مشخصات کتاب

عنوان: نشانی از امام غائب علیه السلام : بازنگری و تحلیل توقیعات

تالیف: محمدمهدی رکنی یزدی، - ۱۳۰۹

مشخصات نشر: مشهد: بنیاد پژوهشهای اسلامی ، ۱۳۷۹

مشخصات ظاهری: شش ، ص ۱۲۵

شابک: 964-444-277-6۳۳۰۰ریال ؛ 964-444-277-6۳۳۰۰ریال ؛ 964-444-277-6۳۳۰۰ریال ؛ 964-444-277-6۳۳۰۰ریال

وضعیت فهرست نویسی: فهرست نویسی قبلی

یادداشت: چاپ پنجم : ۶۵۰۰۱۳۸۱ ریال :ISBN 964-999-497-3

یادداشت: کتابنامه : ص . {۱۲۲} - ۱۲۵

موضوع: نواب اربعه

موضوع: مهدویت

موضوع: (م ح م د)بن حسن (عج )، امام دوازدهم ، ۲۵۵ق . - توقیعات

شناسه افزوده: بنیاد پژوهشهای اسلامی

رده بندی کنگره: BP۲۲۴/۴/ر۸ن ۵ ۱۳۷۹

رده بندی دیویی: ۲۹۷/۴۶۲

شماره کتابشناسی ملی: م ۷۸-۲۵۱۵۶

مقدمه

اهمیت ویژه ای که رهبری و اداره عادلانه جوامع بشری در زمان ما یافته، بیداری ملتهای مظلوم و توجه بیشتری که به حقوق اجتماعی انسان می شود، بعلاوه نومیدی از اصلاحات واقعی توسط زمامداران قدرتمند جهان، همه عواملی است که اعتقاد مسلمانان و بخصوص شیعه را درباره مصلح آخرالزمان ارج و جلوه ای تازه بخشیده و از صورت یک عقیده مذهبی مجرد، به گونه یک دلبستگی و آرمان عمومی خیر اندیشان و مردم ستمدیده در آورده است. بازتاب فرهنگی این اعتقاد و نیاز اجتماعی، کتابهای خرد و کلانی است که در چند سال اخیر نوشته شده، و وجود مهدی موعود اسلام را از نظر گاه های مختلف مورد بحث و اثبات قرار داده است. با همه آثار مستند و ارزنده ای که در این موضوع منتشر گشته، جا دارد بحثی مستقل به توقیعات اختصاص داده شود، که نامه های رسیده از امام غایب و نشانی

از وجود مقدسش می باشد. کتابچه ای که در برابر دارید نوشته ایست در این باب و نگرشی است تازه به این نامه ها و روشن کردن مفاد و مضمون آنها، که امید است در معرفی و شناخت بیشتر آن امام دادگر موثر باشد، و آگاهی ما را نسبت به مسوولیت ها و وظایفی که داریم افزایش دهد 19 بهمن 1367 رجب 1409

توقیع در لغت نامه ها

در کتابهای لغت توقیع به این معانی آمده: نشان گذاشتن و امضا کردن حاکم برنامه و فرمان، جواب مختصر که کاتب در نوشته به پرسشها می دهد، دستخط فرمانروا، نوشتن عبارتی در ذیل مراسله. ⁽¹⁾.

در اصطلاح علم حدیث پاسخ پرسشها یا اطلاعیه هایی است که به صورت کتبی از طرف امام برای آگاهی شیعیان فرستاده می شده چنان که توقیعاتی از حضرت امام علی نقی و امام حسن عسکری علیهما - السلام نقل شده ⁽¹⁾، اما معمولا توقیع به نامه های حضرت حجه بن الحسن امام زمان عجل الله فرجه گفته می شود که توسط چهار تن نایبان خاص ایشان در زمان غیبت صغری به دست شیعیان می رسیده. ⁽²⁾محتوای این توقیعات یا جواب سوالات خصوصی است یا تعلیم احکام و رد شبهات مخالفان، یا تایید و توثیق نواب اربعه و تکذیب مدعیان دروغین و تعیین تکالیف اجتماعی شیعیان در دوران نهان زیستی حضرت، که شرح آنها خواهد آمد. چنین به نظر می رسد دانشمندان ما خواسته اند بین اخباری که شیعه آنها را در حضور امام بطور شفاهی فرا گرفته با آنچه به صورت حاشیه و

پی نوشت نامه از امام دریافت کرده تفاوتی موجود باشد، بدین جهت نوع دوم را توقیع خوانده اند، که با معانی لغوی و وضع نخستین آن نیز تناسب دارد، زیرا توقیعات معمولا جواب پرسشهایی است که در زیر نامه به اختصار تحریر می شده، و نشان درستی آنها دستخط شناخت شده ⁽¹⁾یا مهر نویسنده بوده که در توقیعات وجود داشته، و بدین ترتیب اصحاب ائمه و شیعیان زبده که با خط و نشان پیشوایان خود آشنایی داشتند به صدور آنها از طرف حجت خدا اطمینان کامل پیدا می کردند.

اهمیت توقیعات و استدلال به آنها

آشکارترین اثر وجودی و تربیتی امام غایب در مدت غیبت صغری توقیعات صادره از آن حضرت است. چنان که می دانیم مهدی موعود (ع) آخرین خلیفه آفریدگار بر زمین برای هدایت و رهبری توده های انسانی است. پنهان از چشمها می زید تا از کید دشمنان محفوظ ماند، و دست ستم به آستان والایش نرسد، و چون پدران خود به زهر جفا یا شمشیر کین کشته نشود، و آثار وجودی خلیفه الله از جهان نابود نگردد. اما این ناپیدایی و نهان زیستی چنان نیست که همانند نابودن امام بر صحنه زمین باشد و وجود و عدمش یک سان، نه و الله! که علاوه بر آثار معنوی و افاضات پنهانی - که اهلش از آن برخوردارند - امام غایب چون امام حاضر به وظیفه پیشوایی دینی خود که هدایت و تربیت نفوس و مدد رسانی

