مشخصات کتاب

عنوان و نام پدیدآور: تحلیلی از زندگانی سیاسی امام حسن مجتبی علیه السلام / جعفر مرتضی عاملی، ۱۹۴۴- م ترجمه محمد سپهری .

وضعیت ویراست: ویراست ۲.

مشخصات نشر: قم : بوستان کتاب قم(انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم)، ۱۳۸۴.

مشخصات ظاهری: ۲۵۶ ص.

فروست: بوستان کتاب قم ؛ ۵۵۵. اهل بیت علیهم السلام؛ ۳۴. تاریخ؛ ۷۵.

شابک: ۲۱۵۰۰ ریال: 964-371-823-9

یادداشت: ص. ع. لاتینی شده: ... Ja'far Mortada Ameli: Tahlili az Zendegani -ye siyasi-ye Imam Hasan Mojtaba(a.s)=[An Analysis

یادداشت: چاپ قبلی: حوزه علمیه قم ، دفتر تبلیغات اسلامی ، مرکز انتشارات ، ۱۳۸۲(فروست متفاوت).

یادداشت: چاپ چهارم.

یادداشت: کتابنامه : ص . [۲۴۳] - ۲۵۶؛ همچنین به صورت زیرنویس.

موضوع: حسن بن علی (ع)، امام دوم ، ۳ - ۵۰ق.

موضوع: اسلام -- تاریخ -- از آغاز تا ۵۰ق.

شناسه افزوده: سپهری ، محمد، ۱۳۴۴ - ، مترجم

شناسه افزوده: حوزه علمیه قم. دفتر تبلیغات اسلامی. بوستان کتاب قم

رده بندی کنگره: BP۴۰/ع۲ح۹۰۴۱ ۱۳۸۴

رده بندی دیویی: ۲۹۷/۹۵۲

شماره کتابشناسی ملی: ۲۰۹۸۲۹۶

اشاره

یادداشت مترجم بر چاپ سوم

کتاب تحلیلی از زندگانی سیاسی امام حسن مجتبی علیه السلام تاکنون دوباره چاپ شده است؛ چاپ اول در سال 1369 و چاپ دوم در سال 1372؛ اینک چاپ سوم کتاب را با تجدید نظر و تحریر نو و حروفچینی دوباره تقدیم خوانندگان ارجمند می کنم.

ترجمه ی کتاب در سال 1374 از سوی جهاد دانشگاهی کشور در دومین دوره ی انتخاب سال دانشجویی در بخش ترجمه به عنوان کتاب برگزیده ی دانشجویی معرفی شد.

امیدوارم چاپ جدید کتاب، مورد پسند خوانندگان ارجمند قرار گیرد و مترجم را از ارشادها و راهنمایی های ارزنده ی خود محروم نسازند.

15 رمضان 1416 ه.ق.

میلاد مسعود امام حسن مجتبی علیه السلام

تهران، محمد سپهری

مقدمهی مترجم

سیره نویسان و تاریخنگاران معمولا در کتابهای خود به نقل حوادث و تاریخ وقایع و زندگی بزرگان و اقوام بسنده کردهاند و کمتر مایل بودند به تجزیه و تحلیل آن بپردازند، و به جرأت میتوان گفت که اصولا به این مسأله توجهی نداشتهاند، مگر عدهای انگشتشمار که در لابهلای بحثهای خویش گاه و بی گاه بدان پرداخته و از بعد دیگری به مسأله نگریستهاند.

مشهور آن است که اولین سیرهی رسول اکرم صلی الله علیه و آله را محمد بن اسحاق (م 150 ه. ق.) از نسل سوم تدوین کنندگان مغازی و سیر در مدینه، نوشت و پس از او عبدالملک بن هشام (م 213 یا 218 ه. ق.) با حذفها و زیادت هایی آن را تذهیب کرد. وی در کتاب خود تنها به ذکر وقایع و حوادث اکتفا کرد؛سیره نویسان بعدی هم همین راه را ادامه دادند و بر مطالب وی چیزهایی اضافه کردند. آنچه مسلم است این که کمتر به تجزیه و تحلیل محتوا و بررسی وقایع پرداختند و اصولا میل نداشتند تحقیق کنند که چرا فلان واقعه رخ داد و چرا فلان حادثه به وقوع پیوست، و یا چه علل و اسبابی باعث گردید تا فلان خاندان روی کار آید، و یا چه عواملی موجب شد تا فلان سلسله

منقرض شود، و یا چه مسائلی سبب گردید تا مسلمانان با اهل بیت پیامبر علیهمالسلام چنان برخوردی داشته باشند که در تاریخ مشهور است؛ البته در این باره در کتابهای کلامی شیعه تا حدودی بحث شده است، اما در کتب تاریخی بدان نپرداختهاند.

به هر حال باید در یک کلمه گفت که برای پاسخ به پرسش «چرا»، روی خوش نشان ندادند و از کنار مسائل به سادگی و با اغماض گذشتند؛ شاید هم بنا به دلایلی که فعلا از دید ما پنهان است، چنین چیزی برایشان اهمیت نداشته است، آنطور که امروزه ما اهمیت آنرا به شدت احساس میکنیم، و یا از اهمیت چندانی برخوردار نبوده است؛ همین برایشان مهم بود که حوادث تاریخی را یکی پس از دیگری برشمارند و برای آیندگان - بدون کم و کاست، همان طور که به آنان رسیده - به ارث گذارند، تا امروز ما به این میراث فرهنگی افتخار کنیم. این جدای از سیره نویسان درباری و مزد بگیران سلاطین است که تنها به نقل وقایع اکتفا نکردند، بلکه آن طور که امرا و ملوک خواستند نوشتند و تنها یک سوی مسأله را دیدند؛ این تاریخنگاران بی صلاحیت طوری تاریخ را به تصویر کشیدند که باید با کمال تأسف بگویم: آنچه تحت این نام در اختیار ما قرار گرفت، تنها و تنها تاریخ فرمانروایان و شاهانی است که یکی پس از دیگری بر اریکهی قدرت تکیه زدند؛ از این رو نمیتوان به صراحت حکم کرد که این قلم به دستان، بیطرفانه و با کمال امانتداری، تصویری حقیقی حتی از زندگانی همین فرمانروایان به دست داده باشند، تا چه رسد به این که حقایق را آن طور که بوده برای نسلهای بعدی بیان کرده باشند؛ شاید هم برای بیان حقایق، آزادی نداشتند و عواملی موجب گردید تا چنین شیوهای را پیش گیرند که فعلا بر ما پوشیده است.

به قول مؤلف محترم، چندان تعجبآور نیست اگر میبینیم که تاریخنگار به امور پست و ناچیز میپردازد و در وصف مجلس میگساری یا ندیمان خلیفه

و سلطان، داد سخن میدهد و نکتهای را فروگذار نمیکند، یا حوادثی را که جز در عالم خیال و پندار نبوده، جعل و نقل میکند، یا از کسانی سخن میگوید که قابل ذکر نیستند و یا اصلا وجود نداشتهاند.

در عین حال میبینیم شخصیتهایی را که در تاریخ اهمیت و قدر و منزلت خاصی داشتند به کلی از یاد میبرد، یا در بیان نقش تاریخی آنان خود را به نادانی میزند و حوادث با اهمیتی را که از همان فرمانروا یا دیگران سرزده و در سرنوشت امت و آیندهی آنان نقش مهمی داشته و تأثیر به سزایی در تغییر مسیر تاریخ ایفا نموده است، فرو میگذارد و یا آشفته و مبهم بیان میکند و در پردهای از کتمان و ابهام در میپیچد.

کتاب حاضر از دو جهت اهمیت ویژه دارد:

البته همهی شؤون زندگی امامان علیهمالسلام در رابطهی تنگاتنگ با مسائل سیاسی - اجتماعی جامعه بوده و هیچ کدام به عنوان امام و رهبر معنوی امت اسلامی نمیتوانستند از سیر حوادث و امور جاری مسلمانان برکنار باشند، مگر این که مصلحت اقتضا کرده باشد که مدتی در موضوع خاصی غیر از امامت به تقیه پرداخته باشند، که همین هم به نظر ما یک موضعگیری سیاسی مهم است و نباید از نقش و اهمیت مهم آن کاسته شود.

با این حال، مؤلف گرانقدر به بررسی جنبههایی از زندگی امام علیهالسلام پرداخته که کاملا و به طور صریح، رنگ و بوی سیاسی دارد و با نظر دقیق و تفکر عمیق - که از ویژگیهای علمی ایشان است - نکاتی جالب و در عین حال مهم و حساس برای خوانندگان، تجزیه و تحلیل کرده است چه بسا تا کنون به ذهن کسی خطور نکرده است.

این همان چیزی است که ما از فقدان آن در کتابهای تاریخی خود رنج میبریم و تأسف میخوریم که چرا باید تاریخ 1400 سالهی اسلام، تنها نقل حوادث باشد، آن هم نقلی که شاید بتوان با اطمینان گفت: نمیتوان به آسانی به صحت و سقم آن پی برد، البته همین نقل حوادث هم در جای خود اهمیت خاصی دارد که ما از این جهت از گذشتگان خویش ممنون هستیم.

شایان ذکر است که مؤلف ارجمند در این کتاب، تنها به بررسی و تحلیل زندگانی سیاسی حضرت مجتبی علیهالسلام در روزگار رسول اکرم صلی الله علیه و آله و خلفای سه گانه میپردازد و به مطالعهی زندگانی حضرت در روزگار خلافت ظاهری امیر المؤمنین علیهالسلام و سپس دوران امامت خود آن حضرت علیهالسلام نپرداخته است. ایشان علت را کمبود فرصت و مشغلههای فراوان ذکر کرده است، که ما امیدواریم به تحلیل این بخش از زندگانی سبط اکبر علیهالسلام و به روشنگری در مورد وقایع این دوره نیز اقدام نمایند، خصوصا این که حادثهای مثل با شکوهترین نرمش قهرمانانهی تاریخ، یعنی صلح با معاویه مواجه هستیم. البته ایشان معتقد است که قضیه صلح امام حسن علیهالسلام مورد بحث پژوهشگران واقع شده و دانشمندان و تاریخنگاران بدان اهتمام ورزیدهاند و ابعاد بسیاری از شرایط و جوانب آن را بررسی کردهاند، لکن ما معتقدیم که هر چند کتابهای ارزشمندی همچون صلح الحسن علیهالسلام از مرحوم شیخ راضی آل یاسین و صلح الحسن علیهالسلام از سید محمد جواد فاضل الله، دربارهی این حادثهی مهم تاریخ اسلام در دست داریم، با این حال از

تحلیلهای محققانهی ایشان بینیاز نیستیم و آرزوی ما این است که هر چه زودتر این خواسته، جامهی عمل بپوشد، ان شاء الله.

شکر و سپاس بیکران به درگاه ایزد منان که توفیق ترجمهی این اثر ارزنده را به این بندهی ناچیز ارزانی داشت؛ و ما توفیقی الا بالله.

دوم اردیبهشت ماه 1368 ه. ش.

پانزدهم رمضان 1409 ه. ق.

ولادت امام حسن مجتبی علیهالسلام

تهران، محمد سپهری

سپاس پروردگار جهانیان را،

و درود و سلام بر محمد و خاندان پاکش،

و لعنت و نفرین بر همهی دشمنانشان

از نخستین تا آخرین، تا برپایی روز جزا!

پیشگفتار

زندگانی امام حسن علیهالسلام ارتباطی تنگاتنگ با زندگانی برادرش سید الشهدا، امام حسین علیهالسلام دارد و حتی هر کدام عضوی از دیگری به شمار میرود؛ خصوصا زندگانی سیاسی آن دو، زیرا هر دو در وقوع حوادث و نیز تأثیرگذاری بر آنها - چه در مرحله موضعگیری و چه در مرحله نتایج و آثار - با هم شریکند.

این ارتباط منحصر نیست به دورهای که به عنوان امام، مسؤولیت رهبری و هدایت امت اسلامی را بر عهده داشتند، بلکه سراسر زندگانی آن دو، حتی آن موقع را که در دامان پر مهر و محبت جد بزرگوارشان پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله به سر میبردند در بر میگیرد، تا چه رسد به تحولاتی که در روزگار خلفای ثلاثه و دوران امامت ظاهری پدرشان امیر المؤمنین علی علیهالسلام در جامعهی اسلامی روی داد.

ما آثار مستقیم موضعگیری امام حسن علیهالسلام را - حتی پس از شهادتش - در تمامی موضعگیریها و حوادث دوران امام حسن علیهالسلام مشاهده میکنیم، چه امام به طور مستقیم مسؤولیت آن را بر عهده داشت و چه به طور غیر مستقیم در آن نفوذ و تأثیر گذاشت. ⁽¹⁾.

این مسأله نه تنها به این دلیل است که نقش هر کدام از آن دو به عنوان امام میبایست تداوم بخش دیگری باشد، بلکه علاوه بر آن، از سویی معلول شرایطی است که در آن مقطع زمانی با زندگانی آنان همراه بود، از سوی دیگر به دلیل مسؤولیتهای خاصی بود که در آن موقع میبایست بر عهده بگیرند.

از این رو بر کسی که میخواهد زندگانی سیاسی یکی از آن دو را مورد مطالعه و بررسی قرار دهد، لازم است که زندگانی دیگری را نادیده نگیرد و مواضع وی را در نظر داشته باشد، و بلکه اگر میخواهد از مسائل مؤثر در فهم عمیقتر چیزی که در صدد مطالعهی آن است و برای شناخت علل و اسباب و نتایج و آثار آن تلاش میکند استفاده نماید، باید در ارتباط نزدیک و تنگاتنگ با آن حرکت کند.

ما در این بحث مختصر، هر چند به دلیل نداشتن فرصت کافی و کثرت گرفتاریها نتوانستیم - ولو تا حدودی - در این مسیر گام برداریم، با این وصف، خیلی از آن فاصله نگرفتهایم و اگر بگوییم که آثار و نشانههای این حرکت در بحث ما کاملا از بین نرفته و تا حدودی در آن نمایان است، سخنی به گزاف نگفتهایم.

در پایان متذکر میشوم، این تحلیل و بررسی کوتاه خواهد توانست تا حدودی سیمای روشنی از زندگانی سیاسی حضرت مجتبی علیهالسلام را ترسیم نماید و ما را در رسیدن به تصوری هر چند محدود از بعضی جریانهای سیاسی در آن برههی زمانی کمک نماید.

20 / 1 / 1404 ه. ق.

5 / 8 / 1362 ه. ش.

