خدیجه رسید و رسول خدا او را خبر داد، پس وضو گرفت و نماز خواند، آنگاه علی ابن ابی طالب رسول خدا را دید و آنچه را دید انجام می دهد، انجام داد.⁽³⁾

ابن اسحاق می نویسد: نماز ابتدا دو رکعتی بود، سپس خدای متعال آن را در حضر چهار رکعت تمام قرار داد و در سفر بر همان صورتی که اوّل واجب شده بود باقی گذاشت .

از (عمر بن عبسه ) روایت شده است می گفت : در آغاز بعثت نزد رسول خدا شرفیاب شدم و گفتم : آیا کسی در امر رسالت ، تو را پیروی کرده است ؟ گفت : آری ، زنی و کودکی و غلامی ، و مقصودش خدیجه و علی ابن ابی طالب و زید بن حارثه بود.⁽⁴⁾

ابن اسحاق می گوید: پس از زید بن حارثه (ابوبکر: عتیق بن ابی قحافه ) و بر اثر دعوت وی : (عثمان بن عفّان بن ابی العاص )، (زبیر بن عوّام )، (عبدالرّحمان بن عوف زهری )، (سعدبن ابی وقّاص ) و (طّلحة بن عبیداللّه ) اسلام آورند و نماز گزاردند. این افراد در پذیرفتن اسلام (بعد از خدیجه و علی و زید بن حارثه ) بر همگی سبقت جسته اند.⁽⁵⁾سپس

مردم دسته دسته از مرد و زن به دین اسلام درآمدند.⁽¹⁾

اسلام جعفر بن ابی طالب

ابن اثیر می نویسد که : (جعفر بن ابی طالب ) اندکی بعد از برادرش (علی ) علیه السلام اسلام آورد و روایت شده است که ابوطالب ، رسول خدا صلی الله علیه و آله و علی علیه السلام را دید که نماز می خوانند و علی پهلوی راست رسول خدا صلی الله علیه و آله ایستاده است ، پس به (جعفر) گفت : (تو هم بال دیگر پسر عمویت باش و در پهلوی چپ وی نماز گزار⁽²⁾) و جعفر همین کار را کرد⁽³⁾و اسلام جعفر پیش از آن بود که رسول خدا صلی الله علیه و آله به خانه (اءرقم ) درآید و در آن جا به دعوت مشغول شود.

اسلام حمزة بن عبدالمطلب

داستان اسلام آوردن (حمزة بن عبدالمطب ) را ابن اسحاق به تفصیل آورده ، لکن تاریخ آن را تعیین نکرده است ، ⁽⁴⁾امّا دیگران تصریح کرده اند که (حمزه ) در سال دوم بعثت ⁽⁵⁾و برخی دیگر اسلام حمزه را در سال ششم بعثت و بعد از رفتن رسول خدا صلی الله علیه و آله به خانه اءرقم می نویسند.⁽⁶⁾

دارالتبلیغ اءرقم

تا موقعی که دعوت آشکار نگشته بود، اصحاب رسول خدا صلی الله علیه و آله نماز خود را پنهان از قریش در دره های مکّه می خواندند. روزی (سعد بن ابی وقاص ) با چند نفر از اصحاب رسول خدا نماز می گزارد که چند نفر از مشرکین با آنها به ستیز برخاستند و جنگ در میان آنان درگرفت . سعد، مردی از مشرکان را با استخوان فکّ شتری زخمی کرد و این نخستین خونی بود که در اسلام ریخته شد.⁽¹⁾پس از این واقعه بود که رسول خدا و یارانش در خانه (ارقم ) پنهان شدند تا این که خدای متعال فرمود تا رسول خدا دعوت خویش را آشکار سازد.

علنی شدن دعوت

سه سال بعد از بعثت ، برای علنی شدن دعوت ، دو دستور آسمانی رسید، بعضی گفته اند این دو دستور نزدیک به هم بوده ، امّا با توجه به ترتیب نزول سوره های قران ، یقین است که مدتی میان این دو دستور فاصله بوده است . ⁽²⁾

انذار عشیره اءقربین

یعقوبی می نویسد: خدای عزّوجل رسول خدا صلی الله علیه و آله را فرمان داد که خویشان نزدیکتر خود را بیم دهد، پس بر کوه (مروه ⁽³⁾) ایستاد و با صدای بلند قبایل مختلف را فراهم آورد و همه طوایف قریش نزد وی گرد آمدند، آنگاه در یکی از خانه های بنی هاشم آنان را

مجتمع ساخت و سپس به استناد آیه شریفه : ( وانذر عشیرتک الاقربین ) ⁽¹⁾، آنان را بیم داد و به آنان اعلام کرد که : خدا آنان را برتری داده و برگزیده و پیامبر خود را در میانشان مبعوث کرده و او را فرموده است که بیمشان دهد، اما پیش از آن که رسول خدا صلی الله علیه و آله سخن بگوید، ابولهب او را به ساحری نسبت داد و جمعیت متفرق شدند.⁽²⁾

روز دیگر رسول خدا صلی الله علیه و آله به علی علیه السلام گفت : این مرد با سخنانی که گفت و شنیدی جمعیت را متفرق ساخت و نشد که با آنان سخن بگویم ، بار دیگر آنان را نزد من فراهم ساز. (علی ) علیه السلام با فراهم کردن مقداری خوراکی آنان را جمع کرد همگی خوردند و آشامیدند، آنگاه رسول خدا به سخن آمد و گفت : ای فرزندان عبدالمطلب ، به خدا قسم هیچ جوان عربی را نمی شناسم که بهتر از آنچه من برای شما آورده ام ، برای قوم خود آورده باشد، براستی که من خیر دنیا و آخرت را برای شما آورده ام و خدای مرا فرموده است که شما را به جانب او دعوت کنم . ای بنی عبدالمطلب ! خدا مرا به همه مردم عموما و بر شما بالخصوص مبعوث کرده و گفته است : ( وانذر عشیرتک الاقربین ) ، و من شما را به دو کلمه ای که بر زبان ، سبک و در میزان سنگین است دعوت می کنم ، به وسیله این دو کلمه عرب و عجم را مالک می شوید و امتها رام شما می شوند و با این دو کلمه وارد بهشت می شوید و با همین دو کلمه از دوزخ نجات می یابید: لا اله الا الله و گواهی بر پیامبری من .

آخرین دستور

با نزول آیه های : ( فاصدع بما تؤ مر و اعرض عن المشرکین انا کفیناک المستهزئین . ) (پس تو به صدای بلند آنچه ماءموری به خلق برسان و از مشرکان روی بگردان ، همانا تو را از شر تمسخر و استهزاءکنندگان مشرک (که چند نفر از اشراف قریش بودند) محفوظ می داریم ) در سوره حجر (آیات 94 و 95)، رسول خدا صلی الله علیه و آله دستور یافت تا یکباره دعوت خویش را علنی و عمومی سازد و از آزار مشرکان نهراسد و کارشان را به خدا

واگذارد.

رسول خدا صلی الله علیه و آله به فرمان پروردگار دعوت خود را آشکار و علنی ساخت . و در (اءبطح ) به پا ایستاد و گفت : (منم رسول خدا، شما را به عبادت خدای یکتا و ترک عبادت بتهایی که نه سود می دهند و نه زیان می رسانند و نه می آفرینند و نه روزی می دهند و نه زنده می کنند و نه می میرانند دعوت می کنم ). بعضی روایت کرده اند که رسول خدا صلی الله علیه و آله در بازار (عکاظ) به پاخاست و گفت : (ای مردم ! بگویید: لا اله الّا اللّه تا رستگار و پیروز شوید. ناگهان مردی به دنبال او دیده شد که می گفت : ای مردم ! این جوان برادرزاده من و بسیار دروغگوست ، پس از او برحذر باشید. پرسیدند این مرد کیست ؟ گفتند: این مرد (ابولهب بن عبدالمطلّب ) عموی اوست .⁽¹⁾ولی رسول خدا بی پرده و بی آنکه از مانعی بهراسد، امر خویش را آشکار ساخت .

سرسخت ترین دشمنان پیامبر اسلام

الف : از بنی عبدالمطلّب .

1 - ابولهب ، 2 - ابوسفیان بن حارث .

ب : از بنی عبدشمس بن عبد مناف .

1 - عتبة بن ربیعه ، 2 - شیبة بن ربیعه (برادر عتبه )، 3 - عقبة بن ابی معیط، 4 - ابوسفیان بن حرب ، 5 - حکم بن ابی العاص ، 6 - معاویة بن مغیره .

ج : از بنی عبدالدّار بن قصیّ.

د: از بنی عبدالعزّی بن قصیّ.

1 - اسود بن مطّلب ، 2 - زمعة بن اسود، 3 - ابوالبختری .

ه: از بنی زهره بن کلاب .

1 - اسود بن عبد یغوث (پسر خالوی رسول خدا⁽¹⁾).

و: از بنی مخزوم بن یقظة بن مرّه .

1 - ابوجهل ، 2 - عاص بن هشام (برادر ابوجهل )، 3 - ولید بن مغیرة بن عبداللّه ، 4 - ابوقیس بن ولید، 5 - ابوقیس بن فاکه بن مغیره ، 6 - زهیر بن ابی امیّه (پسر عمه رسول خدا)، 7 - اسود بن عبدالاسد، 8 - صیفی بن سائب .⁽²⁾

ز: از بنی سهم بن هصیص بن کعب بن لؤ یّ.

1 - عاص بن وائل ، 2 - حارث بن عدی ⁽³⁾، 3 - منبّة بن حجّاج ، 4 - نبیه (برادر حجّاج ).

ح : از بنی جمح بن هصیص .

1 - امیة بن خلف ، 2 - ابیّ بن خلف (برادر امیّه )، انیس بن معیر، حارث بن طلاطله کعدی بن حمراء ابن اصدی هذلی طعیمة بن عدی حارث بن عامر زکانة بن عبد هبیرة بن ابی وهب اخنس بن شریق ثقفی .