به دانشمندان پارسای مذهبی و نگهداشت آنان از لغزشها است می پردازد و در حراست و مرزبانی حریم دین الهی و دیگر مسوولیت ها و تعهداتی که نسبت به کشورهای اسلامی دارد می کوشد، و آن کس که ز کوی آشنایی است می داند که هدایت و دستگیری و نگهبانی حضرتش چگونه است، که خود دیده و بهره مند گشته. یکی از جلوه های بارز این راهنمایی در زمان غیبت کوتاه مدت آن حضرت، همین توقیعات است که به وسیله نایبان خاص برای شیعیان فرستاده اند. زیرا اگر فیض بخشی و لطف نهانی آن حضرت را بیشتر مردم احساس نکرده اند، و یا گروهی تحقیق نکرده اخبار متواتر ⁽¹⁾در ضرورت حجت خدا را به چشم قبول و اعتنا نمی نگرند، اما توقیعاتی که در مدت 69 سال غیبت صغری از طرف حضرت صادر شده، دارای خصوصیاتی است که نه تنها برای مردم آن عصر دلیل عینی و نشان آشکار بر صدورش از سوی امام غایب بوده، بلکه چون از همان زمان در کتب محدثان موثق و علمای محقق ثبت و ضبط گشته، برای ما نیز امروز می تواند دلیلی مشهود و اثری روشن بر صدورش از ناحیه آن حضرت باشد، که انکارش جز بر عناد یا حق پوشی حمل نگردد، و چگونه چنین نباشد در حالی که این توقیعات با خط و نشان شناخته شده بر دست مطمئن ترین افراد به شیعیان می رسیده، و آنان آثار درستی را - مانند نهان دانی و پیش گویی امام -

در آنها می دیدند، و سپس با تمام خصوصیات این نامه ها را در کتب خود نقل می کردند. این کتابها که اصل ⁽¹⁾نامیده می شد در اختیار دانشمندانی متتبع چون محمد بن یعقوب کلینی (متوفی به سال 329 هجری) و محمد بن علی بن بابویه معروف به شیخ صدوق (در گذشته به سال 381) که در زمان غیبت صغری یا اندکی پس از آن می زیستند قرار گرفت، و این پویندگان راه دین و دانش به گرد آوری اخبار و تنظیم و تحقیق درباره آنها پرداختند. آثار علمی این محققان که بیشتر از قرن چهارم و آغاز غیبت کبری به بعد است موجود و مرجع و ماخذ پژوهندگان امروزی است، و به استناد همین کتب معتبر هزار ساله است که ما به توقیعات اعتماد و اتکا می کنیم، و هم آنها را دلیل آشکار بر نظارت و مرزبانی حضرت مهدی علیه السلام از جامعه اسلامی می دانیم. هر چند روایات رسیده از رسول اکرم و امیرالمومنین و دیگر امامان معصوم درباره مهدی موعود علیه السلام آن قدر فراوان و متواتر است ⁽²⁾.

که جای تردید برای مسلمانها حقیقت جو و بلکه هر محقق منصف باقی نمی گذارد، اما نویسنده معتقد است پس از اثبات درستی توقعیات و مطالعه تعدادی از آنها خوانندگان نسبت به این موضوع اعتقادی اطمینان قلب بیشتری می یابند. امید است در این کوشش علمی حوصله و داوری منصفانه خوانندگان نویسنده را یاری و همراهی کند، تا معرفت بیشتری نسبت به امام زمان خود پیدا کنیم، که در حدیثی از حارث بن مغیره روایت شده: به حضرت صادق علیه السلام گفتم: آیا رسول خدا (ص) گفته است: هر کس بمیرد و امامش را نشناسد مانند عهد جاهلیت مرده است؟ حضرت فرمود: بلی. گفتم جاهلیت کامل (مانند قبل از اسلام) یا

جاهلیتی که فقط امامش را نشناسد. حضرت پاسخ داد: جاهلیت کفر و نفاق و گمراهی. ⁽¹⁾بنابر این باید مساله شناخت امام و معرفت نسبت به حجت خدا را با اهمیت بیشتر تلقی کرد و تحقیق لازم را انجام داد.

چگونگی پیدایش توقیعات

برای اینکه در انتساب توقیعات به امام زمان علیه السلام دچار تردید نشویم، و مثلا آنها را ساخته دست شیادان یا ساده لوحی و زود باوری عوام نپنداریم، باید مقدمات و موجبات پیدایش این نامه ها را بدانیم. برای حصول این مقصود لازم است نخست اشاره ای به اوضاع سیاسی و روش حکام آن عصر بنمائیم تا علت غیبت و پنهان زیستی امام معلوم شود، آن گاه ضرورت وجودی نواب اربعه که توقیعات توسط آنها به شیعیان می رسیده نیز آشکار می گردد. می دانیم راه ارتباط شیعیان با امام غایب در مدت 69 سال نایبان چهارگانه حضرتش بوده اند، و به بیان دیگر حجت خدا مسوولیت هدایت و امامت خود را از طریق این سفیران عملی می کرده، یعنی با صدور توقیعات و پاسخ به پرسشها آثار رهبری و ارشادی اش به شیعیان می رسیده. در تشریح آنچه ذکر شد مطالب زیرین - که خود فشرده از بحثی

مفصل است - بیان می شود. ⁽¹⁾.

نظری به تاریخ آن زمان

نگاهی گذرا به تاریخ زندگی ائمه بعد از حضرت رضا علیه السلام و رفتاری که فرمانروایان با آنان و دوستانشان داشتند حکایت از این دارد که بد رفتاری و فشار آن خلفای غاصب نسبت به جانشینان حقیقی پیامبر قوس صعودی می پیمود. چنان که محدودیت و سختگیری بر امام دهم حضرت هادی (ع) بیش از امام نهم - حضرت جواد (ع) - بود، همچنان که مراقبت بر داخل خانه امام حسن عسکری (ع) و گماشتن جاسوسهای زن و مرد بر ایشان افزون از امام دهم بود برای هر کس که تاریخ حیات این امامان را مطالعه می کند همواره این سوال مطرح است که چرا این بزرگ مردان الهی که از سلامت کامل روح و بدن برخوردار بودند چنین اندک زیستند و نگذاشتند آثار وجودیشان آشکار شود؟ چرا باید امام جواد (ع) 25 سال و امام حسن عسکری 28 سال زندگی نمایند و به سم جفا کشته شوند؟ چرا باید از 42 سال عمر حضرت هادی حدود 20 سال آن تحت نظر یا در زندان