جعفر مرتضی عاملی

سیاست چیست؟

گویند: کسی از حضرت امام حسن علیهالسلام دربارهی سیاست پرسید، حضرت علیهالسلام فرمود:

«هی ان تراعی حقوق الله و حقوق الاحیاء و حقوق الاموات فاما حقوق الله فاذا ما طلب و الاجتناب عما نهی و اما حقوق الاحیاء فهی أن تقوم بواجبک نحو اخوانک و لا تتأخر عن خدمة أمتک و أن تخلص لولی الامر ما أخلص لامته. و أن ترفع عقیرتک فی وجهه اذا حاد عن الطریق السوی و أما حقوق الأموات، فهی أن تذکر خیراتهم، و تتغاضی عن مساوئهم، فان لهم ربا یحاسبهم ⁽¹⁾

بعضی از محققان و پژوهشگران را عقیده بر آن است که این خبر، نقل به معناست یا هم از اساس باطل، لیکن من متوجه راز این حرف نشدم.

آن [سیاست] رعایت حقوق خداوند و حقوق زندگان و حقوق مردگان است: اما

حقوق خدا عبارت است از: انجام دادن آنچه امر فرموده و اجتناب از آنچه نهی نموده است؛ حقوق زندگان عبارت است از: ایفای وظیفه در قبال برادران دینی و درنگ نکردن در خدمت به همکیشان و اخلاص نسبت به ولی امر، مادامی که نسبت به مردم اخلاص دارد و آن گاه که از راه راست منحرف شود، فریادت را در برابرش بلند کنی؛ اما حقوق مردگان عبارت است از: ذکر خوبیهای ایشان و خودداری از بیان گناه و لغزشهای آنان، زیرا آنان را خدایی است که به اعمال آنان رسیدگی خواهد کرد.»

زندگانی سیاسی امام حسن علیه السلام در عهد رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم

اشاره

پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله فرمود:

«لو کان العقل رجلا لکان الحسن ⁽¹⁾

اگر قرار بود عقل به صورت انسانی مجسم شود، همانا به صورت حسن جلوه میکرد.»

سرآغاز

بنابر قول مشهور، امام حسن علیهالسلام در پانزدهم ماه مبارک رمضان، سال سوم هجری در دوران زندگانی پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله متولد شد و هفت سال از عمر شریفش را در دامان پرمهر و محبت جدش سپری کرد. این سالها اگر چه بسیار اندک بود، اما کافی بود تا سیمای کوچکی از شخصیت پیامبر عظیم الشأن اسلام صلی الله علیه و آله را در امام متبلور سازد و آن حضرت را شایستهی نشان افتخاری نماید که جدش بدو بخشید، آن گاه که بر حسب روایت، خطاب به امام حسن علیهالسلام فرمود:

«أشبهت خلقی و خلقی؛ ⁽¹⁾

در اینباره رجوع کنید به: تاریخ یعقوبی، ج 2، ص 226، بحارالانوار، ج 10؛ اعیان الشیعة، ج 9. علامهی محقق، علی احمدی این مطلب را از مراجع ذیل نقل کرده است:

کشف الغمه، ص 154؛ الفصول المهمه؛ الاصابه، ص 328؛ کفایة الطالب، ص 267؛ تهذیب تاریخ ابن عساکر، ج 4، ص 202؛ ینابیع الموده، ص 137؛ تاریخ الخلفاء، ص 126 و 127؛ التنبیه و الاشراف، ص 261؛ بحارالانوار (نقل از: ارشاد مفید؛ روضهی کافی؛ اعلام الوری؛ عکبری؛ ترمذی؛ شرف النبوه).

تو از لحاظ آفرینش و خلق و خوی (صورت و سیرت) مانند من هستی.»

علامه پژوهشگر، علی احمدی میگوید:

اضافه میکنم، مصاحبت و همنشینی با بزرگان، اثر روحی عظیمی بر انسان دارد؛ کسی که با بزرگی معاشرت کند و با شخصیت عظیمی مصاحبت داشته باشد، آن قدر از نورش بر او میتابد و چنان عطر معنویاش او را در برمیگیرد که موجب عنای نفس و تعالی ذات است.

احادیث فراوانی که دربارهی معاشرت و انتخاب دوست وارد شده، بر این معنا اشاره دارد. امیر المؤمنین علیهالسلام در خطبهی قاصعه در مورد همنشینی و مصاحبت خود با پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله میفرماید:

«و لقد کنت اتبعه اتباع الفصیل اثر امه، یرفع لی فی کل یوم من اخلاقه علما و یأمرنی بالاقتداء...» ⁽¹⁾.

اضافه میکنم: رسول اکرم صلی الله علیه و آله نحلهی ارزشمندی به حسنین علیهمالسلام عطا کرد، آن گاه که فرمود: «اما الحسن فان له هیبتی و سؤددی و أما الحسین فله جودی و شجاعتی ⁽²⁾هیبت و سیادت من از برای حسن است، و بخشش و شجاعتم از آن حسین.»

پیامبر اکرم و آیندهی امت اسلامی

اشاره

رسول اکرم صلی الله علیه و آله مسؤولیت هدایت و سرپرستی امت را بر عهده دارد و مسؤول

تبلیغ و حمایت از آیندهی رسالت و نیز وضع ضمانتهای لازم در این زمینه است.

هموست که از طریق وحی از آیندهی این مولود جدید آگاهی دارد، و هموست که از همین راه میداند که نقش رهبری مهمی در انتظار امام حسن علیهالسلام است و از سویی از جهت این که نمایندهی ارادهی الهی در پرورش و آمادهسازی وی برای ایفای این نقش مهم و حساس است، مأموریت دارد تا خود شخصا در پرورش حضرت شرکت کند و دست به کار تربیت و پرورش او شود، چه در جهت ساخت شخصیت این نوزاد به عنوان یک انسان کامل که ویژگیهای انسانی خاص خود را داشته باشد، و چه در جهت آماده کردن وی متناسب با مسؤولیتهای بزرگی که در زمینهی هدایت و رهبری امت بر عهده خواهد گرفت.

از آن جایی که این مسؤولیتها همان مسؤولیتهایی است که پیامبر عظیم الشأن اسلام صلی الله علیه و آله بر عهده داشت، طبیعی مینماید که باید آن کس که جانشین وی میگردد، همان صفات و صلاحیتهایی را داشته باشد که در شخصیت مبارک آن حضرت متجلی بود.

بدین گونه باید رسول اکرم صلی الله علیه و آله به امام حسن علیهالسلام را که فرمود: «تو از لحاظ آفرینش و خلق و خوی (صورت و سیرت) مانند من هستی» نشان لیاقت و شایستگی برای احراز از این منصب الهی، یعنی وراثت و خلافت پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و جانشینی وصی او، علی بن ابی طالب علیهالسلام تلقی کرد.

آری فرق نمیکند، چه این مسأله در ارتباط با ساخت شخصیت این نوزاد، متناسب با مسؤولیتهای سنگینی که باید در زمینهی هدایت، سرپرستی و رهبری امت بر عهده گیرد، و چه مربوط باشد به ایجاد فضای روحی و روانی، مناسب در میان امت اسلامی، که میبایست تسلیم تلاشهای بعضی از جناحها در ربودن حق قانونی و مشروع امت در حفظ رهبری الهی خویش نگردد، یا حداقل تحت تأثیر تحریفها، هوچیگریها و شایعات و حتی فعالیتهایی

قرار نگیرد که برای از بین بردن مبانی و اصول اساسی بینش اعتقادی و سیاسی امت مسلمان صورت میگیرد، و از سویی اسلام سعی دارد آن را در اندیشه و شعور امت اسلامی تعمیق و ترسیخ کند.

از این جاست که درمییابیم چه رازی در این مطلب نهفته است و پیامبر صلی الله علیه و آله چه هدفی را دنبال میکند که با تأکیدات مکرر خویش، گاهی به صراحت و گاهی به اشارت، بر نقشی که امام حسن و برادرش امام حسین علیهمالسلام در آینده در رهبری امت اسلامی ایفا خواهند کرد تأکید داشت و آن دو را برای مسؤولیتهای بزرگی آماده می کرد، تا بدان جا که آشکار فرمود:

«الحسن و الحسین امامان قاما او قعدا.» ⁽¹⁾.

حسن و حسین امامند و پیشوا، چه شرایط برای رسیدن به خلافت و امامت ظاهری آنان آماده شود و چه چنین شرایطی حاصل نشود.

همچنین خطاب به آن دو فرمود:

«أنتما الامامان و لا مکما الشفاعة ⁽²⁾

«زمانی که پیک صلح امام حسن علیهالسلام به نزد معاویه آمد، تکبیر گفت. زن معاویه سبب تکبیر را پرسید. معاویه گفت: صلح حسن نزد من آمد و من به یاد این سخن رسول خدا صلی الله علیه و آله افتادم که فرمود: ان ابنی هذا سید اهل الجنة و سیصلح به بین فئتین عظیمتین من المؤمنین، و سپاس خدای را که گروه مرا یکی از این دو گروه قرار داد.»

شما هر دو امامید و پیشوا، و مادرتان را حق شفاعت است.»

در کتاب مودة القربی آمده است که پیامبر صلی الله علیه و آله به امام حسن علیهالسلام فرمود:

انت سید، ابن سید، أخو سید، و انت امام، ابن امام، أخو امام، و انت حجة

ابن حجة، أخو حجة و أنت ابو حجج تسعة، تاسعهم قائمهم ⁽¹⁾

تو بزرگوار، پسر بزرگوار و برادر بزرگوار، و تو امام، و پسر امام و برادر امامی؛ و تو حجت خدا، پسر حجت خدا و پدر حجتهای خدایی که نه نفرند و آخرینشان قائمشان است.»

همچنین در روایتی دربارهی امام حسن علیهالسلام فرمود:

«و هو سید شباب اهل الجنة و حجة الله علی الامة، أمره امری و قوله قولی، من تبعه منی و من عصاه فانه لیس منی... ⁽²⁾

و او سرور جوانان اهل بهشت است و حجت خدا در میان امت، فرمان او فرمان من است و گفتارش گفتار من، هر کس او را پیروی کند از من است و هر کس از او نافرمانی کند از من نیست...»

روایات و احادیث زیاد دیگری نیز هست که بیانگر امامت این دو تن و نه تن از فرزندان امام حسین علیهالسلام میباشد، طالبان بدان جا مراجعه کنند. ⁽³⁾آری تمام آنچه گذشت بدین معناست که رسول اکرم صلی الله علیه و آله بدین منظور علوم سودمند و حکمتهای درخشان زیادی را در حسنین علیهمالسلام دمید و شایستگیهای کافی را در آن دو پرورش داد که آنان را برای تصدی منصب خلافت و هدایت امت، پس از خویش آماده کند. از طرفی ملاحظه میکنیم که رسول اکرم صلی الله علیه و آله سعی دارد تا امور مربوط به آن دو را از لحاظ عقیدتی و تشریعی و حتی از نظر

عاطفی و وجدانی به شخص خویش مربوط سازد، از این رو فرمود:

«انا سلم لمن سالمتم و حرب لمن حاربتم» ⁽¹⁾.

بدین معنا احادیث زیادی وارد شده که فعلا مجال تتبع و استقصای آن نیست.

در روایت دیگری از انس بن مالک است که گفت: روزی حسن بر پیامبر صلی الله علیه و آله وارد شد، خواستم او را از پیامبر دور سازم، پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود:

«ویحک یا أنس، دع ابنی، و ثمرة فؤادی، فان من آذی هذا فقد آذانی، و من آذانی فقد آذی الله ⁽²⁾

وای بر تو ای انس، فرزند و میوهی دلم را رها کن! هر کس این کودک را اذیت کند، مرا اذیت کرده و هر کس مرا اذیت کند، خدا را آزرده است.»

رسول اکرم صلی الله علیه و آله مردم را از آنچه بر امام حسن علیهالسلام خواهد گذشت خبر داد و آن طور که روایت شده فرمود:

«ان ابنی هذا سید، و سیصلح الله علی یدیه بین فئتین عظیمتین ⁽³⁾

«زمانی که پیک صلح امام حسن علیهالسلام به نزد معاویه آمد، تکبیر گفت. زن معاویه سبب تکبیر را پرسید. معاویه گفت: صلح حسن نزد من آمد و من به یاد این سخن رسول خدا صلی الله علیه و آله افتادم که فرمود: ان ابنی هذا سید اهل الجنة و سیصلح به بین فئتین عظیمتین من المؤمنین، و سپاس خدای را که گروه مرا یکی از این دو گروه قرار داد.»

این پسرم سید است و امید است خداوند به دست او میان دو گروه بزرگ، صلح برقرار کند.»

پیشگوییهای حضرت صلی الله علیه و آله در مورد سبط شهید، امام حسین علیهالسلام نیز بسیار است که در اینجا نمیتوانیم متعرض آنها گردیم، ان شاء الله در جای خود خواهد آمد.

علاوه بر این، میبینیم که پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله دهان امام حسن علیهالسلام و گلوی امام حسین علیهالسلام را میبوسد؛ این اشارهی صریحی است به سبب شهادت آن دو بزرگوار و اعلام همدردی با آنها و نیز تأییدی است بر موضعگیریها و مسائل مربوط به آن دو.

اضافه بر این، احادیث زیادی هست که از نقش ائمه و موقعیت آنها در میان امت اسلامی به طور عام بحث میکند، مثل حدیث «باب حطه» و حدیثی که میفرماید: «اینان دانشمندان الهی امتند» و نیز اینکه «معدن علم» میباشند و یکی از «ثقلین» ؛ علاوه بر اینها نیز احادیثی آمده است که به مصائبی که

از سوی امت متوجه آنان خواهد شد اشاره دارد و فعلا مجال تتبع و استقصای آن نیست.

به هر حال، شواهد زیادی موجود است که پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله اهتمام زیادی داشت تا مبانی و اصولی را که برای تشکیل بینش اعتقادی و سیاسی صحیح و کامل در قبال نقش آیندهی حسنین علیهماالسلام لازم و ضروری است و از طرفی بیانگر ضمانتهای کافی و دژ محکم و نفوذ ناپذیری برای وجدان امت اسلامی در قبال هرگونه تحریف و تفسیر باشد، کاملا بیان و روشن کند؛ شواهد آن قدر زیاد است که فعلا مجال استقصای آنها نیست.

علاوه بر مطالبی که بیان شد، بر امور زیر تأکید میکنیم:

عاطفهی پیامبر بیانگر موضع اوست

امام حسن علیهالسلام محبوبترین مردم نزد رسول اکرم صلی الله علیه و آله بود ⁽¹⁾محبت حضرت نسبت به امام حسن و برادرش امام حسین علیهماالسلام به حدی بود که خطبهی خود را در مسجد قطع کرد و از منبر فرود آمد تا آن دو را در آغوش گرم خود بگیرد.

علاوه بر احادیث و اخباری که در اینباره گذشت، روایات دیگری نیز وارد شده که در مباحث آتی خواهیم آورد؛ باید بگوییم که استقصای تمام آنها در این فرصت کوتاه ممکن نیست.

