مشخصات کتاب

سرشناسه : عطوان، حسین

عنوان و نام پدیدآور : دین پژوهی در خراسان عصر اموی/ حسین عطوان؛ ترجمه حبیب روحانی

مشخصات نشر : مشهد: بنیاد پژوهشهای اسلامی، ۱۳۷۸.

مشخصات ظاهری : ص ۱۲۰

شابک : 964-444-253-9۴۰۰۰ریال ؛ 964-444-253-9۴۰۰۰ریال

وضعیت فهرست نویسی : فهرستنویسی قبلی

یادداشت : کتابنامه: ص. ۱۲۰ - ۱۱۵؛ همچنین به صورت زیرنویس

موضوع : مجتهدان و علما -- ایران

شناسه افزوده : روحانی، حبیب، ۱۳۱۴ - ، مترجم

شناسه افزوده : بنیاد پژوهشهای اسلامی

رده بندی کنگره : BP۵۴/ع ۶د۹

رده بندی دیویی : ۲۹۷/۹۹

شماره کتابشناسی ملی : م ۸۰-۴۵۴۸

اشاره

فهرست

مقدّمه مؤلّف··· 7

فصل اول: قرائتها

قرائتهای (گوناگون) در خراسان، دوران بنی امیّه.··· 9

ضَحّاکُ بنُ مُزاحم هِلالی··· 10

یحیی بنُ یَعْمُرَ العَدْوانِیّ··· 42

خارجة بن مُصْعَب ضُبَعی··· 48

عوامل اختلاف قرائتها··· 49

فصل دوم: تفسیر

تفسیر در خراسان در عهد بنی امیّه··· 53

ضحّاک بن مزاحم هلالی··· 54

شاگردان درس تفسیر ضحّاک در خراسان··· 68

مفسّران دیگر در خراسان··· 80

فصل سوم: حدیث

صحابه محدّث در خراسان··· 83

کثرت تابعین محدّث در خراسان··· 88

طبقات تابعین محدّث در خراسان··· 88

محدّثان دیگر در خراسان··· 104

فصل چهارم : فقه و احکام

فقهای صحابه در خراسان··· 105

فقهای تابعین در خراسان··· 107

مذهب فقهای خراسان درباره فتوا··· 110

سخن پایانی··· 111

منابع

مقدّمه مؤلّف

بِسمِ اللّه الرَحمنِ الرَحیم

بنا به دلایلی این کتاب را به موضوع «پژوهشهای دینی» (دین پژوهی) سرزمین خراسان، در دوران حکومت بنی امیه، اختصاص دادم.

نخست: ارزش علمی و تاریخی اصل موضوع.

دوم: اهمیّت اصولی آن در فرهنگ عربی (اسلام) در دورانهای گوناگون.

سوم این که، پیش از این، بحثی کافی درباره این موضوع نشده و کتاب مستقلّی در این باره اختصاص نیافته است.

این کتاب را به چهار فصل، تقسیم کرده ام: فصل نخست، درباره قرائت قرآن، فصل دوم، تفسیر، فصل سوم، درباره حدیث و فصل چهارم در خصوص علم فقه و احکام.

در این کتاب، سعی کرده ام تلاشی را که دانشمندان عصر اموی در هر یک از عناوین مذکور، داشته اند، روشن سازم.

من در این نوشتار، روش تاریخی را پی گرفتم و نصوص و اخبار را جمع آوری و هر چه را یافتم روایت کردم و به مفهوم ظاهری آن، بدون این که راجع به تحلیل و نتیجه گیری

از آن تأویلی به کار برم، یا در انتشار احکام، بی اندیشه و تأمّل سخن گویم، بسنده نمودم.

در تألیف این کتاب به منابع و مدارک فراوانی مراجعه کرده ام که از جمله آنها کتابهای علوم قرآنی است، مانند کتاب «مختصرٌ فی شواذّ القرآن من کتاب البدیع» از ابن خالَوَیه. و «المحتسب فی تبیین وجوهِ شواذّ القراءات و الایضاح عنها» از ابن جنّی. و «النّشر فی

القراءات العشر» و« غایةِ النّهایةِ فی طبقات القُرّاء» از ابن جَزری.

این کتابها مشتمل بر قرائتهای گوناگونی از اساتید قرائت است که در آن زمان ساکن خراسان بوده و نیز دانشمندانی که در این باره فارغ التحصیل شده اند.

از جمله آنها، کتابهای تفسیری است، مانند جامع البیان فی تأویل القرآن از طبری و کتاب الکشّاف عن حقایق التنزیل از زمخشری و البحرالمحیط از ابوحیّان اندلسی، این کتابها، محتوای آثار مفسّران و نیز آراء و اندیشه های دانشمندانی است که در آن زمان

خراسان را موطن خود قرار داده بودند.

دیگر از کتابها، کتب شرح حال و طبقات است، از قبیل الطبقات الکبری ابن سعد، و طبقات خلیفه بن خیّاط و التّاریخ الکبیر بخاری، و الجرح و التّعدیل از ابن ابی حاتم رازی، و الإستیعاب فی معرفةِ الأصحاب از ابن عبدالبّر، و أسدالغابة فی معرفةِ الصَّحابة از ابن اثیر، و تذکرة الحُفّاظ تألیف ذهبی، و الإصابة فی تمییز الصّحابه و

تهذیب التّهذیب و تقریب التّهذیب از ابن حَجَر عسقلانی که این کتابهاشامل بر سیره محدِّثانی است که در آن زمان در خراسان مستقرّ بودند، و روایات آنها و نیز حدود وثوق

آنها نسبت به روایات محرز بوده است.

دیگر ازمنابع، کتابهای تاریخی است، از قبیل تاریخ خلیفة بن خیاط و تاریخ الرّسل و الملوک طبری، و الکامل فی التّاریخ از ابن اثیر، و البدایة و النهایة فی التّاریخ ابن کثیر که این کتابها نیز شامل برخی از گزارشهای مهّم درباره گروهی از دانشمندانی است که در آن زمان در خراسان می زیسته اند.

