مشخصات کتاب

سرشناسه : باقرشیخانی، علی، 1341 -

عنوان و نام پدیدآور : امام سجاد علیه السلام از دیدگاه اهل سنت/ علی باقر شیخانی..

مشخصات نشر : قم: صدا و سیمای جمهوری اسلامی ایران، مرکز پژوهشهای اسلامی، 1385.

مشخصات ظاهری : 91ص.

وضعیت فهرست نویسی : فاپا

موضوع : علی بن حسین (ع)، امام چهارم، 38 - 94ق. -- نظر اهل سنت

موضوع : امام سجاد (ع)-- دیدگاه اهل سنت

شناسه افزوده : صدا و سیمای جمهوری اسلامی ایران. مرکز پژوهشهای اسلامی

رده بندی کنگره : BP270/م70422ل9 1386

رده بندی دیویی : 297/774

دیباچه

اهل بیت علیهم السلام، چراغ هدایت و ره یابان شب های دیجور هستند و منازلشان محل نزول فرشتگان و آمد و شد جبرئیل امین است. اراده خداوند بر این قرار گرفته است که آنها را پاک و مطهر و از هر پلیدی مبرا سازد. تمامی مسلمانان واقعی با هر مذهب و آیینی به این خانواده عشق می ورزند و دوست داشتن آنان را جزو دین می شمارند.

در منابع معتبر مسلمانان، فضایل اهل بیت علیهم السلام فراوان ذکر شده است و بسیاری از اندیشمندان مسلمان به قداست است و شخصیت والای آنان اقرار دارند. بنابراین، بیان این موارد، دریچه های وحدت و همدلی را بر روی مسلمانان می گشاید و زمینه های جدایی و پراکندگی را می زداید.

امام سجاد علیه السلام نیز در محضر سبط پیامبر، درس اخلاص و فداکاری آموخت و در صحنه کربلا و بعد از آن با صبر و بردباری و سخنان روشن گرانه اش، پایه های حکومت اموی را درهم ریخت و با زمزمه های عارفانه اش، معارف اصیل اسلامی را به جهانیان عرضه داشت.

بدین ترتیب، موضوع «زندگانی امام سجاد علیه السلام از دیدگاه اهل سنت»، در دستور کار پژوهش قرار گرفت.

در پایان، از حجت الاسلام والمسلمین علی باقر شیخانی که با قلم شیوای خود این مجموعه را به نگارش در آورده است، سپاس گزاریم.امید است برنامه سازان با استفاده از این مجموعه، ما را از نظرها و انتقادهای خود بی نصیب نسازند.

و من الله التوفیق

اداره کل پژوهش مرکز پژوهش های اسلامی صدا و سیما

پیش گفتار

الحمد لله رب العالمین و صلی الله علی محمد صلی الله علیه و آله و آله الطاهرین. الذین اذهب الله عنهم الرجس و طهرهم تطهیرا.

عزت و سرافرازی از اموری است که خداوند متعال در چندین آیه از قرآن، مسلمانان را به کسب آن فرا خوانده است. برای نمونه می فرماید: «و لله العزة و لرسوله و للمؤمنین؛ عزت، تنها برای خدا و رسول او و برای مؤمنان است». (منافقون: 8)

مؤمنان چگونه می توانند به عزتی که خداوند بدان فرا می خواند، دست یابند؟ دست یابی به این سرافرازی جز در سایه رهنمودهای خدا و رسولش و پیروی از جانشینان آن حضرت امکان پذیر نیست. از این رو، رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: «لا یزال الاسلام عزیزا الی اثنی عشر خلیفة؛ عزت اسلام پیوسته در گرو دوازده خلیفه است». ⁽¹⁾ایشان در کلامی دیگر فرمود: «همواره دین تا برپایی قیامت، به وسیله دوازده خلیفه از قریش پا بر جا است». ⁽²⁾.

همچنین فرموده است:

بی گمان من در میان شما دو خلیفه به جای می گذارم: کتاب خدا (قرآن) و اهل بیتم و آن دو، از هم جدا نمی گردند تا در حوض (کوثر) بر من

وارد شوند. ⁽¹⁾.

حضرت در این کلام، خلیفه های دوازده گانه را مشخص کرد؛ آنان که از عترت و اهل بیت اویند و دیگر آنکه فرمود ایشان از قرآن جدایی ناپذیرند تا این که بر سر حوض کوثر بر او وارد گردند. پس تا قرآن در میان مردم باقی است، فردی از عترت نیز در میان مردم حضور دارد. بنابراین، شیعه امامیه که خود را ملزم به پیروی از کلام رسول الهی می داند، با اعتقاد راسخ به امامت اهل بیت پیامبر، از آنان پیروی می کند و دیگر مسلمانان را نیز به اتحاد و یک پارچگی فرا می خواند.

یکی از بزرگان دین که از مصداق های عزتمندی و از سلاله پاک نبی بود، به گونه ای که حتی اندیشمندان اهل سنت نیز به تجلیل از مقام شامخ وی پرداخته اند، امام سجاد علی بن الحسین بن علی علیه السلام است. در این پژوهش، به شناسایی شخصیت آن حضرت از دیدگاه عالمان حدیث، رجال و تاریخ اهل سنت می پردازیم؛ که گفته اند:

خوش تر آن باشد که حسن دلبران

گفته آید در حدیث دیگران

امید که این اثر، گامی مؤثر در راه تألیف قلوب مسلمانان و اتحاد و یک پارچگی آنان در مقابل استکبار جهانی باشد.