همه میدانند رسول خدا صلی الله علیه و آله در موضعگیریها و تمام کارهایی که انجام میداد و یا از انجام دادن آنها اجتناب میورزید، بر اساس منافع شخصی و خواستههای نفسانی یا تحت تأثیر احساسات و عواطف گام برنمیداشت، بلکه با تمام وجود و عواطف و احساسات و جمیع افکار و نیروها و امکانات خود، فانی

در خدا بود؛ از این رو آن حضرت از خدا بود و به خاطر دین و رسالت الهی زندگی میکرد و در راه محبت خدا و در حال لقای پروردگارش رحلت فرمود؛ پس «خدای سبحان اول بود و استمرار بود و پایان» ؛ بدین معنا که هر موضعی، از هر نوع و هر اندازه که باشد، اگر قدمی در راه خدمت به دین خدا و اعتلای کلمهی الهی نباشد، ممکن نیست که از رسول اکرم صلی الله علیه و آله صادر شود، نه بدین معنا که آن حضرت از عواطف و احساسات انسانی نوع بشر برخوردار نبود، یا این که به عواطف و احساسات خویش میدان نمیداد تا آن طور که حق طبیعی آنهاست، در زندگی تأثیر مثبت داشته باشد یا حتی از آنها استفادهی مباح نمیکرد، بلکه میخواهیم بگوییم: هرگاه این عواطف و احساسات به صورت موضعگیریهای علنی و آشکار جلوه کند و حضرت رسول اکرم صلی الله علیه و آله در اظهار آن در ملأ عام و حتی گاهی اوقات بر روی منبر اصرار داشته باشد، میبایست در خدمت رسالت و برای رسیدن به اهداف عالیهی رسول خدا صلی الله علیه و آله باشد، حتی آن جا که حضرت از احساسات و عواطف خود در امور شخصی صرف استفاده میکند، آن عبادتی سرشار از بخشش و عطا و غنی از مواهب میسازد که بدو توان افزون داده و حضرتش را به قرب الهی نزدیک سازد.

آری آنچه ذکر نمودیم، روایات و اخبار فراوانی را تفسیر و تبیین مینماید که از رسول اکرم صلی الله علیه و آله در مورد علاقه و محبت آن حضرت نسبت به حسنین علیهماالسلام وارد شده است؛ مثلا، حضرت در مورد امام حسن علیهالسلام فرمود:

«اللهم ان هذا ابنی و أنا أحبه، و أحب من یحبه ⁽¹⁾

خدایا این کودک، پسر من است و من او را دوست میدارم، او را دوست بدار و نیز هر کس او را دوست میدارد، دوست بدار!»

همچنین فرمود:

«أحب اهل بیتی الی الحسن و الحسین... ⁽¹⁾

محبوبترین افراد از خاندانم نزد من، حسن است و حسین...»

در اینباره روایات بسیاری وارد شده است.

این موضع متمایز رسول اکرم صلی الله علیه و آله در قبال حسنین علیهماالسلام و آن پرورش و تربیت بینظیر، بدون شک از دلالتها و اشارتهای مهم و فراوانی سرشار است که ما به گوشهای از آن اشاره کردیم.

سزاوار است در این جا موضعگیری و گفتار و رفتار رسول اکرم صلی الله علیه و آله را هنگام تولد آن دو بیان کنیم تا مطلب بهتر روشن شود.

هنگامی که مژدهی ولادت امام حسن علیهالسلام به گوش پیامبر صلی الله علیه و آله رسید، به خانهی دخترش زهرای بتول علیهاالسلام آمد و فرمود:

«یا أسماء هاتی ابنی؛ ای اسماء: فرزندم را بیاور!» و یا فرمود: «هاتی ابنی ⁽²⁾فرزندم را بیاور!»

همچنین پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله در نامگذاری این مولود مبارک بر پروردگارش پیشی نگرفت، تا این که وحی الهی نازل شد و به پیامبر خبر داد: «خداوند متعال این نوزاد را حسن نامید» . سپس حضرت گوسفندی را قربانی کرد و خود شخصا موی سرش را تراشید و به اندازهی وزن آن، نقره صدقه داد و با دست مبارک بر سر او

نوعی عطر مخلوط موسوم به «خلوق» مالید و نافش را برید، و کارهای دیگری که در این باره نقل شده است و ما در این جا بدان نمیپردازیم. ⁽¹⁾.

این که حضرت فرمود: «ای اسماء، فرزندم را بیاور!»، آن هم در اولین روز ولادت آن حضرت، بیانگر معنایی ژرف و هدفی والاست که در داستان مباهله بدان اشاره خواهیم کرد.

داستان مباهله

اشاره

از مسائل مربوط به زندگانی امام حسن علیهالسلام در روزگار جدش رسول خدا صلی الله علیه و آله داستان «مباهله» است. به نظر مرحوم علامهی طباطبایی، این مسأله در سال ششم هجرت یا قبل از آن بوده است. ⁽²⁾.

خلاصه این قضیه آن طور که در تفسیر قمی آمده چنین است:

گروهی از شخصیتها و علمای عیسوی مذهب نجران به نزد پیامبر صلی الله علیه و آله آمدند و دربارهی عیسی با وی مناظره کردند؛ پیامبر صلی الله علیه و آله بر آنان اقامهی حجت کرد، اما آنان نپذیرفتند. پس با هم قرار گذاشتند که در پیشگاه خدا به مباهله بپردازند و نفرین همیشگی و خشم فوری خدا را بر دروغگویان بخواهند.

خداوند میفرماید:

«ان عیسی عند الله کمثل آدم خلقه من تراب ثم قال له کن فیکون - الحق من ربک فلا تکن من الممترین - فمن حاجک فیه من بعد ما جاءک من العلم فقل تعالوا ندع أبناءنا و ابناءکم و نساءنا و نساءکم و انفسنا و أنفسکم ثم نبتهل

فتجعل لعنة الله علی الکاذبین؛ ⁽¹⁾.

به طور محقق، مثل عیسی نزد خدا نظیر مثل آدم است که خدا او را از خاک خلق کرد و سپس فرمان داد: باش! و او وجود یافت. حق همهاش از ناحیه پروردگار توست، پس مبادا از دو دلان مردد باشی؛ پس هر کس با تو دربارهی بندگی و رسالت عیسی مجادله کرد، بعد از این مطلب آگاه شدی، به ایشان بگو: بیایید ما فرزندان خود و شما فرزندان خود را، ما زنان خود و شما زنان خود را، ما نفس خود را و شما نفس خود را بخوانیم و سپس مباهله کنیم و دوری از رحمت خدا را برای دروغگویان درخواست کنیم.»

وقتی برگشتند، رؤسای نجران (سید و عاقب و اهتم) گفتند: اگر قومش را برای مباهلهی ما بیاورد، مباهله میکنیم، چون میفهمیم که او پیغمبر نیست، و اگر با نزدیکانش بیاید، مباهله نمیکنیم، چون هیچ کس علیه زن و بچهی خود اقدامی نمیکند، مگر اینکه در ادعایش صادق باشد.

در روز مقرر، پیغمبر صلی الله علیه و آله با علی و فاطمه و حسنین علیهماالسلام برای مباهله بیرون آمد. نصارا از مردم پرسیدند: اینان چه کسانی هستند؟ گفتند: این مرد، پسر عمو و وصی و داماد او، علی بن ابی طالب است، و این زن، دختر او فاطمه، و این دو کودک، پسرانش حسن و حسین هستند. نصارا سخت دچار وحشت شدند و به رسول خدا عرضه داشتند: ما حاضریم تو را راضی کنیم، ما را از مباهله معاف دار! رسول خدا صلی الله علیه و آله با اینان به جزیه مصالحه کرد و نصارا به دیار خود برگشتند.

این، خلاصهای بود از آنچه در تفسیر قمی آمده است.

در بعضی از متون آمده: نصارا به پیامبر صلی الله علیه و آله گفتند: چرا با اصحاب بزرگوار و

یاران و پیروان گرانمایه و شایستهات با ما مباهله نمیکنی؟!

پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود:

«اجل! أباهلکم بهؤلاء خیر اهل الأرض و أفضل الخلق؛

شگفتا! من با بهترین مردم روی کرهی زمین و نیکوترین آفریدههای خدا با شما مباهله میکنم.»

اسقف مسیحی به همکیشان خود گفت:

من چهرههایی میبینم که اگر از خدا بخواهند که کوهی را از جا بکند، خواهد کند... آیا خورشید را نمیبینید که رنگش دگرگون شده و افق را نگاه نمیکنید که ابرهای سیاه آن را دربر گرفته، بادهای سیاه و سرخ وزیدن گرفته و از کوهها دودی به هوا برخاسته است؟! عذاب به سوی ما روان شده است. به مرغان بنگرید که آنچه را در سینه دارند قی میکنند و به درختان نگاه کنید که چگونه برگهایشان میریزد و به زمین بنگرید که چگونه در زیر پای ما لرزان است. ⁽¹⁾

تفسیر عیاشی، ج 1، ص 177 - 76؛ مجمع البیان، ج 2، ص 452 و 453؛ تفسیر ابن کثیر، ج 1، ص 370 و 371؛ تفسیر طبری، ج 3، ص 213 - 211، در این تفسیر آمده:

جریر گوید: «گفت: به مغیره گفتم: مردم در حدیث نصارای نجران روایت میکنند که علی علیهالسلام در میان همراهان رسول اکرم صلی الله علیه و آله بود. سپس گفت: اما شعبی آن را نگفته است. نمیدانم به خاطر بدبینی به امویان نسبت به علی علیهالسلام بوده است با اصلا در حدیث نبوده.»

ما میگوییم: احتمال اول درست است، زیرا نام علی علیهالسلام در حدیث به طور متواتر آمده و شکی در آن نیست؛ چنان که دیدیم و در بحثهای آینده نیز خواهد آمد.

ر. ک: تفسیر نیشابوری، ج 3، ص 213 و 214؛ تفسیر فخر رازی، ج 8، ص 80. رازی پس از بیان حدیث عایشه که میگوید: رسول اکرم صلی الله علیه و آله اهل بیت را برای مباهله با خود برد و آنان را زیر پارچهای سیاه جمع کرد و آیهی تطهیر را تلاوت کرد، میگوید: «مفسران و محدثان در صحت این روایت اتفاق نظر دارند» ؛ التفسیر الحدیث، ج 8، ص 108، نقل از: التاج الجامع للاصول، ج 3، ص 296، نقل از: مسلم و ترمذی؛ کشاف زخمشری، ج 1، ص 370 - 368؛ ارشاد مفید، ص 97؛ الصواعق المحرقه، ص 153 و 154؛ واحدی، اسباب النزول، ص، ص 58 و 59؛ صحیح مسلم ج 7 ص، ص 120 و 121 البدایة و النهایه ج 5، ص 54؛ حیاة الصحابه، ج 2 ص 492؛ حقائق التأویل، ص 112 - 110؛ صحیح ترمذی، ج 638، 5؛ مناقب ابن شهر آشوب، ج 3 ص 370 - 368، نقل از: افراد بسیار زیاد؛ ینابیع الموده، ص 52 و 232 و 479؛ دلائل النبوه ابونعیم، ص 298 و 299؛ فرائد السمطین، ج 1، ص 378 و نیز ج 2، ص 24 - 23؛ شواهد التنزیل، ج 1، ص 123 و 124 و 126 و نیز ج 2، ص 20؛ المسترشد فی الامامه، ص 60؛ ترجمة الامام علی علیهالسلام از تاریخ دمشق، ج 1 ص 206 (چاپ اول) و ص 225 (چاپ دوم) محمودی؛ مناقب خوارزمی، ص 59 و 60؛ کشف الغمه، ج 1 ص 232 و 233؛ الاصابه، ج 2 ص 503؛ معرفة علوم الحدیث حاکم، ص 50؛ تفسیر فرات، ص 117- 16 - 14؛ امالی طوسی، ج 2، ص 172 و نیز ج 1، ص 265؛ الجوهرة فی نسب علی علیهالسلام، ص 69؛ ذخائر العقبی، ص 25؛ روضة الواعظین، ص 164؛ ابن الحکم، ما نزل من القرآن فی اهل البیت، ص 50؛ ابن صباغ، الفصول المهمه، ص 110؛ مستدرک الحاکم، ج 3، ص 150؛ اسد الغابه، ج 4، ص 26؛ سنن بیهقی، ج 7، ص 63؛ مسند احمد، ج 1 ص 185؛ ابن مغازلی، مناقب امام علی علیهالسلام ص 263؛ و در پاورقی نقل از: نزول القرآن ابونعیم (مخطوط)؛ در المنثور، ج 2 ص 40 - 38؛ از مصادر پیشین و بیهقی در الذلائل، ابن مردودیه، ابن ابی شیبه، سعید بن منصور، عبد بن حمید، ابن منذر؛ و تفسیر برهان، ج 1، ص 290 - 286 از بعضی مصادر پیشین و از مقاتل و کلبی؛ تفسیر المیزان، نقل از: بسیاری مصادر پیشین و از: عیون اخبار الرضا؛ اعلام الوری؛ الخرائج و الجرائح حلیة الاولیاء و طیالسی؛ فتح القدیر، ج 1، ص 347 و 348؛ تفسیر تبیان، ج 2، ص 485؛ تفسیر نور الثقلین، ج 1، ص 290 - 288 از بعضی از منابع پیشین و از خصال، روضهی کافی و دیگران؛ و نیز از نور الابصار، ص 100؛ المنتقی، باب 38؛ در تفسیر المیزان، ج 3، ص 235 گوید:

«ابنطاووس در کتاب سعد السعود گفته: من در کتاب ما نزل القرآن فی النبی و اهل بیته نوشتهی محمد بن عباس بن مروان دیدم نوشته بود: خبر مباهله از 51 طریق نقل شده، و بعضی از افراد را که طریق و روایت به او منتهی میشود، از صحابه دانسته است، از جمله: حسن بن علی علیهماالسلام، عثمان بن عفان، سعد بن ابی وقاص، بکر بن سمال، طلحه، زبیر، عبدالرحمن بن عوف، عبدالله بن عباس، ابورافع (غلام رسول خدا صلی الله علیه و آله)، جابر بن عبدالله، براء بن عازب و انس بن مالک را شمرد.»

ابنشهر آشوب در مناقب، ج 3، ص 368 و 369 افراد زیر را اضافه کرده است: ابوالفتح محمد بن احمد بن ابوالفوارس، ابن البیع در کتاب معرفة علوم الحدیث، احمد در الفضائل، ابن بطه در الابانه و اشفهی در کتاب اعتقاد اهل السنه، خرگوشی در شرف النبی، محمد بن اسحاق، قتیبة ابن سعید، حسن بصری، قاضی ابویوسف، قاضی معتمد ابوالعباس، ابوالفرج اصفهانی در کتاب الاغانی از افراد بسیار زیاد؛ و در پاورقی حقائق التأویل، ص 110 از منابع پیشین؛ و از تاریخ الخلفاء سیوطی، 65؛ و از کامل ابن اثیر، ج 2، ص 112؛ و از کنز العمال، ج 6، ص 407؛ و از تفسیر خازن و در پاورقی از تفسیر البغوی.

منابع زیاد دیگری در مورد داستان مباهله وجود دارد که در کتاب مکاتیب الرسول، ج 1، ص 180 و 181 ذکر شده است.

