مشخصات کتاب

سرشناسه : سعیدی، احمد، ۱۳۴۶ -

عنوان و نام پدیدآور : اوصاف الرسول: دربیان اسامی،القاب،اوصاف وکنیه های پیامبر اعظم صلی الله علیه وآله/ مولف احمد سعیدی.

مشخصات نشر : قم: مسجد مقدس جمکران ۱۳۸۷.

مشخصات ظاهری : ۲۷۱ ص.

شابک : ۲۲۰۰۰ ریال: 978-964-973-111-7

یادداشت : چاپ اول: ۱۳۸۶.

یادداشت : چاپ دوم.

یادداشت : عنوان روی جلد: اوصاف الرسول صلی الله علیه و آله و سلم در بیان اسامی...

یادداشت : کتابنامه به صورت زیرنویس.

یادداشت : نمایه.

عنوان دیگر : دربیان اسامی،القاب،اوصاف وکنیه های پیامبر اعظم صلی الله علیه وآله.

موضوع : محمد (ص)، پیامبر اسلام، ۵۳ قبل از هجرت - ۱۱ق -- نام ها

موضوع : محمد (ص)، پیامبر اسلام، ۵۳ قبل از هجرت - ۱۱ق -- لقب ها

موضوع : محمد (ص)، پیامبر اسلام، ۵۳ قبل از هجرت - ۱۱ق -- احادیث

موضوع : محمد (ص)، پیامبر اسلام، ۵۳ قبل از هجرت - ۱۱ق. -- جنبه های قرآنی

شناسه افزوده : مسجد جمکران (قم)

رده بندی کنگره : BP۲۲/۹/س۷الف۸ ۱۳۸۷

رده بندی دیویی : ۲۹۷/۹۳

شماره کتابشناسی ملی : ۱۱۴۲۹۸۶

اشاره

مقدمه

بسم اللَّه الرحمن الرحیم

الحمد للَّه ربّ العالمین و صلّی اللَّه علی سیّدنا محمّد و آله الطیّبین الطاهرین، سیّما بقیّة اللَّه فی الارضین و لعنة اللَّه علی اعدائهم اجمعین الی یوم الدین.

می گویند روزی که به دنیا آمد، مادرش نام او را «احمد» گذاشته بود؛ امّا روز هفتم تولدش، جدّ بزرگوارش که بعد از فوت پدر ایشان سر پرستی او را بر عهده داشت، جهت سپاس گزاری به درگاه الهی، گوسفندی قربانی و ضیافتی ترتیب داد و نام نوه اش را «محمّد» گذارد.

وقتی از او پرسیدند: چرا نام محمد را که در عرب کم سابقه است برای فرزندت انتخاب کردید؟ جواب داد: خواستم در آسمان و زمین ستوده باشد.⁽¹⁾بنابر این او را «محمّد بن عبد اللَّه» نامیدند.

مدتی گذشت، وقتی صداقت و امانت داری و راستگویی او برای همگان مشخص شد، به «محمّد امین» لقب گرفت و پس از آن نیز به صفاتی؛ مانند: صادق، غیور، حاذق، اصیل، نبیل، مکین، نصیح، عاقل،

فاضل، عابد، زاهد، صبور، سخی، قانع، متواضع، فصیح و ... .⁽¹⁾امّا پس از مسئله بعثت و پیامبری آن جناب، نام ها و القاب متعدّد و بیشتری برای آن حضرت متداول گشته و سر زبان ها افتاد.

وقتی به مناسبت های مختلف توفیق می شد و کتاب دعا یا زیارتی را قرائت می کردم، متوجه شدم که برای پیامبر خاتم صلی الله علیه وآله اوصاف و القاب فراوان و گوناگونی از زبان معصومین علیهم السلام به تناسب شخصیت آن بزرگوار به کار رفته است؛ به همین جهت کنجکاو شدم و کتاب های متعدّد روایی و دعایی و زیارتی را مرور نمودم و هر کجا که اسم و لقب و یا کنیه ای از آن حضرت مشاهده می کردم یادداشت نموده، سپس با جست و جوی هر عنوانی، در پی آیه یا حدیث یا سند دیگری از آن عنوان برآمدم، تا آن را مستند سازم که در پایان، این مجموعه گرد آمد.

بنابراین برخی اسامی و القاب آن حضرت ریشه در قرآن کریم دارد، بعضی از آن ها در ادعیه و زیارات آمده، تعدادی را امامان معصوم علیهم السلام در احادیث خود بیان فرموده اند، برخی هم در کتب آسمانی و گذشتگان موجود است و بعضی هم در کتب علما، یا بر سر زبان مردم متداول گشته است.

اگر چه همه این اسامی و القاب بر اساس ترتیب حروف الفبا تنظیم شده؛ لکن عناوین قرآنی و آنچه در کتب گذشتگان آمده، در پایان کتاب، جداگانه فهرست گردیده است.

هدف ما در این کتاب مختصر، بیان گوشه ای از بزرگی، قداست و عظمت صفات و اخلاق و علم و ... پیامبر خاتم صلی الله علیه وآله از طریق شمارش برخی از اسامی و القاب آن جناب بوده، تا در پرتو شمارش آن اوصاف،

خوشه چین خرمن بی حدّ و حصر مقام شامخ نبوّت باشیم؛ لکن فهم پایین ما کجا و بلندای مقام او کجا؟! به هر حال ران ملخی است از جانب شخصی بی بضاعت. امید که خود قبول فرمایند.

و اینک در ایّام عزاداری فاطمه زهراعلیها السلام دخت بزرگوار پیامبر اعظم صلی الله علیه وآله، نام و یاد رهبر کبیر انقلاب اسلامی حضرت امام خمینی قدس سره و شهدای گران قدر انقلاب و جنگ؛ خصوصاً همرزمان شهیدم که نام مبارک محمّد را داشتند: شیخ محمّد خونجگری، شیخ محمّد محمّدی، محمّد اصغری، محمّد غیاث الدین، محمّد غیاثی، محمّد حاج قاسمی، محمّد جاجرمی را گرامی داشته، برای سرافرازی نظام اسلامی ایران و سلامتی مقام معظم رهبری دعا می کنیم.

در پایان از مدیریت محترم انتشارات مسجد مقدّس جمکران حجّت الاسلام و المسلمین آقای حسین احمدی قمی که زمینه نشر این اثر را فراهم نمودند و نیز از برادران واحد پژوهش؛ به خصوص جناب آقای حاج محمّدجواد مکّی که در تنظیم آن همکاری فرمودند، کمال تشکر را دارم.

اگرچه در بزرگواری و عظمت پیامبر اعظم صلی الله علیه وآله هیچ کاستی نیست؛ لکن در گردآوری و تنظیم این اثر، حتماً نقص و ایراد هست که از خوانندگان محترم تقاضا می شود آن را اطلاع دهند.

شهر مقدّس قم

احمد سعیدی

محمّد

«محمّد»⁽¹⁾از کلمه حمد اشتقاق یافته و به معنای ستایش و ستودن است که معروف ترین نام مبارک پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله است و به این جهت آن حضرت را محمّد نامیدند چون خداوند متعال و همه فرشتگان و پیامبران و رسولان الهی و جمیع امّت ها، او را ستایش و حمد نموده و بر او صلوات می فرستند.⁽²⁾

چنان که از عبد المطلب سؤال کردند: چرا اسم او را محمّد گذاشتید؟ گفت: خواستم در آسمان و زمین ستوده باشد.

محمّد از نام هایی است که قرآن کریم آن را بیان فرموده و در چهار مورد به کار برده است:

1 - «وَما مُحَمَّدٌ إِلَّا رَسُولٌ قَدْ خَلَتْ مِن قَبْلِهِ الرُّسُلُ أَفَإِینْ ماتَ أَوْ قُتِلَ انقَلَبْتُمْ عَلَی أَعْقابِکُمْ وَمَن یَنقَلِبْ عَلَی عَقِبَیْهِ فَلَن یَضُرَّ اللَّهَ شَیْاً وَسَیَجْزِی اللَّهُ الشَّاکِرِینَ»؛⁽³⁾

«محمدصلی الله علیه وآله فقط فرستاده خداست؛ و پیش از او، فرستادگان دیگری نیز بودند؛ آیا اگر او بمیرد و یا کشته شود، شما به عقب برمی گردید؟ (و اسلام را رها کرده به دوران جاهلیّت و کفر بازگشت خواهید نمود؟) و هر کس به عقب باز گردد، هرگز به خدا ضرری نمی زند؛ و خداوند بزودی شاکران (و استقامت کنندگان) را پاداش خواهد داد».

2 - «ما کانَ مُحَمَّدٌ أَبا أَحَدٍ مِن رِجالِکُمْ وَلکِن رَسُولَ اللَّهِ وَخاتَمَ النَّبِیِّینَ وَکانَ اللَّهُ بِکُلِ ّ شَیْ ءٍ عَلِیماً»؛⁽¹⁾

«محمّدصلی الله علیه وآله پدر هیچ یک از مردان شما نبوده و نیست؛ ولی رسول خدا و ختم کننده و آخرین پیامبران است؛ و خداوند به همه چیز آگاه است!»

3 - «وَالَّذِینَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصّالِحاتِ وَآمَنُوا بِما نُزِّلَ عَلَی مُحَمَّدٍ وَهُوَ الْحَقُّ مِن رَبِّهِمْ کَفَّرَ عَنْهُمْ سَیِّاتِهِمْ وَأَصْلَحَ بالَهُمْ»؛⁽²⁾

«و کسانی که ایمان آوردند و کارهای شایسته انجام دادند و به آنچه بر محمدصلی الله علیه وآله نازل شده - و همه حقّ است و از سوی پروردگارشان - نیز ایمان آوردند، خداوند گناهانشان را می بخشد و کارشان را اصلاح می کند!»

4 - «مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللَّهِ وَالَّذِینَ مَعَهُ أَشِدَّآءُ عَلَی الْکُفّارِ رُحَمآءُ بَیْنَهُمْ تَرَیاهُمْ رُکَّعاً سُجَّداً یَبْتَغُونَ فَضْلاً مِنَ اللَّهِ وَرِضْوَاناً سِیماهُمْ فِی وُجُوهِهِم مِنْ أَثَرِ السُّجُودِ ذَلِکَ مَثَلُهُمْ فِی التَّوْرَاةِ وَمَثَلُهُمْ فِی الْإِنجِیلِ ...»؛⁽³⁾

«محمّدصلی الله علیه وآله فرستاده خداست؛ و کسانی که با او هستند در برابر کفّار

سرسخت و شدید، و در میان خود مهربانند؛ پیوسته آن ها را در حال رکوع و سجود می بینی در حالی که همواره فضل خدا و رضای او را می طلبند؛ نشانه آن ها در صورتشان از اثر سجده نمایان است؛ این توصیف آنان در تورات و توصیف آنان در انجیل است، ...».

شخصی یهودی از پیامبرصلی الله علیه وآله پرسید: چرا شما را محمّد و احمد نامیده اند؟ فرمود: «... وَاَمّا مُحَمَّدٌ فَإِنِّی مَحْمُودٌ فِی الأَرْضِ وَاَمّا اَحْمَدُ فَإِنِّی مَحْمُودٌ فِی السَّماءِ»؛⁽¹⁾

«محمّد نامیده اند چون در زمین ستایش شده هستم و امّا احمد چون در آسمان ستایش شده هستم».

جالب این که در قرآن هرگاه خداوند می خواهد پیامبران گذشته را خطاب کند، اسم آنان را می آورد؛مثلاً: یا یوسف، یا نوح، یا ابراهیم ... ؛ امّا برای پیامبر خاتم صلی الله علیه وآله از القاب آن حضرت استفاده شده: یا ایّها المزمل، یا ایّها الرسول، یا ایّها النّبی ... و هیچ گاه اسم آن حضرت مورد خطاب واقع نشده و آن مواردی هم که «محمّد و احمد» آمده اوّلاً به صورت خطاب نیست ثانیاً برای شهادت و مژده به رسالت آن حضرت می باشد.⁽²⁾

نکته دیگر این که اسم احمد ومحمّد را تا آن زمان کسی نام فرزندش نمی گذاشت؛ چون همه می دانستند که پیامبری خواهند آمد که نامش محمّد است، به همین جهت چند نفر معدود که بین هفت تا دوازده نفر

ذکر کرده اند، نام فرزند خود را محمّد گذاشتند به این امید که آنان پیامبر شوند؛ امّا غافل از این که: «اللَّه اعلم حیث یجعل رسالته».⁽¹⁾

حرف الف

آمر

آمر به معنی امر کننده و دستور دهنده به کاری است.

در مناقب ابن شهر آشوب با توجّه به آیه شریفه «وَأْمُرْ أَهْلَکَ بِالصَّلَواةِ وَاصْطَبِرْ عَلَیْها لَا نَسَْلُکَ رِزْقاً نَّحْنُ نَرْزُقُکَ وَالْعاقِبَةُ لِلتَّقْوَی ؛⁽²⁾«خانواده خود را به نماز فرمان ده؛ و بر انجام آن شکیبا باش! از تو روزی نمی خواهیم؛ (بلکه) ما به تو روزی می دهیم؛ و عاقبت نیک برای تقواست!» استفاده کرده است که یکی از اسامی پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله آمر است.⁽³⁾

علامه مجلسی از مرحوم طبرسی نقل کرده: منظور از «اهل» به طور ویژه یعنی اهل بیت پیامبرصلی الله علیه وآله و به طور عموم اهل دین پیامبرصلی الله علیه وآله مقصود هستند.⁽⁴⁾

لذا بعد از نزول این آیه رسول خداصلی الله علیه وآله تا 9 ماه هر روز موقع نماز می آمدند جلوی خانه فاطمه و علی علیهما السلام و می فرمودند: «اَلصَّلوةُ، یَرْحَمُکُمُ اللَّهُ؛ «إِنَّما یُرِیدُ اللَّهُ لِیُذْهِبَ عَنکُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَیْتِ وَیُطَهِّرَکُمْ تَطْهِیراً»؛⁽⁵⁾

آمر به معروف

یعنی امر کننده به نیکی ها، و این بزرگ ترین مقام پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله بود

که او از جانب خداوند به سوی مردم آمد تا آنان را به نیکی ها امر کند و از بدی ها باز دارد.

در آیات متعددی از قرآن به این امر تأکید شده است و پیامبرصلی الله علیه وآله نیز به آن عمل نموده؛ از جمله:

«الَّذِینَ یَتَّبِعُونَ الرَّسُولَ النَّبِیَّ الْأُمِّیَّ الَّذِی یَجِدُونَهُ مَکْتُوباً عِندَهُمْ فِی التَّوْرَاةِ وَالإِْنجِیلِ یَأْمُرُهُم بِالْمَعْرُوفِ وَیَنْهَیاهُمْ عَنِ الْمُنکَرِ وَیُحِلُّ لَهُمُ الطَّیِّباتِ وَیُحَرِّمُ عَلَیْهِمُ الْخَبَائِثَ وَیَضَعُ عَنْهُمْ إِصْرَهُمْ وَالأَْغْلالَ الَّتِی کانَتْ عَلَیْهِمْ فالَّذِینَ آمَنُوابِهِ وَعَزَّرُوهُ وَنَصَرُوهُ وَاتَّبَعُوا النُّورَ الَّذِی أُنزِلَ مَعَهُ أُولَئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ»؛⁽¹⁾

«همان ها که از فرستاده (خدا)، پیامبر «امّی» پیروی می کنند؛ پیامبری که صفاتش را، در تورات و انجیلی که نزدشان است، می یابند؛ آن ها را به معروف دستور می دهد، و از منکر باز می دارد؛ اشیاء پاکیزه را برای آن ها حلال می شمرد، و ناپاکی ها را تحریم می کند؛ و بارهای سنگین، و زنجیرهایی را که بر آن ها بود، (از دوش و گردنشان) بر می دارد، پس کسانی که به او ایمان آوردند، و حمایت و یاری اش کردند، و از نوری که با او نازل شده پیروی نمودند، آنان رستگارانند».