ضمن مطالعات، از برخی تحقیقات ادبی و تاریخی جدید از قبیل کتاب فجرالاسلام احمد امین، و مذاهب التفسیر الاسلامی از گلدزیهر و تاریخ الأدب العربی از کارل بروکلمان و تاریخ التُّراث العربی از فؤاد سیزگین، آگاهی یافتم.

از برادر بزرگوار، دانشمند عظیم الشأن و استادم، دکتر عبدالعزیز دوری، که در یاری و خیرخواهی این جانب تلاش پیگیرانه داشته اند، کمال تشکّر و تقدیر را دارم و از درگاه

خداوند متعال خواهانم که درستی در گفتار و کردار را به من الهام فرماید.

حسین عطوان

عمّان، 15/2/1993 م

فصل اول: قرائتها

قرائتهای (گوناگون) در خراسان، دوران بنی امیّه

در آغاز اسلام، آموزش قرآن در خراسان، ضعیف بود، زیرا نه درباره افرادی که در فتح خراسان شرکت داشته و سپس آن جا را وطن خود قرار دادند و نه راجع به آنان که پس از فتح آن سرزمین به عنوان جنگنده، یا حاکم، به آن سرزمین رفته و بقیّه عمر خود را در آن جا ساکن بودند، یا تا مدّتی اقامت داشته و سپس به شهرهای خود برگشتند، هیچ چیزی که برازندگی آنها را در آموزش قرآن برساند، نقل نشده است.⁽¹⁾

علّت آن این است که در آن دوران عربها، در اقلیّت بودند و سیادت آنها بر مردم خراسان متزلزل و بی ثبات بود.⁽²⁾و عّده فراوانی از آنها که به

خراسان آمده بودند از صحابه ای نبودند که در زمان رسول خدا صلی الله علیه و آله قرآن

را جمع آوری کرده و حافظ آن بوده و از آن آگاهی داشته اند،⁽¹⁾بلکه تنها چند سوره از قرآن را حفظ بودند و بیش از آن که به تعلیم و تدریس قرآن بپردازند به جنگ و جهاد در راه خدا اشتغال داشتند.

علاوه بر این ممکن است اطّلاعات فراوانی که بعضی از آنها درباره تعلیم قرآن داشته اند از بین رفته باشد، زیرا عدّه ای از آنها از دانشمندان موثّق و محدّثان معتبر بودند که بسیاری از تابعان مدینه و مکّه یا بصره و کوفه نزد آنها شاگردی کرده بودند.⁽²⁾

هنگامی که حکومت اسلام در خراسان گسترش یافت و کار مسلمانان در آن جا سامان گرفت و در آغاز سلطنت بنی امیه بتدریج تعداد آنها افزایش یافت، گروهی از تابعان اهل بصره و کوفه به خراسان منتقل شدند.

در میان کسانی که به خراسان آمدند، اهالی بصره از اهالی کوفه بیشتر بودند، زیرا فتح خراسان از فتوح اهل بصره بود، برخی از همین گروه، خراسان را مقر و موطن خود قرار دادند و برخی نیز مدّتی در آنجا ماندند و سپس به وطن اصلی خود بازگشتند و قاریان همین گروه در خراسان به تعلیم قرآن پرداختند و الفاظ آن را نقل کردند.

ضَحّاکُ بنُ مُزاحم هِلالی

از قرار معلوم، ضحاک هلالی، پسر مزاحم، درگذشته به سال 105،⁽³⁾از

پیشروان قراّء تابعان کوفه است که به خراسان آمده بودند و او یکی از قراّء مشهور و معلّمان بنام است.⁽¹⁾

بدیهی است که این مرد، در خراسان به آموزش فرزندان عامّه مردم می پرداخت، چنان که در کوفه نیز، آنان را آموزش می داد و در کوفه مکتب او از بزرگترین مکتبها بود. یاقوت حموی⁽²⁾گوید:«ضحّاک، آموزگار کودکان بود، گفته می شود:در مدرسه اش سه هزار کودک درس می خواندند و او خود سوار بر الاغش می شد و اطراف آنها دور می زد». او بدون گرفتن هیچ مزدی، درس می گفت.⁽³⁾

او، شهرهای بزرگ خراسان و سرزمینهای آن سوی رود جیحون را گردش می کرد، غرب این بلاد را از نیشابور بود تا طرف شرق، یعنی شهر بلخ، می پیمود، از رود جیحون می گذشت و به سمرقند می رسید⁽⁴⁾و در هیچ یک از این مکانها، زیاد نمی زیست، بلکه سری می زد و چیزی می آموخت؛ سپس از آن جا به جای دیگر می رفت، امّا او را به بلخ نسبت داده اند که شاید اشاره به این باشد که در آن جا بیشتر از شهرهای دیگر، اقامت داشته و مؤیّد این مطلب این است که بیشتر شاگردانش از اهالی

بلخ بوده اند.

ضحّاک از قرّاء تابعانی بوده که روایت درباره حروف قرآن از آنها نقل

شده است⁽¹⁾، بلکه او، بیش از تمام قراّء، نسبت به قرائتهای گوناگونی که از صحابه پیامبر صلی الله علیه و آله قبل از آن که عثمان، مسلمانان را بر نسخه واحدی از قرآن، گردآوری کند، آگاهی داشت. و او از کسانی بوده که برخی قرائتهای مخصوص به خود داشته و در آن از خود اظهار نظر کرده اند که از هیچ یک از صحابه انتساب آن به رسول خدا صلی الله علیه و آله نقل نشده است.

در قرائت ضحاک بن مزاحم نشانه های متعدّدی وجود دارد، از جمله درباره همزه، طبق قانون متداول و رایج، رفتار نمی کند، از این رو گاهی که همزه استفهام در یک کلمه با همزه دیگری جمع شود آن را حذف می کند، مثلاً در دو کلمه «أأعجمیّ وَ عربیّ» (فصلت/44) که با دو همزه است، «اعجمیّ و عربیّ» با یک همزه خوانده و آن را کوتاه کرده است.⁽²⁾ابن جنّی گفته است:⁽³⁾

«اَعْجَمیٌّ» با یک همزه و سکون عین، خبر است، نه استفهام، یعنی، پس از شرط و جواب «وَلَوْ جَعَلْنَاهُ قُرآناً اَعْجَمِیّا، لَقالُوا: لَولا فُصِّلَتْ آیاتُهُ...»