طبرسی در مجمع البیان میگوید: «مفسران اجماع دارند که مراد از «ابناءنا» حسن و حسین است.» ⁽¹⁾.

زمخشری میگوید: «در این مسأله دلیلی است بر فضیلت اصحاب کساء که هیچ دلیل دیگری از آن قویتر نیست.» ⁽²⁾.

ما در این فرصت کوتاه نمیتوانیم تمامی جوانب را در داستان مباهله آن طور که باید و شاید مورد بحث قرار دهیم، چه خود نیازمند تألیف جداگانهای است؛ در این جا تنها به چند نکته آن اکتفا میکنیم:

نمونهی زنده

این که پیامبر صلی الله علیه و آله امام حسن و حسین علیهماالسلام را برای مباهله به همراه خود بیرون برد، یک مسألهی عادی و اتفاقی نبود، بلکه کاملا در ارتباط با معانی و مضامین مهمی که به شخصیت آن دو مربوط میشد. حسنین علیهماالسلام آن مصداق حقیقی و مثل

اعلی و میوهی برتری بودند که اسلام اهتمام زیادی در حفظ و نگهداری آن داشت و میکوشید تا آن را به عنوان یگانه نمونهی عالی سازندگی خلاق معرفی کند که به بالاترین درجات رشد و کمال رسیده است، و حتی اسلام میتوانست پس از ناتوانی تمامی ادله و براهین، با تمام وضوح و روشنی و قاطعیت، در کاستن از حقد و کینهی دشمنان، آن را به عنوان عزیزترین و گرانبها ترین چیزی معرفی کند که میتوان پس از این مرحله در اثبات حقانیت و صداقت خویش تقدیم داشت؛ این مسأله، یک نمونهی زنده در اثبات حقانیت اسلام است.

امکان ندارد پیامبر خدا صلی الله علیه و آله در دعوی خویش دروغگو باشد، زیرا آمادگی دارد تا خود و کسانی را در راه اثبات این مدعا قربانی سازد، که علاوه بر این نزدیکترین مردم به اویند، در قلهی نضج و کمال دینی قرار دارند؛ همان طور که دیدیم، رؤسای نصارای نجران نیز بدین امر اعتراف داشتند، زیرا اگر چه محبت نزدیکان، خود یک امر طبیعی است و انسان را وادار میکند تا هر آنچه را که در کف دارد فدا کند، اما فکر از دست دادن آنها را به خود راه ندهد، لیکن چیزی که این محبت را دو چندان میکند و آن را تحکیم مینماید و بسیاری از احتمالات فدا ساختن خانواده و نزدیکان را از بین میبرد، این است که علاوه بر عامل قرابت نسبی، نزدیکان از یک شخصیت متمایز با امتیازات، کمالات و فضیلتهایی برخوردار باشد که دیگران فاقد آن هستند. ⁽¹⁾.

اگر انسان آماده باشد تا چنین افرادی را از خانوادهی خویش فدا سازد، این خود بهترین دلیل در صدق مدعا و بارزترین گواه است که این فرد در دین، به طور

کامل فانی است، و به خوبی بیان میکند که هدفش دنیای فانی و مالی و منالی پست نیست.

آری، این همان نتیجهای است که از داستان مباهله که نزاع اصلی در آن، پیرامون حضرت عیسی علیهالسلام دور میزد به دست آمد.

برنامهریزی در خدمت رسالت

از سوی دیگر، ممکن است بعضی تصور کنند، این که ما این کودک و برادرش را مثل اعلی و یگانه نمونهی خلاقیت و سازندگی اسلام شمردیم، ناشی از پیروی کورکورانه و غیر مسؤولانه از عواطف و احساسات متأثر از تعصب مذهبی است که خود بر اثر لجاجت دشمنان برانگیخته شده است؛ اما حقیقت کاملا برعکس است؛ آنچه ما ذکر کردیم، ناشی از شعور سلیم اعتقادی که ادله و براهین، ما را بدان ملزم کرده است؛ این دلایل تأکید دارد که پیشوایان و امامان ما، حتی در سنین طفولیت هم در سطح بالایی از شایستگی و لیاقت برای پذیرفتن امانت الهی و رهبری حکیمانه و آگاهانه امت اسلامی قرار داشتند؛ همان طور که میدانید، وضع در مورد امام جواد علیهالسلام و امام مهدی (عج) - که ارادهی الهی تعلق گرفت تا مسؤولیت رهبری امت را در سالهای اول زندگی عهدهدار شوند - چنین بود، درست مانند پیامبر خدا، عیسی علیهالسلام که کاملا وضع او نیز همین حال بود؛ خدای متعال دربارهاش میگوید:

«فأشارت الیه قالوا کیف نکلم من کان فی المهد صبیا - قال انی عبدالله آتینی الکتاب و جعلنی نبیا ⁽¹⁾

به فرزند اشاره کرد گفتند: ما چگونه با طفلی که در گهواره است سخن گوییم؟

طفل گفت: همانا من بندهی خدایم که به من کتاب آسمانی عطا کرد و مرا پیامبر خود قرار داد.»

در مورد پیامبر خدا، یحیی علیهالسلام نیز وضع همین گونه بود؛ خدای سبحان دربارهاش میفرماید:

«یا یحیی خذ الکتاب بقوة و آتیناه الحکم صبیا؛ ⁽¹⁾.

ای یحیی، کتاب را به نیرومندی بگیر! و در کودکی به او دانایی عطا کردیم.»

آری، حسنین علیهماالسلام در ایام طفولیت در سطح بالایی از رشد و کمال انسانی قرار داشتند و تمامی صلاحیتها و شایستگیها را دارا بودند؛ شایستگیهایی که موجب میشد مورد عنایت پروردگار و شایستهی نشانهای افتخار زیادی باشند که اسلام بر زبان پیامبر عظیم الشأن صلی الله علیه و آله به آنها بخشیده است؛ از سویی این ویژگیها بود که آن دو را قادر میساخت تا بتوانند مسؤولیتهای سنگینی را در زمینهی رهبری حکیمانه امت به عهده گیرند. آری میبایست این صفات و ویژگیها را دارا باشند تا شرکت دادن آنها در دعوی و مباهلهی برای اثبات آن درست باشد.

آن طور که علامهی طباطبایی و استاد مظفر - قدس الله سرهما - اشاره کردهاند، مراد از این آیه که میفرماید: «فنجعل لعنة الله علی الکاذبین» این است که کاذبین کسانی هستند که در یک مباهله قرار دارند و اگر دعوی و مباهله بر سر آن، بین شخص رسول خدا صلی الله علیه و آله و سید و عاقب و اهتم بود، لازم بود در آیه تعبیری بیاورد که قابل انطباق بر مفرد و جمع هر دو باشد؛ مثلا بگوید: «فنجعل لعنة الله علی الکاذب» یا «علی من کان کاذبا»، ولی از آنچه در آیه آمده است معلوم میشود دروغگویی که نفرین شامل حالش میشود، جمعیتی است که در یک

طرف این محاجه قرار گرفته، حال یا در طرف رسول خدا یا در طرف نصارا. این مطلب میرساند که هر کس برای مباهله حضور یافت، در دعوی شریک است، زیرا کذب جز در آن نیست؛ بنابراین، علی، فاطمه و حسنین علیهمالسلام در دعوی و دعوت برای مباهله بر سر آن شریک بودند؛ این از بالاترین مناقبی است که خدای تعالی اهل بیت پیامبرش را بدان اختصاص داده است. ⁽¹⁾.

همان طور که گذشت، زمخشری میگوید: «در این مسأله دلیل است بر فضیلت اصحاب کساء که هیچ دلیل دیگری از آن قویتر نیست.»

طبرسی و دیگران گفتهاند:

«ابنابیعلان که یکی از پیشوایان معتزلی است میگوید: این آیه میرساند که حسنین در آن حال مکلف بودهاند، زیرا مباهله جز با فرد بالغ جایز نیست. اصحاب ما (شیعهی امامیه) میگویند: کمی سن از حد بلوغ، منافاتی با کمال عقل ندارد و احتلام که در شرع مقدس حد بلوغ شناخته شده، فقط برای احکام شرعی است (واضح است که عامهی مردم مد نظرند). سن حسنین در حال مباهله به حدی بوده که مانع از کمال عقل آنها نیست؛ علاوه بر این، ما معتقدیم که جایز است در مورد ائمه خرق عادت شود و چیزهایی به اینان داده شود که به دیگران داده نشده است، و اگر سن کودکی ایشان در آن موقع طوری است که معمولا موقع کمال عقل در انسان نیست، ممکن است به خاطر امتیازهایی که دارند، به طور استثنایی و خرق عادت، به آنان کمال عقل داده شده باشد، چه اینان نزد پروردگار از جایگاه و موقعیت خاصی برخوردارند و امتیازهایی دارند که سایر افراد بشر ندارند. مؤید این مطلب فرمودهی رسول اکرم صلی الله علیه و آله است که در اوان کودکی آن دو را فرمود: این دو پسرم، حسن و حسین، امامند و پیشوا، چه شرایط برای رسیدن به خلافت

و امامت ظاهری آنان آماده شود و چه چنین شرایطی حاصل نشود.» ⁽¹⁾.

اضافه میکنم: از مطالبی که مؤید نظر علامه طباطبایی و علامهی مظفر و دیگران است، «سوره هل أتی» است که در شأن اهل کساء نازل شده است و خدا در آن، همهی آنها را به بهشت وعده میدهد و از جمله اهل کساء، حسن و حسین علیهماالسلام هستند.

همچنین شرکت در بیعت رضوان؛ گواهی گرفتن آن دو در قضیهی فدک توسط حضرت زهرا و سایر اقوال و موضعگیریهای پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله در مناسبتهای مختلف، مؤید این مدعاست.

تمامی این مسائل بدین خاطر بود که اکرم صلی الله علیه و آله میخواست مردم را از نظر روحی و وجدانی برای پذیرش امامت ائمه علیهمالسلام - هر چند از سن کمی برخوردار باشند - آماده سازد؛ مثلا در مورد امام جواد و امام مهدی علیهماالسلام وضع چنین بود.

سیاستهای شوم

اشاره

در آن زمان، سیاستهای منحرفی عرض اندام میشود که لازم بود با آن مقابله نمود و در برابر آن ایستاد و موضعگیری کرد. ما در این جا به چند مورد اشاره میکنیم:

الف) آوردن زن، آن هم شخصیتی مثل حضرت زهرا علیهاالسلام که نمونهی عالی و منحصر به فرد زن مسلمان است، در یک چنین امر دینی خطیر و سرنوشت سازی بدین منظور بود که برداشت تنفرآور جاهلیت از زن را محو سازد، چه آنان برای زن هیچ گونه ارزش و منزلت حائز اهمیتی قائل نبودند، بلکه بر عکس، زن را منبع

شقاوت و بدبختی میدانستند که برای قبیلهی خود ننگ و عار به همراه دارد و مظنهی خیانت است؛ ⁽¹⁾از این رو احدی تصور نمیکرد روزی شاهد باشد که زن در مسأله حساس و سرنوشتساز و حتی مقدسی مثل مباهله شرکت داشته باشد، چه رسد به این که شریک در مدعا و شریک در دعوت برای اثبات آن باشد. ⁽²⁾

این که رسول اکرم صلی الله علیه و آله از بین سایر زنان، حضرت زهرا را برای مباهله با نصارای نجران بیرون برد، در صورتی که آیهی مباکه عام است و با تعبیر «نساءنا» از آن نام میبرد و نیز زنان رسول اکرم صلی الله علیه و آله بارزترین مصادیق این تعبیر قرآنی بودند، تا حدود زیادی همان مفهومی را در بردارد که ارسال ابوبکر برای ابلاغ آیات سورهی برائت و سپس عزل وی با استناد به قول جبرئیل که «لا یبلغ عنک الا انت او رجل منک» دربرداشت!

در مورد عموم کلمهی «أنفسنا» که حضرت تنها امیر المؤمنین را با خود برد، و عموم کلمهی «ابناءنا» که فقط حسنین علیهماالسلام را بدین منظور به همراه برد، همان را میگوییم که در مورد «نساءنا» گفتیم.

در پاسخ میگوییم:

اولا: بعضی از زنان رسول اکرم صلی الله علیه و آله مانند امسلمه، نباید مورد تعرض قرار گیرد، چه وی از بهترین و با فضیلت ترین زنان بود.

ثانیا: مقصود از «نساءنا» همسران نمیباشند، اگر چه در بعضی از آیات قرآنی بر آنان لفظ «نساء» اطلاق شده است. در اینجا منظور از «نساء» زنانی است که به فرد منسوب میباشند و دختر از این قبیل است و بر روی لفظ «نساء» اطلاق میگردد.

ثالثا: آنچه وی در اینجا گفته است، با مطلبی که خودش در جای دیگر بیان کرده تناقض دارد، چه در آن جا میگوید: پیامبر صلی الله علیه و آله فاطمه را از میان زنان شوهردار این امت، به عنوان «زن مسلمان» برای مباهله با خود بیرون برد، نه به عنوان این که وی از زنان اوست، اما در این جا چیز دیگری فرموده است.

البته همان طور که خواهد آمد، به نظر ما این سخن اخیر وی نیز نامقبول است، با این حال با آنچه در این جا بیان کرده تناقض دارد.

ب)آوردن حسنین علیهماالسلام برای مباهله با نصارای نجران به عنوان پسران

رسول اکرم صلی الله علیه و آله با این که آن دو حضرت، فرزندان صدیقهی طاهره، دخت گرانقدر پیامبر بودند، آن چنان که خواهیم دید، از دلالتی مهم و معنایی ژرف و عمیق برخوردار است.

یک اشکال و پاسخ آن

قبل از پرداختن به این مطلب و بیان مفاد آن، لازم دیدیم به اشکال یکی از محققان (سید مهدی روحانی) پاسخ دهیم که میگوید:

«این آیا، تنها دلالتی که دارد این است که آوردن فرزندان «اصحاب» این دعوت جدید مطلوب است و بیشتر از این چیزی نمیگوید، چنان که فرمود: «ابناءنا» و نفرمود: «ابنائی»، و در آیه چیزی که بر لزوم آوردن فرزندان شخص صاحب دعوت دلالت کند وجود ندارد و همین که فرزندان یکی از اصحاب دعوت باشند، در صدق امتثال کافی است؛ پس آیه نمیرساند که حسنین فرزندان رسول خدایند.»

در پاسخ میگوییم:

باشد و مراد از «أبناء» و «نساء»، فرزندان و زنان دیگران، زیرا ظاهر این است که فرزندان و زنان همان کسانی مورد نظر است که در لفظ «انفسنا» منظور است، زیرا اگر منظور از «انفسنا» شخص رسول اکرم صلی الله علیه و آله باشد و مراد از «ابناءنا» فرزندان دیگران، مثل این بود که بگوییم: «اگر ادعای من نادرست باشد، فرزندان فلانی بمیرند.»