پیشنهادهای قریش به رسول خدا صلی الله علیه و آله

روزی عتبة بن ربیعة بن عبد شمس که یکی از اشراف مکه بود، رسول خدا را دید که در مسجدالحرام نشسته است پس به قریش گفت میخواهم نزد محمد بروم و پیشنهادهایی بر وی عرضه کنم که قسمتی از آنها را بپذیرد. گفتند: ای ابو ولید! برخیز و با وی سخن بگوی . (عتبه ) نزد رسول خدا رفت و گفت : برادر زاده ام ! تو با امری عظیم که آورده ای جماعت قوم خود را پراکنده ساختی و خدایان و دینشان را نکوهش کردی و پدران مرده ایشان را کافر نامیدی اکنون پند مرا بشنو و آنها رانیک بنگر باشد

که قسمتی از آنها را بپذیری . رسول خدا گفت : ای ابو ولید! بگو تا بشنوم . گفت : اگر منظورت از آنچه می گویی مال است ، آن همه مال به تو می دهم تا از همه مالدارتر شوی ⁽¹⁾و اگر به منظور سروری قیام کرده ای ، تو را بر خود سروری می دهیم و هیچ کاری را بی اذن تو به انجام نمی رسانیم و اگر پادشاهی بخواهی تو را بر خویش پادشاهی دهیم و اگر چنان که پیش می آید یکی از پریان بر تو چیره گشته و نمی توانی او را از خویشتن دورسازی پس تو را درمان می کنیم و مالهای خویش بر سر این کار می نهیم .

رسول خدا گفت : اکنون تو بشنو، گفت : می شنوم . رسول خدا آیاتی از قرآن مجید⁽²⁾بر وی خواند و عتبه با شیفتگی گوش میداد تا رسول خدا به آیه سجده رسید و سجده کرد و سپس گفت : ای ابو ولید! اکنون که پاسخ خود را شنیدی هر جا که خواهی برو. عتبه برخاست و با قیافه ای جز آنچه آمده بود نزد رفقای خویش بازگشت و گفت : به خدا قسم گفتاری شنیدم که هرگز مانند آن نشنیده بودم . ای گروه قریش ! از من بشنوید و دست از (محمد) بازدارید، زیرا گفتار وی داستانی عظیم در پیش دارد و اگر پیروز شود، سربلندی او سربلندی شماست و شما به وسیله او از همه مردم خوشبخت تر خواهید بود. گفتند: ای ابو ولید، به خدا قسم که تو را هم با زبان خویش سحر کرده است ، گفت : نظر من همین است که گفتم .

قریش به رسول خدا گفتند ای محمد! اکنون که از پیشنهادهای ما چیزی را نمی پذیری ، با توجه به کمی زمین و کم آبی ، از پروردگارت بخواه تا این کوهها را از ما دور کند و سرزمینهای ما را هموار سازد و رودخانه ای پدید آورد و پدران مرده ما را زنده کند تا از آنها بپرسیم که آیا آنچه می گویی حق است یا باطل ؟ ⁽³⁾و اگر آنها تو را تصدیق کردند به تو ایمان می آوریم . رسول خدا گفت : رسول خدا گفت : (برای این کارها بر شما مبعوث نشده ام و آنچه را بدان مبعوث گشته ام از طرف خدا برای شما آورده ام و رسالتی را که بر عهده داشتم به

شما رساندم ، اکنون اگر آن را بپذیرید در دنیا و آخرت بهره مند خواهید شد اگر هم آن را رد کنید، برای امر خدا شکیبایی می کنم تا میان من من و شما داوری کند).

به این تربیب قریش از رسول خدا تقاضاهای دیگری کردند از قبیل نزول فرشته و باغ و زر و سیم و نزول عذابهای آسمانی و امثال آن ، و گفتند تا چنین نکنی ما به تو ایمان نمی آوریم . رسول خدا گفت (این کارها با خداست ، اگر بخواهد خواهد کرد).

رسول خدا افسرده خاطر برخاست و از نزد ایشان رفت و ابوجهل بعد از سخنرانی کوتاه تصمیم خود را برای کشتن رسول خدا اعلام داشت و قریش هم آمادگی خود را برای پشتیبانی وی اظهار داشتند. فردا که رسول خدا به عادت همیشه میان (رکن یمانی ) و (حجرالاسود) رو به بیت المقدس به نماز ایستاده و کعبه را نیز میان خود و شام قرار داده بود، ابوجهل در حالی که سنگی به دست داشت با تصمیم قاطع رسید و هنگامی که رسول خدا به سجده رفت ، فرصت را غنیمت شمرده ، پیش تاخت ، اما خدا نقشه وی را نقش بر آب ساخت و با رنگ پریده ، به نتیجه نارسیده بازگشت . ⁽¹⁾

نضر بن حارث و عقبه از طرف قریش به مدینه رفتند و از دانایان یهود راهنمایی خواستند. دانایان یهود گفتند: سه مساءله از وی بپرسید تا صدق و کذب وی معلوم شود: از اصحاب کهف ، از ذوالقرنین و روح .

نضر و عقبه به مکه بازگشتند و هر سه موضوع را از رسول خدا پرسش کردند و رسول خدا هر سه پرسش را پاسخ گفت ⁽²⁾، امّا در عین حال ایمان نیاوردند.

شکنجه های طاقت فرسا

شکنجه و آزار قریش نسبت به مسلمانان بی پناه و بردگان شدت یافت و آنان را به حبس کردن و زدن و گرسنگی شکنجه می دادند، از جمله : عمار بن یاسر عنسی که مادر او (سمیّه ) نخستین کسی است که در راه اسلام با نیزه (ابوجهل ) به شهادت رسید

و همچنین برادرش (عبدالله ) و نیز پدرش (یاسر) در مکه زیر شکنجه قریش به شهادت رسیدند.

بلال بن رباح را (امیّة بن خلف ) گرفت و او را در گرمای شدید نیمروز (در بطحای مکه ) به پشت خواباند و سنگی بزرگ را سینه اش نهاد تا به (محمد) کافر شود ولی همچنان در زیر شکنجه (اءحد اءحد) می گفت .

دیگر کسانی که با وسایل و عناوین مختلف مورد شکنجه های شدید قرار گرفتند به نامهای زیرند:

1 - عامر بن فهیره ، 2 - خبّاب بن اءرتّ، 3 - صهیب بن سنان رومی ، 4 - ابو فکیهه ، 5 - امّ عبیس (یا امّعنیس )، 6 - زنّیره (کنیز رومی )، 7 - نهدیّه و دخترش ، 8 - لبیبه .

فشار طاقت فرسای قریش به جایی رسید که پنج نفر از اسلام برگشتند و بت پرستی را از سر گرفتند، آنان عبارتند از: 1 - حارث بن زمعه ، 2 - ابوقیس بن فاکه ، 3 - ابوقیس بن ولید، 4 - علیّ بن امیّه ، 5 - عاص بن منبّه ، که اینان در بدر کشته شدند و خدای متعال درباره ایشان آیه ای نازل کرد.⁽¹⁾

چون رسول خدا صلی الله علیه و آله دید که اصحاب بی پناهش سخت گرفتار و در فشارند و نمی تواند از ایشان حمایت کند به آنان گفت : (کاش به کشور حبشه می رفتید، چه در آن جا پادشاهی است که نزد وی بر کسی ستم نمی رود، باشد که از این گرفتاری برای شما فرجی قرار دهد)، پس جمعی از مسلمانان رهسپار حبشه گشتند و این نخستین هجرتی بود که در اسلام روی داد.

نخستین مهاجران حبشه

در ماه رجب سال پنجم بعثت جمعا 15 نفر مسلمان (11 مرد و 4 زن ) به سرپرستی (عثمان بن مظعون ) پنهانی از مکّه رهسپار کشور مسیحی حبشه شدند⁽²⁾، آنها عبارت بودند از:

1 - ابوسلمة بن عبدالاسد، 2 - ام سلمه دختر ابی امیه ، 3 - ابوحذیفه ، 4 - سهله دختر سهیل بن عمرو، 5 - ابو سبرة بن ابی رهم ، 6 - عثمان بن عفان ، 7 - رقیه ، دختر رسول خدا، همسر عثمان ، 8 - زبیر بن عوام ، 9 - مصعب بن عمیر، 10 - عبدالرحمن بن عوف ، 11 - عثمان بن مظعون جمحی ، 12 - عامر بن ربیعه ، 13 - لیلی دختر ابوحثمه ، 14- ابوحاطب ، 15- سهیل بن بیضاء.

اینان ماه شعبان و رمضان را در حبشه ماندند و چون شنیدند که قریش اسلام آورده اند در ماه شوال به مکه بازگشتند، ولی نزدیک مکه خبر یافتند که اسلام اهل مکه دروغ بوده است ، ناچار هر کدام به طور پنهانی در پنهانی در پناه کسی وارد مکه شدند⁽¹⁾و بیش از پیش به آزار و شکنجه عشیره خویش گرفتار آمدند و رسول خدا دیگر بار آنان را اذن داد تا به حبشه هجرت کنند.

مهاجران حبشه در نوبت دوم

مهاجران حبشه در این نوبت که به گفته بعضی : پیش از گرفتار شدن بنی هاشم در (شعب ابی طالب ) و به قول دیگران : پس از آن به سرپرستی (جعفر بن ابی طالب ) رهسپار کشور حبشه گشته اند، هشتاد و سه مرد بودند و هجده زن .⁽²⁾

کسانی که عمار بن یاسر را جزء مهاجران ندانسته اند هشتاد و دو مرد گفته اند، پانزده نفر مهاجران اولین که دوباره نیز هجرت کردند، ظاهرا در این نوبت هم پیش از دیگران رهسپار کشور حبشه شدند و هشتاد و شش نفر دیگر که (جعفر بن ابی طالب ) سرپرست آنان بود بتدریج بعد از آنان به حبشه رفتند.

مبلغان قریش

چون قریش از رفاه و آسودگی مهاجران در حبشه خبر یافتند بر آنان شدند که دو مرد نیرومند و شکیبا از قریش نزد نجاشی فرستند تا مسلمانان مهاجر را از کشور حبشه براند و به مکه بازگرداند تا دست قریش در شکنجه و آزار آنان باز شود. بدین منظور (عبدالله بن ابی ربیعه ) و (عمرو بن عاص بن وائل ) را با هدیه هایی برای نجاشی و وزرای او فرستادند.