گذشته باشد؟ ⁽¹⁾چرا باید امام دهم و یازدهم از زادگاهشان مدینه ناخواسته تبعید شوند و در سامرا در محلی که لشکرگاه سلطان است تحت نظر و مراقبت شدید آن جاه طلبان قرار گیرند؟ از جمله ویژگیهای نیم قرن از حکومت عباسیان در سامرا - از سال 227 تا 279 - ضعف دستگاه فرمانروایی و استیلای موالیان ترک و انقلاب صاحب زنج که خود را علوی و حامی زحمت کشان می دانست، و بالاخره نهضتهای متعددی است که به طرفداری از رضای آل محمد (ص) و بر ضد ستم هیات حاکمه انجام می گرفت، بحدی که از آغاز حکمرانی معتصم تا پایان عهد معتمد - که بیش از نیم قرن زمان گرفت - 18 نهضت و قیام روی داد که همه از طرف علویان بود. انقلابیون بپاخاسته مردم را که از فساد و مال اندوزی و کشتار فرمانروایان به ستوه آمده بودند به عنوان کلی رضای آل محمد فرا می خواندند نه به نام خاص امام زمانشان، زیرا بیم آن می رفت که دستگاه جبار، امام را به طغیان و اخلال علیه حکومت متهم کند و فورا بکشد. ظاهرا این داعیان انقلابی معتقد بودند که در صورت پیروزی امام را به رهبری برگزینند و در صورت عدم موفقیت خود را فدای عقیده و آرمان و امام خویش کنند. اگر نهضت کنندگان را در دعوتشان صادق و صمیمی هم ندانیم، این حقیقت انکار ناپذیر است که آل محمد شایستگی و حق حکومت داشته اند، و این امری مسلم و مقبول بوده که رهبران مردم را بدان می خواندند، هر چند در باطن ریاست خود را نیز

طالب بودند. ⁽¹⁾اگر خواسته باشیم فهرست وار هم اوضاع سیاسی - اجتماعی شیعه و پیشوایانش را در مدت امامت حضرت هادی و عسکری علیهما السلام - از سال 220 تا 260 - نقل کنیم سخن به درازا خواهد کشید و از هدف اصلی باز می مانیم، بدین جهت طالبان را به کتب مربوط بخصوص تاریخ سیاسی غیبت امام دوازدهم (عج) رجوع می دهیم که اثری تحقیقی و پر فایده است، ⁽²⁾اینجا همین قدر متذکر می شویم که از مجموع مطالعات این واقعیت خودنمایی می کند که آن سلاطین ستمگر - و نه خلفای رسول الله - بر طبق اخبار فراوانی که از پیامبر اکرم و امیرالمومنین و فرزندانش رسیده بود، می دانستند مصلح موعود که قائم آل محمد (ص) است از این خاندان ظهور خواهد کرد، و جهان را پس از آن که ظلم و جور همه جا را فرا گرفته از قسط و عدل پر خواهد کرد، ⁽³⁾و مهدی موعود (ع)

است که حکومت اسلامی واقعی را که بر پایه توحید و برابری و برادری و رعایت حقوق همه افراد است ایجاد خواهد کرد. بنابر این قدرت و سلطنت آنها نابود شدنی است، و چون به خیال خام خود می خواستند از تحقق آن حکومت عدل جلوگیری کنند، نسبت به ائمه معصومین به چنان فجایع و جنایاتی دست می زدند و آنان را سخت زیر نظر داشتند. در چنین شرایط اجتماعی و سیاسی خاص بود که امام هادی و بخصوص حضرت عسکری علیهما السلام به اجبار زندگی مخفیانه و کم - معاشرت را پیش گرفتند و با رعایت تقیه و حفظ ظاهر به وظایف اجتماعی و رهبری شیعیان پرداختند، ⁽¹⁾و با وجود این به حبس و قتل محکوم می شدند.

غیبت

در این اوضاع سخت که از شمشیر خون می ریخت موضوع غیبت مهدی موعود نیز توجیه و تعلیل می شود. برای حفظ جان و بر جا ماندن حجت خدا بر زمین، ناپیدایی و پنهان زیستی امام کاری طبیعی و خرد پذیر و بلکه منحصر به فرد بود، البته این از نظر حفظ جان

پیشوا و ادامه رهبری است، اما اختفای آن دو امام که معلول شرایط سخت و فشار رژیم حاکم بود، این فایده مهم را نیز داشت که حادثه مهم غیبت و ناپیدایی طولانی امام دوازدهم را برای شیعه امری عادی و مانوس گرداند، و زمینه ذهنی مردم را برای غیبت حضرت حجه بن الحسن (ع) آماده کرد. علی بن حسین مسعودی در کتابش اثبات الوصیه سخنی در این باره دارد که نقل کردنی است: او روایت می کند که امام هادی (ع) خود را از بسیاری از شیعه پوشیده می داشت و جز با اندکی از خواص مراوده نداشت. چون امامت به فرزندش امام عسکری (ع) رسید با شیعیان از پشت پرده ای سخن می گفت، مگر در اوقاتی که برای بردنش به خانه سلطان بر مرکب سوار می شد و آشکارا می گذشت، که همه او را می دیدند. این دوری گزیدن از عموم و پرده نشینی مقدمه غیبت صاحب الزمان (ع) بود، تا شیعه رفته رفته به پنهان بودن امامش عادت کند، و با مساله غیبت یک باره روبرو نشود. ⁽¹⁾این نظریه را دانشمندان متتبع معاصر نیز تایید کرده حتی از برنامه های حساب شده امام هادی علیه السلام شمرده اند. ⁽²⁾در تایید آنچه ذکر شد و تمهید مقدمه برای غیبت کبری، باید از غیبت صغری و پنهان زیستی 69 ساله امام زمان (ع) نام برد، که آن نیز خود وسیله ای برای آماده گردانیدن شیعه جهت غیبت کبری و ناپیدائی طولانی و ممتد حضرت مهدی (ع) می باشد.

ناگفته نماند آنچه از زندگی مخفیانه امام دهم و یازدهم نقل شد در ارتباط با غیبت طولانی فرزندشان حجه بن الحسن علیه السلام بود، و گر نه اصل غیبت از جمله سنتهای الهی است که برای همه انبیاء و اولیای گذشته واقع شده و موجب امتحان و آزمایش امت و نیز وسیله ای برای تنبیه و آگاهی بخشیدن به آنها بوده است، و چنان که در امتهای پیش رخ داده در امت اسلام نیز روی می دهد، و از این جهت غیبت پدیده ای نو ظهور و بی سابقه نیست و پیشینه ای دیرین دارد. ⁽¹⁾کوتاه سخن آن که علت غیبت امام دوازدهم مساعد نبودن شرایط زندگی آشکار و عادی برای حضرتش می باشد، زیرا بی شک علنی شدن وی همان بود و گرفتاری به دست جلادان همان، که عباسیان همیشه بیمناک از وقوع پیش بینی رسول اکرم بودند که در این خبر مشهور آمده: اگر از عمر جهان تنها یک روز باقی مانده باشد خدا آن روز را به قدری طولانی خواهد کرد که بالاخره فردی از خاندان من ظهور کند و اساس ظلم و جور را فرو ریزد. ⁽²⁾.