چنان که خود آن حضرت نیز فرمودند: «یا اَیُّهَا النّاسُ! وَاللَّهِ ما مِنْ شَیْ ءٍ یُقَرِّبُکُمْ مِنَ الْجَنَّةِ وَیُباعِدُکُمْ مِنَ النّارِ اِلّا وَقَدْ اَمَرْتُکُمْ بِهِ وَما مِنْ شَیْ ءٍ یُقَرِّبُکُمْ مِنَ النّارِ وَیُباعِدُکُمْ مِنَ الْجَنَّةِ اِلّا وَقَدْ نَهَیْتُکُمْ عَنْهُ ...»؛⁽²⁾

«ای مردم! به خدا قسم! هیچ چیزی نیست که شما را به بهشت نزدیک کند و از آتش دور کند مگر این که شما را به آن امر کردم و چیزی نیست که شما را به آتش نزدیک کند و از بهشت دور کند مگر این که شما را از آن نهی کردم».

و ما نیز در تمام دعاها و زیارات شهادت می دهیم که آن حضرت این فرمان الهی را به نحو احسن انجام داده است:

«اَلسَّلامُ عَلَیکَ یا خاتَِمَ النَّبِیِّینَ اَشْهَدُ اَنّکَ قَدْ بَلَّغْتَ الرِّسالَةَ وَاَقَمْتَ الصَّلوةَ وَآتَیْتَ الزَّکاةَ وَاَمَرْتَ بِالْمَعْرُوفِ وَ نَهَیْتَ عَنِ الْمُنْکَرِ»؛⁽¹⁾

«سلام بر تو ای آخرین پیامبر، شهادت می دهم که تو ابلاغ رسالت کرده، نماز را به پا داشتی، زکات دادی و امر به معروف و نهی از منکر نمودی».

اَبذَخُ الشّرف

به معنای کسی که والاترین و افتخار آمیزترین شرف و نسب را دارد و پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله چنین است. چنان که در یکی از زیارات مربوط به آن حضرت آمده است:

«اَکْرَمُ الْعالَمِینَ حَسَباً وَاَفْضَلُهُمْ نَسَباً... وَاَبْذَخُهُمْ شَرَفاً»؛⁽²⁾

«پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله در بین همه جهانیان، گرامی ترین نژاد و بافضیلت ترین اصل و نسب و والاترین شرف را دارد».

ابْطَحی

بطحاء یعنی مسیل و مکانی فراخ که سیل در آن جریان می یابد.

منسوب به ابطح است که به سرزمین مکّه گفته می شد. لذا از اوصاف پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله گفته شده است. چنان که در کافی آمده:

«مُهَذَّبٌ لا یُدانی هاشِمِیٌّ لا یُوازی، اَبْطَحِیٌّ لا یُسامی .⁽¹⁾

ابن الذّبیحَین

ذبیح به معنای ذبح شده و قربانی می باشد و ابن الذبیحین یعنی فرزند دو قربانی «اسماعیل و عبد اللَّه» و این از القابی است که خود پیامبرصلی الله علیه وآله آن را از افتخارات خویش برشمرده است. با این توضیح که پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله از نسل اسماعیل فرزند ابراهیم است و حضرت ابراهیم از جانب خدا مأمور شد که فرزندش اسماعیل را قربانی و ذبح نماید⁽²⁾لکن در آخرین لحظه گوسفندی از جانب خدا آمد تا به جای اسماعیل ذبح شود. ذبیح دوم پدر بلافصل پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله است. با این شرح که عبد المطلب نذر کرده بود⁽³⁾اگر خدا به او ده فرزند بدهد یکی را قربانی نماید، قرعه به

نام عبد اللَّه پدر رسول خداصلی الله علیه وآله افتاده بود، ده بار قرعه را تجدید می کنند تا این که به نام صد شتر می افتد. به همین جهت حضرت فرمود من فرزند دو ذبیح هستم.⁽¹⁾

ابن العواتک

مرحوم علامه مجلسی از تاریخ یعقوبی نقل کرده که ده نفر از جدّه های پیامبر به نام «عاتکه» بوده اند؛ لذا ایشان را ابن العواتک گفته اند.⁽²⁾

ابن الفَواطم

یعنی فرزند فاطمه ها، چنان که مناقب نقل کرده ابن الفواطم نیز از القاب پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله است چون مادر چند تن از اجداد آن حضرت به نام فاطمه بوده اند که مرحوم مجلسی در پاورقی کتاب خود آورده است.⁽³⁾

ابن بَطحاء

صاحب مناقب یکی از کنیه های پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله را ابن بطحاء برشمرده است؛ یعنی فرزند بطحاء، و مکّه جزء سرزمین بطحاء است.⁽⁴⁾

ابوابراهیم

یکی دیگر از کنیه های پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله ابوابراهیم است؛ یعنی پدر ابراهیم. و این کنیه را جبرئیل به ایشان داده بود؛ آن گاه که فرزندش ابراهیم به دنیا آمد.⁽¹⁾

انس روایت کرده است: «لَمّا وُلِدَ لَهُ اِبراهِیمُ مِنْ مارِیَةَ الْقِبْطِیَةِ اَتاهُ جَبْرَئِیل علیه السلام فَقالَ: اَلسَّلامُ عَلَیْکَ یا اَبااِبْراهِیمَ»؛⁽²⁾

«آن گاه که ابراهیم از ماریه قبطیه برای پیامبر به دنیا آمد، جبرئیل به محضر آن حضرت آمد و گفت: سلام بر تو ای پدر ابراهیم».

ابوالارامل

کنیه ای است که در تورات برای پیامبر خاتم صلی الله علیه وآله بیان شده است و به معنای پدر یتیمان و فقیران و مساکین و مستضعفان است.⁽³⁾

ابوالاُمّه

یعنی پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله به عنوان پدر معنوی این امّت است؛ چنان که به نقل از خود آن حضرت فرمودند: اَنَا و علیّ ابوا هذه الامّة؛⁽⁴⁾من و علی علیه السلام پدر این امّت هستیم. البته نه پدر شخصی خاص بلکه پدر تمام امّت است.⁽⁵⁾

ابوالریحانتین

امام حسن و امام حسین دو ریحانه و دو دسته گل علی و فاطمه علیهما السلام فرزندان پیامبرند و لذا آن حضرت را ابو الریحانتین می گویند.⁽¹⁾

ابوالسبطین

سبط به معنای نوه دختری است و آن حضرت پدر دو سبط گرامی، امام حسن و امام حسین علیهما السلام می باشد.⁽²⁾

ابوالطاهر

از دیگر کنیه های پیامبر خاتم صلی الله علیه وآله است که ابن شهر آشوب مازندرانی در مناقب خود آورده و علامه مجلسی نیز نقل کرده است.⁽³⁾

مناقب و بحارالانوار در تفسیر آیه شریفه: «فَلَمْ تَجِدُوا مآءً فَتَیَمَّمُوا صَعِیداً طَیِّباً»؛⁽⁴⁾«و در این حال، آب (برای وضو یا غسل) نیافتید، با خاک پاکی تیمّم کنید!» نقل کرده اند که: «فَمُحَمَّدٌ الطَّهُورُ وَ عَلِیٌّ الصَّعِیدُ لأَنَّ مُحَمَّداً اَبُوالطّاهِر وَ عَلِیاً اَبُوالتُّرابِ»؛⁽⁵⁾

«مقصود از طهور محمّد است و منظور از صعید علی است، چون محمّد ابوالطاهر است و علی ابوتراب می باشد».

ابوالطیّب

یکی دیگر از کنیه های پیامبرصلی الله علیه وآله است که آن را علامه مجلسی نقل کرده است.⁽¹⁾

ابوالقاسم

کنیه معروف و مشهور پیامبر خاتم صلی الله علیه وآله ابوالقاسم است که به معنای پدر قاسم می باشد.

در توضیح علت این کنیه چند وجه ذکر شده است:

یکی این که او تقسیم کننده بهشت و جهنم است.

شخصی یهودی از پیامبر خداصلی الله علیه وآله پرسید: به چه علت شما را ابوالقاسم نامیده اند؟ فرمود:

«... وَاَمّا اَبُوالْقاسِم فَإنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ یُقَسِّمُ یَوْمَ الْقِیامَةِ قِسْمَةَ النّارِ، فَمَنْ کَفَرَ بِی مِنَ الاَوّلِینَ وَالآخَرِینَ فَفِی النّارِ وَیُقَسِّمُ قِسْمَةَ الْجَنَّةِ فَمَنْ آمَنَ بِی وَاَقَرَّ بِنُبُوَّتِی فَفِی الْجَنَّةِ»؛⁽²⁾

«به این جهت ابوالقاسم نامیده شدم، چون خداوند متعال در روز قیامت آتش و جهنم را تقسیم می کند، پس هرکه به من کافر شود از اولین و آخرین جایش در آتش است و بهشت را نیز تقسیم می کند؛ هر که به من ایمان آورد و به رسالت من اقرار کند جایش در بهشت است».

دیگر این که آن حضرت فرزندی به نام قاسم داشته است.

و وجه دیگر را امام رضاعلیه السلام نقل فرمودند: چون بهشت و جهنم با محبت امیرالمؤمنین علیه السلام تقسیم می شود و آن حضرت نیز بزرگ ترین فرزند معنوی پیامبر است، به ابوالقاسم ملقّب شدند.⁽¹⁾

ابو المساکین

یعنی پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله پدر مستمندان و فقراست، پدر و پناه بیچارگان و درماندگان است.⁽²⁾

اتْقی وُلْد آدم

ابن عباس فرمایشی از رسول خداصلی الله علیه وآله نقل می کند که خلاصه آن چنین است:

خداوند مردم را دو دسته فرمود؛ اصحاب الیمین واصحاب الشمال، و من از اصحاب یمین هستم و بهترین آنان هستم. پس آنان را سه قسم نمود؛ اصحاب میمنه، و مشئمه و سابقون، و من از سابقون هستم بلکه بهترین آنان هستم. سپس آنان را قبیله ها قرار داد و مرا در بهترین قبیله قرار داد که فرمود:

«وَجَعَلْنَاکُمْ شُعُوباً وَقَبَآئِلَ لِتَعارَفُوا إِنَّ أَکْرَمَکُمْ عِندَ اللَّهِ أَتْقَیاکُمْ» «فَأَنَا اَتْقی وُلْدِ آدَمَ»؛⁽³⁾«من با تقواترین فرزند آدم هستم».

اَثْبت الاصل

به معنای کسی که اصل و نسب او ثابت ترین و پایدارترین است و هیچ گاه زایل و از هم پاشیده نمی شود.

چنان که در زیارت ایشان گفته می شود:

«اَکْرَمُ الْعالَمِینَ حَسَباً وَاَفْضَلُهُمْ نَسَباً... وَاَثْبَتُهُمْ اَصْلاً»؛⁽¹⁾

«پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله دارای گرامی ترین نژاد و با فضیلت ترین نسب و ثابت ترین اصالت است».

اجمل العالمین

به معنای نیکوترین و زیباترین فرد در بین جهانیان است.

آنچه در یکی از زیارات مربوط به آن حضرت آمده، چنین است:

«اَکْرَمُ الْعالَمِینَ حَسَباً وَاَفْضَلُهُمْ نَسَباً... وَاَجْمَلُهُمْ مَنْظَراً»؛⁽²⁾

«پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله گرامی ترین نژاد و بافضیلت ترین نسب را دارد و در بین جهانیان از همه زیباتر است».

اجْوَد المُستَمطرین

یعنی کسی که جود و کرم او مانند باران بر همه جا ریزش دارد. این عنوان از توصیفاتی است که امیرالمؤمنین علیه السلام جناب پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله را به آن وصف نموده است چنان که در یکی از خطبه های خویش فرموده:

«حَتّی بَعَثَ اللَّهُ مُحَمَّداً شَهِیداً وَ بَشِیراً وَ نَذِیراً خَیْرَ الْبَرِیَةِ طِفلاً وَ اَنْجَبَها کهْلاً، اَطْهَرُ المُطَهَّرِینَ شِیمَةً وَ اَجْوَدُ الْمُسْتَمْطرِینَ دِیمَةً»؛⁽¹⁾

«تا این که خداوندمتعال محمّدصلی الله علیه وآله راشاهد و بشیر و نذیرمبعوث فرمود، او که در طفولیت بهترین مردم بود و در کهنسالی نجیب ترین و بزرگوارترین آنان و از جهت اخلاق پاک ترین پاکان و باران کرمش از هر چیز بادوام تر بود».

اجْوَد الناس

به معنای کسی که با جود و سخی ترین و بخشنده ترین مردم است و این نیز از اوصافی است که امیر المؤمنین بیان فرموده:

«کانَ اَجْوَدُ النّاسِ کَفّاً ... وَ اَصْدَقُ النّاسِ لَهْجَةً»؛⁽²⁾«او با سخاوت ترین و بخشنده ترین مردم بود ... و راستگوترین مردم و صریح ترین لهجه را داشت».

احبُّ خَلق اللَّه

این لقبی است که جبرئیل به وسیله آن، پیامبر خاتم صلی الله علیه وآله را ملقب نموده؛ چنان که در شب معراج آن گاه که جبرئیل بُراق را آورد به او گفت:

«اُسْکُنْ فَاِنَّما یَرْکَبُکَ خَیْرُ الْبَشَرِ، اَحَبُّ خَلْقِ اللَّهِ اِلَیْهِ...»؛⁽³⁾

«آرام باش که بهترین بشر تو را سوار خواهد شد، او که محبوب ترین شخص نزد خداوند است».

یکی از حواریون عیسی بن مریم می گوید: آن حضرت برای ما اوصاف پیامبر آخرالزمان را چنین بیان کرد:

«اَکْرَمُ خَلْقِ اللَّهِ عَلَی اللَّهِ وَ اَحَبُّهُمْ اِلَی اللَّهِ، لَمْ یَخْلُقِ اللَّهُ مَلِکاً مُقَرَّباً وَ لا نَبِیّاً مُرْسلاً مِنْ آدَمَ فَمنْ سِواهُ خَیْراً عِنْدَ اللَّهِ وَ لا اَحَبَّ اِلَی اللَّهِ مِنْهُ»؛⁽¹⁾

«گرامی ترین خلق خدا نزد خدا و دوست داشتنی ترین آنان است، خداوند هیچ فرشته و هیچ پیامبری را خلق نکرد از زمان آدم تاکنون که نزد خدا بهتر و محبوب تر از محمّد باشد».

احسنُ العالَمین

پیامبر خاتم نیکوترین فرد است؛ هم از جهت خلقت و هم از جهت اخلاق چنان که در زیارت آن حضرت آمده:

«وَ إِنَّکَ اَحْسَنُ الْعالَمِینَ خَلْقاً وَ خُلْقاً...»؛⁽²⁾

«و تو نیکوترین آفرینش و اخلاق جهانیان را داری».

احمد

احمد در لغت، صیغه مبالغه از صفت حمد است، و محمّد نیز مبالغه در کثرت حمد است؛ یعنی افضل و اجلّ از حمد است. این صیغه هم می تواند به معنای اسم فاعل باشد و هم به معنای اسم مفعول؛ لذا آن

حضرت هم احمد الحامدین است و هم احمد المحمودین.⁽¹⁾

و خداوند کریم در قرآن می فرماید:

«وَإِذْ قالَ عِیسَی ابْنُ مَرْیَمَ یابَنِی إِسْرَ ءِیلَ إِنِّی رَسُولُ اللَّهِ إِلَیْکُم مُّصَدِّقاً لِّما بَیْنَ یَدَیَّ مِنَ التَّوْرَاةِ وَمُبَشِّراً بِرَسُولٍ یَأْتِی مِنْ بَعْدِی اسْمُهُ أَحْمَدُ فَلَمّا جَآءَهُم بِالْبَیِّناتِ قالُوا هذا سِحْرٌ مُبِینٌ»؛⁽²⁾

«و (به یاد آورید) هنگامی را که عیسی بن مریم گفت: «ای بنی اسرائیل! من فرستاده خدا به سوی شما هستم در حالی که تصدیق کننده کتابی که قبل از من فرستاده شده [تورات] می باشم، و بشارت دهنده به رسولی که بعد از من می آید و نام او احمد است! هنگامی که او [احمد] با معجزات و دلایل روشن به سراغ آنان آمد، گفتند: این سحری است آشکار».