خداوند خبر داده و گفته است: «کلامی که پیامبر صلی الله علیه و آله آورده، فرآن و کلام اعجمی است و بنابراین استفهام از روی تعجّب و انکار، نیست که قرائت مشهور چنان است».

ضحّاک، گاهی هم (یاء) را تبدیل به همزه می کند،⁽⁴⁾مثلاً در کلمه

«تُرِیَنّی» (مؤمنون /93) که با (یاء) است، تَرِئَنّی با همزه خوانده است .

ابوحیّان اندلسی گفته است:⁽¹⁾«تُرِئَنّی» با همزه به جای (یاء) مثل «فإمّا تُرَئنَّ» (مریم/ 26) و «الترونّ» (التکاثر/ 6) و این تبدیل، ضعیف است.(یعنی، این جا نیز لَتَرؤنّ تبدیل واو به همزه ضعیف و زشت است چنان که زمخشری نیز گفته است).

از جمله نشانه هایی که در قرائت ضحّاک وجود دارد، چیزی است که مربوط به شکل کلمه است، مثلاً به جای «کاتباً» (بقره/283) که مفرد است، «کُتّاباً» به صورت جمع خوانده⁽²⁾ابن جریر طبری که قرائت ضحّاک و جز آن، از قرائتهای شاذ⁽³⁾را انکار کرده، می گوید:«قرائتی که غیر آن، تجویز نمی شد، همان قرائت امصار است، مثلاً؛ «وَ لَمْ تجدوا کاتباً» به معنای: من یکتب است، زیرا در تمام قرآنهای مسلمانان چنین است».

ضحّاک در عبارت «من اَنفُسهِمْ» (آل عمران/164)، «مِنْ اَنْفَسِهِمْ» خوانده است.⁽⁴⁾زمخشری می گوید:⁽⁵⁾«من اَنفَسِهم به معنای: اَشرَفِهم می باشد، زیرا عدنان، شریفترین اولاد اسماعیل و مضر، اشرف اولاد نزاربن سعدبن عدنان، و مدرکه، شریفترین فرزندان خندف، و قریش، بالاترین فرزندان مدرکه است و اشرف خاندان قریش، حضرت محمد صلی الله علیه و آله می باشد».

ضحّاک «حَصِرَتْ صُدُورُهُمْ»⁽⁶⁾(نساء/90) را که فعل ماضی است، «حَصِراتٍ صُدُرُوهم» جمع حصرة، خوانده، ودر عبارت «و اَذانٌ مِن اللّه وَ

رَسُوله»⁽¹⁾(توبه/3)، «و اِذْنٌ من...» قرائت کرده، و کلمه «مُتَّکِئاً»⁽²⁾(یوسف/31) را «مُتْکاً» با سکون (تاء) بدون همزه خوانده است. ابن جنّی

گفته است: «و اما مُتْکاً، به سکون «تاء» گفته اند: به معنای اُتْرَجْ یعنی بالنگ و به قول بعضی، زُماوَرْد،⁽³⁾می باشد.»⁽⁴⁾

ضحّاک جمله «اضاعُو الصّلاة» (مریم/59) را که مفرد است، «اضاعوا الصّلَوات»⁽⁵⁾به صورت جمع خوانده و کلمه «طُوی» (نازعات/16) را به صورت «طاوی»⁽⁶⁾خوانده، و عبارت «من کلّ حَدَب» (انبیاء/ 96) را «من کُلِّ جَدَثٍ»⁽⁷⁾با جیم و ثاء فرائت کرده و جمله «فَلّما اَسْلَما» (صافّات/ 103) را «فَلَمّا سَلَّما»⁽⁸⁾بدون همزه و با تشدید لام خوانده است. ابن جنّی می گوید: «اسلما»، یعنی خود را تفویض و واگذار (به خدا) ساخته و اطاعت کردند، ولی، سلّما، از تسلیم بوده و مقصود این است که خود و اندیشه هایشان را تسلیم امر پروردگار کرده و با خواسته او مخالفت نکردند که ابراهیم آماده قربانی کردن و اسحاق، آماده صبر، باشد».⁽⁹⁾

ضحّاک، عبارت «فاطِرِ السَّمواتِ و الأرضِ» (فاطر/1) را که اسم فاعل

مجرور، و ما بعدش مضافٌ الیه است، به صورت «فطر السّمواتِ و الأرض» خوانده و آن را فعل ماضی دانسته و ما بعدش را منصوب قرار داده است.⁽¹⁾ابن جنّی می گوید: و این (قول مشهور که فاطر اسم فاعل) به منظور ثنای بر خدا و ذکر نعمتهای اوست که انگیزه حمد او می باشد و

ضحّاک با جمله «جَعَل» که دارای ضمیر است، اگر چه این معنا را کنار گذاشته، امّا چون دو جمله به وجود آمده: «فَطرَ و جَعَل» در معنای ثنا، رساتر است، زیرا تعدّد جمله، در مدح باشد یا در ذم، بلیغتر است»⁽²⁾

ضحّاک، جمله «مَنْ بَعَثَنا» (یس/52) را به صورت: «مِن بَعْثِنا» خوانده است.⁽³⁾«وَ اِنَّهُ لَعِلْمٌ لِلسّاعَةِ» (زخرف/61) را به صورت «وَاِنَّه لَعَلَمٌ لِلسّاعَةِ» با فتح عین و لام، خوانده است⁽⁴⁾ابن جریر طبری این قرائت را، خطا دانسته و گفته است: «قرائت درست در این آیه، کسره عین است زیرا گروه قابل اعتمادی از قرّاء بر آن اجماع کرده اند. و نیز گفته است: در قرائت ابیّ چنین است: «و انّه لَذِکْرٌ للسّاعة» و این امر، قول کسانی که «لَعِلْمٌ» را به کسر عین خوانده تصحیح می کند.⁽⁵⁾