انتخاب و معرفی نایب

بدیهی است که هر گاه شرایط اجتماعی و اوضاع سیاسی بطوری بود که امام نمی توانست یا مصلحت نمی دانست آزادانه و مستقیما با پیروانش ارتباط برقرار کند، چاره ای جز انتخاب

نماینده و معرفی واسطه ای بین خود و مردم ندارد، تا به وسیله او مسوولیت رهبری خود را انجام دهد و این روشی است خرد پذیر و متداول. این کر از زمان امام دهم کما بیش اجرا شد و رفته رفته به میزان افزایش سختگیری های حکام و ازدیاد اختفا و پنهان زیستی امام فعالیت و وساطت نمایندگان نیز بیشتر شد، تا اینکه از شروع غیبت صغری که سال 260 و وفات امام حسن عسکری (ع) بود وارد مرحله جدید و کامل خود گردید و توقیعات - که موضوع بحث ماست - نیز در این مرحله و به همین دلیل به وجود آمد. اکنون باید به شناخت نواب اربعه بپردازیم، که واسطه نشر توقیعات صادره از ناحیه مقدس امام زمان (ع) بودند، و تعدادی از توقیعات هم درباره خود آنهاست. اما پیش از آن بجاست کتب مرجع و ماخذ ما در نقل توقیعات معرفی شود، تا بر طبق روش علمی تحقیقات تاریخی به ارزیابی اسناد پرداخته باشیم. بنابر این بحث آینده معرفی دو کتاب کهن سال ماخذ ماست.

معرفی دو کتاب شامل توقیعات

اینک باید به نقد دو ماخذی که توقیعات را از آنها نقل می کنیم بپردازیم، و نویسندگان آنها را نیز بشناسیم، تا جای هیچ گونه تردیدی در اسناد ما بر جا نماند، و احتمال جعل توقیعات کاملا برطرف شود. روش علمی تحقیقات تاریخی بنابر این روش - که اخبار مذهبی را نیز شامل می شود - باید بر اسناد و مدارک کتبی که از ناقلان و مولفان دانشمند موثق بر جا مانده، و در زمان وقوع حادثه یا نزدیک بدان تحریر شده تکیه شود، بدین جهت نویسنده نیز به کتابهایی استناد می نماید که در زمان غیبت صغری یا نزدیک بدان نوشته شده، یا مولف مدتی بعد می زیسته اما ماخذ اصیل دست اول را در اختیار داشته، و بدون واسطه از آنها نقل می کند. در این صورت احتمال تحریف و جعل بسیار ضعیف و در صورت اعتماد به نویسنده، ناوارد و نارواست. بر این اساس دو ماخذی برگزیده شد که واجد این مزایا بود و توقیعات از این دو نقل می شود

مگر اندکی که از اصول کافی - از کتب معتبر قدیمی - نقل می شود. نخستین آنها کمال الدین و تمام النعمه از محدث بزرگوار محمد بن علی بن حسین بن بابویه قمی معروف به شیخ صدوق می باشد، و دومین کتاب الغیبه تالیف شیخ الطائفه محمد بن حسن طوسی است. هر چند عظمت علمی و وسعت معلومات و تقوای این دو دانشمند شیعی بحدی است که شهرت جهانی یافته اند، و نویسنده نیازی به بسط کلام در این باب نمی بیند، اما برای اینکه مختصر اطلاعی از شرح حالشان پیدا کنیم و به شخصیت علمی و مجاهدات این دو فقیه، و صحت و اهمیت کتابشان بیشتر پی بریم، در این باب اندکی دامنه سخن را گسترش می دهیم.

ابوجعفر محمد بن علی قمی ملقب به صدوق

ابوجعفر محمد بن علی بن حسین بن بابویه قمی معروف به ابن بابویه و ملقب به صدوق (همیشه راستگو). سال وفاتش 381 هجری است و چون مدت عمرش را هفتاد و اند سال نوشته اند بنابر این تولدش حدود سالهای 302 تا 310 در شهر قم و در زمان غیبت صغری می باشد. در نوجوانی حضور دومین و سومین نایب خاص امام غایب رسیده و طبعا بسیاری از اخبار را از ناقلان نخستین و بدون واسطه شنیده، و مهمتر آن که او خود به دعای ولی عصر علیه السلام زاده شده، و چنان که در خبر آمده وجودی پر برکت بوده که خداوند به وسیله او به مردم خیر رسانده است. ⁽¹⁾عنایات ولی عصر (ع) پیوسته شامل حالش بوده، چنان که خود در مقدمه کتاب کمال الدین می نویسد: انگیزه تصنیف این کتاب نیز توصیه ای بوده

که امام زمان (ع) در خواب به او کرده و خواسته اند کتابی در موضوع غیبت تالیف کند که در آن، دوران پنهان زیستی پیامبران از امتشان ذکر شده باشد. ⁽¹⁾از امتیازات زندگی صدوق این که وی برای تکمیل معلومات خود به مسافرتهای علمی پرداخته، و از زادگاهش قم به مراکز علمی کشور پهناور اسلامی کوچ کرده است، تا از مجلس فقیهان و محدثان بهره گیرد و به روش سماع و شنیدن مستقیم از استاد حدیث آموزد، و سپس خود به افاضه و تعلیم پردازد. او با این هدف مقدس از قم به شهرهای ری استر آباد، جرجان، نیشابور، مشهد الرضا (ع)، مروالرود، بغداد، کوفه مکه، مدینه، همدان، بلخ، ایلاق، سمرقند، فرغانه سفر کرد و به تعلم و تعلیم پرداخت. ⁽²⁾در آن عصر مساله روز مجامع دینی، غیبت فرزند امام حسن عسکری علیه السلام و شبهاتی بود که از گروههای مختلف و فرقه های مذهبی علیه شیعه دوازده امامی می شد. او برای جوابگویی به مخالفان در معرکه بحث آزاد گام نهاد و جهاد علمی خود را آغاز کرد، و با ادله عقلی و نقلی به دفع شبهات و اثبات حقانیت مذهب شیعه امامیه پرداخت و چنان نیکو از عهده بر آمد که زبان زد همه گشت، و قدرت استدلال او و استواری مبانی تشیع مبرهن گردید. در بخش اول کتاب کمال الدین نمونه ای از مناظرات و احتجاجات او نقل شده. در پاسخ به اشکال هایی که در اطراف موضوع غیبت امام می شود با ناووسیه ⁽³⁾و واقفه ⁽⁴⁾و زیدیه ⁽⁵⁾و