لذا جابر بن عبد اللَّه می گوید:

«قالَ رَسُولُ اللَّه صلی الله علیه وآله: ... وَ سَمّانِی فِی الإِنْجِیلِ اَحْمَدَ فَأَنَا مَحْمُودٌ فِی اَهْلِ السَّماءِ وَ جَعَلَ اُمَّتِی الْحامِدِینَ»؛⁽³⁾

«پیامبر فرمود: خداوند متعال اسم مرا در انجیل، احمد گذاشته است، پس من در بین اهل آسمان محمود و ستایش شده ام، و امت مرا نیز حامدین قرار داده است».

شخصی یهودی از پیامبر خداصلی الله علیه وآله پرسید: چرا شما را احمد و محمّد نامیده اند؟ فرمود: «... وَاَمّا مُحَمَّدٌ فَإِنِّی مَحْمُودٌ فِی الأَرْضِ وَاَمّا اَحْمَدُ فَإِنِّی

مَحْمُودٌ فِی السَّماءِ»؛⁽¹⁾«مرا محمّد نام نهادند چون محمود در زمین هستم و امّا احمد چون محمود در آسمان هستم».

لذا در زیارت آن حضرت عرض می کنیم: «اَلسَّلامُ عَلَیْکَ یا أَحْمَدُ!».⁽²⁾

احمدُ النّاس

مطابق آنچه در زیارت مخصوص پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله آمده، یکی از اوصاف آن جناب چنین است:

«اَکْرَمُ الْعالَمِینَ حَسَباً وَاَفْضَلُهُمْ نَسَباً... وَ اَحْمَدُهُمْ وَصْفاً»؛⁽³⁾

«پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله گرامی ترین نژاد و با فضیلت ترین نسب را دارد ... و از جهت اوصاف، ستوده ترین آنان است»

أُحید

از نام های مبارک پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله در تورات أحید است، چنان که جابر بن عبد اللَّه از پیامبرصلی الله علیه وآله نقل می کند که فرمودند:

«... وَ جَعَلَ اسْمِی فِی التَّوراةِ أُحِیدَ فَبِالتَّوحِیدِ حَرَّمَ اَجْسادِ اُمَّتِی عَلَی النّارِ»؛⁽⁴⁾«خداوند متعال اسم مرا در تورات أحید گذاشته است لذا به وسیله توحید جسد و بدن امّت مرا بر آتش جهنم حرام نموده است».

اَدنَی المُرسَلین

به معنای نزدیک ترین پیامبر به خداست که این عنوان از دعاهای روزهای ماه مبارک رمضان اقتباس گردیده و از زبان معصوم علیه السلام صادر شده است و از خداوند خواسته شده:

«اَللَّهُمَّ وَاجْعَلْ مُحَمَّداً صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَآلِهِ أَدْنَی الْمُرْسَلِینَ مِنْکَ مَجْلِساً...»؛⁽¹⁾

«خدایا محمّدصلی الله علیه وآله را نزدیک ترین پیامبران به خودت قرار بده».

ادیب اللَّه

ادیب به معنای تأدیب و ادب شده و تحت تربیت کسی قرار داشتن است و پیامبر چنین است آنجا که می فرماید:

«اَنَا اَدِیبُ اللَّهِ وَ عَلِیٌّ اَدِیبِی»؛⁽²⁾

«من ادب شده خدایم و علی ادب شده من است».

اُسّ بَناء الایمان

به معنای ریشه و اساس و بنیان بنای ایمان است. چنان که مرحوم علامه مجلسی در ابتدای کتاب خود که به تاریخ پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله

می پردازد، آن حضرت را این گونه توصیف نموده است.⁽¹⁾

اَسْخَی العالمین

به معنای با سخاوت ترین و بخشنده ترین و بزرگ وارترین شخص جهانیان است. و چنین است عبارت یکی از زیارات مربوطه:

«اَکْرَمُ الْعالَمِینَ حَسَباً وَاَفْضَلُهُمْ نَسَباً وَ اَجْمَلُهُمْ مَنْظَراً وَ اَسْخاهُمْ کَفّاً»؛⁽²⁾

«پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله گرامی ترین نژاد و با فضیلت ترین نسب و زیباترین منظر را دارد و دست و دل بازترین جهانیان است».

اَسْنَی الذُّخر

به معنای بلندمرتبه ترین و گرانبهاترین گوهر می باشد؛ چنان که در زیارت مربوط به آن جناب عرض می شود:

«اَکْرَمُ الْعالَمِینَ حَسَباً وَاَفْضَلُهُمْ نَسَباً... وَ اَسْناهُمْ ذخْراً»؛⁽³⁾

«پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله گرامی ترین نژاد و با فضیلت ترین اصل و نسب را دارد و گرانبهاترین گوهر عالمیان است».

اُسوه

اسوه به معنای الگو و نمونه و سَنبُل است؛ یعنی کسی که اخلاق

و رفتار او مورد توجّه، تقلید و الگوی دیگران قرار می گیرد. این عنوان نیز از القاب و اوصاف قرآنی پیامبر خدا به شمار می آید ؛زیرا که خداوند متعال، پیامبرش را به عنوان اسوه و الگوی همه جهانیان اعلان فرموده است، آنجا که می فرماید:

«لَّقَدْ کانَ لَکُمْ فِی رَسُولِ اللَّهِ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ لِّمَن کانَ یَرْجُوااللَّهَ وَالْیَوْمَ الْأَخِرَ وَذَکَرَ اللَّهَ کَثِیراً»⁽¹⁾

«مسلّماً برای شما در زندگی رسول خدا سرمشق نیکویی بود، برای آن ها که امید به رحمت خدا و روز رستاخیز دارند و خدا را بسیار یاد می کنند».

اَشجَع العالمین

از آنجا که پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله بالاترین درجه ایمان و یقین به خداوند را داشته و نیز عمیق ترین نوع توکل را به خداوند متعال داشت، هیچ نوع ترس و دلهره و خوفی از غیر خدا در دل نداشت؛ لذا او شجاع ترین مردم بود.

و در یکی از زیارات مربوط به آن حضرت آمده است:

«..اَکْرَمُ الْعالَمِینَ حَسَباً وَاَفْضَلُهُمْ نَسَباً... وَ اَشْجَعُهُمْ قَلْباً»؛⁽²⁾

«گرامی ترین نژاد و بافضیلت ترین نسب و شجاع ترین قلب را دارد».

چنان که امیرالمؤمنین علیه السلام نقل می فرماید: در سخت ترین لحظات جنگ های صدر اسلام، همه به پیامبرصلی الله علیه وآله پناهنده می شدیم.⁽³⁾

اشرف العالمین

به معنای شریف ترین فرد در بین موجودات جهان است که صاحب کتاب اعلام الدین در مقدمه خود، این عبارت را برای توصیف پیامبر اکرم به کار برده است.⁽¹⁾

اشرف المحل

یعنی کسی که شریف ترین محل و مکانت را دارا می باشد و این کسی جز بهترین مخلوق خدا نیست، لذا از القاب پیامبر خاتم صلی الله علیه وآله اشرف المحل است؛ چنان که در زیارت آن حضرت از دور و نزدیک خوانده می شود:

«فَبَلَغَ اللَّهُ بِکَ أَشْرَفَ مَحَلِّ الْمُکَرَّمِینَ»؛⁽²⁾

«خداوند تو را به بهترین و گرامی ترین محل از شرافت و کرامت رسانده است».

اشرف کائنات

یعنی کسی که در بین همه موجودات عالم و آنچه که موجود و مخلوق خداوند است از همه شریف تر و مقام بالاتری است. این عنوان را مؤلف کتاب تأویل الایات در مقدمه کتاب خود آورده است.⁽³⁾

اصدق الناس

به معنای راستگوترین مردم است و این از اوصافی است که امیر المؤمنین بیان فرموده:

«کانَ اَصْدَقُ النّاسِ لَهْجَةً»؛⁽¹⁾«او راستگوترین مردم و صریح ترین لهجه را داشت».

اصیل الشّجرة

یعنی شجره طیبه خانوادگی آن حضرت، نسل به نسل از اصالت خاص برخوردار بودند؛ چنان که در زیارت آن حضرت آمده:

«اَکْرَمُ الْعالَمِینَ حَسَباً ... مِنْ شَجَرَةٍ اَصْلُها راسِخٌ فِی الثَّری وَ فَرْعُها شامِخٌ فِی الْعُلی ؛⁽²⁾

«پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله گرامی ترین نژاد را دارد، از شجره ای که اصل و ریشه آن در آسمان ثابت و راسخ است و شاخه های آن سرکشیده به بالاست».

اَطْهَر المطهَّرین

یعنی پاک ترین پاکان و طاهرترین طاهرین، و این کسی جز پیامبر خاتم صلی الله علیه وآله نیست، و این وصفی است که جناب امیرالمؤمنین علیه السلام آن حضرت را به این عنوان توصیف فرموده است، در آنجا که می فرماید:

«حَتّی بَعَثَ اللَّهُ مُحَمَّداً شَهِیداً وَ بَشِیراً وَ نَذِیراً خَیْرَ الْبَرِیَةِ طِفلاً وَ اَنْجَبَها

کهْلاً، اَطْهَرُ المُطَهَّرِینَ شِیمَةً»؛⁽¹⁾

«تا این که خداوند محمّد را مبعوث فرمود و او را شاهد و بشیر و نذیر قرار داد او که در طفولیت بهترین مردم بود و در کهنسالی نجیب ترین آنان و از حیث اخلاق نیز، پاک ترین پاکان».

اَعْلَم النّاس

پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله بنا به فرمایش خود ایشان، شهر علم بودند آنجا که فرمودند:

«أَنَا مَدِینَةُ الْعِلْمِ وَ عَلِیٌّ بابُها»؛

«من شهر علم هستم و علی علیه السلام نیز درب آن است».

یعنی علم آن حضرت از علم همه مردم بیشتر است؛ زیرا علم ایشان متصل به علم الهی است، آنجا که خداوند می فرماید:

«... وَأَنزَلَ اللَّهُ عَلَیْکَ الْکِتابَ وَالْحِکْمَةَ وَعَلَّمَکَ ما لَمْ تَکُن تَعْلَمُ وَکانَ فَضْلُ اللَّهِ عَلَیْکَ عَظِیماً»؛⁽²⁾

«... و خداوند، کتاب و حکمت بر تو نازل کرد؛ و آنچه را نمی دانستی، به تو آموخت؛ و فضل خدا بر تو (همواره) بزرگ بوده است».

یعنی خداوند متعال، قرآن و حکمت را بر تو نازل کرد، بعد هم علومی به تو داد که خود قادر به فراگیری آن نبودی، و این عطا هنوز هم ادامه

دارد، چون فضل خدا خیلی عظیم است. لذا در زیارت مربوط به آن حضرت آمده:

«اَکْرَمُ الْعالَمِینَ حَسَباً وَاَفْضَلُهُمْ نَسَباً... وَ اَکْثَرُهُمْ عِلْماً»؛⁽¹⁾

«گرامی ترین نژاد و بافضیلت ترین نسب و بیشترین علم جهانیان را دارد».

اَعْلَی الذِّکْر

یعنی نام و یاد پیامبر اعظم صلی الله علیه وآله از همه نام ها و یادها، بالاتر و بیشتر و والاتر است. چنان که در زیارت مربوطه می گوییم:

«اَکْرَمُ الْعالَمِینَ حَسَباً ...وَ اَعْلاهُمْ ذِکْراً»؛⁽²⁾

«گرامی ترین نژاد و بالاترین نام و یاد، از آن پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله است».

اَعْلَی المَنزل

یعنی کسی که بالاترین منزل در بهشت و در نزد خداوند متعال را دارد. چنان که در قسمتی از زیارت آن حضرت آمده است:

«فَبَلَغَ اللَّهُ بِکَ أَشْرَفَ مَحَلِّ الْمُکَرَّمِینَ، وَأَعْلی مَنازِلِ الْمُقَرَّبِینَ»؛⁽³⁾

«خداوند تو را به بهترین و گرامی ترین محل از شرافت و بالاترین منزل مقربان الهی رسانده است».

اَفْصَح العَرب

یعنی کسی که خوش زبان و خوش کلام است و هنگام سخن گفتن، هر کلامی را در جای خود استفاده می کند. «افصح» از القابی است که خود پیامبرصلی الله علیه وآله به آن افتخار کرده و فرمودند:

«أَنَا اَفْصَحُ الْعَرَبِ وَ الْعَجَمِ»؛⁽¹⁾

«من فصیح ترین مردم در عرب و عجم هستم».

افضل العالمین

یعنی پیامبر اسلام، برترین و بهترین و با فضیلت ترین خلق خدا در سرتاسر جهانیان است. آیه شریفه می فرماید:

«... وَأَنزَلَ اللَّهُ عَلَیْکَ الْکِتابَ وَالْحِکْمَةَ وَعَلَّمَکَ ما لَمْ تَکُن تَعْلَمُ وَکانَ فَضْلُ اللَّهِ عَلَیْکَ عَظِیماً»⁽²⁾

«... و خداوند، کتاب و حکمت بر تو نازل کرد؛ و آنچه را نمی دانستی، به تو آموخت؛ و فضل خدا بر تو (همواره) بزرگ بوده است».

چنان که در زیارات مربوط به آن حضرت عرض می کنیم:

«... اَکْرَمُ الْعالَمِینَ حَسَباً وَاَفْضَلُهُمْ نَسَباً...»؛⁽³⁾

«او دارای گرامی ترین نژاد و بافضیلت ترین نسب است».

افضل انبیاء اللَّه

یعنی برترین و والاترین پیامبر خدا، اگرچه آخرین پیامبر از حیث زمان بعثت است؛ امّا برترین آنان است. چنان که خود آن حضرت فرمود:

«أَنَا اَفْضَلُ اَنْبِیاءِ اللَّهِ وَ رُسُلِهِ».⁽¹⁾

و در زیارت حضرت زهراعلیها السلام می گوییم:

«اَلسَّلامُ عَلَیْکِ یا بِنْتَ اَفْضَلِ اَنْبِیاءِ اللَّهِ»؛⁽²⁾

«سلام بر تو ای دختر بهترین پیامبران خداوند».

اقامه کننده نماز

از مهم ترین اصول دین و احکام اسلامی نماز و اقامه آن است. خواندن نماز یک مرحله از وظیفه است؛ ولی اقامه نماز وظیفه ای بالاتر و مهم تر از آن است؛ یعنی نماز را برپاکردن و کاری کنند که نماز در جامعه گسترش یافته و دیگران را به آن امر و توصیه نمایند. پیامبر اکرم و امامان معصوم علیهم السلام این وظیفه و فریضه را به خوبی به انجام رساندند؛ چنان که در موارد مختلف از دعاها و زیارت ها آمده است:

«اَلسَّلامُ عَلَیْکَ یا خاتَِمَ النَّبِیِّینَ اَشْهَدُ أَنَّکَ قَدْ بَلَّغْتَ الرِّسالَةَ وَ اَقَمْتَ الصَّلوةَ وَ آتَیْتَ الزَّکاةَ ...»؛⁽³⁾

«سلام بر تو ای آخرین پیامبر الهی، گواهی می دهم که تو ابلاغ رسالت نمودی، و نماز و زکات را به پا داشتی».

اقرب المنزله

یعنی کسی که مقام و منزلتش نزدیک به خداوند است؛ بلکه از همه به خدا نزدیک تر است، به حدی که خداوند متعال می فرماید:

«ثُمَّ دَنا فَتَدَلَّی فَکانَ قابَ قَوْسَیْنِ أَوْ أَدْنَی ⁽¹⁾

چنان که در شب معراج بعد از مراحلی که جبرئیل نیز همراه او بود جبرئیل توقف کرد، پیامبر فرمود: بیا، جبرئیل گفت: «لو دنوت انملة لاحترقت»؛⁽²⁾«اگر یک بند انگشتی جلوتر بیایم هر آینه خواهم سوخت».