ضحّاک، عبارت «و أولاَتُ الأحْمالِ اَجَلَهنّ» (طلاق/4) را که به شکل مفرد است «و اولاتِ الأحْمالِ آجالَهُنَّ» به صورت جمع خوانده است.⁽⁶⁾در

مورد «سِقایة الحاج و عمارة المسجد» (توبه/19) نیز «سُقایَةَ الحَاجِّ وَعَمَرَةَ المسجدِ» خوانده.⁽¹⁾

ابن جنّی گفته است: «عَمَرَهَ» جمع عامر است، مانند: کافر و کفره، وبارّ و برره...، امّا «سُقایة» مورد اشکال است، زیرا اگر جمع ساق گرفته شود که بر وزن فُعال آمده، مانند عَرق و عُراق...، پس باید سُقاء می بود (نه سُقایة) مگر این که بر خلاف مؤ نّث آمده باشد مثل کلماتی، از قبیل حجارة و

عیارة و قصارة که جمع قصیر است.»⁽²⁾

ضحّاک، در آیه: «وَادَّکَرَ بَعْدَ اُمَّةٍ» (یوسف/45) «وَادَّکَرَ بَعدَ اَمَهٍ» خوانده است.⁽³⁾طبری می گوید: «روایت شده است که برخی متقدّمان، (بعد اَمَهٍ) به فتح و تخفیف میم و فتح آن، خوانده اند یعنی بعد نسیانٍ، بعضی دیگر گفته اند: از این رو عرب می گوید: «اَمِهَ الرّجل، یَأْ مَهُ، اَمْهاً، اذانَسِیَ»⁽⁴⁾زمانی که شخص چیزی را فراموش کند.

ابن مزاحم، آیه «وَ مَنْ عِنْدَهُ عِلْمُ الْکِتاب» (رعد/ 43) را به صورت «وَ مِنْ

عِنْدِهِ عِلْمُ الْکتاب» خوانده.⁽⁵⁾ابن جنّی، گفته است: «کسی که چنین خوانده: «وَ مِنْ عِنْدِهِ...» تقدیر و معنایش این است: مِن فَضْلِهِ وَ لُطْفِهِ عِلْمُ الْکتاب (از فضیلت و لطف خداوند، دانش کتاب است).»⁽⁶⁾ابن جریر طبری در حالی که قرائت مشهور را صحیح تر دانسته، در باره این قرائت

می گوید: «از رسول خدا صلی الله علیه و آله در تصحیح این قرائت و این تأویل، با سندی مورد اشکال چنین روایت شده است: قاسم از حسین از عبادبن عوام، از هارون اعور، از زهری از سالم بن عبداللّه، از پدرش، از پیامبر صلی الله علیه و آله چنین حدیث کرده است که فرمود: «وَ مِنْ عِنْدِهِ عِلْم الکتاب» یعنی علم کتاب نزد خداست. امّا این خبر، نزد موثّقین از اصحاب زهری، اصلی ندارد. حال که چنین است و قرائت مشهور از اهل حجاز و شام و عراق نیز بر خلاف آن است یعنی: «وِ مَنْ عِنْدَهُ عِلْمُ الْکِتاب»، تأویل آن بر معنایی که قاریان مشهور گفته اند، از غیر آن درست تر است، زیرا قرائتی که مورد اتّفاق است به صواب

سزاوارتر است».⁽¹⁾

ضحّاک آیه «هذا صراطٌ عَلَیَّ مستقیم» (الحجر/41) را «هذا صراطٌ عَلِیٌّ مستقیمٌ» خوانده است.⁽²⁾ابن جریر طبری، در بیان این دو قرائت با مقدّم داشتن قرائت مشهور، می گوید:⁽³⁾«هذا صراطٌ عَلَیَّ مستقیمٍ» این راهی است راست به سوی من، معنای سخن این است؛ این راهی است که بازگشتش به سوی من است، و همه را به سبب اعمالشان پاداش می دهم، امّا« هذا صراطٌ علیٌّ مستقیمٌ» به رفع عَلِیٌّ، بنابراین است که «عَلِیّ» صفت برای صراط و به معنای رفیع و بلند است، امّا قرائت صحیح نزد ما، «هذا صراطٌ عَلَیُّ مُسْتَقیم» است. به دلیل همان تأویلی که از مجاهد و حسن بصری و همراهانشان نقل کرده ایم، زیرا اهل استدلال از قرّاء بر آن، اجماع دارند و مخالفان این قرائت، بسیار اند کند»

ابن مزاحم هلالی جمله: «اَفَحَسِبَ الَّذین» (کهف/102) را به صورت:

(اَفَحَسْبُ» خوانده است.⁽¹⁾ابن جنّی می گوید:⁽²⁾«معنای آیه این است: آیا بهره و مطلوب کافران همین است که نه، من بلکه بندگانم را، دوست خود بگیرند؟ نه چنین است، بلکه لازم است خودشان را مانند آنها بشمارند و همه شان بنده و دوست من باشند. و مثل همین است این قول خداوند: «وَتِلْکَ نِعْمةٌ تَمُنُّها عَلَیّ اَنْ عَبَّدْتَ بَنِی اِسْرائیل» (الشّعراء /22) «این هم نعمتی است که بر من منّت نهاده ای و بنی اسرائیل را بردگان خود ساخته ای؟» و همین معنا نیز به دست می آید، موقعی که قرائت آیه چنین باشد، «اَفَحَسِبَ الَّذین کَفَرُوا»، جز این که، حَسْب «به سکون سین، برای مذمّت کفّار، رساتر

است، زیرا آن را نهایت مقصود کافران و تمام مطلوب آنها قرار داده، امّا در قرائت دیگر (حرکت سین) این معنا، نیست».