فصل اول: کلیات

طرح و تبیین موضوع

امامانی که شیعه به آنان باور دارد و ایشان را جانشینان رسول خدا صلی الله علیه و آله می داند، انسان هایی والا و دارای کمال انسانی اند که در کتاب خدا و سخنان رسول گرامی اش بر تمسک جستن به آن بزرگواران تأکید شده است. آنان کسانی هستند که هم ردیف قرآنند و هرگز از آن جدا نمی شوند. بنابراین، هم چنان که قرآن به طایفه و گروه و مذهب خاصی اختصاص ندارد، اهل بیت پیامبر نیز چنین اند. پس هر مسلمانی باید همان گونه که به قرآن توجه دارد و بدان تمسک می جوید، به اهل بیت علیهم السلام نیز تمسک جوید. لازمه این کار شناخت تک تک آنها است تا با کمال ها و ویژگی های انسانی شان آگاه شود و آنان را الگوی زندگی خویش قرار دهد. شیعه در این راه پیشگام بوده است، ولی دیگر مسلمانان با وجود اعتراف به بزرگی مقام اهل بیت علیهم السلام، به الگو بودن آنان کمتر توجه داشته اند. از این رو، بررسی شخصیت اهل بیت علیهم السلام از دیدگاه اندیشمندان اهل سنت، افزون بر شناسایی بهتر آنها، می تواند زمینه ساز وحدت و همدلی همه مسلمانان بر محور اهل بیت علیهم السلام باشد.

اهداف پژوهش

بنابر آنچه گذشت، اهداف این پژوهش به قرار زیر است:

پرسش های پژوهش

این پژوهش به دنبال یافتن پاسخ برای پرسش های زیر است:

البته پرسش های دیگر نیز در این زمینه وجود دارد که در این پژوهش بدان پرداخته می شود.

پیش فرض ها و چارچوب نظری پژوهش

چند پیش فرض در این پژوهش مورد نظر است:

فرضیه های پژوهش

با توجه به نابسامانی های فرهنگی، سیاسی و اجتماعی عصر آن حضرت و با در نظر گرفتن پیش فرض های پژوهش، دو فرضیه جلب نظر می کند:

الف) اول این که آن حضرت با توجه به موقعیت ویژه و مسئولیت هایی که داشت، به نابسامانی های فرهنگی، سیاسی و اجتماعی عصر خود بی اعتنا بود و تنها به زهد و عبادت می پرداخت.

ب) فرضیه دوم آن است که آن حضرت در متن مسائل پیش رو بود و توانست با مقبولیتی که نزد مردم و خواص داشت، سیاست هایی در پیش گیرد و به بهترین صورت پاسخ گوی مسائل موجود باشد. امام توانست مردم عصر خویش را به تهذیب اخلاق و عمل به وظایف اجتماعی و دینی رهنمون سازد. ما در این پژوهش، در پی اثبات فرضیه دوم هستیم.

روش پژوهش

روش پژوهش این نوشتار، روش کتاب خانه ای است؛ یعنی با استفاده از کتاب های معتبر اهل سنت، به توصیف و تبیین ویژگی های شخصیتی امام علی بن الحسین علیه السلام می پردازیم.

پیشینه پژوهش

امام سجاد علیه السلام از شخصیت های برجسته جهان اسلام است. بدین جهت صاحب نظران و اندیشمندان اهل سنت با احترام و بزرگی از وی یاد کرده اند. برخی نیز به طور مستقل، آثاری در شرح حال و ویژگی های اخلاقی آن حضرت نگاشته اند. برخی از این آثار به قرار زیر است:

-زین العابدین علیه السلام؛ نوشته دکتر عبدالحلیم محمود، شیخ و مفتی جامع الازهر مصر؛

آنچه ما در این پژوهش در پی آن هستیم، بررسی سخنان عالمان اهل سنت درباره شخصیت امام سجاد علیه السلام است که در کتاب های رجال و حدیث و تاریخ و تفسیر آنان آمده است. از این رو، از بررسی کتاب هایی که عالمان شیعه و اهل سنت به طور مستقل درباره آن حضرت نوشته اند، خودداری کرده ایم. نوشته های مستقل عالمان اهل سنت در این باره، باید برای مشتاقان این گونه کتاب ها ترجمه شود.

جایگاه موضوع پژوهش

تعریف مفاهیم پژوهش

آنچه در اینجا بررسی می شود، شخصیت امام سجاد علیه السلام از دیدگاه اهل سنت است.

امام سجاد علیه السلام چهارمین پیشوای شیعیان جهان است. اسمش علی، فرزند سرور جوانان بهشت، یعنی امام حسین علیه السلام است که از فرزندان سرور زنان جهان، حضرت زهرا علیهاالسلام، دخت والاگهر رسول خدا است.

مقصود از اهل سنت نیز تمامی کسانی هستند که با وجود اختلاف های مذهبی با گرایش حنفی، مالکی، شافعی و حنبلی و اختلاف های فرقه ای با گرایش های کلامی، ماتریدی، اشعری - معتزلی و وهابی گری در یک اصل مشترکند و آن این که همگی به خلفای راشدین (خلفای چهارگانه) اعتقاد دارند. آنان پس از پیامبر، امامت را امری دنیوی می دانند؛ نه امری آسمانی که لازم باشد خداوند آن را معین کند.

قلمرو موضوع

موضوع مورد بررسی نیز تنها در چارچوب جنبه های شخصیتی امام علی بن الحسین علیه السلام و سیره عملی و ویژگی های اخلاقی و انسانی آن حضرت است که با توجه به منابع معتبر اهل سنت و اعتراف اندیشمندان برجسته آنان، پژوهش در این باره انجام گرفته

است.

کاربرد پژوهش در برنامه های صدا و سیما

این پژوهش می تواند به عنوان یکی از آثار در زمینه های یک پارچگی و وحدت میان مسلمانان مطرح شود. بهتر است از این اثر در ایام ولادت یا شهادت آن حضرت در صدا و سیما (به ویژه در مناطق سنی نشین کشور) و نیز در برنامه های برون مرزی برای تألیف قلوب مسلمانان و همدلی بیشتر استفاده شود.