(ابوطالب ) با خبر یافتن از کار قریش اشعاری برای نجاشی فرستاد و او را بر نگهداری و پذیرایی و حمایت از مهاجران ترغیب کرد. ⁽¹⁾

عبداللّه و عمرو به حبشه آمدند و دستور قریش را اجرا کردند و هدایای نجاشی را تقدیم داشتند و به وی گفتند: پادشاها! جوانانی بی خرد از ما که کیش قوم خود را رها کرده و به کیش تو هم در نیامده و دینی نو ساخته آورده اند که نه ما می شناسیم و نه تو، به کشورت پناه آورده اند که اکنون بزرگان قوم یعنی پدران و عموها و اشراف طایفه شان ما را نزد تو فرستاده اند، تا اینان را به سوی آنان بازگردانی ، چه آنان خود به کار اینان بیناتر و به کیش نکوهیدهشان آشناترند. نجاشی گفت : نه به خدا قسم ، آنان را تسلیم نمی کنم تا اکنون که به من پناه آورده و در کشور من آمده و مرا بر دیگران برگزیده اند، آنان را فراخوانم تا از گفتارتان پرسش کنم . نجاشی اصحاب رسول خدا را فراخواند و کشیشها را نیز فراهم آورد، رو به مهاجران مسلمان کرد و گفت : این دینی که جدا از قوم خود آورده اید و نه کیش من است و نه کیش دیگر ملل جهان ، چیست ؟

جعفر بن ابی طالب سخن خود آغاز کرد و گفت : (پادشاها! مخالفت دینی ما با ایشان به خاطر پیغمبری است که خدا در میان ما مبعوث کرده است و او ما را به رها کردن بتها و ترک بخت آزمایی دستور داده و به نماز و زکات امر فرموده و ستم و بیداد و خونریزی بی جا و زنا و ربا و مردار و خون را بر ما حرام فرموده ، و عدل و نیکی با خویشاوندان را واجب ساخته و کارهای زشت و ناپسند و زورگویی را منع کرده است ).

نجاشی گفت : خدا عیسی بن مریم را هم به همین امور برانگیخته است ، سپس جعفر بن ابی طالب به درخواست نجاشی به تلاوت سوره مریم مشغول شد و چون به این آیه رسید:( و هزّی الیک بجذع النخلة تساقط علیک رطبا جنیّا فکلی و اشربی و قرّی عیناً...) (ای مریم ! شاخ درخت را حرکت ده تا از آن برای تو رطب تازه فروریزد (و روزی خود تناول کنی ) پس ، از این رطب تناول کن و از این چشمه آب بیاشام ...⁽¹⁾) نجاشی گریست و کشیشهای او نیز گریستند، آنگاه نجاشی رو به (عمرو) و (عبداللّه ) کرده گفت : این سخن و آنچه عیسی آورده است هر دو از یک جا فرود آمده است ، بروید که به خدا قسم : اینان را به شما تسلیم نمی کنم و هدایای آنان را پس فرستاد و به مسلمانان گفت : بروید که شما در امانید.⁽²⁾

نگرانی شدید قریش

موجبات نگرانی و برآشفتگی قریش از چند جهت فراهم گشته بود، از یک سو مهاجران حبشه در کشوری دور از شکنجه و آزار قریش آسوده خاطر و شاد و آزاد زندگی می کردند و فرستادگان قریش هم از نزد نجاشی افسرده و سرشکسته بازگشته بودند، ازسوی دیگر اسلام در میان قبایل ، انتشار می یافت و روز بروز بر شماره مسلمانان افزوده می گشت و هر روز شنیده می شد که یکی از دشمنان سرسخت رسول خدا به دین مبین اسلام درآمده است . خواندن قرآن علنی گشت و عبداللّه بن مسعود نخستین کسی بود که پیشنهاد اصحاب رسول را برای آشکار خواندن قرآن در انجمن قریش پذیرفت و در مسجدالحرام نزد مقام ایستاد و به صدای بلند تلاوت سوره (الرّحمن ) را شروع کرد و چون قریش بر سر او ریختند و او را می زدند، همچنان تلاوت خویش را دنبال می کرد.⁽³⁾

پیمان بی مهری و بیدادگری

بعد از بازگشتن (عمروبن عاص ) و (عبداللّه بن ابی ربیعه ) از کشور حبشه ، رجال قریش فراهم آمدند و بر آن شدند که عهدنامه ای علیه (بنی هاشم ) و (بنی مطلب ) بنویسند که از آنان زن نگیرند، به آنان زن ندهند، چیزی به آنها نفروشند و چیزی از آنها نخرند.

عهدنامه رانوشتند و نویسنده آن (منصوربن عکرمه ) (و به قولی : نضر بن حارث ) بود که دست او فلج شد، آنگاه عهدنامه را در میان کعبه آویختند.

کار (بنی هاشم ) و (بنی مطلب ) که در (شعب ابی طالب ) محصور شده بودند به سختی و محنت می گذشت ، زیرا قریش خواربار را هم از ایشان قطع کرده بود و جز موسم حج (ماه ذی الحجه ) و عمره (ماه رجب ) نمی توانستند از (شعب ) بیرون آیند. رسول خدا در موسم حج و عمره بیرون می آمد و قبایل را به حمایت خویش دعوت می کرد، امّا (ابولهب ) پیوسته می گفت : گول برادرزاده ام را نخورید که ساحر و دروغگوست .

در این هنگام قریش نزد (ابوطالب ) که پیوسته حامی رسول خدا بود، پیام فرستادند که محمد را برای کشتن تسلیم کن تا تو را بر خویش پادشاهی دهیم . ابوطالب در پاسخ قریش قصیده لامیه خود را گفت و اعلام داشت که (بنی هاشم ) در حمایت رسول خدا تا پای جان ایستادگی دارند.⁽¹⁾

گشایش خدایی

رسول خدا صلی الله علیه و آله با همه بنی هاشم و بنی مطّلب سه سال در (شعب ) ماندند تا آن که رسول خدا و ابوطالب و خدیجه ، تمام دارایی خود را از دست دادند و به سختی و ناداری گرفتار آمدند، سپس جبرئیل بر رسول خدا فرود آمد و گفت : خدا موریانه را بر عهدنامه قریش گماشته تا هر چه بی مهری و ستمگری در آن بود بجز نام خدا، همه را

خورده است . رسول خدا ابوطالب را از این آگاه ساخت و ابوطالب همراه رسول خدا و کسان خود بیرون آمد تا به کعبه رسید و در کنار آن نشست و قریش هم آمدند و گفتند:

ای ابوطالب ! هنگام آن رسیده که از سرسختی درباره برادرزاده ات دست برداری .

ابوطالب گفت : اکنون عهدنامه خود را بیاورید، شاید گشایشی و راهی به صله رحم و رها کردن بی مهری پیدا کنیم ، عهدنامه را بیاوردند و همچنان مهرها بر آن باقی بود.

ابوطالب گفت : آیا این همان عهدنامه ای است که درباره هم پیمانی خود نوشته اید؟

گفتند: آری و به خدا قسم هیچ دستی به آن نزده ایم . ابوطالب گفت : محمّد از طرف پرودگار خویش چنین میگوید که : خدا موریانه را بر آن گماشته و هر چه جز نام خدا بر آن بوده ، خورده است .⁽¹⁾

جماعتی از قریش از در انصاف درآمدند و خود را بر آنچه در این سه سال انجام داده بودند، نکوهش کردند و سران قوم با یکدیگر به مشورت پرداختند و قرار گذاشتند که فردا بامداد در نقض صحیفه قریش اقدام کنند و ابتدا (زهیر) سخن بگوید. زهیر پس از انجام طواف رو به قریش کرد و آنان را بر این بی مهری و ستمگری نکوهش کرد و گفت : به خدا قسم از پای ننشینم تا این عهدنامه شکسته شود، زهیر مسلحانه به چند نفر دیگر، نزد بنی هاشم رفت و گفت از (شعب ) درآیید و به خانه های خود بازگردید. این پیشامد در نیمه رجب ⁽²⁾سال دهم اتفاق افتاد.⁽³⁾

ابوطالب در مدح کسانی که برای این کار دست به کار شده بودند قصیده ای گفت که ابن اسحاق آن را ذکر کرده است . ⁽⁴⁾

اسلام طفیل بن عمرو دوسی

طفیل گوید: هنوز رسول خدا در مکّه بود که وارد مکّه شدم و مردانی از قریش به من گفتند: این مرد که در شهر ماست (رسول خدا) کار ما را دشوار و جمعیّت ما را پراکنده ساخته است ، گفتار وی سحرآمیز است و میان خویشان و بستگان جدایی افکنده و ما بر تو و قوم تو از آنچه بر سر ما آمده بیم داریم و به من گفتند که گوش به گفتار وی ندهم و با او سخن نگویم تا آنجا که از بیم شنیدن گفتار وی در موقع رفتن به مسجد گوشهای خود را پنبه گذاشتم ، چون وارد مسجد شدم ، رسول خدا را نزد کعبه ایستاده به نماز دیدم و نزدیک وی ایستادم ، از آنجا که خدا می خواست ، سخنی دلپذیر به گوشم رسید و با خود گفتم : خدای مرگم دهد چه مانعی دارد که گفتار دلپذیر این مرد را بشنوم تا اگر نیک باشد بپذیرم و اگر زشت باشد رها کنم . چون رسول خدا به خانه خویش بازگشت ، از پی او رفتم تا به خانه وی درآمدم و گفتم : ای محمّد! قریش با من چنین و چنان گفته و مرا بر آن داشتند تا سخنت را نشنوم ، اما خدا خواست تا سخنت را شنیدم و آن را دلپذیر یافتم ، پس امر خویش را بر من عرضه دار.

رسول خدا اسلام بر من عرضه داشت و قرآن بر من تلاوت کرد، اسلام آوردم و شهادت بر زبان راندم و چون به پدرم و نیز همسرم رسیدم اسلام را بر آنها عرضه داشتم و آنها پذیرفتند، سپس قبیله (دَوس ) را به اسلام دعوت کردم و به دعای رسول خدا به این کار توفیق یافتم . پس از فتح مکّه گفتم : یا رسول اللّه ، مرا بر سر بت (ذوالکفّین ) بفرست تا آن را آتش زنم . طفیل رفت و آن را آتش زد و نزد رسول خدا برگشت و در مدینه ماند تا رسول خدا وفات یافت .

داستان اءعشی

ابوبصیر: اءعشی ، معروف به (اءعشی قیس ) و (اءعشای کبیر) که قصیده لامیّه اش از (معلّقات عشر) است ، قصیده ای نیز در مدح رسول خدا صلی الله علیه و آله گفت و رهسپار مکّه شد تا شرفیاب شود، امّا در مکّه یا نزدیک مکّه کسی از مشرکان قریش با وی ملاقات کرد و به

او گفت : محمّد زنا را حرام می داند. گفت : با زنا سری ندارم . گفت میگساری را هم حرام می داند. (اءعشی ) گفت : به خدا قسم ، به این کار هنوز علاقه مندم ، اکنون باز می گردم و سال آینده دوباوه می آیم و اسلام می آورم . وی بازگشت و همان سال مرد و توفیق اسلام آوردن نیافت .