ابن جریر طبری، در حالی که قرائت (سکون سین را) پشت سر انداخته، گفته است: قرائتی که ما آن را می خوانیم، همان قرائت مشهور است: «اَفَحَسِب الذّین» به کسر سین و به معنای «أفَظَنّ» (آیا پنداشتند) است، زیرا قاریان مورد اعتماد، بر آن اجماع کرده اند.»⁽³⁾

ابن مزاحم، آیه «رَبِّ احْکُم بِالْحقِّ» (انبیاء/ 112) را به صورت: «رَبِّی اَحْکَمُ بِالْحَقِّ» خوانده⁽⁴⁾و ابن جریر طبری این قرائت را ردّ کرده و گفته است: «قرائت درست، نزد ما، چسباندن باءِ رَبِّ به صورت مکسور به حاءِ بِاحْکُم» است چنان که قرائت اهل بلاد است و قاریان معتبر نیز بر این اجماع دارند و مخالفش نادر است نه این که همزه قطع باشد و به صورت

اَحکَمُ خوانده شود، امّا ضحّاک که قرائت غیر مشهور را برگزیده به این دلیل است که در بعضی نسخه ها همزه زیادی نوشته شده ولی سزاوار نیست که این همزه در لفظ افزوده شود، چرا که بدون آن، قرائت، درست می باشد».⁽¹⁾

ضحّاک کلمه «صوافَّ» (حج/36) به معنای صف زنندگان را به صورت: «صوافِنَ» به معنای عقال شده، خوانده،⁽²⁾و ابن جریر طبری این قرائت را خطا دانسته و گفته است: بهترین قرائت نزد من همان قرائت مشهور: تشدید «فاء» و نصب آن است، به دلیل اجماع قاریان بر این لفظ و برمعنای

آن.»⁽³⁾

ضحّاک آیه «و اتَّب-َعک الاَرْذَلُونَ» (شعراء/111) را «و اَتْباعُکَ الاَرْذَلُونَ»

خوانده است.⁽⁴⁾ابن جنّی گفته است «با توجه به قرائت ضحّاک در این آیه دو احتمال است که شیوه های بیانی گوناگون و معنایی یگانه دارند، نخست این که تقدیر چنین باشد: «اَنُؤمِنُ لَکَ وَ اِنَّما اَتباعُکَ الاَرْذَلُون»؟ که اتباعک

مرفوع به ابتدا و اَرْذَلُونَ، خبر آن باشد. دوم این که «اتباعک» عطف بر ضمیر، در «نؤمن» باشد، یعنی «انؤمن لک نحن و اتباعُک الارذلون؟»، که در این صورت، ارذلون، وصف برای اتباع خواهد بود، (یعنی آیا ما و پیروان فرومایه ات به تو ایمان آوریم؟)، و نیز ممکن است اتباعک عطف بر ضمیر مرفوع متّصل باشد⁽⁵⁾که تأکید هم نشده است، زیرا «لَکَ» میان

معطوف و معطوف الیه فاصله افکنده، امّا گویی طول فاصله به جای تأکید با ضمیر فصل «نحن» بکار رفته است.⁽¹⁾

ضحّاک، عبارت: «من خِلالهِ» (روم/48) را «مِن خَلَلهِ) خوانده،⁽²⁾و «فاَدْخُلِی فِی عِبادِی» (فجر/29) را به صورت: «فَادْخُلی فِی عَبْدِی» (مفرد) خوانده است.⁽³⁾ابن جریر گفته: قرائت صحیح: «فَادْخُلِی فی عبادی» است و به معنای: داخل شو، در میان بندگان نیکوکارم، می باشد، زیرا قاریان مورد اعتماد بر آن اجماع کرده اند.⁽⁴⁾

ضحّاک بن مزاحم هلالی چنان که بعضی کلمات در آیات قرآن را تغییر داده، برخی حروف را نیز از عبارت انداخته است. مثلاً در جمله: «الفرقانَ و ضیاءً» (انبیاء/48)، «الفرقان ضیاءً» بدون واو خوانده است. ابن جنّی گفته: شایسته است این جا، «ضیاءً» حال باشد، مانند: دفعتُ الیک زیداً مجمِّلاً لک و مسدِّداً مِن أمرک و أصْحَبْتُکَ القران، دافعاً عنک و مونساً لَک.⁽⁵⁾این در صورتی است که بدون واو باشد. اما قرائت جماعت مشهور که «و ضیاءً» با واو خوانده اند، عطف بر «فرقان» می باشد که مفعول به است».⁽⁶⁾

ابن جریر طبری، در حالی که قرائت ضحاک را ضعیف دانسته در تفسیر خود چنین می گوید: ابن زید، در این قول خداوند: «وَلَقَدْ آتَیْنا مُوسی

و هَارُونَ الْفُرقانَ» گفته است: مقصود از «فرقان» حق است که خداوند به موسی و هارون علیهماالسلام داده و به آن سبب میان آنها و فرعون فرق گذاشته و میان آنان به حق داوری فرموده است. سپس طبری می گوید: سخنی که ابن زید، در این آیه گفته: (فرقان به معنای حّق است) با ظاهر قرآن بهتر می سازد به دلیل دخول واو، بر کلمه:«ضیاء» و اگر فرقان به معنای تورات می بود، چنان که برخی گفته اند، باید آیه قرآن (بدون واو) چنین می بود: «وَلَقَدْ آتَیْنا مُوسی وَ هارُونَ الْفُرقانَ ضِیاءً»، زیرا روشنی بخش که خداوند به موسی و هارون داد، تورات بود، که آن دو، و پیروان دینشان را روشنی بخشید و آنان را به حلال و حرام آگاه ساخت، و مقصود از «ضیاء» در این مورد، روشنی ظاهری و نور چشم آنها نیست. دخول واو، بر کلمه: «ضیاء» دلیل بر این است که، فرقان غیر از تورات است که از آن به «ضیاء» تعبیر

شده.