دیگر منکران به بحث پرداخته و درستی مذهبی اهل البیت را اثبات کرده، کوتاه سخن آن که صدوق پرچمدار فقه شیعه و پیشوای محدثان و مدافع مذهب امامیه و صاحب سید تالیف خرد وکلان می باشد که معروفترین آنها عبارتست از: من لا یحضره الفقیه (دومین کتاب از کتب اربعه حدیث شیعه) کمال الدین و تمام النعمه، عیون اخبار الرضا علیه السلام، علل الشرایع، کتاب الخصال، کتاب التوحید، کتاب الاعتقادات. اما کتاب مورد نظر:

کمال الدین و تمام النعمه

تالیفی است ارزشمند و بزرگ که بیش از 680 صفحه

را در برگرفته، و در موضوع غیبت امام زمان (ع) می باشد. مولف با حسن سلیقه ای تمام مطالب را تنظیم کرده: نخست ضرورت وجود خلیفه الله را بر زمین بیان می کند و وجوب شناخت امام و پیشوا را شرح می دهد، سپس به رد اشکال مخالفین و شیعیان چند امامی - مانند زیدیه و واقفیه - می پردازد، و مناظره ای را که خود با ملحدی در مجلس رکن الدوله دیلمی داشته نقل می کند. بعد هفت باب از کتاب در توضیح غیبت پیامبران گذشته است تا خوانندگان را غیبت مهدی (ع) غریب و بی مانند جلوه ننماید. بخش مهم دیگری از کمال الدین به ذکر احادیثی اختصاص داده شده که رسول اکرم و تک تک ائمه معصومین علیهم السلام خبر از وقوع غیبت امام قائم داده اند، و در بسیاری از آنها به غیبت کوتاه مدت و دراز مدت هر دو تصریح شده، بطوری که برای محقق منصف جای تردید باقی نمی گذارد. چند فصل هم به شرح ولادت حجه بن الحسن (ع) و کسانی که آن پیشوای پنهان را در خردسالی دیده اند و علت غیبت اختصاص دارد. سپس در بخشی مستقل به نقل توقیعات می پردازد که مورد بحث ما واقع خواهد شد. در فصول آخر کتاب به داستان کسانی که عمری دراز کرده اند، و ثواب انتظار و نشانی های خروج قائم و مباحثی از این گونه پرداخته است و با نقل خطابه غرای علی بن موسی الرضا علیه آلاف التحیه و الثنا در مسجد جامع مرو راجع به امام و اهمیت رهبری در شیعه، کتاب را حسن ختام می بخشد. از قسمتهای مهم و قابل توجه کمال الدین باب 25 تا 38 کتاب است، که شیخ صدوق در آنها به نقل روایاتی از رسول اکرم و حضرت

فاطمه و یازده امام معصوم می پردازد که در آنها ضمن شرح ویژگیهای مهدی موعود این امت، به غیبت طولانی آن حضرت تصریح کرده اند. برای نمونه دو روایت از مجموع آن روایات فراوان برگزیده و نقل می شود: 1 - از جابر بن عبدالله انصاری روایت شده که رسول خدا (ص) گفت: مهدی از فرزندان من است. نامش نام من و کنیه اش کنیه من است. در خلق و خلق شبیه ترین مردم به من است. او را غیبتی است و حیرتی که امتها در آن گمراه می شوند. سپس مانند شهاب ثاقب ⁽¹⁾به سوی مردم می آید. زمین را بعد از آن که از جور و ظلم انباشته شده از عدل و قسط پر می کند. ⁽²⁾2- محمد بن ابراهیم بن اسحاق گوید، ابوعلی بن همام گفت، از محمد بن عثمان عمری (دومین سفیر امام) شنیدم که گفت، از پدرم (نخستین نایب خاص امام) شنیدم می گفت: از ابومحمد حسن بن علی علیه السلام - وقتی که من در حضورش بودم - درباره این خبر که از پدرانش روایت شده سوال کردند: قطعا زمین تا روز قیامت از حجت خدا بر خلقش خالی نمی ماند

و یقینا هر کس بمیرد و امام زمان خود را نشناسد [از نظر اعتقادی] مرگش مانند مردن عصر جاهلیت است (یعنی در کفر و شرک). امام عسکری (ع) گفت: همانا این خبر حق است همان طور که [روشنایی] روز حق است. به حضرت گفته شد: ای پسر پیامبر خدا! حجت و امام بعد از شما کیست؟ پاسخ داد: فرزندم محمد. او امام و حجت بعد از من است، هر کس بمیرد و او را نشناسد [از جهت اعتقاد] مردنش همانند مردن زمان جاهلیت است [یعنی قبل از اسلام، زمان بت پرستی]. آگاه باش! قطعا او را غیبتی [از چشم مردم] است که جاهلان در آن حیران می شوند، و پیروان باطل [از جنبه عقیدتی] در آن به هلاکت می افتند، و کسانی که [برای ظهورش] وقت تعیین می کنند آن را دروغ می شمرند. [در این هنگامی کفر و فساد] او خروج می کند، گویا من پرچمهای سفیدی را می بینم که بالای سرش در نجف کوفه حرکت می کند. ⁽¹⁾شیخ ⁽²⁾.

شیخ الطائفه ابوجعفر محمد بن حسن طوسی

شیخ الطائفه ابوجعفر محمد بن حسن طوسی (385 - 460)

استاد فقیهان و از بزرگترین حدیث شناسان و مولفان شیعه است. حال طلب و شوق به تکمیل معلومات، او را در سال 408 به بغداد - که مرکزیت سیاسی و علمی و دینی داشت - کشاند. ریاست و مرجعیت شیعه در آن زمان با فقیه فرزانه و نابغه شیعه محمد بن محمد بن نعمان معروف به شیخ مفید بود. طوسی از حوزه درس و بحث این استاد تا سال 413 که در گذشت استفاده نمود و در علوم عقلی و نقلی سر آمد گشت. سپس زعامت شیعه به اعلم شاگردان شیخ مفید یعنی علم الهدی سید مرتضی رسید و تا سال فوتش 436 این مقام علمی و مذهبی را داشت، شیخ طوسی نیز از افاضاتش بهره می گرفت و مورد توجه خاصش بود. در این زمان که استعداد فوق العاده و وفور دانش و قدرت استنباط احکام و اجتهاد طوسی بر دانشمندان روشن شده بود به پیشوایی شیعه و ریاست علمی طالبان علم برگزیده شد، و مرجع حل مشکلات و پاسخ شبهات گردید، و خانه اش که در محله کرخ بغداد بود آموزشگاه علما و مجتهدان شد. پایگاه علمی وی به حدی رسید که علاوه بر مرجعیت شیعه، مورد احترام دانشمندان سنی نیز واقع گشت، بطوری که القائم بامر الله خلیفه عباسی کرسی تدریس کلام را - که رتبه علمی والایی بود - به او محول کرد. ⁽¹⁾پس از آشوبی که سال 488 در بغداد رخ داد، و خانه این دانشمند بزرگ و کتابخانه مهم شیعه در محله کرخ به آتش تعصب عوام سوخته شد