فصل دوم: تبارشناسی امام سجاد علیه السلام

تولد

بنا بر گفته بیشتر تاریخ نگاران، تولد امام علی بن الحسین علیه السلام روز پنج شنبه، پنجم شعبان ⁽¹⁾سال 38 ه. ق ⁽²⁾در شهر مدینه بوده است. پدرش امام حسین علیه السلام به علت علاقه فراوانی که به پدرش علی بن ابی طالب علیه السلام داشت، همه پسرانش را «علی» نام می نهاد. دو تن از آنان در کارزار خونین کربلا به شهادت رسیدند و تنها سید عابدان که رسول خدا صلی الله علیه و آله بشارت تولدش را داده بود، ⁽³⁾به علت بیماری و ناتوانی جسمی زنده ماند تا نسل رسول خدا صلی الله علیه و آله از نسل امام حسین علیه السلام قطع نشود.

مادر

بیشتر تاریخ نگاران بر این عقیده اند که مادر آن حضرت، زنی کنیز و آزاد شده بود. برخی از آنان در نام وی و اینکه از چه نژادی بوده است، اختلاف دارند. عده ای وی را سلامه یا سلافه یا غزاله دختر یزدگرد ساسانی نامیده اند. ⁽⁴⁾برخی دیگر از وی با نام

شهربانو، ⁽¹⁾یا شاه زنان ⁽²⁾و امثال آن یاد کرده اند که البته نقد و بررسی آرای یاد شده در این مجال نمی گنجد.

کنیه

به دلیل متعدد بودن فرزندان آن حضرت، ایشان را با کنیه های مختلفی یاد کرده اند، همچون: ابومحمد، ابوالحسن، ابوالحسین، ابوعبدالله. ⁽³⁾.

القاب

چون علی بن الحسین علیه السلام در خاندان نبوت و رسالت بالیده و در محضر سبط رسول خدا صلی الله علیه و آله و سید جوانان بهشت؛ حسین بن علی علیه السلام پرورش یافته بود، در مدت اندکی پس از شهادت پدرش، کمال والای انسانی اش نظر همگان را به خود جلب کرد. معاصرانش وی را به جلالت قدر ستوده و با لقب های متعدد، به نیکی از وی یاد کرده اند. هر یک از این القاب، بیانگر جنبه ای از جنبه های شخصیتی وی است. برخی از این لقب ها عبارتند از:

آنچه بیان شد برخی از لقب هایی است که عالمان اهل سنت به آنها اشاره کرده اند. عالمان شیعه لقب های دیگری نیز برای آن حضرت برشمرده اند که عبارتند از: قدوة الزاهدین (پیشوای زاهدان)؛ سید المتقین (سرور پرهیزگاران)؛ امام المؤمنین (امام مؤمنان)؛ سید المجتهدین و …

شمایل ظاهری

نقش خاتم آن حضرت «و ما توفیقی الا بالله» بود. ⁽⁶⁾همواره با حنا و گیاهی به نام کتم خضاب می فرمود (که محاسنش به رنگ مشکی می شد). جامه ای زرد رنگ داشت که روزهای جمعه می پوشید و نیز دو جامه از جنس خز داشت که یکی کوتاه و

دیگری جبه ای از همان جنس بود که بر روی لباس هایش می پوشید.

همواره از پوستینی با آستین های بلند که از عراق برایش هدیه آورده بودند، استفاده می کرد و به هنگام نماز آن را در می آورد.

در زمستان جامه ای از خز می خرید و چون تابستان فرا می رسید، آن را می فروخت و پولش را صدقه می داد. در تابستان نیز از دو نوع لباس مصری استفاده می کرد که به یک دینار خریده بود. یکی را پس از دیگری می پوشید و این آیه را می خواند: «بگو چه کسی زینت خدا را که برای بندگانش قرار داده، حرام کرده است.» (اعراف 30) وقتی عمامه بر سر می گذاشت، قسمتی از آن را در پشت سرش می انداخت (و تحت الحنک می کرد). هنگامی که می خواست برای حج محرم گردد، پس از غسل بدنش را نوعی روغن می مالید و عطرآگین می ساخت. ⁽¹⁾.

همسر

همسر آن حضرت، ام عبدالله، فرزند امام حسن علیه السلام، دختر عموی آن حضرت است ⁽²⁾که مادر امام محمد باقر علیه السلام می باشد. از این رو، امامان پس از آن حضرت نسبشان از طرف پدر به امام حسین علیه السلام و از طرف مادر به امام حسن مجتبی علیه السلام می رسد.

فرزندان

تاریخ نگاران در تعداد فرزندان آن حضرت اختلاف دارند، ولی ابن سعد در طبقات خود، آنان را هفده تن می داند که از آن میان، ده تن، پسر هستند. نام های پسران حضرت به قرار زیر است: محمد (الباقر)، حسن، حسین، عبدالله، زید، عمر، علی، حسین اصغر، سلیمان و قاسم. هفت تن از فرزندان حضرت نیز دخترند که نام هایشان

عبارتند از: خدیجه، کلثوم، حسن (ام الحسن) ملیکه، علیه (ام علی)، ام الحسین و فاطمه. تمامی فرزندان آن حضرت از برجستگان و نام آوران عصر خویش بوده اند، ولی دو تن از آنان شهرت بیشتری دارند که یکی امام محمد باقر علیه السلام و دیگری زید بن علی است. درباره امام محمد باقر علیه السلام به طور مستقل و در یک پژوهش جداگانه مطالبی خواهد آمد، ولی درباره زید بن علی باید گفت وی از نام آوران عصر خویش بود که با عده ای از پیروانش علیه حاکمان بنی مروان به پا خاست. سرانجام در سال 121 ه. ق به دست لشکریان هشام به شهادت رسید و جسدش را بردار کشیدند. ابن حبان ⁽¹⁾درباره وی می نویسد: «زید بن علی … از افاضل اهل بیت و عباد آنان بود که در سال 122 ه. ق در کوفه به قتل رسید و بردار کشیده شد. عبادت گران در شب برای خواندن نماز شب، نزد چوبه دار او می رفتند و به عبادت می پرداخته اند. این رسم میان آنان باقی ماند، حتی پس از آن که جسدش را از دار به پایین آوردند. آن گونه که کم اتفاق می افتاد کسی برای طلب حوایج آنجا رود و دعا کند؛ مگر اینکه دعایش اجابت می شد». ⁽²⁾.