در قسمتی از زیارات مربوط به پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله آمده است:

«اَللّهُمَّ صَلِّ عَلی مُحَمَّدٍ عَبْدِکَ وَ رَسُولِکَ، اَلْعَظِیمِ حُرْمَتُهُ، اَلْقَرِیبِ مَنْزِلَتُهُ»؛⁽³⁾

«خدایا درود فرست بر محمّد بنده و رسولت، هم او که حرمتش عظیم و منزلتش قریب است».

اقرَب الوسیله

خداوند متعال در قرآن فرموده: و ابتغوا الیه الوسیلة؛ یعنی اگر خواستید به درگاه خدا بیایید به همراه وسیله بیایید و پیامبر نزدیک ترین وسیله ای است که توسط آن می توان به خدا رسید؛ چون او نزدیک ترین شخص به خداست؛ لذا این عنوان از القاب پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله است. بنابر این از خداوند می خواهیم:

«اَللَّهُمَّ وَاجْعَلْ مُحَمَّداً صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَآلِهِ أَدْنَی الْمُرْسَلِینَ مِنْکَ مَجْلِساً...وَأَقْرَبَهُمْ إِلَیْکَ وَسِیلَةً»؛⁽¹⁾

«خدایا محل جلوس محمّدصلی الله علیه وآله را در نزدیک ترین جا به خودت قرار بده، و وسیله و توسلش را زودتر از همه قبول فرما».

اکبر

اسمی است برای پیامبر خاتم صلی الله علیه وآله که نزد رضوان (ملک موکّل بر بهشت) به آن معروف است. چنان که در مناقب ابن شهر آشوب آمده است.⁽²⁾

اکثر الانبیاء تَبَعاً

یعنی کسی که پیروان او از همه پیامبران بیشتر است.

دین پیامبر خاتم صلی الله علیه وآله جهانی و ابدی است او رحمة للعالمین است و احکام آن تا ابد جاری می باشد لذا پیروان آن حضرت نیز نسبت به سایر پیامبران از همه بیشتر است. چنان که علامه مجلسی آن را از اوصاف آن حضرت شمرده است.⁽³⁾

اکرم العالمین

پیامبر اکرم گرامی ترین شخص جهانیان است. چنان که در زیارت آن

حضرت آمده است:

«اَکْرَمُ الْعالَمِینَ حَسَباً وَاَفْضَلُهُمْ نَسَباً...»؛⁽¹⁾

«او گرامی ترین جهانیان از جهت نژاد و با فضیلت ترین آنان از جهت نسب است».

اکرم النَّبِیّین

یعنی گرامی ترین پیامبر نزد خداوند متعال که آن پیامبر اسلام صلی الله علیه وآله است. چنان که خود آن حضرت قسم یاد فرمود:

«وَ الَّذِی بَعَثَنِی بِالْحَقِّ ما بَعَثَ نَبِیّاً اَکْرَمَ عَلَیْهِ مِنِّی»؛⁽²⁾

«قسم به خدایی که مرا به حقّ مبعوث فرمود، خداوند متعال پیامبری را گرامی تر از من مبعوث نکرده است».

اکرم خلق اللَّه

یکی از حواریون عیسی بن مریم از قول آن حضرت، پیامبر آخر الزمان را چنین توصیف کرده که... «اَکْرَمُ خَلْقِ اللَّهِ عَلَی اللَّهِ وَ اَحَبُّهُمْ اِلَی اللَّهِ، ...»؛⁽³⁾

«آن حضرت گرامی ترین خلق خدا نزد خداوند است و محبوب ترین آنان به سوی خداست».

اکرم وُلْد آدم

به معنای گرامی ترین فرزندان حضرت آدم علیه السلام است و از القاب پیامبر خاتم صلی الله علیه وآله می باشد چنان که در زیارت نامه حضرت نزد اسطوانه در مسجد النبی گفته می شود:

«اَلسَّلامُ عَلَیْکَ یا اَکْرَمَ وُلْدِ آدَمَ»؛⁽¹⁾

«سلام بر تو ای گرامی ترین فرزند آدم!»

چنان که از خود آن حضرت هم نقل شده که فرمودند:

«أَنَا اَکْرَمُ وُلْدِ آدَمَ».⁽²⁾

الاول و الآخر

خود آن حضرت فرمودند که من هم اول هستم و هم آخر: انا الاول و الاخر؛ مراد این است که از نظر نبوت، اولین هستم اما از جهت بعثت، آخرین می باشم.⁽³⁾

اَلبَرِی ء مِن کلّ عیب

یعنی کسی که از هرگونه عیب و نقص و آلودگی، بری ء و پاک است.

در دعای به وجود مقدّس پیامبر خاتم صلی الله علیه وآله در صلوات کبیره چنین آمده است:

«اَللّهُمَّ صَلِّ عَلی مُحَمَّدٍ سَیِّدِ الْمُرْسَلِینَ... اَلْبَرِی ء مِنْ کُلِّ عَیْبٍ»؛⁽¹⁾

«خدایا درود فرست بر محمّد که آقای پیامبران است... هم او که از هرگونه عیبی پاک است».

المَحمُول عَلَی البُراق

به معنای کسی که بر براق سوار شده است و این پیامبر اعظم صلی الله علیه وآله است که در شب معراج جبرائیل برایش براق را آورد و بر آن سوار شد و به ملکوت آسمان ها سفر نمود. آیه شریفه می فرماید:

«سُبْحانَ الَّذِی أَسْرَی بِعَبْدِهِ لَیْلاً مِنَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ إِلَی الْمَسْجِدِ الْأَقْصا الَّذِی بارَکْنا حَوْلَهُ لِنُرِیَهُ مِنْ آیاتِنا إِنَّهُ هُوَ السَّمِیعُ الْبَصِیرُ»؛⁽²⁾

«پاک و منزّه است خدایی که بنده اش را در یک شب، از مسجد الحرام به مسجد الاقصی - که گرداگردش را پربرکت ساخته ایم - برد، تا برخی از آیات خود را به او نشان دهیم؛ چرا که او شنوا و بیناست».

لذا در زیارتی آمده است:

«صاحِبُ الآیاتِ فِی الآفاقِ ... اَلْمَحْمُولِ عَلَی الْبُراقِ».⁽³⁾

المُرتَجی لِلشّفاعة

یعنی کسی که دیگران به شفاعت و دستگیری او امیدوارند؛ بنابر این

برایش دعا می شود:

«اَللّهُمَّ صَلِّ عَلی مُحَمَّدٍ... اَلْمُرْتَجی لِلشَّفاعَةِ»؛⁽¹⁾

«خدایا درود فرست بر محمّد... او که همه به شفاعتش امید دارند».

المصطفی فی الظّلال

به معنای کسی که برگزیده شده و در زیر سایه حقّ تعالی است و از اوصاف پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله می باشد؛ چنان که در دعای امام زمان علیه السلام آمده است:

«اَللّهُمَّ صَلِّ عَلی مُحَمَّدٍ... اَلْمُصْطَفی فِی الضّلالِ»؛⁽²⁾

«خدایا درود فرست بر محمّد، هم او که اختیار شده توست در زیر سایه عنایت تو».

المطهَّر مِن کلِ ّ آفة

یعنی کسی که از هرگونه آفت و آلودگی و عیب و نقص پاک شده است و از اوصاف پیامبر خاتم است، چنان که در عبارت دعای امام زمان علیه السلام آمده است: «اَللّهُمَّ صَلِّ عَلی مُحَمَّدٍ... اَلْمُطَهَّرِ مِنْ کُلِّ آفَةٍ»؛⁽³⁾

«خدایا درود فرست بر محمّد... بنده ات که از هرگونه آلودگی و آفتی پاک است».

المُفَوَّض اِلَیْه دین اللَّه

به معنای کسی است که امر دین خداوند به او واگذار شده است و از اوصاف پیامبر اعظم صلی الله علیه وآله می باشد چنان که در دعای امام زمان علیه السلام آمده است: «اَللّهُمَّ صَلِّ عَلی مُحَمَّدٍ سَیِّدِ الْمُرْسَلِینَ ... اَلْمُفَوَّضِ اِلَیْهِ دِین اللَّهِ»؛⁽¹⁾

«خدایا درود فرست بر محمّد که آقای پیامبران است هم او که دین خدا به او واگذار شده است».

المُقَفّی

از القابی است که خود پیامبرصلی الله علیه وآله نام برده است یعنی کسی که همه پیامبران را پشت سر گذاشته و سرآمد همه شده است.⁽²⁾چنان که خود آن حضرت فرموده است:

«وَ جَعَلَنِی رَسُولَ الرَّحْمَةِ وَ رَسُولَ التَّوْبَةِ وَ رَسُولَ الْمَلاحِمِ وَ الْمُقَفّی قَفَیْتُ النَّبِیِّینَ جَماعَةً»؛⁽³⁾

«خداوند مرا رسول رحمت و توبه و جنگ قرار داده چنان که مرا مقفّی قرار داده یعنی تمام پیامبران را پشت سر گذاشته ام».

المُنتَجب فی المیثاق

از دیگر اوصاف پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله المنتجب فی المیثاق است یعنی کسی که برگزیده حقّ در روز عهد و میثاق است. چنان که از صاحب الزمان نقل

شده که فرمودند:

«اَللّهُمَّ صَلِّ عَلی مُحَمَّدٍ سَیِّدِ الْمُرْسَلِینَ ... اَلْمُنْتَجَبِ فِی الْمِیثاقِ»؛⁽¹⁾

«خدایا درود فرست بر محمّد که آقای پیامبران است هم او که برگزیده حقّ است در روز عهد و میثاق».

المُؤمَّل للنّجاة

به معنی کسی است که تمام افراد نجات خود را به دست او می دانند آرزو می کنند به وسیله او نجات یابند، لذا از خداوند می خواهیم:

«اَللّهُمَّ صَلِّ عَلی مُحَمَّدٍ... اَلْمُؤَمَّلِ لِلنَّجاةِ»؛⁽²⁾

«خدایا درود فرست بر محمّد... آن که همه افراد به امید و آرزوی دستگیری او از آتش جهنم هستند».

امام الأئمه

عنوان امام الائمه یعنی امام و پیشوای امامان، عبارتی است که مرحوم سیّد رضی در مقدمه کتاب شریف نهج البلاغه برای توصیف پیامبر اکرم آورده است.⁽³⁾

امام الأنبیاء

به معنای جلودار و پیش نماز پیامبران است. در کتاب مناقب و در

شرح جریان معراج آن گاه که فضیلت و برتری پیامبر اعظم صلی الله علیه وآله را بر سایر پیامبران بر می شمرد می گوید: اگر آدم قبله ملائکه قرار گرفت، خداوند پیامبر خاتم صلی الله علیه وآله را در شب معراج امام همه انبیاء قرار داد که آدم نیز در بین پیامبران قرار داشت.⁽¹⁾

امام الرَّحمة

او هم پیامبر رحمت است و هم امام رحمت، او سراسر رحمت و رأفت است برای همه جهانیان، و این لقب از اختصاصات پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله است که در مورد هیچ یک از امامان نیز به کار نرفته است.

لذا در دعای توسل می گوییم:

« یا أَبَا الْقاسِمِ، یا رَسُولَ اللَّهِ، یا إِمامَ الرَّحْمَةِ، یا سَیِّدَنا وَمَوْلانا، إِنّا تَوَجَّهْنا وَاسْتَشْفَعْنا وَتَوَسَّلْنا بِکَ إِلَی اللَّهِ»؛⁽²⁾

«ای ابوالقاسم، ای پیامبر خدا! ای امام رأفت و رحمت! ای آقا و مولای ما! ما به سوی تو روی آوردیم و تو را شفیع قرار دادیم و به وسیله تو توسل می جوییم به سوی خدا».

و دعا می کنیم که:

«اَللّهُمَّ صَلِّ عَلی مُحَمَّدٍ اَمِینِکَ عَلی وَحْیِکَ وَ نَجِیبِکَ مِنْ خَلْقِکَ وَ صَفِیّکَ مِنْ عِبادِکَ، اِمامِ الرَّحْمَةِ وَ قائِدِ الْخَیْرِ وَ مِفْتاحِ الْبَرَکَةِ».⁽³⁾

امام المتّقین

به معنای پیشوا و جلودار پرهیزکاران از القاب پیامبر خاتم صلی الله علیه وآله است اگرچه به امامان معصوم علیهم السلام نیز امام المتقین گفته می شود. چنان که دعا می کنیم:

«اَللّهُمَّ صَلِّ عَلی مُحَمَّدٍ سَیِّدِ الْمُرْسَلِینَ وَ خاتَِمِ النَّبِیِّینَ وَ اِمامِ الْمُتَّقِینَ وَ اَفْضَلِ الْخَلْقِ اَجْمَعِینَ مِنَ الاَوّلِینَ وَ الآخَرِینَ»؛⁽¹⁾

«خدایا درود فرست بر محمّد که آقا و خاتم پیامبران است و او که امام پرهیزکاران و برترین خلق خدا از اوّل تا آخر است».

و نیز در دعای دیگر هنگام خطبه نماز جمعه گفته می شود:

«اَللّهُمَّ صَلِّ عَلی مُحَمَّدٍ عَبْدِکَ وَ رَسُولِکَ سَیِّدِ الْمُرْسَلِینَ واِمامِ الْمُتَّقِینَ وَ رَسُولِ رَبِّ الْعالَمِینَ»؛⁽²⁾

«خدایا درود فرست بر محمّد بنده و پیامبرت، او که بزرگ پیامبران و امام پرهیزکاران و رسول پروردگار جهانیان است».

امام المرسلین

به معنای پیشوا و جلودار همه پیامبران الهی، از اوصاف و القاب پیامبر اعظم صلی الله علیه وآله است. چون او اگرچه آخرین پیامبر از نظر زمان بعثت است ولی از جهت رتبه و مقام، مقدّم بر همه پیامبران است. و مرحوم علامه مجلسی نیز با این عنوان آن حضرت را توصیف نموده است.⁽³⁾چنان که در

بلدالامین آمده است:

«اَسْئَلُکَ یا حَیُّ یا قَیُّومُ أَنْ تُصَلِّیَ عَلی مُحَمَّدٍ خاتَِمِ النَّبِیِّینَ وَ اِمامِ الْمُرْسَلِینَ»؛⁽¹⁾

«خدایا از تو درخواست می کنم ای زنده و پابرجا این که درود فرستی بر محمّد که خاتم پیامبران و امام رسولان است».

امان

وجود مبارک پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله موجب امان و امنیت مردم بود و خداوند متعال به ایشان وعده داده بود، تا شما در بین این امّت هستی آنان را عذاب نخواهم کرد:

«وَما کانَ اللَّهُ لِیُعَذِّبَهُمْ وَأَنتَ فِیهِمْ وَما کانَ اللَّهُ مُعَذِّبَهُمْ وَهُمْ یَسْتَغْفِرُونَ»؛⁽²⁾

«ولی (ای پیامبر!) تا تو در میان آن ها هستی، خداوند آن ها را مجازات نخواهد کرد؛ و (نیز) تا استغفار می کنند، خدا عذابشان نمی کند. ».

اُمّی

از اسامی پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله امّی است طبق تصریح آیه شریفه:

«الَّذِینَ یَتَّبِعُونَ الرَّسُولَ النَّبِیَّ الْأُمِّی...»؛⁽³⁾

«همانها که از فرستاده (خدا)، پیامبر «امّی» پیروی می کنند...».

و نیز آیه: «... فَامِنُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ النَّبِیِ ّ الأُْمِّی...»؛⁽¹⁾«... پس ایمان بیاورید به خدا و فرستاده اش، آن پیامبر درس نخوانده ای که...».