اگر کسی اشکال کند: چه مانعی دارد که «ضیاء» با وجود «واو» صفت «فرقان» و به این معنا باشد: و ضیاءً آتیناه ذلک؟، مثل «بِزینةٍ الکواکب، و حفظاً»؟

جواب این است که هر چند این معنا هم احتمال هست، امّا مشهورترین معنا همان است که ما گفتیم و تا وقتی که بر معانی خلاف مشهور در نزد عرب، دلیل دندان شکنی نقلی یا عقلی، وجود نداشته باشد، واجب است کلام خدا را بر همان معنای اغلب واشهر، حمل کنیم.»⁽¹⁾

ضحّاک، آیه «یا حَسْرَةً علی العباد» (یس/30) را به صورت: «یا حَسْرةَ

الْعبادِ» به شکل اضافه خوانده است.⁽¹⁾ابن جنّی گفته است: «عبارت یا حسرةَ العبادِ، به صورت اضافه از نظر نحوی، دو توجیه دارد:

نخست این که «عباد» را در معنا، فاعل بگیریم، مثل: یا قیامَ زیدٍ، و یا جلُوسَ عمرٍ و به این معنا است که گویی بندگان خدا، وقتی که عذاب را مشاهده می کنند اشک حسرت می بارند.

دوم این که کلمه «عباد» در معنا مفعول باشد، که قرائت مشهور: «یا حَسْرَةً عَلَی الْعِبادِ» هم گواه بر این مطلب است، و معنایش این است کسی که به امر بندگان اهمیّت می دهد و عذابی که به آنها می رسد او را غمگین می سازد، برحال آنها، اشک حسرت می بارد، و این معنا روشن است».⁽²⁾

ضحّاک جمله: «بَیْضاءَ لَذَّةٍ» (الصّافّات/46) را با لفظ «صَفْراءَ لَذَّةٍ) خوانده،⁽³⁾و عبارت: «تَبَیَّنَتِ الجِنُّ» (سبأ/14) را به صورت: (تَبَیَّنَتِ الاءِنْسُ

اَنْ لَوْ کانوُ یَعْلَمُونَ الْغَیْبَ، مالَبِثوُ فِی الْعذاب ِ الْمُهِینِ» خوانده است. ⁽⁴⁾

ابن جنّی، در معنای آیه اخیر می گوید: یعنی برای انسانها روشن شد که اگر جنّیان از مرگ سلیمان خبر می داشتند در آن سختی عذاب درنگ نمی کردند. دلیل بر صحّت این معنا، سخنی است که معبداز قتاده نقل کرده است که گفت: در مصحف عبداللّه بن عباس چنین است: «تَبَیَّنَتِ

الإنْسُ اَنَّ الْجِنَّ، لَوْ کانوُا یَعْلَمُونَ الْغیبَ ما لَبِثُوا».⁽¹⁾

ضحّاک برای تفسیر و توضیح معنای برخی آیات، کلماتی را که پسندیده و در تقویت آن مؤثر دانسته، در آیه زیاد کرده است،⁽²⁾از باب نمونه آیه «وَتِلْکَ نِعْمَةٌ تَمُنُّها عَلَیَّ» (الشّعرا/22) را به صورت «وَ تِلْکَ نِعْمَةٌ مالَکَ اَنْ تَمُنُّها عَلَیَّ» خوانده و عبارت: «ما لَکَ اَنْ» را بر آن افزوده است.⁽³⁾نتیجه دو قرائت به قرار زیر است: بنا به قرائت مشهور، حضرت موسی علیه السلام انصاف می دهد و اعتراف می کند که فرعون بر موسی، حّق تربیت دارد،⁽⁴⁾(ولی او را توبیخ می کند که چرا بنی اسرئیل را به بردگی کشیده ای؟)⁽⁵⁾امّا بنا به قرائت ضحّاک، حضرت موسی با فرعون مخالفت می کند و منّت او را قبول ندارد.⁽⁶⁾

در قرائت ضحّاک، بعضی از مطالب وجود دارد که به صیغه های افعال

و اسماء و مصادر و مفرد و جمع ارتباط پیدا می کند و نیز در قرائت او، و غیر او از قاریان، شواهد رسم، با شواهد اشتاق، مخلوط و به شدّت، مشتبه می شوند، زیرا اکثر این قرائتها می توانند، شاهدی برای هریک از رسم و اشتاق، در قرائتهای شاذّ یا منحصر به فرد باشند و تشخیص آنها از یکدیگر و جدا ساختن آنها به طور دقیق، دشوار است، از باب مثال، ضحّاک، آیه «و ما اُنْزِلَ عَلَی الْمَلَکَیْنِ» (بقره/ 102) را که به فتح لام است، به

صورت: «....الْمَلِکَیْن» به کسر لام، خوانده است.⁽⁷⁾

ابن جّنی می گوید:⁽¹⁾بعضی گفته اند منظور خداوند از دو پادشاه، داود و سلیمان علیهماالسلام است، حال اگر کسی بگوید: چگونه خداوند این دو نفر را، پادشاه خوانده، در حالی که دو بنده از بندگان او هستند، مانند سایر بندگان او، از قبیل پیامبران و جز آنها؟

در پاسخ می گوییم:«خداوند لفظی را بر آنهااطلاق کرده است که در آن زمان برای آنهامعمول بوده و مردم، آن دو را به این عنوان می خواندند واین معمول است که گاهی انسان به یک عنوانی مورد خطاب واقع می شودکه در زمانی بر او اطلاق می شده، مثل این قول خداوند: «ذُقْ انَّک أنْتَ العزیزُ

الکریم» (دخان/49) که در حال خطاب، جهنمی، خوار و زبون است، امّا به عنوانی مورد خطاب واقع شده است که در دنیا آن را داشته (عزیز و گرامی بوده)، بعلاوه که در این خطاب، نوعی سرکوبی برای او و سرزنش به سبب یاد آوری افعال سوئش می باشد».

ابن جریر طبری در حالی که قرائت ضحاک را ردّ کرده، می گوید:⁽²⁾«از

برخی قاریان نقل شده است که وی «و ما انزل علی الْملَکیَن» (به کسر لام)

خوانده و به معنای دو مرد از بنی آدم گرفته است، و ما با استدلال ⁽³⁾(عقلی) خطای این قرائت را ثابت کردیم و دلیل نقلی هم اجماع معتبر از صحابه و تابعان و قاریان مشهور، بر خطای این قرائت وجود دارد که خود، شاهدی کافی است».