دلایل امامت

یکی از بحث های مهمی که همواره در تاریخ اسلام نزد فرقه های اسلامی مورد بحث و نظر بوده است، مسئله امامت امت و جانشینی پیامبر بوده است، به گونه ای که در این باره نوشته اند: «بزرگ ترین اختلاف در میان امت، اختلاف در امر امامت است؛ زیرا در اسلام بنا بر قاعده دینی، بر چیزی همچون امر امامت شمشیر کشیده نشد و برای آن

در طول زمان شمشیر زده نشد و نخستین اختلافی است که در صدر اسلام میان مهاجر و انصار رخ داد که انصار گفتند: «منا امیر و منکم امیر …». ⁽¹⁾.

بر همین اساس، مردم در امر خلافت، دو گروه شدند. شیعیان معتقدند امامت و خلافت منصبی الهی است. از این رو، بر پیامبر واجب است که امام پس از خود را از سوی خداوند نصب کند. بقیه مسلمانان، امامت و خلافت را امری واگذار شده به مردم خواندند و راه انتخاب خلیفه را به وسیله انتخاب اهل حل و عقد و خبرگان مردم دانستند (هر چند تعداد انتخاب کنندگان سه نفر باشد). آنان راه دیگر را تعیین جانشین به وسیله خلیفه پیشین دانستند و برخی نیز گفتند حتی کسی که با زور شمشیر و سر نیزه بر مردم حاکم شود، بر دیگران واجب است وی را به عنوان امام بپذیرند؛ چه آن امام، نیکوکار باشد یا فاجر و بدکار. ⁽²⁾.

شیعیان امامیه افزون بر روایت های خود در کتاب های حدیثی شان، برای اثبات عقیده خود به روایت هایی که از قول رسول خدا صلی الله علیه و آله از طریق اهل سنت نقل شده است، تمسک می کنند که برخی به عموم و برخی به خصوص بر خلافت و امامت اهل بیت علیهم السلام دلالت دارد. از جمله این روایت ها، حدیث معروف «اثنا عشر خلیفه» است. در این روایت مشهور آمده است که جابر بن سمره می گوید: به همراه پدرم نزد رسول خدا صلی الله علیه و آله رفتم، از او شنیدم که فرمود:

لا یزال هذا الدین عزیزا منیعا الی اثنی عشر خلیفة. ⁽³⁾.

همواره این دین عزیز و والاست تا دوازده خلیفه [در صحنه باشند].

بنابر قول دیگر حضرت فرموده است:

لا یزال الدین قائما حتی تقوم الساعة او یکون علیکم اثنا عشر خلیفة کلهم من قریش. ⁽¹⁾.

دین همواره استوار است تا قیامت بر پا شود یا دوازده خلیفه که همگی از قریشند، بر شما حاکم باشند.

این روایت از روایت های معتبر و خدشه ناپذیر نزد اهل سنت است که در آن به صراحت آمده است خلفای جانشین پیامبر، دوازده نفرند و همگی از قریشند. خلافت آنان تا روز قیامت خواهد بود و آنان عامل سرافرازی اسلام و دین خدا هستند.

البته روایت درباره اینکه این دوازده تن، از کدام تیره از قریشند، ساکت است، ولی رسول خدا صلی الله علیه و آله، مردم را بدون تعیین و معرفی جانشینان خود به حال خود رها نکرد، بلکه در روایت مشهور دیگری که آن هم از روایت های قطعی و تردید ناپذیر است و اهل سنت آن را از قول رسول خدا صلی الله علیه و آله نقل کرده اند، به معرفی آنان پرداخت و آن حدیث مشهور ثقلین است. این حدیث را بیش از بیست تن از اصحاب رسول خدا صلی الله علیه و آله از قول آن حضرت نقل کرده اند. از جمله روایت زید بن ثابت است که می گوید: رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود:

انی ترکت فیکم خلیفتین کتاب الله و اهل بیتی و انهما لن یفترقا حتی یردا علی الحوض. ⁽²⁾.

به یقین، من در میان شما دو خلیفه به جای گذاردم: کتاب خدا (قرآن) و

اهل بیتم و آن دو هرگز از هم جدا نمی شوند تا در حوض (کوثر) بر من وارد گردند.

هیثمی این روایت را به دو طریق از زید بن ثابت نقل می کند و درباره صحت سند آن دو طریق چنین می گوید: «این روایت را طبرانی در المعجم الکبیر نقل کرده و رجال سند حدیث همگی موثقند.» ⁽¹⁾درباره طریق دوم روایت نیز می گوید: «حدیث را احمد (ابن حنبل در مسند خود) روایت کرده و سند آن نیکوست». ⁽²⁾.

بنابراین، روایت یاد شده از جهت سند هیچ مشکلی ندارد؛ به ویژه با توجه به روایت های فراوان دیگری که از قول دیگر صحابه، از پیامبر نقل شده و مؤید روایت های بیان شده است. در پاره ای از این روایت ها، رسول خدا صلی الله علیه و آله از دو خلیفه به ثقلین (دو چیز گران سنگ و گران بها) تعبیر کرده است و راه پرهیز از گمراهی را تنها در تمسک توأمان به آن دو، دانسته است. برای نمونه، ابوسعید خدری از پیامبر نقل کرده است که فرمود:

همانا در میان شما دو چیز گران بها می گذارم که اگر به آن تمسک جویید، هرگز گمراه نمی شوید: کتاب خدا و عترتم و آن دو هرگز از هم جدا نمی گردند تا در حوض (کوثر) نزد من آیند. ⁽³⁾.