امّا این که امّی به چه معنایی است چند قول ذکر شده است:

1 - یعنی کسی که خواندن و نوشتن نمی داند.

2 - این که منسوب به امّت باشد و ایشان را امّی گویند؛ زیرا منسوب به امّت عرب یا امّت اسلام است.

3 - منسوب به امّ و مادر است.

4 - منسوب به امّ القری یعنی مکّه است، که این قول از امام باقرعلیه السلام نقل شده است.⁽²⁾

امین اللَّه

به معنای امانت دار خدا و از مهم ترین القاب پیامبر است، چنان که آن حضرت را قبل از بعثت هم محمّد امین می گفتند، یعنی پیامبر امانت دار خدا و خلق خدا بوده و هست.

از جمله در زیارت وداع مکّه و بیت الحرام از خدا می خواهیم:

«اَللّهُمَّ صَلِّ عَلی مُحَمَّدٍ عَبْدِکَ وَ رَسُولِکَ وَ نَبِیِّکَ وَ اَمِینِکَ»؛⁽³⁾

«خدایا درود فرست بر محمّد که بنده و رسول تو و نبیّ و امین تو است».

و در زیارت آن حضرت عرض می کنیم:

«اَللَّهُمَّ فَاجْعَلْ صَلَواتِکَ وَصَلَواتِ مَلآئِکَتِکَ الْمُقَرَّبِینَ... عَلی مُحَمَّدٍ عَبْدِکَ وَرَسُولِکَ وَنَبِیِّکَ، وَأَمِینِکَ...»؛⁽¹⁾

«خدایا درودهای خودت و فرشتگان مقرب خودت را به محمّد قرار بده، او که بنده و رسول و پیامبر امین تو است».

و در زیارت آن حضرت در ورود به مدینه می گویند:

«اَلسَّلامُ عَلَیْکَ یا امین اللَّه...».⁽²⁾

امین بر وحی

این لقبی است که خداوند بر آن حضرت گذاشته یعنی خدا او را امین وحی خود دانسته و وحی الهی را به ایشان سپرده است. لذا در قسمتی از دعای روز سوم شعبان می خوانیم:

«... مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِاللَّهِ، الَّذِی اصْطَفَیْتَهُ بِالرِّسالَةِ، وَائْتَمَنْتَهُ عَلی وَحْیِکَ»؛⁽³⁾

«... محمّد پسر عبد اللَّه که او را به عنوان رسول برگزیدی و بر وحی خود امین قرار دادی».

و در جای دیگر می گوییم:

«... بِمُحَمَّدٍ نَبِیِّکَ وَرَسُولِکَ وَخِیَرَتِکَ مِنْ خَلْقِکَ وَأَمِینِکَ عَلی وَحْیِکَ».⁽⁴⁾

و این نیز عبارتی از زیارت امیرالمؤمنین که به پیامبر اسلام صلی الله علیه وآله می دهیم:

«اَلسَّلامُ عَلی رَسُولِ اللَّهِ، أَمِینِ اللَّهِ عَلی وَحْیِهِ وَعَزآئِمِ أَمْرِهِ»؛⁽¹⁾

«سلام بر رسول خدا، امین خدا بر وحی و امور مهم او».

انسان

انسان در آیه شریفه زیر به پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله تأویل شده است؛ یعنی آن انسانی که خداوند به او علم بیان آموخت، رسول خداصلی الله علیه وآله می باشد:

«خَلَقَ الْإِنسانَ عَلَّمَهُ الْبَیانَ»؛⁽²⁾

«انسان را آفرید، و به او «بیان» را آموخت.»

اَوْثَق العالمین

به معنای مطمئن ترین و موثق ترین مردم است نسبت به عقد و قرارداد. چنان که در عبارت زیارت آمده است:

«وَ إنَّکَ اَحْسَنُ الْعالَمِینَ خَلْقاً وَ خُلْقاً... وَ اَوْثَقُهُمْ عَقْداً»؛⁽³⁾

«و تو زیباترین شخص جهانیان هستی هم از نظر آفرینش و هم از جهت اخلاق و نیز موثق ترین افراد از نظر عقد و پیمان».

اَوْفَی النّاس

به معنای باوفاترین مردم به عهد و پیمان ها می باشد.

این هم عبارت مربوط به این موضوع در زیارت آن حضرت:

«اَکْرَمُ الْعالَمِینَ حَسَباً... وَ اَوْفاهُمْ بِالْعَهْدِ»؛⁽¹⁾«او گرامی ترین مردم از حیث نژاد و باوفاترین آنان است نسبت به عهد و پیمان».

اوّل المؤمنین

پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله اولین کسی است که به خداوند متعال ایمان آورده است.

امام صادق علیه السلام فرمودند: از رسول خداصلی الله علیه وآله سؤال کردند: چطور شما از تمام انبیاء سبقت گرفته اید با این که آخرین پیامبر هستید؟ فرمود:

«إِنِّی کُنْتُ اَوَّل مَنْ آمَنَ بِرَبِّی»؛⁽²⁾

«چون من اولین کسی بودم که در عالم ذر به پروردگار خود ایمان آوردم».

اوّل النَّبیین

امام صادق علیه السلام می فرماید: از رسول خداصلی الله علیه وآله سؤال کردند چطور شما گوی سبقت را از سایر انبیاء گرفته اید با این که شما آخرین پیامبر مبعوث شده اید؟

پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله فرمود: چون من اولین کسی بودم که به پروردگار خود ایمان آوردم و اولین کسی بودم که هنگام اخذ پیمان از انبیا جواب دادم آنجا که فرمود: «وَأَشْهَدَهُمْ عَلَی أَنفُسِهِمْ أَلَسْتُ بِرَبِّکُمْ قالُوا بَلَی .⁽¹⁾

اوّل النّبیّین میثاقاً

پیامبر اعظم صلی الله علیه وآله اگرچه آخرین پیامبری است که مبعوث شده است، لکن از جهت رتبه و مقام در نزد خداوند اولین پیامبر است، چنان که در این فراز از زیارت آمده است:

«اَللَّهُمَّ اجْعَلْ جَوامِعَ صَلَواتِکَ، وَنَوامِی بَرَکاتِکَ...وَمُنْقِذِ الْعِبادِ مِنَ الْهَلَکَةِ بِإِذْنِکَ، وَداعِیهِمْ إِلی دِینِکَ الْقَیِّمِ بِأَمْرِکَ، أَوَّلِ النَّبِیِّینَ مِیثاقاً وَآخِرِهِمْ مَبْعَثاً»؛⁽²⁾«خدایا درود فرست بر محمّد بنده برگزیده ات... او که بندگانت را از هلاکت نجات داده و آنان را به سوی دین تو دعوت نمود و به امر تو قیام کرد، هم او که اولین پیامبری است که با تو میثاق دارد و آخرین پیامبری است که مبعوث گردیده است».

اوّل شافع

اولین و بالاترین کسی که در روز قیامت شفاعت می کند، پیامبر خاتم است و این بشارتی است که خداوند به حضرت آدم علیه السلام داده است و آدم نیز بر این نعمت شکر نمود که خداوند او را ابومحمّد نامید.⁽³⁾

لذا با دعا می کنیم:

«اَللَّهُمَّ وَاجْعَلْ مُحَمَّداً صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَآلِهِ أَدْنَی الْمُرْسَلِینَ مِنْکَ مَجْلِساً... وَاجْعَلْهُ أَوَّلَ شافِعٍ»؛⁽⁴⁾

«خدایا و محمّد را نزدیک ترین پیامبر نزد خود قرار بده و نیز او را اولین شفاعت کننده قرار بده».

چنانچه خود آن حضرت نیز فرموده است:

«أَنَا أَوَّلُ شافِعٍ وَ أَوَّلُ مُشَفَّعٍ».⁽¹⁾

ما نیز از خدا می خواهیم که شفاعتش را در حقّ امّتش قبول فرماید:

«اَللّهُمَّ صَلِّ عَلی مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ وَ تَقَبَّلْ شَفاعَتَهُ وَ بَیِّضْ وَجْهَهُ وَ اَکْثِرْ تَبِعَهُ»؛⁽²⁾«خدایا درود فرست بر محمّد و آل محمّد، و شفاعت او را قبول نموده و چهره اش را سپید و پیروانش را زیاد فرما».

اولین کوبنده در بهشت

این نیز از القابی است که خداوند به پیامبر اعظم صلی الله علیه وآله داده و بشارت های خداوند به آدم در مورد پیامبر خاتم صلی الله علیه وآله بود که ایشان اولین کسی است که درب بهشت را خواهد زد:

«... وَ اَوَّلُ قارِعٍ لأَبْوابِ الْجِنانِ وَ اَوَّلُ مَنْ یُفْتَحُ لَهُ»؛⁽³⁾

«خدایا محمّد را اولین کوبنده درب بهشت قرار بده و اولین کسی که درب بهشت برایش باز می شود».

اولین وارد شونده بهشت

خود آن حضرت فرموده است:

«وَ جَعَلَنِی فِی الدُّنْیا سَیِّدَ وُلْدِ آدَمَ وَ فِی الآخِرَةِ زَیْنَ الْقِیامَةِ وَ حَرَّمَ دُخُولَ الْجَنَّةِ عَلَی الأَنْبِیاءِ حَتّی اَدْخُلَها أَنَا»؛⁽¹⁾

«خداوند مرا آقای فرزندان آدم در دنیا و زینت قیامت در آخرت قرار داده و ورود به بهشت را بر انبیاء حرام نموده تا این که من داخل شوم».

«... وَ اَوَّلُ مَنْ یَدْخُلُ الْجَنَّةَ»؛⁽²⁾

«او اولین کسی است که وارد بهشت می شود».

حرف ب

باخع

به معنای کسی که از شدت غم و غصه نزدیک است که خود را از بین ببرد. پیامبر اکرم نیز به سبب رحمت و رأفت زیادی که به مردم داشت، می خواست همه آنان یک شبه مسلمان و خداپرست شوند؛ امّا از این که می دید برخی با وجود شناخت حقّ و پی بردن به آن، باز هم از پذیرش آن امتناع می کردند بسیار ناراحت و غمگین می شد؛ لذا در قرآن کریم فرموده است:

«فَلَعَلَّکَ باخِعٌ نَّفْسَکَ عَلَی آثارِهِمْ إِن لَّمْ یُؤْمِنُوا بِهذَا الْحَدِیثِ أَسَفاً».⁽³⁾

«گویی می خواهی به خاطر اعمال آنان، خود را از غم و اندوه هلاک کنی اگر به این گفتار ایمان نیاورند!»

به همین سبب این آیه شریفه نازل شد و فرمود:

«طه ما أَنزَلْنا عَلَیْکَ الْقُرْآنَ لِتَشْقَی ؛⁽⁴⁾

«طه؛ ما قرآن را بر تو نازل نکردیم که خود را به زحمت بیفکنی!»

بارقلیط

به معنای روح القدس در کتاب انجیل است که از اسامی پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله برشمرده شده و نیز گفته شده به معنای کسی است که بین حقّ و باطل را جدا می کند.⁽¹⁾

بَحْر السّخاء

سخاوت یعنی بخشندگی و دست و دل بازی و بلند نظری و بحرالسخاء به معنای دریای سخاوت و جود و کرم است که از اوصاف پیامبر خاتم صلی الله علیه وآله می باشد و مرحوم علامه مجلسی در مقدمه کتاب خود آورده است.⁽²⁾

برهان

برهان به معنای دلیل قاطع است.

از عبد اللَّه بن سلیمان نقل شده که می گوید: به امام صادق علیه السلام در مورد آیه شریفه: «یاأَیُّها النّاسُ قَدْ جَآءَکُم بُرْهانٌ مِنْ رَبِّکُمْ وَأَنزَلْنا إِلَیْکُمْ نُوراً مُبِیناً»؛⁽³⁾«ای مردم! دلیل روشن از طرف پروردگارتان برای شما آمد؛ و نور آشکاری به سوی شما نازل کردیم». سؤال کردم، فرمود:

«اَلْبُرْهانُ مُحَمَّدٌ وَ النُّورُ عَلِیٌّ»؛⁽⁴⁾

«منظور از برهان پیامبر خاتم محمّد مصطفی صلی الله علیه وآله است و مراد از نور، امیرالمؤمنین علی علیه السلام است».

به همین جهت در مناقب ابن شهر آشوب، برهان را یکی از اسامی رسول خداصلی الله علیه وآله برشمرده است.⁽¹⁾

بشر

خداوند متعال در قرآن کریم به پیامبرش می فرماید:

«قُلْ إِنَّما أَنا بَشَرٌ مِثْلُکُمْ یُوحَی إِلَیَّ أَنَّما إِلهُکُمْ إِلهٌ وَاحِدٌ فَمَن کانَ یَرْجُوا لِقَآءَ رَبِّهِ فَلْیَعْمَلْ عَمَلاً صالِحاً وَ لَا یُشْرِکْ بِعِبادَةِ رَبِّهِ أَحَداً»؛⁽²⁾

«بگو: من فقط بشری هستم مثل شما؛ (امتیازم این است که) به من وحی می شود که تنها معبودتان معبود یگانه است؛ پس هر که به لقای پروردگارش امید دارد،باید کاری شایسته انجام دهد، و هیچ کس را در عبادت پروردگارش شریک نکند!».

و امام باقرعلیه السلام از پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله نقل فرمودند که آن حضرت می فرمودند: «اِنَّما أَنَا بَشَرٌ مِثْلُکُمْ اَتَزَوَّجُ مِنْکُم وَ ...»؛⁽³⁾

«من هم مثل شما بشر هستم و مانند شما ازدواج می کنم...».

به همین جهت در مناقب، یکی از اسامی رسول خداصلی الله علیه وآله، به عنوان «بشر» ذکر شده است.⁽⁴⁾

بُشری عیسی

بشری به معنای بشارت و مژده است و بشری عیسی یعنی

مورد بشارت و مژده حضرت عیسی علیه السلام از القاب پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله نقل شده است.

چنانچه بحیرای راهب نیز قبل از بعثت آن حضرت ایشان را چنین خطاب داد و ظاهراً از آیه شریفه: «یَأْتِی مِنْ بَعْدِی اسْمُهُ أَحْمَدُ فَلَمّا جَآءَهُم بِالْبَیِّناتِ قالُوا هذا سِحْرٌ مُبِینٌ»؛⁽¹⁾

«که بعد از من می آید و نام او احمد است! هنگامی که او [= احمد] با معجزات و دلایل روشن به سراغ آنان آمد، گفتند: این سحری است آشکار» اقتباس شده است. چنان که خود آن حضرت فرمودند:

«إِنِّی دَعْوَةُ اِبْراهِیم وَ بُشْری اَخِی عِیسَی بْنُ مَرْیَمَ»؛⁽²⁾

«من مورد دعای ابراهیم هستم که برادرم عیسی بن مریم نیزبشارتم داده است».

بشیر

بشیر به معنای کسی که مژده و بشارت و خبر خوشی بیاورد و از القاب پیامبر است چنان که آیه شریفه می فرماید:

«... إِنَّنِی لَکُم مِنْهُ نَذِیرٌ وَبَشِیرٌ»؛⁽³⁾

«من از سوی او برای شما بیم دهنده و بشارت دهنده ام!»

شخصی یهودی از پیامبر خداصلی الله علیه وآله پرسید: چرا شما را بشیر نامیده اند؟ فرمود: «... وَ اَمَّا الْبَشِیرُ فَإِنِّی اُبَشِّرُ بِالْجَنَّةِ مَنْ اَطاعَنِی»؛⁽⁴⁾

«به این جهت بشیر نامیده شدم چون هر که مرا اطاعت کند به بهشت مژده می دهم».

بشیر الرَّحمة

به معنای مژده دهنده به رحمت خدا، از اوصاف پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله است؛ چنان که مناقب در توصیف آن حضرت می گوید:

«صَلَّی اللَّهُ عَلی خَیْرِ مَبْعُوثٍ وَ اَفْضَلِ وارِثٍ وَ مَوْرُوثٍ وَ خَیْرِ مَوْلُودٍ، دَعا اِلی خَیْرِ مَعْبُودٍ، بَشِیرِ الرَّحْمَةِ وَ الثَّوابِ»؛⁽¹⁾

«درود خدا بر بهترین کسی که مبعوث شده و برترین وارث و موروث و بهترین مولودی که به بهترین معبود دعوت کرد، همان که به رحمت و ثواب الهی بشارت داده است».