او دل آزرده به باب مدینه علم نبوی حضرت علی علیه السلام روی آورد و به نجف کوچ کرد، و به تاسیس مدارس و بر پایی حوزه های تدریس علوم اسلامی و فقه جعفری پرداخت، و از آن پس نجف مرکز علم و روحانیت شیعه، و پرورش دهنده فقهای عظام و مراجع دینی عالی مقام گردید. این خدمات علمی و آثار گران قدری که در تفسیر قرآن و حدیث و فقه و کلام و رجال تالیف کرد او را بحق شایسته عنوان شیخ الطائفه الامامیه و استاذ الفقهاء گرداند. تالیفات شیخ طوسی چهل و هفت عدد شمرده شده ⁽¹⁾، که از جمله آنهاست: تبیان در تفسیر قرآن، تهذیب و استبصار که دو کتاب از چهار کتاب بسیار معتبر حدیثی شیعه و مرجع فقهاست، العده در اصول فقه، تلخیص الشافی در امامت، کتاب الغیبه در موضوع پنهان - زیستی حضرت حجه بن الحسن که اینک مورد نظر ماست و باید بیشتر معرفی شود. ⁽²⁾.

سابقه تألیف کتاب در موضوع غیبت

واقعه غیبت امام قائم علیه السلام سالها پیش از وقوع از زبان ائمه اطهار به اصحاب گوشزد شده بود، و برای آنان رویدادی ناشناخته و حادثه ای غیر منتظره نبود. آنان هم برای ابلاغ این حادثه استثنایی و نادر الوقوع به آیندگان، و بحثهایی که در اطراف آن پیش می آید و جواب اشکال هایی که به ذهن می گذرد

کتابهایی با نام مشترک کتاب الغیبه یا الغیبه تالیف کردند، بطوری که ما هم اکنون در ماخذ کهن به نام کتابهایی در این زمینه بر می خوریم که اصحاب حضرت موسی بن جعفر و امام رضا علیهما السلام نوشته و از این پیش آمد خبر داده اند. ⁽¹⁾بنابر این از یکصد سال پیشتر نه تنها وقوع غیبت امام دوازدهم پیش گویی شده، بلکه تالیفاتی مستقل به نام کتاب الغیبه نیز تحریر شده بود، که بعد از فرا رسیدن زمانش عینا به وقوع پیوست و آن پیش گویی ها با رویدادهای خارجی مطابق شد، و صحت احادیث رسیده از اهل بیت رسول (ص) درباره غیبت مهدی موعود (ع) به اثبات رسید. هر چند این کتب برای ما بر جا نمانده، ولی در دسترس دو مولف مورد بحث ما بوده، که گاه بعضی از آنها را نام می برند، چنان که شیخ طوسی در کتاب رجال و فهرست خود برخی از این کتب را ذکر می کند. از جمله این کتابها که مولفین آنها از اصحاب ائمه بوده اند و سالها پیش از غیبت نوشته شده، چند کتاب معتبر را که مورد استفاده علمای قرن چهارم و پنجم قرار گرفته نام می بریم: کتاب الملاحم تالیف علی بن مهزیار اهوازی از اصحاب جواد الائمه (ع). کتاب دیگری به نام کتاب القائم نیز داشته که هر دو درباره غیبت و ظهور حضرت مهدی (ع) است. المشیخه تالیف حسن بن محبوب سراد (م 224) در موضوع غیبت.

الغیبه تالیف فضل بن شاذان نیشابوری (م 260) که از علمای معروف امامیه و مورد تکریم امام یازدهم بوده است. ⁽¹⁾وجود این کتب که حاوی اخبار رسیده درباره غیبت است اهمیت و قطعیت موضوع را می رساند. بخصوص که برادران اهل سنت نیز در اصل وجود مهدی موعود با ما همداستانند و بسیاری از خصوصیاتش را هم نقل کرده اند. ⁽²⁾در این باب کتاب المهدی تالیف مرحوم آیت الله سید صدرالدین صدر نیکو مرجع و ناقل احادیث از ماخذ علمای سنی است، و کتاب منتخب الاثر فی الامام الثانی عشر تالیف آیت الله صافی گلپایگانی اخبار محدثین شیعه و سنی هر دو را در بردارد. در برخی از این کتابها کما بیش توقیعات صادره از ناحیه امام غایب نقل شده، اما تا آنجا که نویسنده بررسی کرده از تالیفات کهن و نزدیک به رمان غیبت که بخشی مستقل و کامل به توقیعات اختصاص داده، یکی کمال الدین و دیگری کتاب الغیبه طوسی است که چاپ شده، و بدین جهت نویسنده نیز این دو اثر قدیمی و موثق را ماخذ و مرجع اصلی خود در نقل توقیعات قرار داد. اما توقیعاتی که در پایان کتاب الاحتجاج طبرسی آمده در دو ماخذ ما نیز هست. البته از کتاب اصول کافی (باب الحجه) که

قدمت بیشتری دارد نیز در جای خود بهره گرفته توقیعات را نقل کرده ایم. ⁽¹⁾.

محتوای کتاب الغیبه

در بعضی قسمتها شباهت به کمال الدین دارد، مانند مواضعی که به ابطال اقوال کیسانیه و ناووسیه و واقفه و دیگر فرق شیعه که دوازده امامی نیستند می پردازد، و نیز اخباری که در باب تعداد دوازده گانه ائمه و ولادت صاحب الزمان (ع) و ویژگیهای حضرتش نقل می کند، طبعا مشابه روایاتی است که در کمال الدین آمده. اما تفاوت مهمی که با آن دارد در بخش مفصلی است که به شرح حال نواب اربعه اختصاص داده (ص 214 - 244) و ما ترجمه گزیده ای از آن را نقل خواهیم کرد. همچنین به ذکر وکلای شایسته یا ناشایسته نواب (ص 209 - 214) و معرفی کسانی که به دروغ ادعای با بیت و وساطت امام را کردند مانند شریعی و نمیری و حسین بن منصور حلاج و شلمغانی می پردازد که به آنها اشاره خواهد شد.