نمایندگان نصاری

رسول خدا صلی الله علیه و آله هنوز در مکّه بود که در حدود بیست مرد از نصاری که خبر بعثت وی را شنیده بودند، از مردم حبشه و به قولی از مردم نجران به مکّه آمدند و در مسجدالحرام رسول خدا را دیدند و با او سخن گفتند و پرسش کردند و چون رسول خدا آنان را به اسلام دعوت کرد و قرآن برایشان تلاوت کرد، گریستند و دعوت وی را اجابت کردند و به وی ایمان آوردند و چون از نزد رسول خدا برخاستند، ابوجهل بن هشام با گروهی از قریش به آنها گفتند: چه مردان بی خردی هستید. مردم حبشه شما را برای رسیدگی و تحقیق امری فرستادند، اما شما بی درنگ دین خود را رها کردید و دعوت وی را تصدیق کردید! نمایندگان در پاسخ قریش گفتند: ما را با شما بحث و جدالی نیست ، ما به کیش خود و شما به کیش خود، ما از این سعادت نمی گذریم . درباره ایشان آیاتی از قرآن مجید نازل گشت .⁽¹⁾

نزول سوره کوثر

(عاص بن وائل سهمی ) هر گاه نام رسول خدا صلی الله علیه و آله برده می شد، می گفت : دست بردارید، مردی است بی نسل و هرگاه بمیرد نام وی از میان می رود و آسوده می شوید.

پس خدای متعال سوره کوثر را فرستاد.⁽²⁾

وفات ابوطالب و خدیجه

در حدود دو ماه پس از خروج بنی هاشم از (شعب ) و سه سال پیش از هجرت ، وفات ابوطالب و سپس به فاصله سه روز وفات خدیجه در ماه رمضان سال دهم بعثت روی داد. خدیجه در این تاریخ 65 ساله و ابوطالب هشتاد و چند ساله بود و از عمر رسول خدا صلی الله علیه و آله 49 سال و هشت ماه و یازده روز می گذشت . ابوطالب و خدیجه در (حجون ) مکّه دفن شدند. وفات این دو بزرگوار برای رسول خدا مصیبتی بزرگ بود و خودش فرمود: (تا روزی که ابوطالب وفات یافت دست قریش از آزار من کوتاه بود⁽¹⁾).

ازدواج رسول خدا با سوده و عایشه

رسول خدا صلی الله علیه و آله چند روز بعد از وفات خدیجه (سوده ) دختر (زمعة بن قیس ) را در ماه رمضان و سپس در ماه شوّال همان سال (عایشه ) دختر (ابی بکر) را به عقد خویش درآورد.⁽²⁾

سفر رسول خدا به طائف

پس از وفات ابوطالب ، گستاخی قریش در آزار رسول خدا صلی الله علیه و آله به نهایت رسید تا آنجا که چند روز به آخر شوّال سال دهم ناچار با (زید بن حارثه ⁽³⁾) به (طائف ) رفت تا از قبیله (ثقیف ) کمک بخواهد و آنان را به دین مبین اسلام دعوت کند.

رسول خدا با سران قبیله تماس گرفت و از آنان کمک و یاری خواست ، ولی آنان استهزاء کردند و دعوت او را نپذیرفتند و برخلاف خواسته رسول خدا سفیهان و بردگان خود را وادار کردند که آن حضرت را دشنام دهند و سنگباران کنند و در نتیجه پاهای

رسول خدا و چند جای سر (زید بن حارثه ) که وی را حمایت می کرد مجروح شد.

رسول خدا که به این بیچارگی گرفتار آمده بود به سوی پروردگار دست به دعا برداشت و به او پناه برد، چون (عتبه ) و (شیبه ) پسران (ربیعه ) رسول خدا را در آن حال دیدند با غلام مسیحی خود (عدّاس ) که از مردم نینوا بود مقداری انگور برای وی فرستادند، (عدّاس ) از آنچه از رسول خدا دیده و شنیده بود، چنان فریفته شد که بیفتاد و حضرت را بوسه زد.

رسول خدا پس از ده روز توقف در (طائب ) و ناامیدی از حمایت قبیله (بنی ثقیف ) راه مکّه در پیش گرفت و از چند نفر امان خواست که فقط در میان آنها (مطعم بن عدیّ) او را امان داد.⁽¹⁾

زید بن حارثه

(حکیم بن حزام ) برادرزاده (خدیجه ) از سفر شام بردگانی آورد، از جمله پسری نابالغ به نام (زید بن حارثه ) بود، (حکیم ) به عمه اش (خدیجه ) که در آن تاریخ همسر رسول خدا بود، گفت : ای عمّه هر کدام از این غلامان را می خواهی انتخاب کن ، (خدیجه )، (زید) را برگزید و او را با خویش برد. رسول خدا از خدیجه خواست تا او را به وی ببخشد، خدیجه نیز او را به رسول خدا بخشید و رسول خدا آزادش کرد و پسر خوانده خویش ساخت و هنوز بر وی وحی نیامده بود.⁽²⁾

رسول خدا (امّایمن ) را به زید بن حارثه تزویج کرد و (اسامة بن زید) از وی تولد یافت ، سپس دختر عمه خود (زینب ) را نیز به وی تزویج کرد.

واقعه اسراء

صریح قرآن مجید است که خدای متعال بنده خود (محمّد) صلی الله علیه و آله را شبانه از

مسجدالحرام به مسجداقصی (بیت المقدس ) برد تا برخی از آیات خود را به وی نشان دهد.⁽¹⁾

بر حسب روایات صاحب طبقات ، اسراء در شب هفدهم ربیع الاول ، یک سال پیش از هجرت و (شعب ابی طالب ) و آن نیز از خانه (امّهانی ) دختر (ابوطالب ) بوده است .⁽²⁾

واقعه معراج

واقعه معراج و رفتن رسول خدا صلی الله علیه و آله به آسمانها در شب هفدهم ماه رمضان ، هجده ماه پیش از هجرت روی داد و بسیاری از مورّخان ، واقعه اسراء و معراج را در یک شب دانسته اند. ⁽³⁾

فخر رازی و علّامه مجلسی می نویسند: اهل تحقیق برآنند که به مقتضای دلالت قرآن و اخبار متواتر خاصّه و عامّه ، خدای متعال روح و جسد محمّد صلی الله علیه و آله را از مکّه به مسجدالاقصی و سپس از آن جا به آسمانها برد و انکار این ، مطلب ، یا تاءویل آن به عروج روحانی ، یا به وقوع آن در خواب ، ناشی از کمی تتبّع یا سستی دین و ضعف یقین است .⁽⁴⁾

واقعه شقّالقمر

تاریخ این واقعه که ظاهر قرآن مجید بر آن گواهی می دهد نیز به درستی معلوم نیست . فخر رازی در ذیل آیه اوّل سوره (قمر) می نویسد: همه مفسران برآنند که مراد به آیه آن است که (ماه شکافته شد) و اخبار هم بر واقعه شقّالقمر دلالت می کند و حدیث آن در صحیح مشهور و جمعی از صحابه آن را روایت کرده اند. ⁽⁵⁾

دعوت قبایل عرب

دسول خدا صلی الله علیه و آله پس از آن که در سال چهارم بعثت دعوت خویش را آشکار ساخت ، ده سال متوالی در موسم حج با قبایل مختلف عرب تماس می گرفت و بر یکایک قبایل می گذشت و به آنان می گفت : ای مردم ! بگویید: (لااله الّا اللّه ) تا رستگار گردید و عرب را مالک شوید و عجم رام شما گردد و بر اثر ایمان پادشاهان بهشت باشید اما چنان که سابقا گفتیم ، عمویش (ابولهب ) می گفت : مبادا سخن وی را بشنوید، چه از دین برگشته و دروغگوست . در نتیجه هیچ یک از قبایل ، دعوت وی را نپذیرفتند⁽¹⁾و پاسخ زشت می دادند و به گفته ابن اسحاق بیش از همه قبیله (بنی حنیفه ) در پاسخ وی بی ادبی و گستاخی کردند.

مقدمات هجرت و آشنایی با اهل یثرب

توضیح

دو قبیله بت پرست به نام (اوس ) و (خزرج ) از عرب قحطانی در یثرب سکونت داشتند و پیوسته جنگهایی میان این دو قبیله روی می داد، تا آنجا که به ستوه آمدند و دانستند که نابود می شوند و نیز بنی نضیر و بنی قریظه و دیگر یهودیان یثرب بر آنان گستاخ شدند، جمعی از ایشان به مکه رفتند تا از قریش یاری بخواهند، اما قریش شرایطی پیشهاد کرد که برای ایشان قابل پذیرش نبود، ناچار آنها به طائف رفتند و از قبیله (ثقیف ) کمک خواستند و از آنها نیز ماءیوس شدند و بی نتیجه بازگشتند.⁽²⁾

(سوید بن صامت اءوسی ) برای حج یا عمره از یثرب به مکه آمد و رسول خدا را ملاقات کرد، رسول خدا او را به اسلام دعوت و قرآن بر وی تلاوت کرد، آنگاه به یثرب بازگشت و اندکی بعد، پیش از جنگ بعاث به دست خزرجیان کشته شد.⁽³⁾

(ابولحیسر) با عده ای از جمله (ایاس بن معاذ) به منظور پیمان بستن با قریش ، علیه خزرجیان از یثرب به مکه آمدند (ایاس ) اظهار تمایل به اسلام کرد و اسلام آورد، سپس به یثرب بازگشت و جنگ بعاث میان اءوس و خزرج روی داد و اندکی بعد (ایاس بن معاذ) در حالی که تهلیل و تکبیر و تحمید و تسبیح پروردگار می گفت از دنیا رفت .⁽¹⁾

نخستین مسلمانان اءنصار

در سال یازدهم بعثت رسول خدا در موسم حج با گروهی از مردم یثرب ملاقات کرد و با آنها به گفتگو پرداخت و نیز اسلام را بر آنان عرضه داشت و قران را بر ایشان تلاوت کرد اهل یثرب دعوت رسول خدا را اجابت کردند و اسلام آوردند و گفتند اکنون به یثرب باز می گردیم و قوم خود را به اسلام دعوت می کنیم ، باشد که خدا به این دین هدایتشان کند.

ابن اسحاق گوید: اینان شش نفر از قبیله خزرج بودند که به یثرب بازگشتند و امر رسول خدا را با مردم در میان گذاشتند و آنان را به دین اسلام دعوت کردند و چیزی نگذشت که اسلام در یثرب شیوع یافت و نخستین مسلمانان انصار (اسعد بن زراره ) و (ذکوان بن عبد قیس ) بودند و (ابوالهیثم ) نیز در حالی که رسول خدا را ندیده بود اسلام آورد و او را به پیغمبری شناخت .