اگر مقصود، مجرد آوردن افرادی به عنوان نمونه بود، پس چرا از هر کدام به یک تن اکتفا نکرد؟ و اگر اختصاص یک گروه خاص به شرف معینی منظور است تا بیان شود که تنها اینان هستند که به قلهی فنای در این دعوت که مباهله بر سر آن است رسیدهاند، پس صحیح خواهد بود اگر گفته شود: این آیه بر وجود فضیلتی در اصحاب کساء دلالت میکند که هیچ فضیلتی بالاتر از آن نیست، خصوصا با توجه به مطلبی که از دو علامهی بزرگوار، طباطبایی و مظفر در این باره گذشت؛ آن جا که گفتند: اینان در دعوی و در دعوت برای مباهله برای اثبات آن با رسول اکرم صلی الله علیه و آله شریکند.

بدین ترتیب روشن میشود که این ادعا که آیه بر چیزی بیشتر از امر به آوردن نمونهای از فرزندان اصحاب این دعوت دلالت نمیکند، قابل قبول نبوده و به هیچ عنوان نمیتوان بدان اعتماد کرد.

بازگشت به آغاز

اشکالی بود که مناسب دیدیم بدان اشاره کنیم و بعضی از پاسخهایی که

میتوان در رد آن داد. در این جا میخواهیم اشاره کنیم که آوردن حسنین علیهماالسلام برای مباهله به این عنوان بود که آن دو، فرزندان رسول اکرم صلی الله علیه و آله هستند - هر چند فرزند دخت گرانقدر آن حضرت بودند - تا دیگر مجالی برای انکار یا شک و تردید برای احدی باقی نماند.

اینان خود اقرار دارند که «این آیه دلالت دارد که هر چند حسنین فرزندان دخت پیامبر بودند، با این حال میتوان گفت: آن دو پسران رسول اکرم صلی الله علیه و آله بودند، زیرا پیامبر صلی الله علیه و آله وعده داده بود که فرزندان خود را بخواند و آن دو را خواند.» ⁽¹⁾.

این اقدام رسول اکرم صلی الله علیه و آله معانی و مفاهیم مهمی دربرداشت، زیرا علاوه بر آنچه در فوق بدان اشاره کردیم و همان طور که قبلا متذکر شدیم، هدف رسول خدا صلی الله علیه و آله این بود که برداشت تنفرآمیز جاهلیت را در مورد فرزندان زایل سازد که معتقد بودند: «در حقیقت، فرزندان پسر، فرزند فرد محسوب میشوند نه فرزندان دختر» . این عقیده موجب مشکلات فراوان روانی، اجتماعی و غیره میشد و منطقی جز منطق جاهلیت و تعصبات کور نداشت.

آنچه باعث میگردد که انسان نسبت به وضع مسلمانان اندوهگین باشد، این است که میبینیم پس از رسول اکرم صلی الله علیه و آله اصرار ورزیدند که بر همان برداشت جاهلی از فرزند باقی بمانند، چنان که در آرا و فتاوای فقهی آنان کاملا منعکس شد؛ از این رو آیهی قرآنی ذیل را مختص فرزندان پسر دانستند، بدون این که برای فرزندان دختر سهمی قائل باشند؛ این آیه میفرماید:

«یوصیکم الله فی اولادکم للذکر مثل حظ الانثیین؛ ⁽²⁾.

حکم خدا در حق فرزندان شما این است که پسران، دو برابر دختران ارث برند.»

ابنکثیر گوید: «گفتهاند: اگر انسان چیزی را به فرزندان خویش هبه یا وقف کند، تنها فرزندان بلافصل و یا فرزندان پسرانش میتوانند از آن بهرهمند شوند، و در اینباره به قول شاعر استدلال کردهاند که گفت:

بنونا بنو آبنائنا و بناتنا

بنوهن ابناء الرجال الاباعد ⁽¹⁾.

«فرزندان ما، فرزندان پسران مایند، اما فرزندان دختران ما، فرزندان مردان بیگانهاند.»

عینی گفته است: «دانشمندان قواعد دستوری عرب، این فراز از شعر را گواه گرفتهاند بر جواز تقدیم خبر بر مبتدا، و کارشناسان مسائل ارث، آن را هم دلیل بر این گرفتهاند که تنها پسران پسر میتوانند از مال ارث ببرند و هم این که پیوند مردمان به یکدیگر، از طریق پدران است؛ فقها نیز در باب وصیت از آن استفاده کرده و علمای معانی و بیان در بحث تشبیه آن را کار بردهاند.» ⁽²⁾.

قرطبی در تفسیر خود نقل میکند که: «مالک بن انس، فرزندان دختر را در چیزی که وقف فرزند یا فرزند فرزند شده، سهیم نمیدانست.» ⁽³⁾.

مالک، همان فردی است که اهتمام عباسیان دربارهاش به جایی رسید که میخواستند مردم را به زور وادار سازند که به کتاب او (موطأ) عمل کنند ⁽⁴⁾آنگاه که منصور اموال عبدالله بن حسن را گرفت و فروخت و در بیت المال

مدینه گذاشت، مالک بن أنس مخارج خود را از عین این اموال برداشت. ⁽¹⁾.

هر گاه منصور میخواست کسی را والی مدینه کند، ابتدا با مالک مشورت میکرد. ⁽²⁾.

آری این مالک با این خصوصیات است که چنین نظری دارد و از آن دفاع میکند.

محمد بن حسن شیبانی میگوید:

«اگر کسی برای فرزند فلان کس وصیت کرد و آن کس، هم فرزند پسر داشت و هم فرزند دختر، وصیت از آن فرزند پسر است نه فرزند دختر.» ⁽³⁾.

آری، خدای بزرگ این مفهوم منفور جاهلی را لغو کرد، اما اینان به پیروی از جو سیاسی و در جهت اجرای اهداف حاکمان عباسی و اموی، که در صدد تثبیت این مفهوم بودند، گام برداشتند و آن را همچنان حفظ کردند و تا جایی پیش رفتند که آن را در نظرهای فقهی خود نیز منعکس کردند.

از طرف دیگر، لازم بود تا فرصت از کینه توزان و منحرفان - که در آیندهی نزدیک از این مفهوم منفور برای رسیدن به مقاصد سیاسی در ارتباط با موضوع امامت و خلافت و رهبری پس از رسول اکرم صلی الله علیه و آله و درست در ارتباط با شخص کسانی که پیامبر صلی الله علیه و آله آنان را در قضیهی مباهله با خود بیرون برد و در حدیث کسا و آیهی تطهیر و دیگر مواردی که فعلا مجال ذکر آن نیست، به اکرام و گرامیداشت آنان پرداخت، بهره برداری و سوء استفاده خواهند کرد - گرفته شود، زیرا کسانی که پس از رسول اکرم صلی الله علیه و آله خواهان خلافت بودند، در سقیفه چنین احتجاج کردند که ما اولیا و عشیرهی رسول خداییم و نیز ما عترت پیامبریم و با رسول خدا در پیوند

خویشاوندی از دیگران نزدیکتریم. ⁽¹⁾.

امویان که روی کار آمدند، همین روش را پیمودند؛ طرح جهنمی آنان و هم دیگران در جهت تضعیف اهل بیت علیهمالسلام و برکناری آنان از صحنهی سیاسی و زعامت اسلامی و در نهایت، نابودی تبلیغاتی، سیاسی، اجتماعی و روانی و حتی جسمانی آنان حرکت میکرد و نوک تیز حملات آنان اولا و بالذات متوجه کسانی بود که خدای سبحان تطهیر کرده و رسولش آنان را برای مباهله با اهل کفر و لجاج با خود بیرون برده است.

از بین بردن اهل بیت علیهمالسلام به نحوی که بیان کردیم، برایشان کاری مشکل و سخت و از سویی از هر چیز مهمتر بود، زیرا امت اسلامی مطالب فراوانی از پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله دربارهی آنان شنیده بودند و کاملا آگاه بودند که آیات قرآنی فراوانی در شأن آنان نازل شده است که بیانگر فضایل آنان است، تا چه رسد به موضعگیریهای بسیار پیامبر صلی الله علیه و آله که هیچ کس نمیتوانست آن را نادیده گرفته یا لااقل تحریف و دگرگون جلوه دادن آن به سادگی امکانپذیر نبود.

آری، برای همین بود که امویان تلاش داشتند تا وانمود کنند که تنها آنان نزدیکان پیامبر صلی الله علیه و آله و اهل بیت اویند، تا جایی که ده تن از بزرگان اهل شام در برابر سفاح سوگند خوردند که تا زمانی که مروان کشته شد، جز بنیامیه نزدیکانی برای پیامبر یا اهل بیتی که از او ارث ببرند، سراغ نداشتند. ⁽²⁾.

اروی، دختر عبدالمطلب، این مسأله را برای معاویه، گوشزد کرد و گفت: «پیامبر ما بود که پیروز شد و نصرت و فیروزی از آن او شد، اما پس از او شما بر ما مسلط شدید و احتجاج کردید که با رسوب خدا قرابت و خویشاوندی دارید...» ⁽¹⁾.

کمیت، شاعر اهل بیت، چنین میسراید:

و قالوا ورثناها أبانا و امنا

و لا ورثتهم ذاک ام و لا أب

«گفتند که آن را پدر و مادرمان برای ما به ارث گذاشتهاند، در حالی که آن را نه مادری برایشان به ارث گذارده بود و نه پدری.»

ابراهیم بن مهاجر میگوید:

أیها الناس اسمعوا أخبرکم

عجبا زاد علی کل عجب...

عجبا من عبد شمس انهم

فتحوا للناس أبواب الکذب

ورثوا احمد فیما زعموا

دون عباس بن عبدالمطلب

کذبوا و الله ما نعلمه

یحرز المیراث الا من قرب ⁽²⁾.

«ای مردم! گوش فرادهید تا شگفتی را که از همهی شگفتیها بالاتر است برای شما بیان کنم؛ عجب از بنی عبد شمس که در دروغگویی را بر روی مردم گشودهاند و مدعیاند که آنان تنها وارث پیامبر بودهاند، نه عباس بن عبدالمطلب؛ به خدا دروغ گفتهاند و آنچه ما میدانیم، ارث به خویشاوند نزدیک میرسد نه خویشاوند دور.»

رسول اکرم صلی الله علیه و آله به هنگام تقسیم خمس بنینضیر با خبیر، بنی عبد شمس را از جملهی نزدیکان خود خارج کرد، و چون عثمان و جبیر بن مطعم اعتراض کردند و

گفتند: نزدیکی بنی عبد شمس و بنیهاشم به یک اندازه است، حضرت از آنان نپذیرفت. این داستان در تاریخ معروف است و به تواتر نقل شده است ⁽¹⁾

الاموال ابوعبید، ص 461 و 462؛ تفسیر قرطبی، ج 7، ص 12؛ فتح الباری، ج 7، ص 174 و نیز ج 6: ص 150؛ تفسیر المنار، ج 10، ص 7؛ ترتیب مسند شافعی، ج 2، ص 125 و 126؛ ارشاد الساری، ج 5، ص 202؛ المحلی، ج 7، ص 328.

سپس عباسیان روی کار آمدند و همین روش را در پیش گرفتند و وانمود کردند که آنان نزدیکان محمد صلی الله علیه و آله پیامبر خدایند، تا بدین ترتیب حکومت خویش را شرعی جلوه دهند؛ حتی هارون بر مزار پیامبر حاضر شد و عرض کرد: «السلام علیک یا رسول الله، السلام علیک یا ابن عم» . در مقابل، امام کاظم علیهالسلام پیش رفت و فرمود: «السلام علیک یا رسول الله، السلام علیک با ابة» . چهرهی هارون در هم شد و خشم و غضب بر او مستولی گشت ⁽²⁾.

عباسیان در ابتدای روی کار آمدن، رشتهی وصایت و دعوت خویش را به امیر المؤمنین علیهالسلام پیوند دادند و در استفاده از عواطف و احساسات جریحهدار

مردم، از ظلم و ستم و دردهایی که علویان و اهل بیت علیهالسلام از سوی گذشتگان آنها (امویان) تحمل کرده بودند، سود جستند، اما دیدند اگر بخواهند حکومت خویش را تحکیم بخشند، دیگر نمیتوانند به وجود کسانی که با علی علیهالسلام پیوند خویشاوندی نزدیکتری از آنان دارند، به پیوند دادن خود با امیر المؤمنین علیهالسلام ادامه دهند؛ از این رو بعضی از اصول و پایههای فکری و عقیدتی مردم را به بازی گرفتند. مهدی عباسی (آن طور که به نظر میرسد، مبتکر و صاحب اصلی این فکر باید پدرش منصور باشد) فرقهای تأسیس کرد که ادعا نمود:

«امامت بعد از پیامبر خدا صلی الله علیه و آله به عباس بن عبدالمطلب، سپس به پسرش عبدالله و سپس به فرزندش علی رسید، و همچنین تا این سلسله به عباسیان منتهی شد. بیعت با علی بن ابی طالب علیهالسلام را صحیح و معتبر میشمردند، زیرا عباس، خود، آن بیعت را صحیح و نافذ دانسته بود، و نیز ادعا میکردند که ارث مال عموست، نه دختر، و از این رو حق خلافت از طریق فاطمه علیهاالسلام به حسن و حسین نمیرسد و در اظهار و تثبیت این ادعا کوشش فراوانی کردند.»

تا جایی که شاعر بنیعباس چنین سروده است:

أنی یکون و لیس ذاک بکائن

لبنی البنات وراثة الاعمام

«چگونه میشود که میراث عموها برای دختر زادگان باشد، در حالی که چنین نیست و نخواهد شد.»

او با این بیت به پول فراوانی دست یافت.

این مطلب، موضوع گسترده و پر شاخ و برگی است و تا حدودی دربارهی آن در کتاب خود، زندگانی سیاسی امام رضا علیهالسلام به طور مشروح بحث کردهایم، طالبان بدانجا رجوع کنند. ⁽¹⁾.

مقابله و مبارزه با توطئه زشت

اگر چه این جریان سیاسی از حمایت و پشتیبانی زیاد و اصرار فراوان حکام و دار و دستهی آنان برخوردار بود، به گونهای که تمامی نیروها و امکانات مادی و معنوی خود را در راه تأکید و تثبیت آن بسیج کردند، لیکن جریانی را در پیش روی خویش داشتند که همچون کوهی مقاوم در مقابل آنان ایستاده بود و مانع موفقیت آنها در تحریف حقایق و تزویر تاریخ میشد. این جریان، وجود اهل بیت پیامبر صلی الله علیه و آله بود که قویترین حجتها و بزرگترین شواهد و قرائن را از قرآن و اخبار متواتر و موضعگیریهای پشت در پشت نبوی، از آن خود داشت و بسیاری از صحابهی رسول اکرم صلی الله علیه و آله آن را میدانستند و از پیامبر صلی الله علیه و آله دیده و شنیده و تابعان از آنها و دیگران از تابعان شنیده بودند.