رسول خدا صلی الله علیه و آله برای جلوگیری از انحراف امت، خلفای دوازده گانه را این گونه در مکان ها و زمان های مختلف به مردم معرفی کرد. برای مثال، در غدیر خم هنگام تعیین علی علیه السلام به عنوان خلیفه خود، حدیث ثقلین را یادآور شد. در روایتی دیگر، رسول خدا صلی الله علیه و آله، بشارت تولد امام سجاد علیه السلام را به نقل از ابن عساکر شافعی

از ابی الزبیر چنین داده است. وی می گوید: «نزد جابر بن عبدالله انصاری بودیم، به هنگامی که سنش بالا رفته و چشمانش نابینا شده بود که دیدیم امام سجاد علیه السلام به فرزندش محمد فرمود: برخیز و سر عمویت (جابر) را ببوس. بچه نیز چنین کرد. جابر پرسید: این بچه چه کسی است؟ امام سجاد علیه السلام فرمود: فرزندم محمد است. جابر بچه را بغل کرده و به خود چسبانید و گریه کرد و آن گاه گفت: رسول خدا صلی الله علیه و آله به تو ای فرزند خردسال سلام فرستاد!

یاران جابر با تعجب پرسیدند: ماجرای سلام پیامبر چیست؟ جابر گفت: پیش رسول خدا صلی الله علیه و آله بودم که حسین بن علی علیه السلام داخل شد. پیامبر او را در بغل گرفت و بوسید و پهلویش نشانید و آن گاه فرمود: برای این فرزندم، پسری به دنیا خواهد آمد که او را علی می نامند. هنگامی که روز قیامت شود، ندا دهنده ای از عرش صدا می زند که سید و سرور عابدان به پا خیزد. در این لحظه، علی بن الحسین علیه السلام بر می خیزد و برای علی بن الحسین نیز پسری به دنیا می آید که نام او محمد است. ای جابر! هرگاه او را دیدی، سلام مرا به او برسان و بدان که بعد از دیدن او، عمر کوتاهی خواهی داشت.

پس از این دیدار، جابر بیش از ده روز عمر نکرد». ⁽¹⁾.

در روایتی دیگر از همین راوی آمده که جابر گفت: «پیامبر به من فرمود: ای جابر! آگاه باش که مهدی از فرزندان او است». ⁽²⁾.

بنابراین روایت، پیامبر، بشارت تولد امام سجاد علیه السلام و امام باقر علیه السلام را داده و فرموده که حضرت مهدی علیه السلام از نسل آن حضرت است. بدین ترتیب، برخی دیگر از مصداق های خلفای دوازده گانه را به مردم معرفی کرده است.

فصل سوم: شخصیت امام سجاد علیه السلام

اشاره

علی بن الحسین علیه السلام همچون پدر و اجداد بزرگوارش، شخصیتی والا داشت و همچون آنان انسانی کامل بود. در زمان حضرت، کسی از مقام والای حضرت برخوردار نبود؛ اگر دیگران با ورع بودند، وی اورع بود و اگر دیگران فقیه بودند، او فقه آنان بود. اگر دیگران اهل عبادت بودند، وی زینت عابدان بود و اگر دیگران اهل سجده طولانی در برابر عظمت حق بودند، او سجاد بود. اگر دیگران با فضل بودند، وی افضل بود و اگر دیگران مؤمن بودند، او سرور آنان بود.

شگفت آن که وی با همه این خصلت های نیک فردی، همچون زهد و ورع و عبادت که انسان را بیشتر به گوشه گیری و انزوا طلبی فرا می خواند، در متن اجتماع حاضر بود و از مسائل اجتماعی و سیاسی غافل نبود تا جایی که شماری وی را بهترین فرد برای حاکمیت سیاسی جامعه اسلامی می دانستند. در اینجا آوردن بخشی از سخنان عالمان برجسته اهل سنت، گویای این حقیقت خواهد بود.

دانش

یکی از افرادی که نزد عالمان علم حدیث و فقه اهل سنت جایگاه ویژه ای دارد، محمد بن مسلم مشهور به ابن شهاب زهری است. ⁽¹⁾وی با آنکه شماری از اصحاب رسول خدا صلی الله علیه و آله همچون جابر بن عبدالله انصاری، عبدالله بن عمر، ابوهریره و

انس بن مالک و … را دیده است و از آنان حدیث نقل کرده و از پنج نفر ⁽¹⁾از هفت فقیه معروف مدینه نیز دانش آموخته است، از عظمت امام سجاد علیه السلام چنین یاد می کند:

کان اکثر مجالستی مع علی بن الحسین علیه السلام و ما رأیت أحدا کان أفقه منه. ⁽²⁾.

بیشترین همنشینی من با علی بن حسین بود، ولی هیچ کس را فقیه تر از وی ندیدم.از همین رو، محدثان اهل سنت بهترین حدیث ابن شهاب زهری را روایتی دانسته اند که وی از علی بن الحسین علیه السلام نقل کرده باشد. آنان اعتراف دارند که:

صحیح ترین احادیث (به لحاظ سند) که زهری نقل کرده، حدیثی است که از علی بن الحسین، از پدرش از علی علیه السلام نقل کرده باشد. ⁽³⁾.

محمد بن ادریس شافعی، پیشوای یکی از مذاهب چهارگانه اهل سنت نیز درباره امام سجاد علیه السلام می گوید: «علی بن الحسین و هو افقه اهل المدینة؛ علی بن الحسن فقیه ترین اهل مدینه است». ⁽⁴⁾.