نخستین مسجدی که در مدینه در آن قرآن خوانده شد، مسجد (بنی زریق ) بود. در سال دوازدهم بعثت ، 12 نفر از انصار در موسم حج ، در عقبه (منی ) با رسول خدا بیعت کردند، آنها عبارت بودند: 1 - اسعد بن زراره ، 2 - عوف بن حارث ؛ 3 - رافع

بن مالک ؛ 4 - قطبة بن عامر، 5 - عقبه بن عامر، 6 - معاذ بن حارث (برادر عوف بن حارث )، 7 - ذکوان بن عبد قیس ، 8 - عبادة بن صامت ، 9 - ابو عبدالرحمان ، 10 - عباس بن عباده ، 11 - ابوالهیثم ، 12 - عویم بن ساعده .

این دوازده نفر پس از انجام بیعت به مدینه بازگشتند و رسول خدا (مصعب بن عمیر) را همراهشان فرستاد تا به هر کس که که مسلمان شد قرآن بیاموزد، (مصعب ) بر (اسعد بن زراره ) وارد شد و برای مسلمانان مدینه پیشنمازی می کرد و او را در مدینه (مقری ) می گفتند.

اسلام آوردن سعد بن معاذ و اسید بن حضیر

(اسعد بن زراره ) همراه (مصعب بن عمیر) به محله (بنی عبدالاشهل ) و (بنی ظفر) رفتند تا (سعد بن معاذ) و (اسید بن حضیر) را که هر دو مشرک و از اشراف قوم خود بودند با اسلام دعوت کنند. (اسید) حربه خود را برداشت و به سوی آن دو رهسپار شد، به آنان دشنام و ناسزاگویی آغاز کرد، ولی (مصعب ) به او گفت چه مانعی دارد که بنشینی تا با تو سخن گویم . (اسید) نشست و با شنیدن دعوت (مصعب ) و آیاتی از قرآن مجید، گفت : برای مسلمان شدن چه باید کرد؟ آنگاه به دستور (مصعب ) برخاست و غسل کرد و جامه پاکیزه ساخت و شهادت حق بر زبان راند و سپس به آن دو گفت ، اگر (سعد بن معاذ) هم به اسلام درآید، دیگر کسی از (بنی عبدالاشهل ) نامسلمان نخواهد ماند هم اکنون او را نزد شما میفرستم .

(سعد) هم به همان ترتیب ، پس از شنیدن دعوت اسلام و آیاتی از قرآن مجید، تطهیر کرد و شهادت حق بر زبان جاری ساخت . گفته اند: که در آن شب ، یک مرد یا زن نامسلمان در میان (بنی عبدالاشهل ) باقی نماند به این ترتیب کار انتشار اسلام در مدینه به جایی رسید که در هر محله از محله های انصار مردان و زنانی مسلمان بودند.

دومین بیعت عقبه

(مصعب بن عمیر بن هاشم ) به مکه بازگشت و اسلام اهل مدینه را به عرض رسول خدا صلی الله علیه و آله رسانید و آن حضرت شادمان گشت ، سپس جمعی از انصار در موسم حج به مکه رفتند و (بیعت دوم عقبه ) به انجام رسید. بیعت دوم عقبه در ذی حجه سال سیزدهم بعثت اتفاق افتاد.

جریان بیعت

پس از فراهم آمدن 77 نفر (75 مرد و زن انصار و رسول خدا و عباس بن عبدالمطلبب ) نخستین کسی که سخن گفت ، عباس بود، ضمن حمایت از رسول خدا گروه خزرج را مخاطب قرار داد و آنچه لازمه بیعت و یاری و وفاداری نسبت به رسول خدا بود برایشان بیان داشت و حجت را بر آنان تمام کرد.

(براء بن معرور) گفت : آنچه گفتی شنیدیم ، ما برآنیم که از روی وفا و راستی خونهای خود را در راه رسول خدا صلی الله علیه و آله فدا کنیم .

(عباس بن عباده ) گفت : ای گروه خزرج ! دست از دامن وی برمدارید، اگر چه اشراف شما کشته شوند به خدا قسم خیر دنیا و آخرت در همین است پس همگی همداستان در پاسخ او (آری ) گفتند و با فدا کردن جان و مال و کشته شدن اشراف خویش تن به این بیعت دادند.

عباس بن عبدالمطلب (عموی پیامبر) از آنان عهد و پیمان گرفت که به این پیمان وفادار بمانند، آنان نیز پذیرفتند و گفتند: چنان که از ناموس و زنان خویش دفاع می کنیم از رسول خدا دفاع خواهیم کرد.

نخستین کسی که با رسول خدا صلی الله علیه و آله بیعت کرد (براء بن معرور) و به قولی (ابوالهیثم ) و به قولی (اسعد بن زراره ) بود سپس بقیه دست به دست رسول خدا دادند و بیعت

کردند.⁽¹⁾

زنانی که در این بیعت شرکت داشتند عبارت بودند از:

1 - ام عماره : نسیبه ، دختر (کعب بن عمرو بن عوف ) از (بنی مازن بن نجار).

2 - ام منیع : اءسماء، دختر (عمرو بن عدی بن نابی ) از (بنی کعب بن سلمه ).

دوازده نفر نقیب اءنصار

چون بیعت این 75 نفر به انجام رسید، رسول خدا صلی الله علیه و آله گفت : (دوازده نفر نقیب از میان خود برگزینید تا مسؤ ول و مراقب آنچه در میان قومشان می گذرد باشند.⁽²⁾)

به هر صورت ، دوازده نفر نقیب به شرح ذیل برگزیده شدند:

1 - اءبو امامه : اءسعد بن زراره ، 2 - سعد بن ربیع ، 3 - عبدالله بن رواحه ، 4 - رافع بن مالک ، 5 - براء بن معرور، 6 - عبدالله بن عمرو (پدر جابر انصاری )، 7 - عبادة بن صامت ، 8 - سعد بن عباده ، 9 - منذر بن عمرو (این نه نفر از قبیله خزرج بودند)، 10 - اسید بن حضیر، 11 - سعد بن خیثمه ، 12 - رفاعة بن عبدالمنذر⁽³⁾(این 3 نفر از قبیله اءوس بودند.)

رسول خدا به دوازده نفر نقیب انتخاب شده گفت : (چنان که حواریون برای عیسی ضامن قوم خود بودند، شما هم عهده دار هر پیشامدی هستید که در میان قوم شما روی می دهد و من خود کفیل مسلمانانم .)⁽⁴⁾

آغاز هجرت مسلمین به مدینه

پس از بازگشتن 75 نفر اصحاب (بیعت دوم عقبه ) به مدینه و آگاه شدن از دعوت و بیعتی که (اوس ) و (خزرج ) با رسول خدا انجام داده بودند سختگیری قریش نسبت به طاقت فرسا گشت تا آن که از رسول خدا اذن هجرت خواستند ⁽¹⁾و رسول خدا آنان را فرمود تا رهسپار مدینه شوند و نزد برادران انصار خود روند.⁽²⁾

مسلمانان دسته دسته رهسپار مدینه شدند و رسول خدا به انتظار اذن پروردگارش در هجرت از مکه و رفتن به مدینه باقی ماند. هجرت مسلمانان به مدینه از ذی الحجه سال سیزدهم بعثت آغاز شد. نخستین کسی که از اصحاب رسول خدا به مدینه وارد شد پسر عمه رسول خدا (ابوسلمه : عبدالله بن عبدالاسد بن هلال بن عبدالله بن عمربن مخزوم ) بود که از حبشه بازگشت و به مکه آمد چون قریش به آزار او پرداختند و خبر یافت که مردمی در مدینه به دین اسلام در آمده اند، یک سال پیش از (بیعت دوم عقبه ) به مدینه هجرت کرد.

ابن اسحاق گوید: عمر بن خطاب و برادرش زید بن خطاب با چند نفر دیگر، بر (رفاعة بن عبدالمنذر) وارد شدند. طلحة بن عبیدالله و صهیب بن سنان ، در خانه (حبیب بن اساف ) (و به قولی یساف ) و یا بعضی گفته اند در خانه (اسعد بن زراره ) منزل گزیدند.

سایر میزبانان که دسته دسته مهاجران بر آنان وارد می شدند، عبارت بودند از (عبدالله بن سلمه ) (در محله قبا)، (سعد بن ربیع )، (منذر بن محمد)؛ (سعد بن معاذ)؛ (اوس بن ثابت ) و نیز (سعد بن خیثمه ) که چون مجرد بود، مهاجران مجرد بر او فرود آمدند.

کار هجرت به آن جا کشید که مرد مسلمانی جز رسول خدا و علی بن ابی طالب و

ابوبکر، یا کسانی که گرفتار حبس و شکنجه قریش بودند در مکه باقی نماند.

سوره های مکی قرآن

در میزان و نیز در شماره سوره های مکی و مدنی و نیز در ترتیب نزول سوره ها اختلاف است ، ما در این جا فقط روایت یعقوبی را ذکر می کنیم و شماره هر سوره را در ترتیب فعلی قرآن می نگاریم .

به روایت محمد بن حفص ... از ابن عباس ، 82 سوره از قرآن در مکه نازل شد.⁽¹⁾نخستین سوره ای که بر رسول خدا فرود آمد ( اقراء باسم ربک الذی خلق ) {96} بود و سپس به ترتیب شماره سوره از این قرار است :

{68}، {93}، {73}، {74}، {1}، {111}، {81}، {87}، {92}، {89}، {94}، {55}، {103}، {108}، {102}، {107}، {105}، {53}، {80}، {97}، {91}، {85}، {95}، {106}، {101}، {75}، {104}، {77}، {50}، {90}، {86}، {54}، {38}، {7}، {82}، {36}، {25}، {35}، {19}، {20}، {26}، {27}، {28}، {17}، {10}، {11}، {12}، {15}، {6}، {37}، {31}، {40}⁽²⁾، {41}، {42}، {43}، {34}، {39}، {44}، {45}، {46}، {51}، {88}، {18}، {16}، {71}، {14}، {21}، {23}، {13}، {52}، {67}، {69}، {70}، {78}، {79}، {82}، {30}، {29}.