بلقیطا

گفته شده است یکی از اسامی پیامبر خاتم صلی الله علیه وآله در زبور داوود به عنوان بلقیطا آمده است.⁽²⁾

بهیائیل

بهیائیل را از اسامی پیامبر خاتم صلی الله علیه وآله گفته اند چنان که مناقب آن را از صحف ادریس نقل کرده است.⁽³⁾

بَیِّن العلامَة

علامت و نشانه پیامبری آن حضرت واضح و آشکار است و همه به وسیله او هدایت و راهنمایی می شوند. چنان که در زیارت مربوط به آن حضرت آمده: «... وَ تَکُونُ بَیِّنَ الْعَلامَةِ وَ بَیِّنَ الْوَسامَةِ»؛⁽¹⁾

«... تو نشانه و علامت واضح و بزرگواری و زیبایی آشکاری داری».

بَیِّن الوسامة

وسامه از وسم به معنای نشان داشتن، نشان نیکو و زیبا داشتن، و او نشانه زیبایی اش واضح و آشکار است.

چنان که در زیارت نامه آمده و به آن حضرت عرض می شود:

«... وَ تَکُونُ بَیِّنَ الْعَلامَةِ وَ بَیِّنَ الْوَسامَةِ»؛⁽²⁾

حرف پ

پیامبر اعظم

یعنی محمّد بن عبد اللَّه صلی الله علیه وآله بزرگ ترین پیامبر خداوند و آخرین آنان است. این عنوان بیشتر در فارسی زبانان استفاده می شود.

پیامبر اکرم

یعنی پیامبری که کرم و کرامت و بزرگواری اش از همه بیشتر است. این عنوان را نیز فارسی زبان ها برای پیامبر خاتم صلی الله علیه وآله به کار می برند.

حرف ت

تاج الاولیاء

یعنی کسی که مقامی بالاتر از دیگران دارد و تاج سر آنان به حساب می آید، لقبی است برای پیامبر اکرم که در بحار الانوار ذکر شده است.

تالی

به معنای تلاوت کننده آیات الهی بر خلق است و از القاب پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله چنان که از آیه شریفه:

«هُوَ الَّذِی بَعَثَ فِی الْأُمِّیِّینَ رَسُولًا مِنْهُمْ یَتْلُوا عَلَیْهِمْ آیاتِهِ وَیُزَکِّیهِمْ وَیُعَلِّمُهُمُ الْکِتابَ وَالْحِکْمَةَ وَإِن کانُوا مِن قَبْلُ لَفِی ضَلالٍ مُبِینٍ»؛⁽¹⁾

«او کسی است که در میان جمعیت درس نخوانده رسولی از خودشان برانگیخت که آیاتش را بر آن ها می خواند و آن ها را تزکیه می کند و به آنان کتاب و حکمت می آموزد هرچند پیش از آن در گمراهی آشکاری بودند!».

مناقب نیز آن را از اسامی و القاب رسول خداصلی الله علیه وآله برشمرده است.⁽²⁾

تقیّ

به معنای باتقوی و پرهیزگار است که از اوصاف پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله گفته شده است و در این عبارت آمده است:

«اَللّهُمَّ صَلِّ عَلی مُحَمَّدٍ عَبْدِکَ وَ رَسُولِکَ... اَلنَّبِیِّ الأُمِّی الرّاشِدِ الْمَهْدِیِّ

الْمُوَفَّقِ التَّقِیِّ»؛⁽¹⁾«خدایا درود فرست بر محمّد بنده ات... او که پیامبر امّی و راهنمای هدایت یافته است و او که موفق و باتقواست».

تهامیّ

منطقه و سرزمین مکّه یا شهرهای شرقی تا جنوب حجاز را تهامه می گویند که مکّه نیز یکی از قریه های آن بوده لذا پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله منسوب به آنجاست و از القاب آن حضرت می شود و در دعا آمده:

«... النَّبِیَّ الْأُمِّیَّ الْقُرَشِیَّ الْهاشِمِیَّ الْعَرَبِیَّ التِّهامِیَّ الْمَکِّیَّ الْمَدَنِیَّ».⁽²⁾

لذا مناقب نیز آن را از اسامی و القاب حضرت بر شمرده است.⁽³⁾

تین

تین در لغت به نام انجیر است و نیز نام سوره ای از قرآن کریم که از القاب پیامبرصلی الله علیه وآله است.

در تفسیر علی بن ابراهیم آمده است:

«والتین والزیتون وطور سینین وهذا البلد الامین؛ اَلتِّینُ رَسُولُ اللَّه صلی الله علیه وآله وَ الزَّیْتُونُ اَمِیرُالمُؤمِنِین علیه السلام وَ طُورُ سِینِینَ الْحَسَنُ وَ الْحُسَیْن علیهما السلام وَ هذَا الْبَلَدُ الأَمِینُ الاَئِمَّةعلیهم السلام»؛⁽⁴⁾

«تین پیامبر خداست و زیتون امیرالمؤمنین، طور سینین حسن و حسین

هستند و هذا البلد الامین منظور امامان معصوم می باشند».

حرف ج

جلیل القبله

در یکی از زیاراتی که برای جناب پیامبر خاتم صلی الله علیه وآله ذکر شده آمده است:

«اَللّهُمَّ صَلِّ عَلی مُحَمَّدٍ عَبْدِکَ وَ رَسُولِکَ... اَلرَّفِیع دَرَجَتُهُ وَ الشَّرِیفُ مِلَّتُهُ وَ الْجَلِیلُ قِبْلَتُهُ»؛⁽¹⁾

«خدایا درود فرست بر محمّد که بنده و رسول توست... همان که درجه اش رفیع و ملتش با شرافت و قبله اش با جلالت و گرامی است».

جَنب اللَّه

یکی از حواریون عیسی بن مریم نقل می کند که آن حضرت، برای ما اسامی پیامبر آخرالزمان را چنین بیان کرد:

«محمّد - عبد اللَّه - یس - فتاح،... صفی اللَّه - جنب اللَّه».⁽²⁾

اگرچه به سایر امامان خصوصاً امیرالمؤمنین علیه السلام نیز جنب اللَّه گفته می شود.⁽³⁾

حرف ح

حادّ

حادّ به معنای نافرمانی و دشمنی کردن است، اسمی برای رسول خدا که در تورات آمده؛ چنان که از امام باقرعلیه السلام نقل شده که فرمودند:

«إنَّ اسْمَ رَسُولِ اللَّه صلی الله علیه وآله فِی صُحُفِ اِبْراهِیمَ اَلْماحِی وَ فِی تَوْراةِ مُوسی اَلْحادُّ»؛⁽¹⁾

«اسم رسول خدا در کتاب حضرت ابراهیم علیه السلام ماحی است و در کتاب تورات موسی حادّ است».

گفته شد: معنای ماحی و حادّ چیست؟ فرمود: ماحی یعنی محوکننده صورت بت هاست. و حادّ یعنی:

«یُحادُّ مَنْ حادَّ اللَّهِ وَ دِینِهِ»؛⁽²⁾«یعنی مخالف است با کسانی که با خدا و دین خدا نافرمانی و دشمنی کنند».

حاذق

به معنای کسی که دارای هوش و ذکاوت و مهارت است. می گویند: پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله قبل از بعثت بیست خصلت از خصایل انبیا را داشت که هر کدام از آنها به تنهایی دلالت بر عظمت آن بزرگوار دارد؛ چه رسد به کسی که همه آنها را جمع کرده باشد، یکی از آن خصلت ها حاذق است.⁽³⁾

حاشر

حاشر به معنای گردآورنده و جمع کننده است و از القابی است که خود پیامبرصلی الله علیه وآله فرموده اسم من در قیامت حاشر است.

جابر بن عبد اللَّه گوید: «قالَ رَسُولُ اللَّه صلی الله علیه وآله:... وَ سَمّانِی فِی الْقِیامَةِ حاشِراً ی

ُحْشَرُ النّاسُ عَلی قَدَمی»؛⁽¹⁾«پیامبر فرمود: خداوند در روز قیامت مرا حاشر نام گذاشته است چون مردم در برابر من جمع و گرد هم می آیند».

حافظ سرّ خدا

به معنای رازدار و حافظ اسرار الهی، از القاب پیامبرصلی الله علیه وآله است چنان که در دعای افتتاح و نیز دعای اولین روز ماه رمضان خوانده می شود:

«اَللَّهُمَّ صَلِّ عَلی مُحَمَّدٍ عَبْدِکَ وَرَسُولِکَ وَأَمِینِکَ،... وَحافِظِ سِرِّکَ»؛⁽²⁾

«خدایا درود فرست بر محمّد بنده و رسول و امین تو... همان که حافظ اسرار توست».

حاکم

به معنای حَکَم بین افراد و حکم کننده بین آنان، از مقامات و القاب شریف پیامبر خاتم صلی الله علیه وآله است. چنان که خداوند او را به این مقام منصوب نموده و مردم را به ایشان ارجاع فرموده:

«فَلَا وَرَبِّکَ لَا یُؤْمِنُونَ حَتَّی یُحَکِّمُوکَ»؛⁽³⁾

«به پروردگارت سوگند که آن ها مؤمن نخواهند بود، مگر این که در اختلافات خود، تو را به داوری طلبند».⁽⁴⁾

حامد

بحارالانوار از واقدی نقل کرده: آن گاه که پیامبر نزد حلیمه سعدیه دوران کودکی را می گذراند به همراه فرزندان حلیمه به صحرا رفته بودند. «محمّد» کوه بلندی دید، خواست بالا رود، ولی چون خیلی مرتفع و عمودی بود نتوانست. استحیائیل آمد و صیحه ای زد و گفت: وای بر تو ای کوه، مطیع محمّد باش که او خیر المرسلین است. کوه شاد گشت و کوچک شد تا پیامبر بالای آن رفت. در دل کوه انواع مار و مور و عقرب و حیوانات رنگارنگ بودند وقتی پیامبر خواست پایین بیاید، باز استحیائیل آمد و بانگی زد که همه حیوانات به لانه های خود رفتند تا پیامبر آن منظره را ببیند. وقتی پایین آمد چشمه آبی دید که خنک و شیرین بود، پیامبر نزد چشمه نشسته بود که جبرئیل و میکائیل و اسرافیل و دردائیل آمدند. پس جبرئیل گفت:

«اَلسَّلامُ عَلَیْکَ یا مُحَمَّدُ... اَلسَّلامُ عَلَیْکَ یا حامِدُ».⁽¹⁾

صاحب مناقب و دیگران نیز آن را از اسامی پیامبرصلی الله علیه وآله برشمرده اند.⁽²⁾

حامل وحی اللَّه

از القاب و مقامات پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله حامل وحی الهی بودن است.

چنان که در صلوات بر آن حضرت عرض می کنیم:

«اَللَّهُمَّ صَلِّ عَلی مُحَمَّدٍ کَما حَمَلَ وَحْیَکَ وَبَلَّغَ رِسالاتِکَ»؛⁽³⁾

«خدایا درود فرست بر محمّد همان که وحی تو را تحمل نموده رسالت های تو را ابلاغ فرمود».

حبیب اللَّه

یعنی دوست و محبوب خدا از القاب پیامبر و نشانه نزدیک ترین فرد به خداست. چنان که در موارد متعدد از ادعیه و زیارات خطاب به آن حضرت عرض می کنیم:

«اَلسَّلامُ عَلَیْکَ یا حَبِیبَ اللَّهِ».⁽¹⁾

همچنین در زیارت روز شنبه که به نام آن حضرت است می گوییم:

«اَللَّهُمَّ صَلِّ عَلی مُحَمَّدٍ... وَأَمِینِکَ وَنَجِیبِکَ وَحَبِیبِکَ».⁽²⁾

حجة اللَّه

حجت یعنی دلیل و برهان و نشانه و پیامبر خاتم صلی الله علیه وآله حجة اللَّه بر تمام خلایق است؛ یعنی برای همه مردم از انبیاء و غیر آنان حجت است، از ابتدای خلقت تا نهایت قیامت؛ چنان که در زیارت آن حضرت می گوییم:

«اَلسَّلامُ عَلَیْکَ یا حُجَّةَ اللَّهِ عَلَی الْأَوَّلِینَ وَالْآخِرِینَ»؛⁽³⁾

«سلام و درود بر تو ای حجت خداوند بر همه انسان ها از اوّل تا آخر».

حُجة اللَّه البالِغة

به معنای دلیل و حجت تام و تمام خداوند، حجت و برهانی که به نهایت درک خدا رسیده است و این از اوصاف پیامبر خاتم است؛ چنان که هنگام زیارت امیرالمؤمنین علیه السلام خطاب به پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله عرض می شود:

«اَلسَّلامُ مِنَ اللَّهِ عَلی مُحَمَّدٍ النَّبِیّ... وَ حُجَّةِ اللَّهِ الْبالِغَةِ»؛⁽¹⁾«از جانب خداوند بر محمّد پیامبر سلام باد، او که حجت بالغه خداوند است».

حجة رب العالمین

به معنای دلیل و نشانه پروردگار جهانیان و از القاب پیامبر خاتم صلی الله علیه وآله است چنان که در دعا برای آن حضرت عرض می کنیم:

«اَللّهُمَّ صَلِّ عَلی مُحَمَّدٍ سَیِّدِ الْمُرْسَلِینَ و خاتَِمِ النَّبِیِّینَ وَ حُجَّةِ رَبِّ الْعالَمِینَ»؛⁽²⁾

«خدایا درود فرست بر محمّد که آقای رسولان و خاتم پیامبران است هم او که حجت پروردگار عالمیان است».

حریص

مطابق یکی از آیات شریف قرآن پیامبر خاتم صلی الله علیه وآله حریص است، یعنی برای مردم و مؤمنان حرص می خورد امّا حرص بر چی؟ برای ایمان آوردن، برای به راه راست هدایت شدن، برای نجات یافتن، یعنی از این که

مردم کافر و مشرک را می دید که ایمان نمی آورند ناراحت بود برایشان دل می سوزاند.

آیه شریفه 128 سوره توبه می فرماید:

«لَقَدْ جَآءَکُمْ رَسُولٌ مِنْ أَنفُسِکُمْ عَزِیزٌ عَلَیْهِ ما عَنِتُّمْ حَرِیصٌ عَلَیْکُم بِالْمُؤْمِنِینَ رَءُوفٌ رَحِیمٌ»؛⁽¹⁾«به یقین، رسولی از خود شما به سویتان آمد که رنج های شما بر او سخت است؛ و اصرار بر هدایت شما دارد؛ و نسبت به مؤمنان، رؤوف و مهربان است!».

لذا در مناقب ابن شهرآشوب، یکی از اسامی آن حضرت، حریص ذکر شده است.⁽²⁾

البته در حدیثی از امام باقرعلیه السلام نقل شده که فرمودند: منظور از انفسکم و عنتم وعلیکم ما اهل بیت هستیم و در مؤمنین هم ما هستیم و هم شیعیان ما.⁽³⁾

حقّ

حقّ به معنی راستی، درستی و عدالت و آنچه که شایسته و سزاوار است می باشد که در کتاب شریف مناقب با اقتباس از آیه شریفه، حقّ را یکی از اسامی پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله شمرده است.⁽⁴⁾

«قُلْ یا أَیُّها النّاسُ قَدْ جَآءَکُمُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّکُمْ فَمَنِ اهْتَدَی فَإِنَّمَا یَهْتَدِی لِنَفْسِهِ وَمَن ضَلَّ فَإِنَّمَا یَضِلُّ عَلَیْهَا وَما أَنَا عَلَیْکُم بِوَکِیلٍ»؛⁽⁵⁾

«بگو: ای مردم! حق از طرف پروردگارتان به سراغ شما آمده؛ هر کس (در پرتو آن) هدایت یابد، برای خود هدایت شده؛ و هر کس گمراه گردد، به زیان خود گمراه می گردد؛ و من مأمور (به اجبار) شما نیستم!».