ابونعیم اصفهانی در کتاب معتبرش اخبار اصفهان در روایتی متصل از احمد بن علی انصاری از اباصلت هروی نقل می کند که وی گفت: «وقتی علی بن موسی الرضا علیه السلام سوار بر قاطر داخل شهر نیشابور شد، همراه وی بودم. گروهی از عالمان شهر

همچون یاسین ابن النضر، احمد بن حرب، یحیی بن یحیی و برخی دیگر از اهل علم، لجام مرکبش را گرفتند و به او گفتند: به حق پدران پاکت حدیثی از پدرت برای ما نقل کن. امام علی بن موسی الرضا علیه السلام فرمود: پدر صالح و عادلم، موسی بن جعفر برایم از پدرش نقل کرد و فرمود پدر صادق و راستگویم، جعفر بن محمد برایم گفت که پدرش شکافنده علم انبیا، یعنی ابوجعفر برایم نقل کرد که علی بن الحسین، سید العابدین برایش گفته است از پدرم، سید جوانان اهل بهشت؛ یعنی حسین بن علی برایش از پدرش، سید العرب علی بن ابی طالب علیه السلام نقل کرده است که فرمود از رسول خدا صلی الله علیه و آله پرسیدم: ایمان چیست؟ رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: ایمان شناخت به قلب و اقرار به وسیله زبان و عمل با ارکان است.

[ابوعلی احمد بن علی انصاری (راوی حدیث) می گوید: ] احمد بن حنبل ⁽¹⁾به من گفت اگر این سلسله سند را بر دیوانه بخوانند، از جنونش شفا یابد. این روایت بهترین اسناد را دارد و در حقیقت، هیچ عیبی ندارد». ⁽²⁾.

بنابراین، احمد بن حنبل با این گفتار بر عظمت شخصیت راویان این حدیث که علی بن الحسین علیه السلام از جمله آنان است، صحه گذاشته است.

پرهیزکاری

در بیان شدت تقوا و ورع آن حضرت، کلام سعید بن مسیب ⁽¹⁾کفایت می کند. شخصی به سعید بن مسیب گفت: من با ورع تر از فلان شخص ندیده ام؟ ابن مسیب پرسید: آیا تو علی بن الحسین را دیده ای گفت: نه. سعید گفت: «ما رأیت اورع منه؛ با ورع تر از وی ندیده ام». ⁽²⁾.

جویرة بن اسماء نیز در این باره می گوید: «علی بن حسین به جهت خویشاوندی با رسول خدا صلی الله علیه واله هرگز حتی یک درهم از کسی نگرفت و نخورد». ⁽³⁾.

عبادت و بندگی حق

آن حضرت در این میدان نیز گوی سبقت از همگان ربوده بود و به دلیل عبادتهای فراوان با القابی همچون زین العابدین، سجاده، ذوالثفنات و سید العابدین خوانده می شد.مالک بن انس، پیشوای مذهب مالکی درباره عبادتهای امام سجاد علیه السلام چنین می گوید:

لقد بلغنی أنه کان یصلی فی کل یوم و لیلة الف رکعة الی ان

مات و کان یسمی زین العابدین لعبادته ⁽¹⁾.

به من خبر رسیده است که او (علی بن الحسین)تا به هنگام مرگ شبانه روز هزار رکعت نماز می خواند و به جهت همین عبادت ها او را زین العابدین می خواندند.

سبط بن جوزی ⁽²⁾می نویسد:

او پدر امامان و کنیه اش ابوالحسن و ملقب به زین العابدین است که رسول خدا صلی الله علیه و اله وی را سید العابدین نامید. او ملقب به سجاد، زکی و امین و ذو الثفنات بود. ⁽³⁾.

ابن طلحه شافعی در توصیف آن حضرت می گوید:

این است زین العابدین و پیشوای زاهدان و سید متقیان و امام مؤمنان. اخلاف او گواهی دهند که او از سلاله رسول خدا صلی الله علیه و اله است و طریق روشنش، مقام تقرب و نزدیکی اش به خدا را ثابت می کند و پینه های پیشانی اش بسیاری نماز و شب زنده داری اش را مسجل می سازد و روی گردانی اش از دنیا بیانگر زهد اوست. ⁽⁴⁾.

شایستگی سیاسی

برای پی بردن به مقام و شایستگی حضرت در امور سیاسی، کافی است به اعتراف

صاحب نظر برجسته در حدیث و رجال و تاریخ نگار معروف اهل سنت؛ یعنی شمس الدین محمد ذهبی توجه کنیم. وی درباره امام سجاد علیه السلام می گوید:

جلالت شگفت انگیزی داشت و به خدا سوگند چنین جلالتی سزاوار او بود. همچنین به جهت برتری نسب و بزرگی مقام والایش و علم و عبادت گرایی اش و برخورداری از عقل کامل، امامت و خلافت مسلمانان سزاوار او بود. ⁽¹⁾.

صاحب کمال

بیشتر کسانی که آن حضرت را از نزدیک دیده و با وی آشنا شده بودند، وی را به افضلیت توصیف کرده اند.

زید بن اسلم، فقیه معروف مدینه که افزون بر شماری از اصحاب رسول خدا صلی الله علیه و آله همچون جابر بن عبدالله انصاری، انس بن مالک و عبدالله بن عمر و، تابعین بی شماری را نیز دیده و از آنان دانش آموخته بود، درباره امام سجاد علیه السلام می گوید:

در میان اهل قبله (مسلمانان) با کسی همچون علی بن حسین هم نشین نشدم و در میانشان همچون او هرگز ندیده ام. ⁽²⁾.

ابن شهاب زهری که پیش تر مطالبی از وی نقل شد، درباره امام سجاد علیه السلام می گوید: «ما رأیت قرشیا افضل من علی بن الحسین؛ از نژاد قریش کسی را افضل از علی بن الحسین ندیدم». ⁽¹⁾.

سفیان بن عیینه، استاد احمد بن حنبل و ابن ادریس شافعی درباره آن حضرت می گوید: «ما رأینا قرشیا افضل منه؛ در میان قریش افضل از او ندیده ایم». ⁽²⁾.

احمد بن حجر عسقلانی شافعی، درباره آن حضرت می نویسد: «علی بن الحسین بن علی بن ابی طالب الهاشمی زین العابدین ثقة، ثبت، عابد، فقیه، فاضل مشهور». ⁽³⁾.