در غیر روایت ابن عباس ، مردم در این ترتیب اختلاف دارند لیکن اختلافشان اندک است و نیز از ابن عباس روایت شده که قرآن جدا جدا نازل می شد، نه اینکه سوره سوره نازل شود، پس هر چه آغازش مکه نازل شده بود، آنرا مکی می گفتیم ، اگر چه بقیه اش در مدینه نازل شود و همچنین آنچه در مدینه نازل شد.⁽³⁾

شورای دارالندوه

(دارالندوه ) همان بنای (مجلس شورای مکه ) بود که جد چهارم رسول خدا (قصی بن کلاب ) آن را ساخت ، بعد معاویه آن را خرید و دارالاماره قرار داد، سپس جزء مسجدالحرام شد.⁽¹⁾

پس از انجام بیعت دوم عقبه و هجرت اصحاب رسول خدا به مدینه ، رجال قریش دانستند که یثرب به صورت پایگاه و پناهگاهی در آمده و مردم آن برای جنگیدن با دشمنان رسول خدا آماده اند، چند نفر از اشراف قریش برای جلوگیری از هجرت رسول خدا از مکه به مدینه ، در (دارالندوه ) فراهم گشتند و به مشورت پرداختند. (آخر صفر سال 14 بعثت ) بعضی شماره شرکت کنندگان در این مجلس را از 15 نفر تا 100 نفر نوشته اند.⁽²⁾

هر یک در این مجلس در مورد، حبس ، شکنجه ، حتی کشتن رسول خدا صلی الله علیه و آله طرحهایی ارائه دادند، سرانجام با پیشنهاد (ابوجهل بن هشام ) تصمیم به کشتن رسول خدا گرفتند و با همین تصمیم پراکنده گشتند.

ابن اسحاق می گوید: درباره همین انجمن و تصمیم قریش آیه 30 از سوره انفال نازل گشت ، آنجا که می گوید: (و هنگامی که کافران از روی مکر و نیرنگ درباره تو نظر می دادند تا تو را در بند کنند یا تو را بکشند یا تو را بیرون کنند، آنان مکر می کنند و خدا هم مکر می کند و خدا بهترین مکرکنندگان است ).

دستور هجرت

رجال قریش بر تصمیم قاطع خود مبنی بر کشتن رسول خدا باقی بودند و از طرفی

جبرئیل فرود آمد و گفت : امشب را در بستری که شبهای گذشته می خوابیدی مخواب ، قریش پیرامون خانه رسول خدا را در اول شب (اول ربیع الاول سال 14 بعثت ) محاصره کردند که به موقع حمله برند. رسول خدا بر حسب وحی پروردگار و دستوری که برای هجرت رسیده بود، علی را فرمود تا در بستر وی بخوابد و روپوش وی را بر خویش بپوشاند و سپس برای ادای امانات مردم که نزد رسول خدا بود در مکه بماند.⁽¹⁾

در این موقع رسول خدا مشتی از خاک برگرفت و بر سر آنان پاشید و در حالی که آیاتی از سوره یس {1-9} می خواند (تا: ( فاغشیناهم فهم لا یبصرون ) بدون آن که او را ببینند از میان ایشان گذشت ، ولی مشرکان خاک بر سر هنوز دنبال رسول خدا می گشتند که علی علیه السلام از بستر رسول خدا برخاست و دانستند که نقشه آنان نقش بر آب شده است .⁽²⁾

لیلة المبیت

در شب پنجشنبه اول ماه ربیع (سال 14 بعثت ) رسول خدا صلی الله علیه و آله از مکه بیرون رفت و در همان شب علی علیه السلام در بستر رسول خدا بیتوته کرد ⁽³⁾و دوباره فداکاری امیرمؤ منان آیه 207 سوره بقره نازل گشت . در همین شب بود که رسول خدا، علی را به کعبه برد و علی پا بر شانه رسول خدا نهاد و بتها را واژگون ساخت .⁽⁴⁾

نخستین منزل هجرت یا غار ثور

رسول خدا در همان شب اول ربیع رهسپار غار (ثور) شد و ابوبکر بن ابی قحافه با وی همراه گشت و پس از سه روز که در غار ثور ماندند در شب چهارم ربیع الاول راه مدینه را در پیش گرفتند.

قریش در جستجوی وی سخت در تکاپو افتادند و تا غار (ثور) رفتند و بر در غار ایستادند و چون دیدند کبوتری بر آن آشیانه نهاده و تار عنکبوت نیز بر در غار تنیده شده

است گفتند کسی در این غار نیست و بازگشتند.⁽¹⁾

آنگاه رسول خدا در شب چهارم ربیع با راهنمایی مردی مشرک به نام (عبدالله بن ارقط (یا اریقط) دیلی ) که دو شتر با خود آورده بود، به اتفاق ابوبکر و عامر بن فهیره راه مدینه را در پیش گرفت .

جایزه قریش برای دستگیری رسول خدا صلی الله علیه و آله

چون رسول خدا از مکه رهسپار مدینه شد، قریش برای هر کس که رسول خدا را دستگیر کند صد شتر جایزه اعلام داشتند.

رسول خدا شب دوشنبه چهارم ربیع الاول از غار ثور به سوی مدینه بیرون آمد و روز سه شنبه در (قدیر) بر خیمه (ام معبد خزاعی ) که زنی دلیر و بخشنده بود منزل کرد، ولی او بر اثر خشکسالی از پذیرایی میهمانان عذر خواست رسول خدا چشمش بر گوسفندی که در کنار خیمه بود افتاد، به او فرمود: این چه گوسفندی است ؟ گفت : این گوسفند از گرسنگی و ناتوانی از رمه مانده است و شیر نیز ندارد. رسول خدا نام خدا را بر زبان جاری ساخت و با اذن آن زن گوسفند را دوشید و شیر گوسفند فراوان گشت و ریزش گرفت و همه از آن آشامیدند و بار دیگر ظرف را از شیر پر کرد و نزد وی گذاشت سپس به طرف مدینه رهسپار شدند.⁽²⁾

(سراقة بن مالک ) برای دریافت جایزه از قریش ، وی را تعقیب می کرد.⁽³⁾یعقوبی می نویسد هنگامی که رسول خدا به آبگاه (بنی مدلج ) رسید (سراقة بن جعشم مدلجی ⁽⁴⁾) از پی وی تاخت و چون به او رسید رسول خدا گفت : ( الهم اکفنا سراقة ⁽⁵⁾) . (خدایا شر سراقة را از سر ما کوتاه کن )، سپس دست و پای اسب او به زمین فرو رفت و فریاد زد: ای پسر (ابوقحافه ) به همسفرت بگو تا از خدا بخواهد که اسبم رها شود، به خدا قسم : اگر از

من خیری به او نرسد، بدی به او نخواهد رسید.

سراقه چون به مکه بازگشت ، قصه خود را به قریش گفت و بیش از همه ابوجهل را تکذیب کرد. سراقه گفت : ای ابو حکم ! به خدا قسم : اگر هنگامی که دست و پای اسب من فرو رفت تو هم تماشا می کردی ، دانسته بودی و شک نداشتی که محمد فرستاده خداست و معجزه او را نمی توان پوشیده داشت .⁽¹⁾

بریدة بن حصیب اءسلمی (از قبیله بنی اسلم )

چون رسول خدا در طریق هجرت به (غمیم ⁽²⁾) رسید (بریده ) با هشتاد خانواده از خویشاوندانش نزد وی رسیدند و همگی به دین اسلام در آمدند آنگاه (بریده ) در غزواتی که بعد از احد روی داد، حضور داشت .⁽³⁾

سال اول هجرت

ورود رسول خدا به مدینه

رسول خدا روز دوشنبه دوازدهم ربیع الاول نزدیک ظهر وارد محله (قبا)ی مدینه شد و بر (کلثوم بن هدم ) یکی از مردان (بنی عمرو بن عوف ) وارد گشت و برای ملاقات با مردم در خانه (سعد بن خیثمه ) که زن و فرزندی نداشت و مهاجران مجرد در خانه وی منزل کرده بودند و می نشست و نخستین دستوری که داد آن بود که بتها درهم شکسته شوند. علی علیه السلام سه شبانه روز در مکه ماند و امانتهای مدرم را که نزد رسول خدا بود به صاحبانش رسانید و سپس به مدینه هجرت کرد و همراه رسول خدا در خانه (کلثوم بن هدم ) منزل گزید.

ابن اسحاق می گوید: رسول خدا روزهای دوشنبه و سه شنبه و چهارشنبه و پنج شنبه را در (قبا) در میان قبیله (بنی عمرو بن عوف ) اقامت داشت و مسمجد (قبا) را تاءسیس کرد، سپس روز جمعه از میانشان بیرون رفت و اولین نماز جمعه را در میان قبیله (بنی سالم بن عوف ) در مدینه به جای آورد و صد نفر مسلمان در آن شرکت کردند.⁽¹⁾

رجال قبایل اصرار می ورزیدند که رسول خدا در میانشان فرود آید، رسول خدا به آنان می گفت : (راه شترم را رها کنید که خودش دستور دارد) تا این که سرانجام به محله (بنی مالک بن نجار) در زمینی که متعلق به دو کودک یتیم بود، رسید و شتر زانو به زمین زد و رسول خدا فرود آمد و (ابو ایوب انصاری : خالد بن زید خزرجی ) بار سفر رسول خدا را

به خانه برد.

بنای مصجد مدینه

رسول خدا آن زمین را به ده دینار خرید، آنگاه فرمد تا در آن جا مسجدی ساخته شود، خود نیز در ساختن مسجد با مسلمانان همکاری می کرد و مسلمانان هم در موقع ساختن مسجد سرود می خواندند و رسول خدا چنین می گفت :

( لاعیش الا عیش الاخرة

اللهم ارحم المهاجرین و الانصار )

(زندگی جز زندگی آخرت نیست ، خدایا مهاجران و انصار را رحمت کن )

رسول خدا مسجد را با خشت بنا نهاد و چند ستون از چوب خرما برافراشت و سقف آن را به چوب خرما پوشانید، پس از ساخته شدن مسجد اذان اسلامی به وسیله وحی مقرر گشت .

بقیه مهاجران

مهاجران از پی رسول خدا می رسیدند و دیگر کسی از مسلمانان بجز آنان که گرفتار و محبوس بودند در مکه باقی نماند، چند خانواده بودند که دسته جمعی مهاجرت کردند و در خانه هایشان بسته شد، ابوسفیان خانه هایشان را تصرف کرد و فروخت .

رسول خدا زید بن حارث و ابورافع را با دو شتر و پانصد درهم پول به مکه فرستاد تا دختران رسول خدا (فاطمه ) و (ام کلثوم ) و نیز (سوده ) همسر رسول خدا را به مدینه آوردند (رقیه ) دختر رسول خدا پیش از این با شوهر خود (عثمان ) هجرت کرده بود اما (زینب ) دختر بزرگ رسول خدا را شوهرش (ابوالعاص ) که هنوز کافر بود، نزد خویش نگاه داشت و اجازه هجرت نداد خانواده ابوبکر، از جمله : (عایشه ) به مدینه آمدند، همچنین (طلحة بن عبیدالله ) با عده ای رهسپار مدینه گشت .⁽¹⁾

شیوع اسلام در مدینه

پس از اقامت رسول خدا در مدینه و ساختن مسجد و خانه هایش ، انصار همگی به دین اسلام در آمدند بجز طوایف : خطمه ، واقف ، وائل و امیه (طایفه ای از قبیله اوس ) که بر شرک خود باقی ماندند، ولی بعد از واقعه بدر و احد و خندق همه به دین اسلام درآمدند.