از جملهی این شواهد و دلایل دندانشکن غیر قابل انکار «آیه مباهله» است. امویان و عباسیان در مواضع گوناگون تلاش فراوانی از خود به خرج دادند، تا فرزندی حسنین علیهماالسلام را انکار کنند؛ از این رو از سوی اهل بیت علیهمالسلام و شیعیان آنها و دیگر افراد منصف، با احتجاجات و استدلالهای قوی و شکنندهای مواجه شدند و موجب گردید تا کوششهای آنان به ضرر خودشان تمام شود که: «چاه کن خود به چاه است.»

خوب متوجه شدند که اسلوب احتجاج و منطق، حق را نمایان میکند؛ یعنی همان چیزی را که آنها تلاش میکردند تا آن را مخفی نگهدارند و تحریف کنند؛ از این رو سعی کردند تا از راه ارهاب و اکراه و اجبار، ائمهی معصومین علیهمالسلام و شیعیان مخلص آنان را از میدان به در کنند و از انظار مردم دور نگه دارند، و آن گاه که متوجه شدند این روش نیز کارساز نیست، در صدد برآمدند تا از راه سم یا با شمشیر، آنها را از میان بردارند.

نمونههای تاریخی مهم

در این جا نمونههایی را ذکر میکنیم که بیانگر تلاش و کوشش مخالفان برای انکار فرزندی حسنین علیهمالسلام و در برگیرندهی استدلال و احتجاجات ائمه علیهمالسلام در این زمینه است. بعضی از آنها متضمن استدلال به آیهی مباهله است:

معاویه گفت، مبادا بفهمم که احدی این دو کودک را فرزندان رسول خدا صلی الله علیه و آله مینامند، بگویید: فرزندان علی علیهالسلام.

مدتی پس از آن، معاویه مرا امر کرد که فرزندان را به ترتیت شرافت بنویسم. پس فرزندان وی و فرزندان پسرانش را نوشتم و فرزندان دخترانش را رها کردم. نوشته را برایش آوردم، نگاهی به آن انداخت و گفت: وای بر تو! بزرگان فرزندانم را فراموش کردهای؟ گفتم: کی؟ گفت: آیا فرزندان فلان دخترم فرزندانم نیستند؟ آیا فرزندان فلان دخترم فرزندانم به شمار نمیروند؟ گفتم: خدایا آیا فرزندان دخترانت فرزندان تو هستند، اما فرزندان فاطمه فرزند رسول خدا صلی الله علیه و آله نیستند؟! گفت: تو را چه شده؟ خدا تو را بکشد! احدی این سخن را از تو نشنود.» ⁽¹⁾.

«فأخرج رسول الله صلی الله علیه و آله من الأنفس معه أبی، و من البنین أنا و أخی، و من النساء فاطمة أمی، من الناس جمیعا، فنحن أهله، و لحمه و دمه، و نفسه، و نحن منه و هو منا؛ ⁽²⁾.

از میان همهی مردم، رسول خدا صلی الله علیه و آله از «أنفس»، پدرم، و از فرزندان، من و

برادرم، و از زنان، فاطمه مادرم را با خود برد. پس ما اهل بیت او و گوشت و خون او و نفس او هستیم، ما از اوییم و او از ماست.»

«و من ذریته داود و سلیمان و ایوب و یوسف... و زکریا و یحیی و عیسی» ⁽¹⁾.

بعد از بیان این که آیهی فوق بر فرزندی حسنین علیهماالسلام دلالت دارد، میگوید:

«گویند: ابوجعفر باقر در نزد حجاج بن یوسف به این آیه استدلال کرد.» ⁽²⁾.

نزد حجاج بودم که یحیی بن یعمر، فقیه خراسان، را از بلخ - در حالی که با آهن بسته شده بود - به پیش او آوردند. حجاج به وی گفت: تو میگویی حسن و حسین فرزندان پیامبر صلی الله علیه و آله هستند؟ گفت: بلی. حجاج گفت: باید دلیل آن را به طور روشن و آشکار از کتاب خدا برایم بیاوری، وگرنه اعضای بدنت را یکی یکی قطع خواهم کرد. گفت ای حجاج! آن را به طور واضح و آشکار از کتاب خدا میآورم. شعبی گوید: از جرأت یحیی که گفت: «ای حجاج» تعجب کردم. حجاج گفت: این آیه را برایم نیاوری که میگوید: ندع ابناءنا و ابناءکم. گفت: آن را به طور واضح و آشکار از کتاب خدا میآورم و آن، این آیه است که میفرماید: «و نوحا هدینا من قبل، و من ذریته داود و سلیمان... - و زکریا و یحیی و عیسی» .

پدر عیسی کیست و حال این که خدا او را به اولاد نوح ملحق کرده است؟! شعبی گوید: حجاج سرش را مدتی به زیر انداخت، سپس بالا آورد و گفت: گویا من این آیه را در کتاب خدا نخوانده بودم، او را رها سازید.» ⁽¹⁾.

در کتاب نور القبس آمده: حجاج از او خواست تا دیگر آن را بیان نکند.

«قل للشانیء ابن الشانیء لو لم یکونا ولدیه لکان ابتر کما زعم ابوک؛ ⁽¹⁾.

به بدخواه پسر بدخواه بگو: اگر حسن و حسین فرزند رسول خدا صلی الله علیه و آله نبودند، آن طور که پدرت پنداشت، ابتر و دمبریده بود.»

«اللهم انا اهل بیت نبیک، و ذریته و قرابته، فاقصم من ظلمنا، و غصبنا حقنا، انک سمیع قریب؛

خدایا! ما اهل بیت پیامبر تو ذریه و نزدیکان او هستیم؛ پس کسانی را که بر ما ظلم کردهاند و حق ما را غصب نمودهاند نابود کن! به راستی که تویی شنوندهی نزدیک.»

محمد بن اشعث گفت: چه قرابتی بین تو و محمد است؟!

امام حسین علیهالسلام عرضه داشت:

«اللهم ان محمد بن الأشعث یقول: لیس بینی و بین محمد قرابة، اللهم أرنی فیه هذا الیوم ذلا عاجلا؛

خدایا! محمد بن أشعث میگوید: بین من و محمد قرابتی نیست؛ خدایا! در این روز هر چه زودتر او را ذلیل و خوار به من نشان ده!» پس خدا نفرین امام حسین علیهالسلام را اجابت فرمود. ⁽²⁾.

از سوی دیگر، ائمه علیهمالسلام احتجاجات دیگری نیز به «آیهی مباهله» دربارهی خلافت امیر المؤمنین و برتری آن جناب و غیره دارند که فعلا مجال ذکر آنها نیست. ⁽³⁾.

بعضی از موضعگیریهای امام حسن

آری، ائمه علیهمالسلام در مخالفت با کینهتوزان و مغرضان و در ایستادگی با صلابت و محکم در مقابل سیاستهای آنان، تنها به موضعگیریهای استدلالی خویش اکتفا نکردند، بلکه آن را به دیگر مناسبتها نیز کشاندند و در اعلان آن در ملأ عام استمرار و تداوم بخشیدند و در مناسبتها و مواضع حساس زیادی بر آن تأکید نمودند و طوری بطلان ادعاهای پوچ و واهی آنان را برملا کردند که جای هیچ گونه شک و شبههای باقی نماند.

امام حسن علیهالسلام نیز مخالفت خود را در مناسبتها و مواضع مختلفی بیان میکرد و فقط به اظهار و بیان این که فرزند رسول خداست اکتفا نکرد، بلکه تأکید میورزید که امامت و خلافت فقط و فقط حق اوست و با وجود او نوبت به کسانی مثل معاویه نمیرسد، زیرا معاویه نه تنها صفات و ویژگیهای ضروری و لازم برای امامت و خلافت رسول خدا صلی الله علیه و آله را ندارد، بلکه برعکس، به صفاتی متصف است که اساسا با خلافت و امامت در تضاد و تناقض است.

ما در اینجا به بعضی از موارد اشاره میکنیم:

«ایها الناس! من عرفنی فقد عرفنی، و من لم یعرفنی، فأنا الحسن بن علی، أنا ابن النبی و أنا ابن الوصی؛ ⁽¹⁾.

ای مردم! هر کس مرا شناخت که شناخت، هر کس مرا نشناخت، پس بداند که منم

حسن پسر علی، منم پسر پیامبر و منم پسر وصی پیامبر.»

به کلمه «وصی» در عبارت اخیر دقت کنید.

در متن دیگری آمده که حضرت فرمود: «پس منم حسن پسر محمد صلی الله علیه و آله» و در مقتل خوارزمی آمده: «منم فرزند پیامبر خدا» . ⁽¹⁾

تفسیر المطالب، ص 179، نقل از، امالی طوسی، ص 169؛ ارشاد مفید؛ طبقات ابن سعد، ج 2، ص 25 و از جمهرة الخطب، ج 2 ص 7.

همچین امام حسن علیهالسلام آن روز فرمود:

«انا ابن البشیر النذیر، أنا ابن الداعی الی الله باذنه، انا ابن السراج المنیر، انا ابن من أذهب الله عنهم الرجس و طهرهم تطهیرا، انا من اهل بیت افترض الله طاعتهم فی کتابه؛ ⁽²⁾.

منم فرزند بشیر، منم فرزند نذیر، منم فرزند آن کس که به اذن پروردگار مردم را به سوی او میخواند، منم پسر چراغ تابناک، من از خاندانی هستم که خدای تعالی پلیدی را از ایشان دور کرده و به خوبی پاکیزهشان فرموده، من از خاندانی هستم که

خداوند طاعت ایشان را در کتاب خود واجب کرده است.»

ابنعباس برخاست و گفت: «این، پسر دختر پیامبر شما و وصی امامتان است، پس با او بیعت کنید!.»

در متن دیگری دارد که امام حسن علیهالسلام در آن هنگام فرمود:

«و عنده نحتسب عزانا فی خیر الآباء رسول الله؛ ⁽¹⁾.

ما سوگواری خود را در عزای بهترین پدرها، یعنی رسول خدا صلی الله علیه و آله به حساب خدا موکول میکنیم.»

راوی گوید:

«طولی نکشید که دنیا بر معاویه تیره و تار شد و آن عده از مردم شام و دیگران که امام حسن علیهالسلام را نمیشناختند، او را شناختند» .

سپس آن جناب از منبر پایین آمد. معاویه به حضرت گفت: «ای حسن! تو امیدوار بودی که خلیفه باشی، اما شایستگی آن را نداری!»

امام حسن علیهالسلام فرمود:

«اما الخلیفة فمن سار بسیرة رسول الله صلی الله علیه و آله و عمل بطاعة الله عزوجل. و لیس الخلیفة من سار بالجور و عطل السنن و اتخذ الدنیا اما و أبا، و عباد الله خولا، و ماله دولا، و لکن ذلک امر ملک اصاب ملکا، فتمتع منه قلیلا، و کأن

قد انقطع عنه... ⁽¹⁾

خلیفه آن کس است که به روش پیامبر صلی الله علیه و آله سیر کند و به طاعت خدای عزوجل عمل نماید. خلیفه آن کس نیست که با مردم به جور رفتار کند و سنت را تعطیل نماید و دنیا را پدر و مادر خویش بگیرد و بندگان خدا را برده، و مال او را دولت خود [پندارد] زیرا این، وضعیت پادشاهی است که به سلطنت رسیده و مدت کمی از آن بهرهمند شده و سپس لذت آن منقطع گشته است...»

همین قضیه پس از ماجرای صلح با معاویه، در کوفه بین حضرت و معاویه روی داده است، اما در مقتل خوارزمی آمده که مسأله در مدینه اتفاق افتاد. ⁽²⁾.

این مسأله مؤید گفتهی برخی است که میگویند: معاویه امام حسن علیهالسلام را مسموم کرد، زیرا آن حضرت برای رفتن به شام و مبارزهی با او آماده میشد. ⁽³⁾.

منم پسر... منم پسر... تا جایی که فرمود:

«لو طلبتم ابنا لنبیکم ما بین لابتیها لم تجدوا غیری و غیر أخی؛ ⁽⁴⁾.

اگر همه جا را بگردید تا برای پیامبرتان پسری پیدا کنید، بدانید که غیر از من و برادرم، کسی نخواهید یافت» .

«بلدتی مکة و منی، و أنا ابن المروة و الصفا، و انا ابن النبی المصطفی...؛

شهر من مکه و منی است و منم فرزند مروه و صفا و منم پسر پیامبر برگزیدهی خدا...»

تا این که مؤذن اذان گفت و بدین جا رسید: «أشهد أن محمدا رسول الله» ؛ حضرت رو به معاویه کرد و فرمود:

«أمحمد ابی أم أبوک؟! فان قلت بأبی، کفرت و ان قلت: نعم، فقد أقررت... أصبحت العجم تعرف حق العرب بأن محمدا منها، یطلبون حقنا و لا یردون الینا حقنا ⁽¹⁾

آیا محمد پدر من است یا پدر تو؟! اگر بگویی که پدرم نیست کفر ورزیدهای و اگر بگویی: آری، پس اقرار کردهای که من پسر او هستم... اقوام غیر عرب، حقوق عرب را در این که محمد صلی الله علیه و آله از اینان است به رسمیت شناختند؛ اینان حق ما را خواستارند، اما به ما بر نمیگردانند.»

«أنا ابن رسول الله، انا ابن صاحب الفضایل، انا ابن صاحب المعجزات و الدلایل، انا ابن امیرالمؤمنین، أنا المدفوع عن حقی... انا امام خلق الله و ابن

محمد رسول الله ⁽¹⁾

منم پسر رسول خدا، منم پسر صاحب فضایل، منم پسر صاحب معجزات و دلایل، منم پسر امیرمؤمنان، منم که از حق خود بر کنارم... منم امام خلق خدا و منم پسر محمد، رسول خدا صلی الله علیه و آله.»

معاویه ترسید که مبادا حضرت چیزی بگوید که از گفتارش میان مردم شورشی پدید آید، گفت: آنچه گفتید بس است. پس آن حضرت از منبر فرود آمد.

فرمودهی امام حسن علیهالسلام به ابوبکر و نیز گفتهی امام حسین علیهالسلام به عمر که «از منبر پدرم فرود آی!»، اگر مقصود از پدرم (ابی) رسول اکرم صلی الله علیه و آله باشد، در همین زمینه داخل است، و آن طور که از اعتراف آن دو (ابوبکر و عمر) برمیآید، منظور، رسول اکرم صلی الله علیه و آله است (آن طور که خواهد آمد)، و در صورتی که منظور از «أبی» پدرشان امیر المؤمنین باشد - آن طور که محقق پژوهشگر، سید مهدی روحانی، احتمال داده است - در زمینهی احتجاجاتی داخل است که در برتری علی علیهالسلام بر دیگران در مسألهی خلافت انجام دادهاند، و بدین صورت از ابوبکر و عمر در این زمینه، اعتراف صریح و مهمی گرفتهاند.