ابن حبان بستی می گوید: «علی بن الحسین علیه السلام از فقهای اهل البیت و از افاضل بنی هاشم و از عباد شهر مدینه بوده است». ⁽⁴⁾.

اقتضای چنین ویژگی هایی آن است که مردم به او روی آورند و تنها وی را به عنوان رهبر و امام جامعه برگزینند؛ زیرا کسی که افضل از همه است، باید به حکم عقل بر دیگران مقدم باشد. هم چنان که شمس الدین ذهبی، تاریخ نگار و رجالی معروف اهل سنت به آن اعتراف کرده است، ولی امت چنین نکرد و از آن فیض بزرگ محروم شد.

فصل چهارم: ویژگی های اخلاقی و سیره عملی امام سجاد علیه السلام

اشاره

در فصل گذشته با برخی از ویژگی های اخلاقی و کمالات انسانی امام علی بن الحسین علیه السلام از دیدگاه اندیشمندان اهل سنت آگاه شدیم. آنان با دیدن چنین کرامت های اخلاقی و ویژگی های انسانی والا بود که چنان سخنان ارزشمندی را از خود به یادگار نهادند. اینک شایسته است برخی از آن صفات پسندیده توضیح داده شود تا الگویی مناسب برای هدایت باشد.

بندگی و پرستش حق تعالی

آن حضرت در میدان بندگی خدای یکتا و معبود و معشوق خود، مصداق برجسته این کلام الهی است که اهل پرستش را چنین توصیف می کند:

مردانی که نه تجارت و نه معامله ای آنان را از یاد خدا و بر پا داشتن نماز و ادای زکات غافل نمی کند. آنها از روزی که در آن، دل ها و چشم ها زیر و رو می شود، می ترسند. (نور: 37)

همه رفتارهای حضرت، از حضوری پیوسته در برابر حق تعالی و دیدار محبوب و معبود حقیقی حکایت داشت؛ آن گونه که نوشته اند: «هرگاه برای نماز آماده می شد تا وضو بسازد، رنگ چهره اش دگرگون می شد. به او می گفتند: چرا چنین می شوید؟ در پاسخ می فرمود: مگر نمی دانید در پیشگاه چه کسی می ایستم». ⁽¹⁾.

امام باقر علیه السلام درباره پدرش چنین می فرماید:

هیچ گاه برای وضو گرفتن از کسی کمک نمی گرفت، بلکه همواره پیش از خواب، آب از چاه بیرون می کشید و در خمره می ریخت. وقتی برای نماز شب به پا می خاست، نخست مسواک می کرد، سپس وضو می ساخت و به نماز می ایستاد. هر آنچه از نمازهای مستحبی در روز از وی فوت شده بود، در شب به جای می آورد، ولی به من می فرمود: ای فرزندم! بر شما لازم نیست همچون من باشید (و چنین نماز فراوان بخوانید)، بلکه برای کسی که خود را به کار نیکی عادت داده، لازم است بر آن مداومت کند. بدین جهت بود که هرگز در سفر و حضر، نماز شب را ترک نمی کرد. ⁽¹⁾.

اسباط می گوید که وارد مسجدی در کوفه شدم. ناگاه دیدم جوانی در حال سجده با خدا مناجات می کند و می گوید: «چهره ام خاک آلود (در نهایت تذلل) برای خالقم سجده می کند و سزاوار اوست». جلوتر رفتم. دیدم علی بن الحسین، زین العابدین علیه السلام است. هنگام طلوع فجر، نزد وی رفتم و گفتم: «ای فرزند رسول خدا خودت را به سختی وا می داری و حال آنکه خداوند تو را به آنچه خود خواست، فضیلت بخشیده است». وقتی چنین سخنی گفتم، گریست. سپس حدیثی را از عمرو بن عثمان از اسامة بن زید نقل فرمود که رسول خدا صلی الله علیه و آله فرموده است:

هر چشمی در روز قیامت گریان است؛ مگر چشمی که از خشیت خدا بگرید و چشمی که راه خدا (در جنگ) نابینا شود و چشمی که از محارم الهی چشم بپوشد و چشمی که شب زنده داری کند و آن را به روز رساند. خداوند به چنین کسی نزد فرشتگان مباهات می کند و می فرماید: بنگرید به بنده ام که روح او نزد من و بدن او در طاعت من است. بدنش را از رختخواب دور کرد، به جهت خوف و طمعی که در رحمتم دارد. پس

شما ای فرشتگان، گواهی دهید که او را بخشیدم. ⁽¹⁾.

مناجات های دل نشین آن حضرت زبانزد راهیان کوی دوست است. طاووس بن کیسان یمانی از زاهدان و عابدان معروف می گوید: «شبی در حجر اسماعیل بودم که دیدم علی بن الحسین علیه السلام به آنجا آمد. با خود گفتم او مردی صالح از اهل بیت نبوت است. باید به راز و نیازهای وی گوش فرا دهم تا ببینم چگونه نیایش می کند. سپس دیدم که تا صبح به نماز ایستاد و سرانجام به سجده رفت. در سجده اش شنیدم که می گفت:

پروردگارا! بنده ناچیزت به درگاه توست؛ نیازمند و درمانده ات به درگاه توست؛ پروردگارا! گدایت به درگاه توست؛ پروردگارا! فقیرت به درگاه توست و از تو درخواست دارد.

در هیچ اندوهی این دعا را نخواندم، مگر آنکه برطرف گردید و گشایش حاصل شد». ⁽²⁾.

زید بن اسلم نیز می گوید: این دعا از دعاهای همیشگی علی بن الحسین علیه السلام بود:

اللهم لا تکلنی الی نفسی فاعجز عنها و لا تکلنی الی المخلوقین فیضیعونی. ⁽³⁾.

بار خدایا! مرا به خودم وامگذار تا از مهار آن در مانم و مرا به مخلوق نیز وامگذار تا تباهم سازند.