سوره های مدنی قرآن مجید

چنان که سابقا گفتیم در شماره و نیز در مکی و مدنی بودن بعضی از سوره های قرآن اختلاف است در این جا هم بر حسب روایت یعقوبی شماره هر سوره را در ترتیب فعلی می نگاریم : سی و دو سوره از قرآن در مدینه بر رسول خدا نازل شد: نخست ، ( ویل للمطففین ) {83}⁽¹⁾و سپس به ترتیب سوره های : {2}، {8}، {3}، {59}، {33}، {24}، {60}، {48}، {4}، {22}، {57}، {47}، {76}، {65}، {98}، {62}، {32}، {40}⁽²⁾، {63}، {58}، {49}، {66}، {64}، {61}، {5}، {9}، {110}، {56}، {100}، {113}، {114}.

ابن عباس گوید: که هرگاه جبرئیل بر رسول خدا وحی فرود می آورد، به او می گفت : این آیه را در فلان جای فلان سوره بگذار و چون : ( واتقوا یوما ترجعون فیه الی الله ⁽³⁾) نازل شد گفت : آن را در سوره بقره بگذار. به قولی این آیه در آخر همه نازل شده است .⁽⁴⁾

قرارداد مسالمت آمیز میان یهودیان

رسول خدا عهدنامه ای میان مهاجران و انصار از یک طرف و یهودیان مدینه از طرف دیگر نوشت و یهودیان را در دین و دارایی خویش آزاد گذاشت و شرایط دیگر بر آن افزود، از جمله این که مسلمانان و یهودیان مانند یک ملت در مدینه زندگی کنند و در انجام مراسم دینی خود آزاد باشند و به هنگام وقوع جنگ علیه دشمن به یکدیگر کمک کنند و شهر مدینه را محترم بدانند و به هنگام بروز اختلاف و رفع آن ، شخص رسول خدا را به داوری بپذیرند.

قرارداد برادری میان مهاجر و انصار

هشت ماه بعد از هجرت بود که رسول خدا میان مهاجر و انصار قرار برادری نهاد که در راه حق یکدیگر را یاری دهند و پس از مرگ از یکدیگر ارث برند.⁽¹⁾رسول خدا به آنان گفت در راه خدا دو نفر به با هم برادری کنید)، سپس دست علی علیه السلام را گرفت و گفت : هذا اءخی . (این است برادر من ).

دشمنی یهود و منافقان با رسول خدا و مسلمانان

دانشمندان یهود از روی حسد و کینه ورزی به دشمنی با رسول خدا برخاستند و منافقان اءوس و خزرج که از روی ناچاری مصلحت اظهار اسلام کرده بودند، راه آنان را در پیش گرفتند. اینان به مسجد رسول خدا می آمدند و مسلمانان و دینشان را مسخره می کردند. ابن اسحاق می گوید: همین دانشمندان یهود و منافقان اءوس و خزرج بودند که در حدود صد آیه از اول سوره بقره درباره ایشان نزول یافت ، سپس درباره یهود و منافقان و آیاتی که درباره ایشان نازل شده است به تفصیل سخن می گوید.⁽²⁾

سال دوم هجرت (سنة الامر)

تغییر قبله و وجوب زکات و روزه

هفده ماه پس از ورود رسول خدا به مدینه بود که روز دوشنبه نیمه ماه رجب ، در مسجد (بنی سالم بن عوف ) که نخستین نماز جمعه در آن خوانده شد، قبله از (بیت المقدس ) به که گشت و رسول خدا دو از نماز ظهر را به سوی بیت المقدس و دو رکعت را به سوی کعبه گزارد⁽¹⁾چه نمازهای چهار رکعتی که در مکّه دو رکعتی بود، یک ماه پس از هجرت چهار رکعت شده بود. وجوب زکات مال و زکات عطره و روزه ماه رمضان و مقرّر شده نماز عید فطر عید قربان و دستور قربانی را نیز در سال دوم هجرت نوشته اند.

دستور جهاد و آغاز غزوه ها و سریّه ها

دستور جهاد و آغاز غزوه ها و سریّه ها⁽²⁾

ابن اسحاق می گوید: رسول خدا صلی الله علیه و آله در سال 53 سالگی ، سیزده سال بعد از بعثت ، روز دوشنبه دوازدهم ربیع الاول نزدیک ظهر وارد مدینه شد و بقیه ماه ربیع الاول ، ربیع الاخر، دو جمادی ، رجب ، شعبان ، رمضان ، شوال ، ذی القعده ، ذی الحجه و محرم را همچنان بدون پیشامد جنگی در مدینه گذراند و در ماه صفر سال دوم ، دوازده ماه پس از ورود به

مدینه برای جنگ بیرون رفت . ⁽¹⁾

شماره غزوه های رسول خدا صلی الله علیه و آله

مسعودی می نویسد: غزوه هایی که رسول خدا صلی الله علیه و آله خود همراه سپاه اسلام بود غزوه است و برخی آن را 27 غزوه نوشته اند، جهت اختلاف آن است که دسته اول بازگشت رسول خدا را از (خیبر) به (وادی القری ) با غزوه خیبر یکی دانسته اند.

شماره سریه های رسول خدا صلی الله علیه و آله

ابن اسحاق می گوید: سریه های رسول خدا 38 سریه بود. مسعودی از (جمعی ) 35 سریه و از (طبری ) 48 و از بعضی دیگر 66 سریه نقل می کند. طبرسی در اعلام الوری 36 سریه می نویسد. ⁽²⁾

مسعودی می نویسد: سرایه های رسول خدا از 3 تا 500 نفر است که در شب بیرون روند. سوارب : دسته هایی است که روز بیرون روند و مناسر: بیش از 500 نفر و کمتر از 800 نفر. جیش : سپاهی است که شماره اش به 800 نفر برسد. خشخاش : بیش از 800 و کمتر از 1000 نفر. جیش ازلم : سپاهی است که به 1000 نفر برسد. جیش جحفل : سپاهی است که به 4000 نفر برسد. جیش جرار: سپاهی است که به 12000 نفر برسد. کتیبه : سپاهی است که فراهم گشته و پراکنده نشود و، حضیره : از 10 نفر به پایین را گویند کمه به جنگ فرستاده شوند و، نفیضه : آنان را که سپاهی بسیار نیستند و، اءرعن : سپاه بزرگ بی مانند را، و خمیس : سپاه عظیم را گویند.

غزوه ودان یا غزوه ابواء

تاریخ غزوه : صفر سال دوم هجرت

جانشین رسول خدا: سعد بن عباده

مقصد: قریش و بنی ضمرة بن بکر

نتیجه : قرار صلحی با (بنی ضمره ) به امضای (مخشی بن عمرو ضمری ): سرور (بنی ضمره ) در آن تاریخ .

سریه (عبیدة بن حارث بن مطلب )

تاریخ سریه : شوال سال اول .

عده سپاهیان : 60 یا 80 نفر فقط از مهاجران .

مقصد: دسته ای از قریش که ممکن بود به اطراف مدینه تجاوز کنند.

نتیجه : (عبیده ) در محل آبگاهی با گروه انبوهی از قریش که (عکرمة بن ابی جهل ) فرماندهشان بود، روبرو شد، اما جنگی پیش نیامد، فقط (سعد بن ابی وقاص ) تیری انداخت و نخستین تیری بود که در تاریخ اسلام از کمان رها شد.

سریه (حمزة بن عبدالمطلب )

تاریخ سریه : رمضان سال اول .

عده سپاهیان : 30 نفر از مهاجران .

نتیجه : (حمزه ) تا ساحل دریا در ناحیه (عیص ) پیش رفت و آن جا با 300 سوار از مشرکان مکه که (ابوجهل بن هشام ) فرماندهشان بود، روبرو شد، اما (مجدی بن عمرو جهنی ) که با هر دو دسته قرار صلح و متارکه داشت ، در میان افتاد و بی آن که جنگی روی دهد، هر دو سپاه بازگشتند.

غزوه (بواط)

تاریخ غزوه : ربیع الاول سال دوم هجرت . جانشین رسول خدا در مدینه (سائب بن عثمان بن مظعون ) یا (سعد بن معاذ) بود.

عده سپاهیان : 200 نفر.

مقصد: کاروانی از قریش (شامل 100 مرد) بودند که مدینه در خطر تجاوز ایشان قرار داشت و 2500 شتر داشتند.

نتیجه : رسول خدا تا (بواط) پیش رفت و چون با دشمنی برخورد نکرد به مدینه بازگشت .

غزوه (عشیره )

تاریخ غزوه : جمادی الاولی ، سال دوم هجرت . جانشین رسول خدا در مدینه (ابوسلامة بن عبدالاسد) بود.

عده سپاهیان اسلام : 150 یا 200 نفر.

مقصد: کاروان قریش که رهسپار شام بود.

نتیجه : رسول خدا با سپاهیان اسلامی تا (عشیره ) پیش رفت ، ماه جمادی الاولی و چند روزی از جمادی الاخره آن جا ماند و با قبیله (بنی مدجل ) و هم پیمانانشان از (بنی ضمره ) قرار صلحی منعقد ساخت و سپس بی آن که جنگی روی دهد به مدینه بازگشت .

سریه (سعد بن ابی وقاص )

تاریخ سریه : ذوالقعده سال اول .

عده سپاهیان : 8 نفر فقط از مهاجران .

مقصد: احتیاط و جلوگیری از حمله دشمن .

نتیجه : (سعد بن ابی وقاص ) تا سرزمین (خرار) پیش تاخت و بی آن که به دشمنی برخورد کند، بازگشت .

غزوه (سفوان )، عزوه (بدر اولی )

تاریخ غزوه جمادی الاخره ⁽¹⁾یا ربیع الاول سال دوم ⁽²⁾. جانشین رسول خدا در مدینه (زید بن حارثه ) بود

مقصد: از بازگشت رسول خدا صلی الله علیه و آله از غزوه (عشیره ) ده روز نمی گذشت که (کرز بن جابر فهری ) رمه مدینه را غارت کرد. رسول خدا در تعقیب وی تا وادی (سفوان ) از ناحیه بدر شتافت و بر وی دست نیافت و به مدینه بازگشت .