حکیم

حکیم به معنای کسی است که تمام افعال و اقوال و سکنات و حرکات او از روی علم و آگاهی و مصلحت و به دور از هرگونه نقص و خلل و اشتباهی است. از اسامی پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله حکیم است؛ نه تنها حکیم، بلکه معلم حکمت است و این مقامی است که خداوند متعال به آن حضرت عنایت فرموده چنان که در آیه شریفه می فرماید:

«... وَیُعَلِّمُهُمُ الْکِتابَ وَالْحِکْمَةَ...»؛⁽¹⁾

«و آن ها را کتاب و حکمت بیاموزد».

حلیم

حلیم به معنای شکیبا، صابر و بردبار است و به گفته مناقب از اسامی پیامبر خاتم صلی الله علیه وآله در نزد اهل روم، حلیم می باشد.⁽²⁾

حم

در مورد آیه شریفه «حم * وَالْکِتابِ الْمُبِینِ»⁽³⁾امام کاظم علیه السلام فرمودند:

«اَمّا حم فَهُوَ مُحَمَّدٌ وَ هُوَ فِی کِتابِ هُودَ الَّذِی اُنْزِلَ عَلَیْهِ وَ هُوَ مَنْقُوصُ

الْحُرُوفِ وَ اَمَّا الْکِتابُ الْمُبِینُ فَهُوَ اَمِیرُالْمُؤمِنِینَ عَلِیٌ علیه السلام»؛⁽¹⁾

«حم همانا محمّد است و این نام وی در کتاب هود است که بر او نازل شده است. این نام اختصاری و رمزی وی است و امّا «کتاب مبین» همانا امیرالمؤمنین علی علیه السلام است».

حمطایا

چنین نقل شده است که نام شریف پیامبر خاتم در کتب گذشتگان، «حمطایا» می باشد.⁽²⁾

حَنیف

حنیف از کلمه حنف است و در لغت به معنای میل و تمایل می باشد. و نزد عرب به معنای کسی است که بر دین حضرت ابراهیم بوده و مایل به اسلام باشد و خلاصه پیرو دین حقّ و خالص و باایمان به خدا باشد.⁽³⁾

و خود پیامبر نیز فرموده اند:

«بُعِثْتُ بِالْحَنِیفِیَّةِ السَّمْحَةِ السَّهْلَةِ».⁽⁴⁾

از اسامی و القاب رسول خداصلی الله علیه وآله الحنیف است.⁽⁵⁾

حرف خ

خاتم

خاتم از اسامی معروفه پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله است.

در زیارت امیرالمؤمنین و امام حسین علیهما السلام و موارد دیگر این گونه به آن حضرت سلام می دهیم:

«اَلسَّلامُ عَلی رَسُولِ اللَّهِ، أَمِینِ اللَّهِ عَلی وَحْیِهِ وَعَزآئِمِ أَمْرِهِ، الْخاتِمِ لِما سَبَقَ، وَالْفاتِحِ لِمَا اسْتُقْبِلَ»؛⁽¹⁾

«سلام بر رسول خدا، او که امین بر وحی خدا و عزائم امر الهی بود، همان که ختم گذشتگان و فتح آیندگان است».

در نهج البلاغه نیز این عبارت در ضمن دعا و تمجید از پیامبر خداصلی الله علیه وآله آمده است.⁽²⁾

خاتَِم الأنبیاء

او آخرین سفیر و فرستاده رسول الهی بر مردم است. این مقام را هم قرآن کریم و هم خود آن حضرت بارها فرموده اند که پس از ایشان پیامبری نخواهد آمد.

خداوند متعال نیز به حضرت آدم فرمود:

«أَنْتَ یا آدَمُ اَوَّلُ الأَنْبِیاءِ وَ الْمُرْسَلِینَ وَ ابْنُکَ مُحَمَّدٌ خاتَِمُ الأَنْبِیاءِ وَ الرُّسُلِ»؛⁽³⁾

«ای آدم تو اولین پیامبر و رسول هستی و فرزندت محمّد آخرین پیامبر و رسول می باشد».

خود آن حضرت نیز فرمودند:

«أَنَا خاتَِمُ الأَنْبِیاءِ وَ الْمُرْسَلِینَ وَ الْحُجَّةُ عَلی جَمِیعِ الْمَخْلُوقِینَ مِنْ اَهْلِ

السَّماواتِ وَ الأَرَضِینَ»؛⁽¹⁾

«من آخرین پیامبر و رسول خدایم، که بر تمام مخلوقات آسمان و زمین حجت خدایم».

خاتَِم النبیین

خاتم النبیین نیز بنا به تصریح آیه شریفه قرآن یکی از صفات پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله است.

آنجا که می فرماید: «ما کانَ مُحَمَّدٌ أَبا أَحَدٍ مِن رِجالِکُمْ وَلکِن رَسُولَ اللَّهِ وَخاتَمَ النَّبِیِّینَ وَکانَ اللَّهُ بِکُلِ ّ شَیْ ءٍ عَلِیماً»؛⁽²⁾

«محمّدصلی الله علیه وآله پدر هیچ یک از مردان شما نبوده و نیست؛ ولی رسول خدا و ختم کننده و آخرین پیامبران است؛ و خداوند به همه چیز آگاه است!»

و خود آن حضرت نیز فرموده اند:

«أَنَا سَیِّدُ وُلْدِ آدَمَ وَ لا فَخْرَ وَ أَنَا خاتَِمُ النَّبِیِّینَ و اِمامِ الْمُتَّقِینَ وَ رَسُولِ رَبِّ الْعالَمِینَ»؛⁽³⁾

«من آقای فرزندان آدم هستم و این فخری نیست، من خاتم پیامبران و امام پرهیزگاران و فرستاده پروردگار جهانیان هستم».

لذا در زیارت نامه آن حضرت عرض می کنیم:

«اَلسَّلامُ عَلَیْکَ یا خاتَِمَ النَّبِیِّینَ اَشْهَدُ أَنَّکَ قَدْ بَلَّغْتَ الرِّسالَةَ وَ اَقَمْتَ

الصَّلوةَ وَ آتَیْتَ الزَّکاةَ ...»؛⁽¹⁾

«سلام بر تو ای آخرین پیامبر الهی، گواهی می دهم که تو ابلاغ رسالت نمودی، و نماز و زکات را به پا داشتی».

خازِن العلم

به معنای حافظ و گنجینه علم الهی است و از اوصاف پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله است چنان که امیرالمؤمنین علیه السلام در یکی از خطبه های خود در مدح رسول اللَّه صلی الله علیه وآله فرموده:

«... وَ خازِنِ عِلْمِکَ الْمَخْزُونِ».⁽²⁾

خازِن المغفرة

به معنای خزانه دار مغفرت و آمرزش خداوند و یکی دیگر از القاب و اوصاف پیامبر اسلام صلی الله علیه وآله است چنان که برای آن حضرت چنین دعا می کنیم:

«اَللّهُمَّ اجْعَلْ جَوامِعَ صَلَواتِکَ وَ نَوامِی بَرَکاتِکَ وَ فَواضِلِ خَیْراتِکَ ... عَلی مُحَمَّدٍ عَبْدِکَ وَ رَسُولِکَ وَ شاهِدِکَ... نَبِیِّ الرَّحْمَةِ وَ خازِنِ الْمَغْفِرَةِ»؛⁽³⁾

«خدایا تمام درودها و برکات زیاد و خیرات فراوان خودت را بر محمّد قرار بده، او که بنده رسول و گواه توست. و هم او که پیامبر رحمت و خزانه دار مغفرت توست».

خالِصَة اللَّه

خالص به معنای صاف و بی شائبه و ناب و خالصة اللَّه یعنی دوست صمیمی و یکرنگ و ویژه خداوند می باشد. از اوصاف و القاب پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله است.

و در زیارت آن حضرت عرض می کنیم: «اَلسَّلامُ عَلَیْکَ یا خاتَِمَ النَّبِیِّینَ... اَلسَّلامُ عَلَیْکَ یا خالِصَةَ اللَّهِ وَ خَلِیلَهُ»؛⁽¹⁾«سلام بر تو ای آخرین پیامبر خدا... سلام بر تو ای دوست ویژه و صمیمی خدا».

خلق اول

امام باقرعلیه السلام به جابر بن یزید فرمود:

«یا جابِرُ إِنَّ اللَّهَ أَوَّلَ ما خَلَقَ خَلَقَ مُحَمَّداًصلی الله علیه وآله وَعِتْرَتَهُ الْهُدَاةَ الْمُهْتَدِینَ فَکانُوا أَشْباحَ نُورٍ بَیْنَ یَدَیِ اللَّهِ ... .»⁽²⁾

«ای جابر! خداوند متعال اولین چیزی که خلق کرد، خلقت محمّد و عترت هدایت شده ایشان بود، پس آنان شبحی از نور بودند در مقابل خداوند ... .»

خلیفة اللَّه فی الأرض

به معنای جانشین و قائم مقام خداوند در زمین است؛ چنان که صاحب مناقب آن را از اوصاف پیامبر خاتم صلی الله علیه وآله شمرده است.⁽³⁾

خلیل اللَّه

خلیل به معنای دوست و رفیق و نزدیک است که در زیارت آن حضرت عرض می کنیم:

«اَلسَّلامُ عَلَیْکَ یا خَلِیلَ اللَّهِ».⁽¹⁾

و نیز در زیارت حضرت فاطمه زهراعلیها السلام عرض می کنیم:

«اَلسَّلامُ عَلَیْکِ یا بِنْتَ خَلِیلِ اللَّهِ»؛⁽²⁾«سلام بر تو ای دختر خلیل خدا».

خلیل الرحمن

عنوان خلیل الرحمن که به معنای دوست خداوند رحمان است را نیز به عنوان یکی از اسامی پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله گفته اند.⁽³⁾

خَیْر اصحاب الیمین

پیامبر اکرم در مورد سوره واقعه که بحث اصحاب یمین و اصحاب شمال و سابقین مطرح شده فرموده اند: ... فانا من اصحاب الیمین و انا من خیر اصحاب الیمین؛ من از اصحاب یمین و بلکه از بهترین اصحاب یمین هستم.⁽⁴⁾

خَیْر البَریّة

یعنی بهترین مخلوق خدا که پیامبر خاتم صلی الله علیه وآله می باشد، لذا از القاب آن

حضرت گفته شده: «قائِدُ الغُرِّ الْمُحَجَّلِینَ، خَیْرُ الْبَرِیَّةِ، نَبِیُّ الرَّحْمَةِ ...»؛⁽¹⁾

«پیشوای دست و رو سفیدان، بهترین خلق خدا و پیامبر رحمت».

و در زیارت یگانه یادگار آن حضرت می گوییم:

«اَلسَّلامُ عَلَیْکِ یا بِنْتَ خَیْرِ الْبَرِیَّةِ»؛⁽²⁾

«سلام برتو ای دختر بهترین خلق خدا!»

خَیْر البشر

این لقب را خداوند متعال در گفت و گو با حضرت موسی بیان فرمود:

«اَنَّ مُحَمَّداً خَیْرُ الْبَشَرِ وَ سَیِّدِ الْمُرْسَلِینَ وَ اَنَّ اَخاهُ وَ وَصِیُّهُ عَلِیّاً خَیْرُ الْوَصِیِّینَ».⁽³⁾و نیز لقبی است که جبرئیل به وسیله آن حضرت پیامبر خاتم صلی الله علیه وآله را ملقب نموده است آن گاه که در شب معراج، براق را آورد به او گفت: «خَیْرُ الْبَشَرِ، اَحَبُّ خَلْقِ اللَّهِ اِلَیْهِ...»؛⁽⁴⁾

«آرام باش که بهترین بشر تو را سوار خواهد شد، او که محبوب ترین خلق نزد خداوند است».

خَیْر السابقین

در سوره واقعه که بحث اصحاب یمین و اصحاب شمال و سابقین

مطرح شده است، پیامبر فرموده اند: ... فانا من السابقین و انا خیر السابقین؛ من از سابقین و بهترین سابقین هستم.⁽¹⁾

خَیْر الوَری

به معنای بهترین مخلوقات روی زمین است و از اوصاف پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله گفته شده است.

و این است قسمتی از زیارت ابراهیم فرزند آن حضرت:

«اَلسَّلامُ عَلَیْکَ یَابْنَ خَیْرِ الْوَری ؛⁽²⁾

«سلام بر تو ای فرزند بهترین خلق خدا».

خیر خلق اللَّه

به معنای بهترین خلق خداوند می باشد و از اوصاف رسول خداست که در زیارت عرض می کنیم:

«اَلسَّلامُ عَلَیْکَ یا رَسُولُ اللَّهِ اَلسَّلامُ عَلَیْکَ یا خَیْرَ خَلْقِ اللَّهِ».⁽³⁾

چنان که به دختر ارجمند آن حضرت سلام می دهیم:

«اَلسَّلامُ عَلَیْکِ یا بِنْتَ خَیْرِ خَلْقِ اللَّهِ»؛⁽⁴⁾

«سلام بر تو ای دختر بهترین خلق خدا».

خِیَرة اللَّه

پیامبر خاتم صلی الله علیه وآله بنده برگزیده و خاص خداوند است و این از اوصاف آن حضرت می باشد چنان که این گونه به ایشان سلام می دهیم:

«اَلسَّلامُ عَلَیْکَ یا مُحَمَّد بن عبد اللَّه، اَلسَّلامُ عَلَیْکَ یا خیرة اللَّه».⁽¹⁾

و نیز نقل شده که بر در بهشت نام آن حضرت نوشته شده خیرةاللَّه.⁽²⁾لذا برای آن حضرت دعا می کنیم:

«اَللَّهُمَّ صَلِّ عَلی مُحَمَّدٍ عَبْدِکَ وَرَسُولِکَ، وَأَمِینِکَ وَصَفِیِّکَ، وَحَبِیبِکَ وَخِیَرَتِکَ مِنْ خَلْقِکَ».⁽³⁾

حرف د

داعی

به معنای دعوت کننده و خواننده مردم به سوی خداوند. از اسامی قرآنی آن حضرت که خداوند انتخاب نموده است چنان که در آیه شریفه می فرماید:

«وَدَاعِیاً إِلَی اللَّهِ بِإِذْنِهِ وَسِرَاجاً مُنِیراً»؛⁽⁴⁾

«و تو را دعوت کننده به سوی خدا به فرمان او قرار دادیم، و چراغی روشنی بخش!»⁽⁵⁾

شخصی یهودی از پیامبرصلی الله علیه وآله پرسید: چرا شما را داعی نامیده اند؟ فرمود: «... وامّا الداعی فإنّی ادعو الناس الی دین ربّی عَزَّ وَ جَلَّ»؛⁽⁶⁾

«به این جهت داعی نامیده شدم که مردم را به دین پروردگارم دعوت می کنم».

دافع

در نهج البلاغه و در دعای برای پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله آمده است:

«اَللّهُمَّ اجْعَلْ شَرائِفَ صَلَواتِکَ وَ نَوامِی بَرَکاتِکَ عَلی مُحَمَّدٍ عَبْدِکَ وَ رَسُولِکَ الْخاتِمِ لِما سَبَقَ وَ الْفاتِحِ لِمَا انْفَلَقَ وَ الْمُعْلِنِ الْحَقَّ وَ الدّافِعِ جیشاتِ الاَباطِیلِ ...»؛⁽¹⁾

«خدایا شریف ترین درودها و برکات خود را بر محمّد که بنده و رسول توست قرار بده هم او که خاتم گذشتگان و فاتح آیندگان است او که حقّ دین را اعلان و سر و صدای باطل را دفع و نابود می کند».