خوف و خشیت از حق تعالی

یکی از ویژگی های بندگان خالص خداوند که مراتب سیر الی الله را پیموده اند، خشیت و انفعال درونی در برابر جلال و عظمت حق تعالی است که در نتیجه شناخت و معرفت الهی به آنان دست داده است. قرآن در این باره می فرماید: «انما یخشی الله من عباده العلموا؛ از بندگان خدا، تنها عالمانند که از او خشیت دارند». (فاطر: 28)

یکی از مصداق های برجسته اهل خشیت در برابر حق تعالی، امام علی بن الحسین علیه السلام بود. تاریخ نگاران، سیره نگاران و عالمان علم رجال در کتاب هایشان با اشاره به مقام خوف و خشیت آن حضرت گفته اند: «علی بن الحسین هرگاه برای نماز می ایستاد، به خود می لرزید. وقتی از علتش پرسیدند، فرمود: آیا می دانید در پیشگاه چه کسی می ایستم و با چه کسی سخن می گویم»؟ ⁽¹⁾.

سفیان بن عیینه از بزرگان تابعین، درباره آن حضرت می گوید: «علی بن الحسین بن علی بن ابی طالب علیه السلام به حج رفت و احرام بست و سوار مرکب برای حرکت آماده شد، ولی رنگ از چهره اش پرید و بر اندامش لرزه افتاد؛ به گونه ای که نتوانست تلبیه (لبیک اللهم لبیک) گوید. وقتی پرسیدند که چرا تلبیه نمی گویی؟ فرمود: «اخشی ان اقول لبیک فیقول لی لا لبیک؛ می ترسم بگویم خدایا اجابت کردم و به من گفته شود اجابتی در کار نیست (و حضرت حق مرا نپذیرد)». به او گفتند: چاره ای جز گفتن تلبیه نیست. پس شروع به تلبیه کرد و ناگاه بی هوش شد و از مرکب بر زمین افتاد و حالش همواره تا پایان حج چنین بود». ⁽²⁾.

مالک بن انس بزرگ مذهب مالکی نیز می گوید: «علی بن الحسین علیه السلام احرام حج

بست، ولی هنگامی که خواست لبیک گوید، بی هوش شد و از مرکب بر زمین افتاد». ⁽¹⁾.

صبر و تسلیم

مقام تسلیم در برابر حق تعالی از جمله مقام های ارباب سیر و سلوک از مقامات بالای سیر الهی است که پس از مرتبه رضا به قضای الهی قرار دارد و پس از مقام تسلیم، مقام شکر است. امام علی بن الحسین علیه السلام در سیره عملی خود، نمایانگر مقام تسلیم و شکر در برابر خواست الهی بود. عالمان اهل سنت در کتاب هایشان چندین ماجرا از مقام صبر و تسلیم آن حضرت نقل کرده اند. برای مثال، آمده است: «گروهی مهمان علی بن الحسین علیه السلام بودند. خادمی که سیخ های کباب در دست داشت، عجله کرد. سیخ ها از دست وی بر سر فرزند خردسال علی بن الحسین علیه السلام که زیر پله ایستاده بود، افتاد و او را کشت. امام با عجله بالای سر بچه رسید و وقتی او را مرده یافت، به جای زدن خادم، به او گفت (نگران نباش) تو عمدا چنین کاری نکرده ای. آن گاه فرمود: تو را در راه خدا آزاد کردم. سپس برای خاک سپاری فرزندش آماده شد». ⁽²⁾.

و نیز آورده اند که: «علی بن الحسین علیه السلام در میان جمعی نشسته بود. ناگهان صدای شیون و واویلا از خانه اش به گوش رسید. وی برخاست و به خانه خود رفت و پس از اندکی بازگشت. از ایشان پرسیدند: آیا کسی مرده بود؟ فرمود: آری، آنان از وی عذر خواستند و از صبرش شگفت زده شدند، ولی امام در پاسخ آنان فرمود: ما از خاندانی هستیم که در آنچه مورد خوشایند ما باشد و خدا به ما بدهد، مطیع اوییم و اگر

ناخوشایند به ما برسد، خدای را سپاس می گزاریم». ⁽¹⁾.

این بیان حضرت، نهایت مقام رضا و تسلیم، بلکه شکر در مقابل هر آن چیزی است که خدا خواسته است.

بردباری و گذشت

از جمله اوصاف کمال برای انسان، برخورداری از صفت حلم و بردباری در برابر رفتار نابخردانه مردم است. دارنده چنین ویژگی، نزد مردم، عزیز و نزد خداوند، ارجمند است؛ آن گونه که خدای تعالی یکی از برجستگی های حضرت ابراهیم را آراستگی به حلم می داند و می فرماید: «ان ابراهیم لحلیم أواه منیب؛ ابراهیم، بردبار و رئوف و فرمان بردار بود». (هود: 75)

درباره حلم و بردباری و عظمت مقام عرفانی علی بن الحسین علیه السلام نوشته اند: «مردی به وی ناسزا گفت، ولی ایشان خود را به نشنیدن زد و چیزی نفرمود. آن مرد وقتی بی اعتنایی وی را دید، گفت: با تو بودم! علی بن الحسین علیه السلام نیز فرمود: من نیز گفته ات را نادیده گرفتم و چشم پوشی کردم». ⁽²⁾.

همچنین عبدالغفار بن قاسم گفته است: «علی بن الحسین علیه السلام در حال خارج شدن از مسجد بود که مردی به وی دشنام داد. نوکران و دوست داران وی به آن مرد حمله ور شدند، ولی علی بن الحسین علیه السلام فرمود: رهایش کنید. آن گاه خطاب به آن مرد فرمود: آنچه از ما بر تو پنهان مانده، بیشتر از آن چیزی است که می دانی. آیا حاجتی داری که آن را برایت برآورم؟ آن مرد شرمنده شد و به خود بازگشت. علی بن الحسین علیه السلام عبای سیاهی را که بر دوش داشت، به وی عطا کرد و به دستور حضرت هزار