موضعگیریهای دیگری از ائمه و ذریهی طاهرین آنها

امام حسین علیهالسلام برای مردم خطبه خواند و فرمود:

«اقررتم بالطاعة، و آمنتم بالرسول محمد صلی الله علیه و آله ثم انکم زحفتم الی ذریته و عترته

تریدون قتلهم... ألست أنا ابن بنت نبیکم، و ابن وصیه، و ابن عمه ⁽¹⁾

به اطاعت و فرمانبرداری اعتراف کردید و به رسول خدا محمد صلی الله علیه و آله ایمان آوردید؛ سپس بر ذریه و عترت او یورش بردید و میخواهید آنان را به قتل برسانید! آیا من دخترزادهی پیامبر شما و فرزند وصی و پسر عمویش نیستم؟!

درجای دیگر، آن گاه که اوضاع جنگ بحرانی شد، فرمود:

«و نحن عترة نبیک، و ولد حبیبک محمد صلی الله علیه و آله؟ الذی اصطفیته بالرسالة... ⁽²⁾

و ما عترت پیامبر تو فرزند حبیب تو محمد صلی الله علیه و آله هستیم که او را به رسالت برگزیدی.»

در روز عاشورا، در وصف لشکر یزید فرمود:

«فانما أنتم طواغیت الأمة... و قتلة اولاد الانبیاء و مبیری عترة الاوصیا ⁽³⁾

یقینا شما طاغوتهای امت اسلامی هستید... شمایید قاتلان فرزندان پیامبران و نابود کنندگان عترت اوصیا...»

آن گاه که آنان را به خدا سوگند داد و فرمود:

«أنشدکم الله، هل تعرفونی؟؛ شما را به خدا سوگند میدهم، آیا مرا میشناسید؟» اعتراف کردند و گفتند: «آری، تو فرزند رسول خدا صلی الله علیه و آله و دخترزاده او هستی.» ⁽⁴⁾.

امام سجاد علیهالسلام نیز آنگاه که خطبه غرای خود را در شام ایراد کرد، موضع مهمی اتخاذ کرد. در آن جا فرمود:

«أیها الناس! انا ابن مکة و منی، انا ابن زمزم و الصفا، انا ابن من حمل الرکن باطراف الرداء... انا من حمل علی البراق و بلغ و به جبرئیل سدرة المنتهی...؛

ای مردم! منم فرزند مکه و منی، منم فرزند زمزم و صفا، منم فرزند آن کس که حجر الأسود را در وسط ردای خود گذاشت و به مردم فرمان داد تا بردارند و خود با دستان خویش بر محل آن گذاشت... منم فرزند آن کس که او را بر براق حمل کردند و جبرئیل او را به سدرة المنتهی رساند...»

نتیجهی این خطبه چنان شد که مردم فریاد گریه برآوردند و یزید ترسید که فتنه و آشوبی برپا شود؛ پس به مؤذن دستور داد که برای اقامهی نماز اذان بگوید، اما حضرت سجاد علیهالسلام خطبهی خود را ادامه داد و احتجاجات دندانشکن خود را علیه یزید دنبال کرد؛ مردم پراکنده شدند و در آن روز نمازشان به هم ریخت. ⁽¹⁾.

عقیلهی بنیهاشم، زینب علیهاالسلام را میبینیم که در مقابل یزید به پا میخیزد تا بگوید:

«أمن العدل یا ابن الطلقاء تخدیرک حرائرک و اماءک و سوقک بنات رسول الله سبایا؟... و استأصلت الشأفة باراقتک دماء ذریة رسول الله صلی الله علیه و آله... و لتردن علی رسول الله بما تحملت من سفک دماء ذریته و انتهکت من حرمته و لحمته ⁽²⁾

ای پسر آزاد شده! این عدالت است که زنان و دختران و کنیزکان تو در پس پرده بنشینند و تو دختران پیغمبر را به عنوان اسیر، این سو و آن سو ببری؟ تو با ریختن

خون فرزندان پیغمبر صلی الله علیه و آله ریشه را از بن کندی... با باری که از ریختن خون دودمان پیامبر صلی الله علیه و آله و شکستن حرمت عترت و پارههای تن او بر دوش میکشی، به حضور رسول خدا صلی الله علیه و آله وارد خواهی شد.»

او در خطبهای که برای مردم کوفه ایراد کرد، فرمود:

«الحمد لله و الصلاة علی أبی، محمد و آله الطیبین الأخیار.»

در متن دیگری چنین است:

«و الصلاة علی أبی، رسول الله.» ⁽¹⁾.

فاطمه علیهاالسلام، دختر امام حسین علیهالسلام نیز در خطبهای که برای مردم کوفه بیان کرد، گفت:

«و أن محمدا عبده و رسوله و أن اولاده ذبحوا بشط الفرات؛ ⁽²⁾.

و شهادت میدهم که محمد بنده و فرستادهی خداست و فرزندانش در کنار شط فرات کشته شدند.»

قدم به قدم به دنبال رسول خدا

این موضعگیری ائمه علیهمالسلام و ذریهی طاهرینشان جز به پیروی از رسول خدا صلی الله علیه و آله - که به جهان غیب مینگریست و آینده را به عیان میدید - نبود. اخبار و احادیث زیادی از پیامبر صلی الله علیه و آله وارد شده که بیان میکند: پیامبر صلی الله علیه و آله اصرار زیادی داشت تا قضیهی فرزندی حسنین علیهماالسلام را آن چنان در وجدان امت اسلامی تثبیت کند که مجالی برای شک و شبهه باقی نماند؛ به عنوان نمونه به موارد ذیل اشاره میکنیم:

«هذا ابنای من أحبهما فقد أحبنی؛ ⁽¹⁾.

این دو، پسران من هستند؛ هر کس آن دو را دوست بدارد، مرا دوست داشته است.»

در متن دیگری آمده:

«هذان ابنای، و ابنا ابنتی؛ اللهم انی أحبهما و أحب من یحبهما؛ ⁽²⁾.

این دو، پسران من و پسران دخترم هستند؛ خدایا! من آن دو را دوست دارم و نیز هر کس را که آن دو را دوست بدارد، دوست میدارم.»

در روایت دیگری از عایشه آمده که پیامبر صلی الله علیه و آله حسن را در آغوش میگرفت و به سینهاش میچسباند و میفرمود:

«اللهم ان هذا ابنی و انا أحبه فأحببه و أحب من یحبه؛ ⁽³⁾.

پروردگارا! این کودک، پسر من است و من او را دوست میدارم؛ پس او را دوست بدار و هر کس که او را دوست میدارد، دوست بدار!»

«یا اسماء هاتی ابنی؛ ای اسما، فرزندم را بیاور!»

«هذا ابنی سید؛ ⁽¹⁾این پسرم سید و سرور است.»

«دعوا ابنی لی؛فرزندم را برایم بخوانید.»

راوی گوید: حسن دوان دوان آمد و پیامبر او را در آغوش گرفت... پیامبر صلی الله علیه و آله دهانش را بر دهان او گذارد و گفت: «پروردگارا! من او را دوست میدارم، تو نیز او را دوست بدار و کسی که او را دوست دارد نیز دوست بدار!» پیامبر این جمله را سه بار تکرار فرمود. ⁽²⁾.

«کل ابن آدم ینتسبون الی عصبة أبیهم الأولد فاطمة فانی أنا أبوهم، و أنا عصبتهم؛ ⁽³⁾.

هر یک از فرزندان آدم به خانوادهی پدرش نسبت میبرد، جز فرزندان فاطمه که من پدرشان هستم و خانوادهی آنهایم.»

همین اندازه در این باره کافی است، چه استقصای جمیع روایات با ذکر منابع، کار مشکل و بلکه غیر ممکنی است و میبایست برای مباحث آینده به اندازهی کافی وقت و مجال داشته باشیم.

کسانی که متون بیشتری دال بر فرزندی حسنین علیهماالسلام میخواهند، به الغدیر (ج 7، ص 129 - 124) مراجعه کنند. ⁽¹⁾.

گواهی حسنین و نوشتهی ثقیف

میبینیم که رسول اکرم صلی الله علیه و آله به هیأتی که از طائف به مدینه آمدند، نوشتهای داد و علی و حسنین علیهمالسلام را بر آن شاهد گرفت.

ابو عبید میگوید:

«از این حدیث، مطالبی استفاده میشود، از جمله: نوشتن امضای حسنین علیهماالسلام با این که کم سن و سال بودند. بعضی از علمای تابعین قبول داشتند که امضای بچهها قبول میشود و از نسب آنان سؤال میشود. پس این کار پسندیدهای است و در سنت پیامبر صلی الله علیه و آله هم آمده است.» ⁽²⁾.

کتانی میگوید:

«از این حدیث معلوم میشود که پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله از لحاظ فقهی، شهادت کودکان و نوشتن نام آنان را در قراردادها قبل از رسیدن به سن بلوغ پذیرفته، با این که شهادت آنان در صورتی پذیرفته میشود که پس از بلوغ ادا نماید. همین طور از این ماجرا میفهمیم که شهادت پدر و پسر بر عقد واحد پذیرفته میشود و اشکالی ندارد. این مطلب در نور النبراس نقل شده است.» ⁽³⁾.

محمد خلیل هراس در پاورقی خود بر الاموال مینویسد: «نمیتوان گفت که این عمل رسول خدا صلی الله علیه و آله خصوصیتی را برای حسنین - رضی الله عنهما - اثبات میکند، زیرا اولا: دلیلی بر این مطلب نداریم؛ ثانیا: مادامی که طفل ممیز است، میبایست شهادتش را معتبر دانست، چه گاهی اوقات بدان احتیاج پیدا میشود.» ⁽¹⁾.

ما از وی میپرسیم: آیا پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله غیر از این دو کودک کسی را از صحابهی خود پیدا نکرد که بر این مسأله خطیر - که مربوط است به سرنوشت عدهی کثیری - گواهی دهد؟! مگر آن موقع که هیأت نمایندگی ثقیف به حضور پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله شرفیاب شد، آن حضرت تک و تنها بود؟ آیا آنگاه که آنها با هم به توافق رسیدند و حضرت رسول اکرم صلی الله علیه و آله معاهده را نوشت، کسی آن جا نبود که بتواند شهادت دهد که حضرت دو کودک خردسال را که هنوز به سن پنج سالگی نرسیده بودند به گواهی نگیرد؟! کوچکترین مراجعهای به متون تاریخی، این احتمال را بسیار بعید میگرداند، زیرا این متون به صراحت بیان میکند که رسول خدا صلی الله علیه و آله برای اعضای هیأت نمایندگی ثقیف در حیاط مسجد خیمهای زد تا قرآن را بشنوند و مردم را در موقع نماز ببینند. از این گذشته، خالد بن سعید بن عاص در آن جلسه حضور داشت و خالد بن ولید، منشی رسول خدا صلی الله علیه و آله برای نوشتن قرارداد بود و با این وصف، شهادت ندادند و رسول اکرم صلی الله علیه و آله آن دو را به گواهی نگرفت! ابن رشد اندلسی در کتاب خود بدایة المجتهد تأکید دارد که به اجماع مسلمین، شاهد باید عادل باشد.

او میگوید: «مسلمین اتفاق دارند که هر جا عدالت شرط است، بلوغ هم شرط است، اما در این که آیا کودکان میتوانند در مورد جراحت و قتل، علیه همدیگر شهادت دهند، اختلاف نظر دارند. جمهور فقهای بلاد را نظر بر این است که چنین شهادتی پذیرفته نیست، زیرا همان طور که گفتیم: مسلمین اجماع دارند که از جمله شروط شهادت، عدالت شاهد است، و نیز یکی از شروط عدالت، بلوغ میباشد؛ پس کودکان نمیتوانند شهادت بدهند و برای همین، در حقیقت چنین چیزی نزد مالک، شهادت نیست، بلکه قرینهی حالیه است.» ⁽¹⁾.

بدین ترتیب میفهمیم که پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله با این کار میخواست امتیازی را برای حسنین علیهماالسلام اثبات کند، و از طرف دیگر، آن دو در این سن بسیار کم در حد بالایی از تمیز و تعقل بودند و شایستگی داشتند تا مسؤولیتهای سنگینی را حتی در معاهدههای مهم سیاسی - مانند همین معاهدهای که بین رسول صلی الله علیه و آله و هیأت نمایندگی ثقیف به امضا رسید، بالاخص این که این قبیله به دشمنی شدید با اسلام و مسلمین معروف بودند - بر عهده بگیرند.

بیعت رضوان

دیگر که مانند آنان بودند، چنین آیهای نازل نشد. خدای تعالی می فرماید: و یطعمون الطعام علی حبه مسکینا و یتیما و اسیرا.» ⁽¹⁾.

امام صادق علیهالسلام نیز فرمود: «لم یبابع النبی صلی الله علیه و آله من لم یحتلم الا الحسن و الحسین، و عبدالله بن جعفر و عبدالله بن عباس رضی الله عنهم؛ پیامبر صلی الله علیه و آله جز حسن و حسین و عبدالله بن جعفر و عبدالله بن عباس (رضی الله عنهم) با کودکی که به سن احتلام (بلوغ)نرسیده بود بیعت نکرد.»

همچنین فرمود: «و لم یبایع صغیرا الا منا؛ ⁽¹⁾.

پیامبر صلی الله علیه و آله با کودک خردسالی جز از خاندان ما بیعت نکرد.» گفتهی مأمون و شیخ مفید میرساند که عبدالله بن جعفر و عبدالله بن عباس را راویان اضافه کردهاند، زیرا مأمون و نیز شیخ مفید قاطعانه منکرند که پیامبر صلی الله علیه و آله با کودکی جز حسنین علیهماالسلام بیعت کرده باشد و این که آن را در مقام احتجاج و استدلال آوردهاند، دلیل بر این است که این مسأله در آن زمان مسلم و قطعی بوده و آنچه که در روایت اخیر آمده، بعدها اضافه شده است. روشن است که اگر بیعت چنان است که برای طرف مقابل تعهدآور باشد و مسؤولیتهای معینی را در ارتباط با آیندهی دعوت و جامعه و نجات مردم از آسیبهای آتی بر عهدهاش میگذارد، چنان که در بیعت رضوان بود، معلوم میگردد که پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله در حسنین علیهماالسلام لیاقت و توان پذیرش این مسؤولیتهای سنگین را سراغ داشت و میدانست که به تعهدات خویش در این باره عمل خواهند کرد. ممکن است بعضی بگویند که تکلیف در آن موقع مشروط به رشد و تمیز بوده است؛ لذا بیعت با آن دو، بیانگر هیچ نوع امتیازی برایشان نیست، بلکه تنها میرساند که در آن زمان از قوهی تمیز و تشخیص برخوردار بودهاند و به تبع آن تکلیف متوجه آنها شده بود.

پاسخ ما این است: اولا: این که گویند: تکلیف منوط به تمیز بود، باید دانست که مهلت آن مدتها پیش و درست در عام الخندق (سال چهارم یا پنجم هجری)در مسأله پذیرش پسر عمر در جنگ به پایان رسید و از آن زمان، تکلیف مشروط به سن شد. ⁽¹⁾.