ضحّاک، کلمه: «لیُضِیْعَ» (بقره/143) را که به کسر ضاء و سکون یاء

است، به صورت: «لِیُضَیِّع» به فتح ضاء و تشدید یاء خوانده است.⁽¹⁾ابوحیان اندلسی گوید: «اَضاعَ و ضَیَّعَ» همزه و تضعیف، هر دو به یک معنا است، زیرا اصل آن، ضاع بوده است.⁽²⁾

ضحّاک بن مزاحم، عبارت: «وَلا یُضارَّ» (بقره/282) را به صورت: «و لا یُضارَرْ» به فکّ ادغام و فتح رای اوّلی و سکون رای دوم خوانده است.⁽³⁾ابن جریر طبری می گوید: «بنا بر تأویل قاریانی که از آنها نام بردیم، اصل این آیه، «و لایُضارَرْ کاتبُ و لا شَهِیدٌ» بوده و سپس به دلیل همجنس بودن، دو حرف درهم ادغام شده و با این که در محلّ جزم است، فتحه گرفته، چون فتحه اخفّ حرکات است.»⁽⁴⁾

ضحّاک، عبارت: «لا یَضُرُّکُمْ» (آل عمران/120) را که اصل به ضمّ رای مشدّد است به صورت: «لایَضُرِّکم» به ضمّ ضاء و کسره «راء» مشدّد بر اصل التقاء ساکنین خوانده است.⁽⁵⁾همچنین کلمه «خالِصَةٌ» (انعام/111) را

که مؤنث است به لفظ مذکّر «خالصٌ» خوانده.⁽⁶⁾ابوحیّان اندلسی گفته است: (خالص خبر«ما» است و «لذکورنا» متعلّق به آن است.⁽⁷⁾

ضحّاک، کلمه «فُصِّلَت» (هود/1) را که به ضمّ فاء و کسره صاد مشدّد

است، به صورت: «فَصَلَتْ» به فتح فاء و تخفیف صاد خوانده است.⁽¹⁾ابن جنّی می گوید: «معنای فَصَلَتْ: صَدَرَتْ وَ انْفَصَلَتْ عَنْهُ وَ مِنْهُ» می باشد،

یعنی از آن، بیرون آمد، از آن جدا شد، و مثل این جمله است: قَدْ فَصَلَ الأمِیْرُ عَنِ الْبَلَدِ: «فرمانروا از شهر بیرون رفت.»⁽²⁾زمخشری گوید: «از عکرمه و ضحّاک نقل شده است: «ثُمّ فَصَلَتْ» یعنی میان حق و باطل فرق گذاشته است.»⁽³⁾

ابن جریر طبری اقوال مفسّران را در قرائت مشهور بررسی و یکی را انتخاب و از آن حمایت کرده است و در حالی که به قرائت ضحّاک و جز او بی اعتنا بوده، چنین گفته است: «امّا قول خداوند: اُحْکِمَتْ آیاتُهُ ثُمَّ فُصِّلَتْ» مفسّران در تأویل این آیه اختلاف کرده اند، بعضی گفته اند: یعنی اُحْکِمتْ آیاته بالاءمر و النّهی، ثُم فصّلت بالثّواب و العقاب...⁽⁴⁾و دیگران گفته اند: یعنی آیات قرآن از باطل باز داشته شده و سپس مفصّل گردیده و حلال و حرام از آنها بیان شده... ولی بهتر از این دو قول، قول کسی است که گفته است: معنای آیه این است که خداوند آیاتش را از شکّ و فساد و باطل بازداشته و سپس آنها را به امر و نهی تفصیل داده، زیرا، احکام شی ء به معنای اصلاح و اتقان آن است و معنای احکام آیات قرآن، نگهداری از

فسادی است که در آن واقع شود یا باطلی که شخص گمراهی بتواند آن را مورد طعن قرار دهد، و مراد از تفصیل آیات تشخیص و بیان حلال و حرام

و امر و نهی از یکدیگر می باشد.»⁽¹⁾

و نیز ضحّاک عبارت «مَجْراها وَ مُرْساها» (هود/41) را به صورت

«مُجْرِیْها و مُرْسِیْها» خوانده است.»⁽²⁾ابن جریر طبری با ردّ کردن این قرائت و مقدّم داشتن قرائت مشهور را بر آن و قرائتهای دیگر، می گوید:⁽³⁾از ابورجاء عطاردی نقل شده است که وی چنین می خواند: «بِسم اللّه مُجریها و مُرسیها» به ضمّه میم در هر دو، و آنها را صفت برای اللّه قرار می داد و ما نیز هرگاه چنین بخوانیم در هر دو کلمه، دو وجه از اعراب است یکی جرّ آنها، که بیشتر همان است، زیرا معنایش چنین می شود: به نام خدای سیردهنده کشتی و متوقّف کننده آن. پس «مُجری» صفت اسم و «اللّه» می شود⁽⁴⁾(مرسی هم عطف بر آن است البتّه این وجه در صورتی که این دو کلمه «اَلْ» داشته باشند.) چنان که بگویی: بسم اللّه المجریها و المرسیها، وجه دوم اعراب نصب است که وقتی الف و لام برداشته شود، حال و منصوب می شوند، چون نکره اند، اگر چه اضافه به معرفه شده اند.

قرائتی که ما، اختیار می کنیم:«بسم اللّه مَجْراها» به فتح میم «و مُرساها» به ضمّ آن است، به معنی زمان جریان و زمان توقّف.

علّت این که در کلمه «مَجْراها» فتح را برگزیدیم مناسبت با فتحه حرف مضارع در این جمله است: «وَ هِیَ تَجْرِی بِهِمْ فِی مَوْجٍ کَالْجِبالِ» (هود/42) که تُجری به ضمّ گفته نشده است. امّا کسی که «مُجراها» خوانده مناسبتر آن است که فعل رانیز «تُجری» (به ضمّ تاء) بخواند. باتوجه به اجماع قاریان بر فتحه «تاء» در فعل «تَجْرِیْ» روشن است که وجه صحیح در «مَجْراها» نیز همان، فتح میم است، امّا این که در «مُرساها» ضمّه میم را برگزیدیم، به این دلیل است که قاریان معتبر بر آن اجماع کرده اند. معنای «مَجراها» مکان جریان و سیر آن است و مُرْساها» به معنای ایستادن و لنگر انداختن کشتی می باشد، از جمله «وَقَفَهَا اللّه وارساها» می آید.