به همین جهت یکی از اسامی آن حضرت دافع گفته شده است.⁽²⁾

داور

یعنی پیامبر حاکم و قاضی و داور بین مردم است تا بین آنان حکم خدا را جاری نماید و مردم نیز باید داوری آن جناب را بپذیرند:

«فَلَا وَرَبِّکَ لَا یُؤْمِنُونَ حَتَّی یُحَکِّمُوکَ فِیما شَجَرَ بَیْنَهُمْ ثُمَّ لَا یَجِدُوا فِی أَنفُسِهِمْ حَرَجاً مِّمّا قَضَیْتَ وَیُسَلِّمُوا تَسْلِیماً»⁽³⁾

به پروردگارت سوگند که آن ها مؤمن نخواهند بود، مگر این که در اختلافات خود، تو را به داوری طلبند؛ و سپس از داوری تو، در دل خود احساس ناراحتی نکنند؛ و کاملاً تسلیم باشند.

دَعْوَة ابراهیم

دعوت به معنای دعا و خواسته است آنجاکه حضرت ابراهیم از خدا خواست:

«رَبَّنا وَابْعَثْ فِیهِمْ رَسُولًا مِنْهُمْ...»؛⁽¹⁾

«پروردگارا! در میان آن ها پیامبری از خودشان برانگیز».

از خود پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله نیز نقل شده که فرمودند:

«إِنِّی دَعْوَةُ اِبْراهِیم وَ بُشْری اَخِی عِیسَی بْنُ مَرْیَمَ»؛⁽²⁾

«من مورد دعای ابراهیم و بشارت برادرم عیسی هستم».

دلیل

به معنای راهنما و دلالت کننده است و از اوصاف پیامبرصلی الله علیه وآله می باشد. چنان که در قسمتی از زیارت ایشان آمده است:

«اَللّهُمَّ صَلِّ عَلی مُحَمَّدٍ عَبْدِکَ وَ رَسُولِکَ... اَلدّاعِی إِلَیْکَ وَ الدَّلِیلِ عَلَیْکَ»؛⁽³⁾

«خدایا درود فرست بر محمّد که بنده و رسول توست هم او که مردم را به سوی تو دعوت کرد، و دلیل راهنمای آنان به سوی توست».

دیّان

دیان از نام های خداوند است و به معنای حاکم و فرمانروا و پاداش

دهنده می باشد. از القابی است که خداوند در حدیث عیسی بن مریم علیه السلام به وسیله آن پیامبر خاتم صلی الله علیه وآله را برای عیسی توصیف نموده است، تا رسید به این اینجا که فرمود:

«... اَقْرَبُ الْمُرْسَلِینَ مِنِّی، الْعَرَبِیِّ الأَمِینِ، الدَّیّانُ بِدِینِی، الصّابِرُ فِی ذاتِی»؛⁽¹⁾

«نزدیک ترین پیامبر به من، او که عربی امین است، و متدین به دین من می باشد، و در راه من صابر است».

حرف ذ

ذاکر

ذاکر به معنای یادآور و ذکر گوینده و کسی که بسیار به یاد خدا می باشد. ابن شهرآشوب در کتاب مناقب خود با توجّه به آیه شریفه:

«وَاذْکُرِ اسْمَ رَبِّکَ وَتَبَتَّلْ إِلَیْهِ تَبْتِیلاً»؛⁽²⁾

«و نام پروردگارت را یاد کن و تنها به او دل ببند!»

ذاکر را از اسامی و القاب پیامبر اسلام صلی الله علیه وآله می داند.⁽³⁾

ذکر

ذکر نیز از اسامی پیامبر خاتم صلی الله علیه وآله است که در قرآن آمده است:

«قَدْ أَنزَلَ اللَّهُ إِلَیْکُمْ ذِکْراً * رَسُولًا»؛⁽⁴⁾

«خداوند چیزی که مایه تذکّر است بر شما نازل کرده؛ رسولی».

از امام رضاعلیه السلام روایت شده که فرموده اند:

«فَالذِّکْرُ رَسُولُ اللَّهِ وَ نَحْنُ اَهْلُهُ»؛⁽¹⁾

«منظور از ذکر رسول خداست و ما هم اهل او هستیم».

ذو النِّعمَة العُظْمی

به معنای صاحب نعمت بزرگ است که صاحب مناقب در توصیفات خود از پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله آورده است:

«اَلْحَمْدُ للَّهِ الَّذِی... بَعَثَ مُحَمَّداًصلی الله علیه وآله ذِی النِّعْمَةِ الْعُظْمی ؛⁽²⁾

«سپاس و ستایش خدایی که... محمدش را مبعوث فرمود، او که دارای نعمت بزرگ است».

ذو المحبَّة الکبری

این عنوان را نیز صاحب مناقب برای توصیف پیامبر اسلام صلی الله علیه وآله آورده است.

«اَلْحَمْدُ للَّهِ الَّذِی... بَعَثَ مُحَمَّداًصلی الله علیه وآله ذِی النِّعْمَةِ الْعُظْمی وَ الْمَحَبّةِ الْکُبْری ؛⁽³⁾

«حمد و سپاس خدایی را که محمّد را مبعوث فرمود او که دارای نعمت عظیم و محبت بزرگ است».

حرف ر

راشد

به معنای راهنمایی کننده و ارشادکننده به راه راست و خیر و نیکی می باشد.

در قسمتی از زیارت نامه حضرت امیرالمؤمنین علیه السلام در مورد پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله آمده است:

«اَللّهُمَّ فَصَلِّ عَلَیْهِ... رَسُولِکَ الشّاهِدِ وَ دَلِیلِکَ الرّاشِدِ»؛⁽¹⁾

«خدایا درود فرست بر او...که رسول شاهد تو و دلیل راهنمایی کننده توست».

و چنین است عبارت دیگر:

«اَللّهُمَّ صَلِّ عَلی مُحَمَّدٍ عَبْدِکَ وَ رَسُولِکَ... النَّبِیِّ الأُمِّیِ الرّاشِدِ الْمَهْدِیِّ الْمُوَفَّقِ»؛⁽²⁾

«خدایا درود فرست بر محمّد بنده ات، او که پیامبر امّی و راهنمایی هدایت یافته و توفیق یافته است».

راضی

به معنای خرسند و خشنود می باشد و از القاب پیامبر گفت شده است؛ چنان که آیه شریفه می فرماید:

«وَلَسَوْفَ یُعْطِیکَ رَبُّکَ فَتَرْضَی .⁽³⁾

«و به زودی پروردگارت آن قدر به تو عطا خواهد کرد که خشنود شوی!»

و خداوند هر چه پیامبرش خواسته به او عطا فرموده و او نیز از خدایش راضی می باشد.

«لَعَلَّکَ تَرْضی .⁽¹⁾

راغب

به معنای رغبت و میل و اشتیاق به کاری است. پیامبر تمام زندگی اش دائماً به یاد خدا و برای خدا بود، با این حال خداوند متعال به ایشان می فرماید:

«فَاذا فَرغتَ فَانصَبْ وَاِلی رَبّکَ فَارْغَبْ».⁽²⁾

«پس هنگامی که از کار مهمّی فارغ می شوی به مهم دیگری پرداز، و به سوی پروردگارت توجّه کن!

راکِب البُراق

به معنای سوارشونده بر براق است. از معجزات و فضایل پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله که خداوند متعال آن جناب را مفتخر فرموده، جریان معراج و سفر آسمانی آن حضرت است که در سوره اسراء به آن اشاره شده است: «سُبْحانَ الَّذِی أَسْرَی بِعَبْدِهِ لَیْلاً مِنَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ إِلَی الْمَسْجِدِ الْأَقْصا الَّذِی بارَکْنا حَوْلَهُ لِنُرِیَهُ مِنْ آیاتِنا إِنَّهُ هُوَ السَّمِیعُ الْبَصِیرُ»؛⁽³⁾

«پاک و منزّه است خدایی که بنده اش را در یک شب، از مسجد الحرام به

مسجد الاقصی - که گرداگردش را پربرکت ساخته ایم - برد، تا برخی از آیات خود را به او نشان دهیم؛ چرا که او شنوا و بیناست».

گفته شده مرکب آن حضرت در این سفر که به آسمان ها سفر کردند «براق» نام داشته لذا به آن جناب «راکب البراق» گفته شده است.

راکِبُ النّاقه

ناقه به معنای شتر است؛ یعنی پیامبر سوار بر شتر می شد و مثل شاهان بر اسب نمی نشست.⁽¹⁾

رَبِیع البلاد

به معنای بهار شهرها و سرزمین هاست و از اوصاف پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله گفته شد چنان که مرحوم علامه مجلسی نیز آن حضرت را با عنوان ربیع البلاد توصیف نموده است.⁽²⁾

رجل

رجل از اسامی قرآنی پیامبراکرم صلی الله علیه وآله است چنان که درآیه شریفه آمده است:

«أَوَعَجِبْتُمْ أَن جَآءَکُمْ ذِکْرٌ مِنْ رَبِّکُمْ عَلَی رَجُلٍ مِنکُمْ لِیُنذِرَکُمْ وَلِتَتَّقُوا وَلَعَلَّکُمْ تُرْحَمُونَ»؛⁽³⁾

«آیا تعجّب کرده اید که دستور آگاه کننده پروردگارتان به وسیله مردی از میان شما به شما برسد، تا (از عواقب اعمال خلاف) بیمتان دهد، و (در پرتو این دستور،) پرهیزگاری پیشه کنید و شاید مشمول رحمت (الهی) گردید؟!»

رَحمةُ العباد

با توجّه به آیه شریفه «وَما أَرْسَلْناکَ إِلَّا رَحْمَةً لِلْعالَمِینَ»؛⁽¹⁾

«ما تو را جز برای رحمت جهانیان نفرستادیم».

مرحوم علامه مجلسی پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله را با عنوان «رحمة العباد» توصیف نموده است، یعنی کسی که باعث و منشأ رحمت برای بندگان است.⁽²⁾

رحمةً للعالمین

یعنی کسی که موجب رحمت و برکت و رأفت برای تمام جهانیان است. این عنوان از اوصاف و القابی است که خداوند متعال برای پیامبرش برگزیده و لذا از اوصاف قرآنی آن حضرت است، آنجا که می فرماید:

«وَما أَرْسَلْناکَ إِلَّا رَحْمَةً لِلْعالَمِینَ»؛⁽³⁾

«ما تو را جز برای رحمت جهانیان نفرستادیم».

رحیم

به معنای بسیار بخشنده و بسیار مهربان است و از اسامی قرآنی

پیامبر می باشد؛ چنان که طبق آیه شریفه 128 سوره توبه پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله نسبت به مؤمنان بسیار بارأفت و رحمت برخورد می کنند و نسبت به آنان دل می سوزانند: «لَقَدْ جَآءَکُمْ رَسُولٌ مِنْ أَنفُسِکُمْ عَزِیزٌ عَلَیْهِ ما عَنِتُّمْ حَرِیصٌ عَلَیْکُم بِالْمُؤْمِنِینَ رَءُوفٌ رَحِیمٌ»؛⁽¹⁾

«به یقین، رسولی از خود شما به سویتان آمد که رنج های شما بر او سخت است؛ و اصرار بر هدایت شما دارد؛ و نسبت به مؤمنان، رؤوف و مهربان است!»

به همین جهت صاحب مناقب یکی از اسامی آن حضرت را رحیم برشمرده اند، اگرچه رحیم علی الاطلاق خداوند متعال است.⁽²⁾

رسول

رسول یعنی فرستاده و پیام آور خداوند برای بندگانش می باشد، اگرچه تمام پیامبران الهی رسول هستند لکن الان هرگاه به صورت مطلق «رسول» گفته شود منظور پیامبر خاتم صلی الله علیه وآله می باشد. لذا این عنوان نیز از اسامی قرآنی آن حضرت است:

«یاأَیُّها الرَّسُولُ بَلِّغْ ما أُنزِلَ إِلَیْکَ مِن رَبِّکَ وَإِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ وَاللَّهُ یَعْصِمُکَ مِنَ النّاسِ إِنَّ اللَّهَ لَا یَهْدِی الْقَوْمَ الْکافِرِینَ»؛⁽³⁾

«ای پیامبر! آنچه از طرف پروردگارت بر تو نازل شده است، کاملاً (به

مردم) برسان! و اگر نکنی، رسالت او را انجام نداده ای! خداوند تو را از (خطرات احتمالی) مردم، نگاه می دارد؛ و خداوند، جمعیّت کافران (لجوج) را هدایت نمی کند».

رسول اعظم

به معنای بزرگ ترین فرستاده خداوند است، او که دینش جهانی و برای همه مردم دنیاست و نیز ابدی تا روز قیامت خواهد بود.

رسول اکرم

به معنای پیامبر گرامی خداوند و البته گرامی ترین آنان است.

رسول التّوبه

در کتاب شعیای نبی اسم شریف پیامبرخاتم به نام رسول التوبه آمده است.⁽¹⁾چنان که خود آن حضرت نیز فرمودند:

«أَنَا عَقَبُ النَّبِیِّینَ لَیْسَ بَعْدِی رَسُولٌ وَ جَعَلَنِی رَسُولَ الرَّحْمَةِ وَ رَسُولَ التَّوْبَةِ»؛⁽²⁾

«من آخرین پیامبر هستم، بعد از من فرستاده ای از جانب خدا نخواهد بود و خداوند مرا رسول رحمت و توبه قرار داده است».

رسول الحمّادین

حمّاد به معنای کسی که بسیار حمد می کند و صاحب مناقب عنوان رسول الحمّادین را از القاب پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله شمرده است.⁽¹⁾

رسول الرّاحة

یعنی پیامبری که سبب راحتی و آسایش برای بندگان خدا است، چون آن حضرت موجب آسایش و آرامش بندگان مظلوم و ناراحتی و جنگ با ظالمان و معاندان است.

از پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله روایت شده که فرموده اند:

«أنا رسول الرحمة ورسول الراحة ورسول الملاحم»؛⁽²⁾

«من پیامبر رحمت و آسایش و نیز پیامبر جنگ هستم».

از امام صادق علیه السلام نیز این عبارت برای اسم آن حضرت نقل شده است.⁽³⁾

رسول الرَّحمة

از عناوینی است که در مورد پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله به کار می رود چنان که از خود آن حضرت نیز نقل شده است.

جابر بن عبد اللَّه گوید:

«قال رَسُول اللَّهِ صلی الله علیه وآله:... وَ جَعَلَنِی رَسُولَ الرَّحْمَةِ»؛⁽⁴⁾

«پیامبر خداصلی الله علیه وآله فرمود: خداوند مرا رسول رحمت قرار داده است».

چنان که آیه قرآن نیز بر آن تصریح دارد:

«وَما أَرْسَلْناکَ إِلَّا رَحْمَةً لِلْعالَمِینَ»؛⁽¹⁾

«ما تو را جز برای رحمت جهانیان نفرستادیم».

رسول اللَّه

از معروف ترین اسامی و القاب پیامبر خاتم «رسول اللَّه» است اگرچه همه فرستادگان و پیامبران الهی رسول خدا هستند ولی هرجا این عنوان به طور مطلق استعمال شود منظور پیامبر اکرم اسلام صلی الله علیه وآله می باشد.

آیه شریفه نیز بر این لقب رسول اللَّه تصریح دارد:

«ما کانَ مُحَمَّدٌ أَبا أَحَدٍ مِنْ رِجالِکُمْ وَلکِنْ رَسُولَ اللَّهِ وَخاتَمَ النَّبِیِّینَ وَکانَ اللَّهُ بِکُلِ ّ شَیْ ءٍ عَلِیماً»؛⁽²⁾

«محمّد (ص) پدر هیچ یک از مردان شما نبوده و نیست؛ ولی رسول خدا و ختم کننده و آخرین پیامبران است؛ و خداوند به همه چیز آگاه است!»

رسول المُسَدّد

مسدّد از سداد به معنای راستی و درستی و استواری است. در کتاب مناقب و بحارالانوار، از رسول مسدّد به عنوان یکی از اوصاف و القاب پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله نام برده شده است که در خطابه ها نیز به کار می رود.⁽³⁾