ثانیا: بر فرض که در آن موقع تکلیف منوط به تمیز بوده باشد، این سؤال مطرح است که چرا این مسأله از میان تمام مردم به حسنین علیهماالسلام اختصاص یافت؟ آیا معقول است که بگوییم: در آن جا کسی ممیز نبود؟ حتی در سن دوازده یا سیزده سالگی و امثال اینها؟ بدون شک این جریان بیانگر امتیازی خاص برای حسنین علیهماالسلام است که احدی از خلق خدا را در آن شریک نیست، همان طور که شیخ مفید (ره) و مأمون گفتهاند. ثالثا: در بسیاری از اوقات، صرف تکلیف و تمیز کافی نیست، زیرا طبیعت مسؤولیت مورد نظر اقتضا میکند که باید در شخصی که بدین منظور آماده میشود، تواناییها، ملکات و امکانات ایمانی و فکری معینی وجود داشته باشد، و مورد بیعت رضوان نیز از این قبیل موارد است. آنچه این مطلب را روشن میکند، این است که میبینیم بسیاری از کسانی که آمادگی خود را در این مسؤولیتها اعلام کردند و بیعت آنان پذیرفته شد - چنان که در بیعت با امیر المؤمنین علیهالسلام در روز غدیر و آنگاه که خلیفه شد و... وضع بدین منوال بود - به بیعت خود وفا نکردند و روشن گردید که آنها تواناییهایی را که میبایست در فردی که تعهدی بدو سپرده میشود و یا مسؤولیتهای بزرگی را در ارتباط با رسالت و دین بر عهده میگیرد، به وفور یافت شود دارا نبودند.

حسن و حسین امامند و پیشوا

حالا معنا و مفهوم عمیق این گفتهی پیامبر صلی الله علیه و آله را میفهمیم که فرمود: «الحسن و الحسین امامان قاما أو قعدا.» حسن و حسین امامند و پیشوا، چه شرایط برای رسیدن به خلافت و امامت ظاهری آنان آماده شود و چه چنین شرایطی حاصل نشود. یا دیگر گفتههای آن حضرت که این معنا را بیان میکند، با این که عمرشان در آن زمان از عدد انگشتان یک دست تجاوز نمیکرد. امام حسن علیهالسلام بر کسانی که به دلیل صلحش با معاویه به وی اعتراض میکردند به همین گفتهی پیامبر صلی الله علیه و آله استدلال میکرد. ⁽¹⁾.

بعضی مایلند ادعا کنند که خلافت امام حسن علیهالسلام با انتخاب و بیعت مسلمین با آن حضرت بود، نه به وصیت کسی، حتی پدرش. ⁽²⁾.

اما گفتهی پیامبر و سایر مطالبی که در این باره گذشت، این ادعا را تکذیب مینماید. ما روایات زیادی داریم که میگوید: امیر المؤمنین علیهالسلام به خلافت امام حسن علیهالسلام بعد از خود وصیت کرده است. می توان موارد زیر را در این جا برشمرد: 1. امام حسن علیهالسلام در نامهای به معاویه نوشت: «و بعد، فان امیر المؤمنین علی بن ابی طالب لما نزل به الموت و لانی هذا الامر بعده؛ ⁽³⁾.

و بعد [از حمد و سپاس خدا]، آن گاه که امیر المؤمنین علی بن ابی طالب در آستانهی رحلت بود، امر خلافت را به من سپرد.» در بعضی از منابع آمده: «مسلمین خلافت را به من سپردند.»

علی، تحقق یافت، زیرا حدیث سفینه میگوید: خلافت پس از من سی سال به طول میانجامد، سپس نوبت به حسن بن علی میرسد، و همین طور هم شد. چرا که علی علیهالسلام به خلافت وی پس از خود وصیت کرد و مردم عراق با او بیعت نمودند.» ⁽¹⁾.

بسیاری از مؤلفان، سفارش امام علی علیهالسلام به خلافت فرزندش، امام حسن علیهالسلام را در کتب خود آوردهاند؛ [برای اطلاع بیشتر، میتوانید] به آنها رجوع کنید. ⁽⁴⁾.

«شما هر دو امامید و پیشوا و مادرتان را حق شفاعت است.» همچنین این گفتهی حضرت صلی الله علیه و آله که فرمود: «حسن و حسین امامند و پیشوا، چه شرایط برای رسیدن به خلافت و امامت ظاهری آنان آماده شود و چه چنین شرایط حاصل نشود.» علاوه بر این، احادیث بسیاری است که امامان را با اسامی آنان ذکر میکند ⁽¹⁾.

به علاوه نصوص زیادی است که از طریق اهل بیت و شیعیان آنها به ما رسیده است و فعلا مجال ذکر آنها نیست. 10. آن گاه امیر المؤمنین علیهالسلام رحلت کرد، مردم نزد امام حسن علیهالسلام آمدند و عرضه داشتند: «تو خلیفه و جانشین پدرت و وصی او هستی.» ⁽²⁾.

ای حسن! تو وصی و خلیفهی پس از من هستی.» در نص دیگری آمده:

«یا بنی، أنت ولی الامر و ولی الدم؛ ⁽¹⁾.

ای پسرم! تو صاحب امر امامت و صاحب خون هستی.» در نص دیگری فرمود: «الحسن الحسین فی عترتی، و اوصیائی، و خلفائی؛ ⁽²⁾.

حسن و حسین از خاندان و اوصیا و جانشینان من هستند.» 13. شیعیان اتفاق نظر دارند که «علی بر امامت پسرش حسن تصریح کرده است.» ⁽³⁾.

همچنین دیگر اخبار و احادیثی که در این جا مجال تتبع و استقصای آن نیست. در آغاز این فصل، بعضی از روایاتی که بر این مطلب دلالت دارد بیان شد. آنچه دربارهی زندگانی سیاسی امام حسن علیهالسلام در عهد رسول اکرم صلی الله علیه و آله بیان کردیم کافی است و در این فرصت کوتاه، بیش از این امکانپذیر نیست. در فصل آینده به بررسی زندگانی آن حضرت در روزگار «شیخین» میپردازیم.

زندگانی سیاسی امام حسن علیه السلام در عهد شیخین

حسنین و فدک

پیامبر عظیم الشأن اسلام، حضرت محمد صلی الله علیه و آله از دنیا رحلت فرمود. بعد از او شد آن چه نباید میشد. ابوبکر به ناحق بر مسند خلافت تکیه زد و علی علیهالسلام - که خدای سبحان او را شایسته و لایق خلافت رسول خدا صلی الله علیه و آله و امامت امت اسلامی قرار داده بود - خانهنشین شد. میراث حضرت زهرا علیهاالسلام دخت گرامی پیامبر حق - که از پدر به ارث برده بود - غضب گردید و تمام مایملک او را که پیامبر صلی الله علیه و آله خود در زمان حیاتش به تملک دخترش در آورده بود و از جمله «فدک» توسط غاصبان خلافت مصادره شد. بین فاطمه علیهاالسلام و ابوبکر مشاجراتی درگرفت. ابوبکر از حضرت خواست که در اثبات مدعای خویش شاهد بیاورد! حضرتش، امیر المؤمنین علیهالسلام، حسنین علیهماالسلام و امایمن را گواه گرفت، اما همان طور که معروف است، ابوبکر شهود فاطمه را رد کرد و حقش را به وی بازنگرداند. شریف مکه سرود:

ثم قالت: فنحلة لی من وا

لدی المصطفی، فلم ینحلاها

فأقامت بها شهودا، فقالوا

بعلها شاهد لها و ابناها ⁽¹⁾.

«سپس فاطمه فرمود: پس فدک را که عطایی پدرم مصطفی است، به من بازگردانید، اما ابوبکر و عمر آن را به حضرت ندادند، گواهانی اقامه کرد؛ پس گفتند: شوهرش گواه اوست و فرزندانش.» بدین گونه حضرت زهرا علیهاالسلام که به حکم آیهی مبارکهی تطهیر و دیگر آیات قرآنی، معصوم بود و طوری نبود که چیزی را بیان کند، مگر این که کاملا با احکام شرع مقدس اسلام سازگار باشد، در برابر چشم و گوش و حتی با رضایت و تأیید سرور اوصیا، امیرمؤمنان علیهالسلام، حسنین علیهماالسلام را به گواهی گرفت. از این مسأله میتوان چنین نتیجه گرفت که امیر المؤمنین و حضرت زهرا علیهماالسلام در حسنین با این وجود که عمرشان از هفت سال تجاوز نمیکرد - شایستگی و لیاقت ادای شهادت را در چنین مسألهی حساسی میدیدند و این که نقش بارز و مهمی را در مسألهای چنین خطیر و سرنوشتساز به آن دو واگذار کردند، یک اتفاق تصادفی و جدای از ضوابطی که مواضع اهل بیت علیهمالسلام را تنظیم میکرد نبود، بلکه برعکس، تداوم و استمرار مواضع رسول خدا صلی الله علیه و آله در قبال حسنین علیهماالسلام در زمینه تربیت و آمادهسازی و قرار دادن آن دو در منصب قیادت و رهبری امت بود.

از طرف دیگر نمیبایست از ارزش و اهمیت این مسأله بکاهیم، به این اعتبار که به یک حق مالی مربوط میشود و از عقودی نیست که مانند بیعت، بلوغ در آن شرط باشد؛ علی الخصوص که آن دو بزرگوار در هنگام ادای شهادت از نظر سنی بزرگتر بودند تا هنگام بیعت رضوان ⁽¹⁾، نه ابدا نمیبایست چنین پنداشت، بلکه در شهادت دادن نیز بلوغ و عقل شرط است. با این حال - همان طور که گفتیم - عمرشان در هنگام ادای شهادت به هشت سال نمیرسید. به علاوه گواه گرفتن علی و حسنین و امایمن - که پیامبر صلی الله علیه و آله دربارهاش فرمود: «اهل بهشت است» - از سوی حضرت زهرا، همان طور که مرحوم هاشم معروف الحسنی میگوید، برای این بود که «حضرت میخواست رد صریحی از این قوم بر تصریحات رسول اکرم صلی الله علیه و آله دربارهی علی علیهالسلام و فرزندانش ثبت کند. گذشته از این، اگر حضرت زهرا بیست شاهد از بهترین اصحاب رسول خدا حاضر میکرد، باز اینان حاضر نبودند که خواستهی حضرت را برآورده کنند، بلکه آن طور که از سیر حوادث برمیآید، حاضر بودند که در قبال شهود حضرت، دهها شاهد به عنوان معارضه و برای رد ادعای آن حضرت اقامه کنند، همان طور که شهادت علی و امایمن را با شهادت عمرو عبد الرحمن بن عوف - آن طور که ابن ابی الحدید میگوید - مورد معارضه قرار دادند.» ⁽²⁾.

مرحوم حسنی کاملا درست میگوید که روایت منقول از عمر، مؤید فرمودهی وی و بلکه دلیل آن است. عمر میگوید: «آن گاه که رسول خدا صلی الله علیه و آله رحلت کرد، من و ابوبکر پیش علی رفتیم و گفتیم:

دربارهی ماترک رسول خدا صلی الله علیه و آله چه میگویی؟ - ما از تمامی مردم نسبت به رسول خدا صلی الله علیه و آله سزاوارتریم. - در مورد آنچه در خیبر است؟ - آن نیز... - آن چه در فدک است؟ - آن هم همین طور. -به خدا قسم! اگر گردنمان را با اره جدا کنید به شما نخواهیم داد ⁽¹⁾.

نقشهی شگفتانگیز

پس از آن که علی علیهالسلام از خلافت اسلامی کنار گذاشته شد و خانهنشین گردید، حوادثی پیش آمد که در تاریخ معروف و مشهور است. سیاست نظام حاکم و کسانی که بعد از آنان روی کار آمدند، امامت را از دو جهت هدف قرار داد:

که پیامبر - بنابر تعبیر اینان ⁽¹⁾- تنها یک همردیف آنان به شمار میرود، چه چیز میتواند مانع از مخالفت با او باشد؟! آری میتوان آن میل درونی را به فراموشی سپرد و از آن چشم پوشیده و با گذشت روزگار و درست آن موقع که دیگران بر حکومت مسلط شده و خود را نیرومند و قوی کردهاند، از رسیدن به آن مأیوس و ناامید شد. شاهد مطلب ما پرسش عمر از ابن عباس است که پرسید: «- پسر عمویت را در چه حالی ترک گفتی؟ - گمان کردم که منظورش عبدالله بن جعفر است؛ گفتم او را در حالی ترک گفتم که با همسالانش بازی میکرد. - منظورم او نبود، منظورم بزرگ شما اهل بیت است. - وقتی که او ترک گفتم، از چاه برای نخلهای فلانی آب میکشید و قرآن میخواند. - ای عبدالله! بر تو باد قربانی شتران، اگر این مطلب را از من پنهان بداری: آیا از تمایل رسیدن به خلافت چیزی در دلش باقی مانده است؟ - آری. - آیا گمان میکند که رسول خدا صلی الله علیه و آله به خلافت او تصریح کرده است؟ - آری، برایت بگویم که دربارهی ادعایش از پدرم سؤال کردم، گفت:

راست میگوید. - رسول خدا صلی الله علیه و آله دربارهی خلافت او چیزهایی گفته که چیزی را اثبات و عذری را برطرف نمیسازد. گاهی اوقات برایش زمینهسازی میکرد. در بستر مرگ هم میخواست اسم او را به صراحت بیان کند، اما من به منظور حفظ اسلام و دلسوزی برای آن مانع شدم. به خدای کعبه سوگند که ابدا قریش در مورد خلافت علی اتفاق نمیکند.» ⁽¹⁾.

در این داستان نکات مهمی نهفته است که لازم است روی آن قدری توقف کنیم و به طور عمیق و با واقعنگری آن را بشکافیم و مورد بررسی قرار دهیم. خصوصا این قسمت سخن او را که گفت: «رسول خدا صلی الله علیه و آله دربارهی خلافت او چیزهایی گفته که چیزی را اثبات و عذری را برطرف نمیسازد.» . باید به وی گفت: پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله روشهای مختلف بیانی، از قبیل: تصریح، تلمیح، کنایه، مجاز، حقیقت، قول و فعل را برای تثبیت و تأکید مسألهی امات و خلافت علی علیهالسلام به کار برد و حتی در غدیر خم از مسلمانان حاضر برای او بیعت گرفت، و اگر بخواهیم تمامی سخنان و مواضع رسول خدا صلی الله علیه و آله را در این باره جمعآوری کنیم، چندین مجلد را در بر خواهد گرفت و مدت درازی هم از عهدهی انجام آن بر نخواهیم آمد. پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله در بستر بیماری خواست آن را بر روی کاغذ بیاورد تا در تاریخ ثبت شود و دیگر قابل خدشه نباشد، و با این عمل خود ریشهی اختلافات بعدی را