ارزیابی مأخذ

ارزیابی ماخذ یا معرفی مختصری که از دو کتاب کمال الدین و تمام النعمه و کتاب الغیبه و دو مولف دانشمند آنها کردیم روشن می شود که این دو اثر ماخذی است معتبر و قابل اطمینان، و بویژه از آن جهت که

نزدیک به زمان وقوع حادثه غیبت صغری و صدور توقیعات می باشد دارای ارزش تاریخی است و مطمئن ترین سند در موضوعات توقیعات است. اخباری که در این دو کتاب نقل شده اکثر مسند است و نام راویان آن همه ذکر شده. این خبر گزاران در نزد حدیث شناسان افرادی معروف و دیندار و صادقند و گفتارشان قابل اطمینان است. بعضی از توقیعات از طرق مختلف نقل شده و بنابر این بیشتر می تواند مورد قبول واقع شود. باید بدانیم اصولا تربیت اسلامی بخصوص در حوزه های علمی و نزد فقها و بزرگان حدیث، بدین گونه بوده که آنان در مسائل اعتقادی و علمی تا اطمینان به خبری پیدا نمی کردند آن را نمی پذیرفتند و در کتب خود نقل نمی کردند، که در نظرشان کار دین کاری سرسری و بازیچه نبود. این دقت در مورد اخبار منسوب به ائمه که جنبه عقیدتی یا تکالیف شرعی داشت بیشتر بود تا نسبت دروغ به آنها داده نشود یا عملی بر خلاف رضای حق انجام نگیرد. فقیهان و محدثان بعد از بررسی سند حدیث و مورد صدورش، لفظ و معنی آن را مورد مداقه و ژرف نگری قرار می دادند، و چون مخالف عقل و قرآن و ضروریات دینی نبود صحیح و ناصحیح آن را با قدرت استنباط باز می شناختند و معرفی می کردند. در نتیجه اخبار نقل شده در کتب این دانشوران حدیث شناس معمولا معتبر و صحیح و قابل پذیرش است، بخصوص که در موضوع امام غایب دارای قدر مشترکی است که متواتر و یقین آور می باشد. بلی قسمتی از دو کتاب که در شرح حال معمرین و کهن سالان است همه اخبارش مانند اخبار منسوب به ائمه قابل اعتماد نیست، چون از

مسموعات و شبیه داستان است و نیاز به بررسی بیشتر دارد. در عین حال گاه دقت مولفان در نقل ماخذ و خصوصیات چنین اخباری شگفت آور است، مانند سرگذشت مردی که بیش از 140 سال عمر کرده، و شیخ طوسی آن را از عین خط شریف رضی - دانشمند معروف و گرد آورنده سخنان علی علیه السلام در نهج البلاغه - که در تقویمش به تاریخ یکشنبه 15 محرم سال 381 نوشته بوده نقل می نماید. ⁽¹⁾از مزایای هر دو کتاب - بخصوص کتاب الغیبه - قدرت استدلال مولف آن است، که بر پایه اخبار مذهبی و مقبولات خصم انجام می گیرد و البته روی سخن با مسلمانان غیر شیعه اثنی عشری است نه غیر مسلمانان. در هر دو کتاب برای برطرف کردن استبعاد و شگفتی در بحث از طول عمر امام زمان (ع) به نمونه های عینی و وقوع خارجی آن استناد می نمایند و سرگذشت بسیاری از کهن سالان را نقل می کنند، تا گمان نشود عمر آدمی زادگان همه در مرزی معین است که فراتر نمی رود، بلکه ثابت شود در جهان سراسر شگفتی، موارد استثنایی زیاد در باب طولانی شدن عمر وجود دارد. کوتاه سخن آن که دو کتاب ماخذ ما در قیاس با کتب مشابه دارای اهمیت و اعتبار بیشتری است، که از حسن تالیف و تنظیم مطالب نیز برخوردار است، و بهترین مرجع برای مطالعه و بررسی مساله غیبت و توقیعات صادره در زمان غیبت صغری می باشد، بخصوص که هر دو

نویسنده بواسطه قرب زمانی، به ماخذی که امروز برای ما جز نامی از آنها بر جا نمانده دسترسی داشته و رویدادها را اکثر از ناقلان نخستین بازگو کرده اند، مثلا شرح حال حسین بن روح را مورخین شیعه به تفصیل در کتب خود ذکر کرده اند که از آن جمله است ابوالعباس احمد بن علی بن نوح سیرافی از شیوخ روایت نجاشی صاحب رجال (372 - 450) که کتابی داشته به نام اخبار وکلای اربعه. این کتاب به ما نرسیده ولی به واسطه کتاب الغیبه از محتوای آن با خبر می شویم. ⁽¹⁾همچنین ابوالعباس عبدالله بن جعفر بن حسین بن مالک حمیری قمی که از اصحاب امام حسن عسکری (ع) است دارای تالیفات چندی بوده که از آنهاست: کتاب الغیبه، و کتاب - المسائل و التوقیعات. از این دو کتاب ما بوسیله الفهرست شیخ طوسی و رجال نجاشی با خبر می شویم، و در کتاب الغیبه طوسی هم که ماخذ ماست مکرر به اخباری که از او نقل شده بر می خوریم، و بدین ترتیب امروز به واسطه کتب معتبری که از قرن چهارم به بعد به دست محدثان و فقیهان بزرگ شیعه - مانند کلینی و صدوق و شیخ طوسی - تدوین و تصنیف شده، از احادیث مذهبی رسیده از قرن دوم و سوم مطلع می شویم و اوضاع فرهنگی، اجتماعی و دینی عصر ائمه را در می یابیم. اینک با استفاده از کتاب الغیبه - که معرفی شد - به شرح حال کوتاهی از نایبان چهار گانه امام غایب، که توقیعات در زمان غیبت کوتاه مدت حضرت توسط آنها به شیعیان رسیده می پردازیم.