سریه (عبدالله بن جحش )

تاریخ سریه : رجب سال دوم هجرت .

عده سپاهیان : 8 نفر (یا 11 نفر) از مهاجران .

مقصد: رسول خدا صلی الله علیه و آله عمه زاده خود (عبدالله بن جحش ) را با 8 نفر از مهاجران ماءمور کرد تا در (نخله ) میان مکه و طائف فرود آید و در کمین قریش باشد و اخبارشان را جستجو کند. عبدالله به همراهان خود گفت : هر کدام از شما که با میل و رغبت در آرزوی شهادت است با من رهسپار شود و هر کس که نمی خواهد بازگردد. از همراهان هیچ یک بجز (سعد بن ابی وقاص ) و (عتبة بن غزوان ) تخلف نورزید. عبدالله با همراهان در نخله فرود آمد و همان جا ماند تا کاروانی از قریش که کالای تجارت داشت در رسید. آن روز آخر رجب بود (واقد بن عبدالله تمیمی ) به طرف (عمرو بن حضرمی ) تیراندازی کرد و او را کشت و در نفر اسیر نیز از ایشان گرفتند. (عبدالله بن جحش ) کالای تجارتی را با دو

اسیر به مدینه آورد و خمس آن را به رسول خدا داد و بقیه را بر اصحاب خود تقسیم کرد. رسول خدا گفت : (من شما را به جنگ کردن در ماه حرام فرمان نداده بودم ) و به همین جهت از مال غنیمت و اسیران چیزی تصرف نکرد و اسیران را آزاد فرمود. یکی از آنان (حکم بن کیسان ) بود که اسلام آورد و در سریه (بئرمعونه ) به شهادت رسید و دیگری (عثمان بن عبدالله بن مغیره ) بود که به مکه بازگشت و کافر از دنیا رفت

غنیمت این سریه نخستین غنیمتی بود که به دست مسلمانان رسید و (عمروبن حضرمی ) نخستین کافری بود که به دست مسلمانان کشته شد و (عثمان ) و (حکم ) نخستین اسیرانی بودند که به دست مسلمانان اسیر شدند.

غزوه بدر کبرا

تاریخ غزوه : رمضان سال دوم هجرت . جانشین رسول خدا در نماز (عبدالله بن ام مکتوم ) و جانشین آن حضرت در مدینه (ابولبابه ) بودند.

عده سپاهیان : 313 نفر (مهاجری اءوسی و خزرجی ).

سپاه دشمن : 950 مرد جنگی که 600 نفر زره پوش و 100 اسب داشتند.

مقصد: رسول خدا خبر یافت که (ابوسفیان ) همراه 30 یا 40 نفر از قریش با کاوان تجارت ، از شام به مک برمی گردند به اصحاب خویش چنین فرمود: (این کاروان قریش و حامل اموال ایشان است ، به سوی آن رهسپار شوید، باشد که خدا آن را نصیب شما گرداند.)

ابو سفیان چون از چنین تصمیمی آگاه شد، (ضمضم بن عمرو غفاری ) را برای دادرسی به مکه فرستاد، قریش همداستان آماده دفاع از مال خویش شدند و از اشراف قریش کسی جز (ابولهب ) باقی نماند که برای جنگ بیرون نرود.

رسول خدا چون از حرکت قریش اطلاع یافت با اصحاب خود مشورت کرد تا این که (مقداد بن عمرو) به پا خاست و گفت : به خدا قسم اگر ما را تا نواحی یمن ببری تا آن جا راه تو را از دشمن هموار خواهیم ساخت و رسول خدا درباره وی دعای خیر کرد روز

دوشنبه هشتم ماه رمضان بود که رسول خدا از مدینه بیرون رفت و علی بن ابی طالب پرچمدار سپاه بود. (سعد بن معاذ) در حالی که رسول خدا را از صمیم قلب همراهی می کرد، گفت : اکنون به نام خدا ما را رهسپار ساز، اگر ما را امر کنی که به این دریا بریزیم به دریا خواهیم ریخت . رسول خدا شادمان شد و فرمود (هم اکنون گویی به کشتارگاه مردان قریش می نگرم ).

رسول خدا ابتدا در محل (ذفران ) و بعد از چند منزل دیگر نزدیک بدر فرود آمد و در همان شب اول ، دو غلام از قریش به دست مسلمانان افتاد و آنها اطلاعاتی از دشمن در اختیار گذاردند.

ابوسفیان با بیم و هراس در آبگاهی نزدیک بدر فرود آمد و چون از آثار دو سوار اطلاع یافت راه کاروان تجارت را تغییر داد و هنگامی که کاروان تجارت را از خطر گذراند، به قریش پیام داد که : منظور شما از این حرکت ، حمایت از کاروان و حفظ اموالتان بود، اکنون که کاروان از خطر گذشته ، بهتر همان که به مکه بازگردید.

(بنی زهره ) که در (جحفه ) بودند همگی از (جحفه ) بازگشتند و حتی یک نفر از ایشان در بدر شرکت نداشت ، از (بنی عدی ) هم کسی همراه قریش بیرون نیامده بود، (طالب بن ابی طالب ) هم که همراه قریش بیرون آمده بود با گفتگویی که میان او و قریش درگرفت ، به او گفتند: به خدا قسم ، ما می دانیم که شما بنی هاشم ، هر چند که با ما همراه باشید، هواخواه (محمد) هستید پس (طالب ) با کسانی که برمی گشتند به مکه بازگشت .

فرود آمدن قریش در مقابل مسلمین

قریش با تجهیزات کامل همچنان به طرف بدر پیش می رفتند تا در (عدوه قصوا) که دورتر از مدینه بود در پشت تپه ای به نام (عقنقل ) فرود آمدند و چاههای بدر در (عدوه دنیا) که نزدیکتر به مدینه بود، قرار داشت . در همان شب بارانی رسید که زمین شنزار را زیر پای قریش غیر قابل عبور ساخت ، رسول خدا پیشدستی کرد و در کنار نزدیکترین چاه بدر فرود آمد، (حباب بن منذر) گفت : ای رسول خدا! آیا خدا فرموده است که این جا منزل کنیم ؟ رسول خدا گفت : نه امری در کار نیست ، باید طبق تدبیر و سیاست جنگ

رفتار کند، سپس بنا به پیشنهاد (حباب ) سپاه اسلام در کنار نزدیکترین چاه به دشمن فرود آمد. (سعد بن معاذ) نیز با اجازه رسول خدا سایبانی برای آن حضرت بساخت .

روز جنگ و آمادگی قریش

بامداد روز جنگ ، مردان قریش از پشت تپه (عقنقل ) برآمدند و در مقابل مسلمین آماده جنگ شدند که رسول خدا گفت : (خدایا! این قبیله قریش است که با ناز و تبختر خویش روی آورده است و با تو دشمنی می کند و پیغمبرت را دروغگو می شمارد. خدایا! خواستار نصرتی هستم که خود وعده کرده ای ، خدایا! در همین صبح امروز نابودشان ساز).

صف آرایی رسول خدا صلی الله علیه و آله

رسول خدا خود چوبی به دست داشت و صفهای سپاهیان اسلام را منظم می ساخت در این هنگام (سواد بن غزیه ) را از صف جلوتر دید و چوب را به شکم وی زد که در جای خود راست بایستد. (سواد) گفت : ای رسول خدا! مرا به درد آوردی با آن که خدا تو را به حق و عدالت فرستاده است ، پس مرا اذن قصاص ده . رسول خدا شکم خود را برهنه ساخت و گفت : بیا قصاص کن . (سواد) شکم رسول خدا را بوسید و رسول خدا درباره وی دعای خیر کرد.

رسول خدا پس از منظم ساختن صفوف خطبه ای ایراد کرد که متن آن را مورخان نقل کرده اند ⁽¹⁾سپس به سوی سایبان خود رفت و به دعا و انابه پرداخت .

صلح جویان قریش و آتش افروزان جنگ

قریش ، (عمیر بن وهب ) را برای بازدید لشکر اسلام فرستاد خبر آورد که 300 مرد، اندکی بیش یا کم اند و خطاب به قریش ، گفت : ای گروه قریش ! شترانی دیدم که بارشان

مرگ است سپاهی دیدم که جز شمشیرهای خود وسیله دفاعی و پناهی ندارند به خدا قسم تصور نمی کنم مردی از ایشان بی آن که مردی از شما را بکشد کشته شود اکنون ببینید نظر شما چیست ؟

(حکیم بن حزام ) نیز نزد (عتبه ) آمد و گفت تو سرور و بزرگ قریشی ، حرف تو را می شنوند، اگر می خواهی نام نیکت تا آخر روزگار در میان قریش بماند، امر دیه (عمرو بن حضرمی ) را بر عهده بگیر، تا آتش جنگ خاموش شود. (عتبه ) گفت : پذیرفتم .

(عتبة بن ربیعه ) پس از پیشنهاد (حکیم بن حزام ) برخاست و سخنرانی کرد و گفت : ای گروه قریش ! شما از جنگ با (محمد) و یارانش طرفی نمی بندید، پس بیایید و بازگردید و (محمد) را با سایر عرب واگذارید.

(ابوجهل ) پس از شنیدن پیام (عتبه ) گفت : به خدا قسم باز نمی گردیم تا خدا میان ما و محمد حکم کند، (عتبه ) هم نظرش غیر از آن است که اظهار می دارد، او دیده است که پسرش با محمد و یارانش همراه است ، از کشته شدن وی بیم دارد. در این هنگام (عامر بن حضرمی ) به اغوای ابوجهل در میان سپاه قریش برخاست و داد زد و آنان را جنگ برانگیخت .

آغاز خونریزی و جنگ تن به تن

(اءسود بن عبدالاءسد مخزومی ) نخستین مردی بدخو و گستاخ بود که پیش تاخت و (حمزة بن عبدالمطلب ) در مقابل وی بیرون شد و با شمشیر خود پای او را از نصف ساق بینداخت و او همچنان می خزید تا به درون حوض بیافتاد و حمزه در همان حوض او را کشت .

(عتبة بن ربیعه ) و برادرش (شیبه ) و پسرش (ولید) از لشکر قریش پیش تاختند، سه تن از جوانان انصار: (عوف ) و (معوذ) (پسران حارث ) و نیز (عبدالله بن رواحه ) در برابرشان به نبرد بیرون شدند، اما همین که خود را معرفی کردند، جنگجویان قریش گفتند: ما با شما نمی جنگیم ، رسول خدا (عبیدة بن حارث ) و (حمزه ) و (علی ) علیه السلام را در مقابل آن سه نفر فرستاد و ایشان آنان را از پای درآوردند.