شناخت نخستین نایب خاص امام غایب

نخستین نایب و سفیر بین امام زمان و شیعیان در زمان غیبت صغری ابوعمرو عثمان بن سعید عمری است. او را اسدی (در نسبت به قبیله اش) و سمان (در نسبت به شغلش یعنی روغن فروش) هم خوانده اند، اما او این روغن فروشی را برای اینکه به عنوان بازرگان شناخته شود نه شخصی که نایب و نماینده امام است - یعنی از راه تقیه - انتخاب کرده بود ⁽¹⁾، تا بتواند فعالیتهای اجتماعی و مذهبی خود را انجام دهد، هر چند وسیله ای برای کسب معاشش نیز بوده است. عثمان بن سعید از اصحاب امام علی نقی و امام حسن عسکری (ع) هر دو بوده، و از طرف آن دو امام کاملا مورد تایید واقع شده، و به شیعیان معرفی گشته که شخصی مورد اعتماد و متقی و صدیق است، و اینک ترجمه چند خبر در توثیق او:

1- عبدالله بن جعفر حمیری گوید: ابوعلی احمد بن اسحاق برایم نقل کرد که از امام دهم پرسیدم در کارهایم به کی مراجعه کنم؟ از چه کسی معارف دینم را بگیرم و گفتار کرا بپذیرم؟ حضرت پاسخ داد: عمری مورد اعتماد من و ثقه است، آنچه از من به تو می رساند درست است و از من است، و هر چه از من نقل کند و بگوید سخن من است، از او بشنو و فرمانبردارش باش که ثقله و امین است. ⁽¹⁾2 - ابوعلی گوید: مانند همین سوال را از امام یازدهم نیز کردم، حضرتش جواب داد: عمری و فرزندش دو شخص ثقه و قابل اطمینانند. آن چه این دو از طرف من به تو رسانند واقعا از جانب من است، و آنچه این دو بگویند از من می گویند و راست است، پس سخنشان را به سمع قبول بشنو و فرمان بردارشان باش که این دو مورد وثوق و امین و درست کارند. ⁽²⁾3 - احمد بن علی بن نوح با ذکر راویان خبر، از محمد بن اسماعیل و علی بن عبدالله نقل می کند که گفتند: در سامرا خدمت امام حسن عسکری (ع) وارد شدیم. دیدیم در حضورش گروهی از شیعه هستند. ناگاه بدر خادم امام وارد شد و گفت: ای آقا! در خانه گروهی (مسافر) گرد آلود آمده اند، حضرت فرمود اینان گروهی از شیعیان ما از یمن هستند. سپس به بدر گفت: برو

عثمان بن سعید عمری را بیاور. اندکی بعد عثمان وارد شد. امام به او فرمود: ای عثمان! بی شک تو وکیل من و مورد اعتمادی، و بر مال خدا امین هستی، برو از این یمنی ها مالی که آورده اند بگیر. ما فرصت را غنیمت شمرده همگی گفتیم: بزرگوارا! سوگند به خدا که عثمان از شیعیان زبده و برگزیده شماست، و شما اطلاع ما را در این باره که او وکیل شما و ثقه و امین بر مال خداست افزودی. حضرت گفت: آری چنین است، گواه باشید که عثمان بن سعید عمری وکیل من است و فرزندش محمد وکیل فرزندم مهدی است. ⁽¹⁾4 - بر طبق حدیثی که جعفر بن محمد مالک فزاری از گروهی شیعه مورد اعتماد نقل می کند: در مجلسی که چهل تن از شیعیان برای کسب اطلاع درباره امام بعد از حضرت عسکری (ع) به حضورش رسیده بودند ایشان حضرت حجت را که کودکی ماه سیما و شبیه پدر بود به آنان نشان داد و افزود که شما پس از این او را نمی بینید، بنابر این عثمان - که آنجا حضور داشت - آنچه می گوید بپذیرید، که او جانشین امامتان است و نیابت به او واگذار می شود. ⁽²⁾5 - دیگر از دلایل تقرب و خصوصی بودن ابوعمرو با امام حسن عسکری علیه السلام و اعتمادی که حضرتش به او داشت این است که هنگام وفات آن حضرت عثمان بن سعید برای غسل دادن امام حاضر شد و تمام کارها از کفن کردن و حنوط و دفن نمودن را مراقبت و انجام داد، و این

ظاهرا بواسطه وصیت حضرت و ماموریتی بود که داشت. ⁽¹⁾6 - اما مهمترین دلیل در این مورد آنست که توقیعات حضرت صاحب الامر عجل الله فرجه بر دست عثمان بن سعید و پسرش محمد برای شیعیان به همان خطی می رسید که در دوران حیات امام حسن علیه السلام نوشته می شد و مردم دیده و با آن آشنا بودند. بواسطه این مزایا است که شیعه همواره به عدالت و امانت این پدر و پسر معترف بود و به آنها اعتماد می کرد. ⁽²⁾این اخبار که از افرادی دیندار و موثق و دانشمند نقل شد، برای حصول اطمینان به راستگویی و درست کرداری و پارسایی عثمان بن سعید کافی است. خوشبختانه او این سعادت را داشته که از زمان امام هادی (ع) در مصاحبت ائمه باشد و دیانت و عدالت خود را در طول سالها برای همه شیعیان به اثبات برساند، بطوری که مورد وثوق همه معاصرانش باشد. پس از آن نیز عموم محدثین و فقهای ما او را نایب مطمئن و سفیری صادق و وکیلی امین شمرده اند، و ما نیز بر طبق سیره عقلا و روش تحقیقات تاریخی - که اتکای به اخبار موثق از راویان صادق است - باید بر اساس آن اخبار و مدارک به او اعتماد کنیم، که شواهد در این مورد بیش از نمونه های تاریخی مشابه آن که پذیرفته شده است می باشد و انکار آنها نشاید.

وفات عثمان بن سعید در حدود سال 265 می باشد. ⁽¹⁾قبرش در طرف غربی مدینه السلام - بغداد - در خیابان میدان واقع است. شیخ طوسی مولف کتاب الغیبه گوید: من قبرش را در جایی که نامبرده شد دیده ام.

آشنایی با دومین نایب خاص امام غایب

ابوجعفر محمد فرزند عثمان بن سعید عمری دومین نایب و واسطه حضرت حجه بن الحسن (ع) و شیعیان است. او پس از فوت پدرش بر طبق نص و بیان آشکار امام حسن عسکری (ع) و نیز تصریح و تعیین پدر به این مقام منصوب شد. علاوه بر آنچه قبلا درباره دیانتش نقل کردیم ⁽¹⁾، توقیعات زیر نیز موجبات اعتماد و وثوق به او را قطعی می گرداند: 1 - از عبدالله بن جعفر حمیری نقل شده که گفت: برای ابوجعفر محمد بن عثمان عمری از طرف امام غایب در تعزیت و تسلیت فوت پدرش توقیعی بیرون آمد که در بخشی از آن نوشته بود: انا لله و انا الیه راجعون ما از آن خداییم و به سویش باز می گردیم در حالی که تسلیم فرمان اوییم و راضی به قضایش. پدرت سعادتمندانه زندگی کرد و با افتخار مرد. خدایش رحمت کند، و به اولیا و سرورانش ملحق گرداند. او همواره در