ضحّاک، عبارت: «اخوان الشّیاطین» (اسراء/ 27) را که به صورت جمع است، «إخوان الشّیطان» مفرد خوانده است.»⁽¹⁾همچنین جمله «وَالقیمی الصَّلاة» (الحج/35) را که جمع است به صورت: «وَ الْمُقیمُ الصّلاة» مفرد خوانده،⁽²⁾و «کوکبٌ دُرّیٌّ» (نور/35) را که به ضمّ دال و کسر و تشدید «راء» و تنوین و تشدید «یاء» و منسوب به «درّ» است به صورت «کوکبٌ دَرِیٌّ» به فتح «دال» و کسر راء بدون تشدید و تنوین «یاء»⁽³⁾

ضحّاک کلمه «حِجْراً»⁽⁴⁾(فرقان/22) که به کسره حاء است، به صورت: «حُجراً» به ضم آن خوانده است. سیبویه گفته است: ⁽⁵⁾«شخصی به دیگری می گوید: فلانی! آیا چنین و چنان کاری را تو انجام می دهی؟ او در پاسخ می گوید: حُجرْاً، یعنی: هرگز، و من از این کار بیزاری می جویم، این

حرف نشانه حرام بودن آن کار است.» مجاهد گفته است: «حِجْراً به معنای پناه بردن است، روز قیامت، گنهکاران، از فرشتگان به خدا پناه می برند.»⁽¹⁾

ابن جریر طبری که قرائت مشهور را ترجیح داده، گفته است:⁽²⁾«ما این قول را در تفسیر این آیه برگزیدیم، زیرا کلمه حِجر، به معنای حرام است، و معلوم است که فرشتگان به کافران خبر می دهند که بشارت بر آنها حرام است، امّا، استعاذه که به معنای پناه بردن است، حرام نیست و بدیهی است که کفّار به ملائکه نمی گویند: (استعاذه) بر شما حرام است. بنابر این باید، کلام خدا چنین توجیه شود که این خبری از سوی گنهکاران به فرشتگان است.»

ضحّاک کلمه «یَزفُّونَ» (صافّات/94) را که مشدّد است به تخفیف «یَزِفُون» خوانده است.⁽³⁾ابن جنّی می گوید:⁽⁴⁾آنچه در این باره شنیده می شود، این است: زَفَّ القَومُ یَزِفُّون، زفیفاً، و نیز گفته اند: اَزَفُّواَ یَزِفُّون...»

امّا یَزِفون، بدون تشدید را، قطرب می گوید:⁽⁵⁾مخفَّفِ یَزِفّون است مثل آیه قرآن: «وَ قَرْنَ فِی بُیُوتِکُنَّ» (احزاب/33) که در اصل إقرِرْنَ بوده، امّا ظاهر این است که یَزِفُونَ از وَزَفَ ⁽⁶⁾باشد، مثل یَعِدُون.از وَعَدَ، و به این وسیله تأیید می شود،نزدیک بودن آن، به لفظ وَفز که مفرد اَوْفاز است، چنان که می گویند:اِنّا علی اوفازٍ (آماده مسافرتیم)، امّا اگر چنین باشد به لفظ: وَزَفَ نیز نزدیک است که به معنای: اسرع: شتافت و به معنایش هم نزدیک

است، در حالی که نه کسائی و نه فرّاء هیچ کدام (وَزَف) را ثبت نکرده اند،⁽¹⁾

جز این که ظاهر لفظ، چنان که گذشت آن را اقتضا می کند و یحیی بن احمد هم «وَزَفَ» نوشته که به معنای «اَسْرَعَ» است و شاهد هم نزد او، در قرائت «یَزِفون» است که به معنای: «یسرعون» می باشد. ابن جریر این قرائت را ردّ کرده و گفته است:⁽²⁾قرائت درست، فتح «یاء» و تشدید «فاء» است، زیرا صحیح و معروف از قرائت عرب این است و فصحای قرّاء نیز بر این عقیده اند.

ضحّاک آیه: «وَ عَزَّ نِی فِی الْخِطاب» (ص/23) را «و عازَّنی فیِ الْخِطابِ» با الف و تشدید «زاء» خوانده است.⁽³⁾زمخشری نیز گفته است: «و عازّنی» خوانده شده، از مصدر معازّه که به معنای غلبه بر یکدیگر است.⁽⁴⁾

«یوم التّنادِ» (غافر/32) را نیز که به تخفیف «دال» است، به صورت: «یوم التَّنادِّ» به تشدید دال خوانده است.⁽⁵⁾ابن جریر طبری می گوید: این کلمه را دیگران به تشدید دال، از مادّه: نَدَّ، باب تفاعل خوانده اند، به این معنا که روز قیامت وقتی که مردم فرار کنند، در زمین پراکنده می شوند چنان که شتر وقتی که از صاحبش فرار کند، پراکنده می شود.»⁽⁶⁾

طبری در حالی که قرائت ضحّاک را ردّ کرده می گوید:⁽⁷⁾«قرائت

درست نزد ما، همان است که مشهور گفته اند که با تخفیف «دال» و بدون «یاء»

است زیرا همین قرائتی است که جمعی مورد اعتماد از قرّاء شهرها برآنند و چنان که نقل شده، خلاف آن، روا نیست، با توجه به این قرائت، معنای آیه، چنین می شود:«ای امّت: من، از آن روزی بر شما بیم دارم که برخی از مردم، برخی را ندا می کنند، یا از ترس آنچه مشاهده کردند» که عبارت از عظمت سلطه الهی و زشتی غم و اندوه آن روز که آنها را فراگرفته است، و یا به یاد یکدیگر می آورند که خداوند، بعضی از آنچه در دنیا به آنها وعده داده، اکنون به آن تحققّ بخشیده و به همین سبب برخی از آنها درباره گرفتاری عظیمی که بر سرشان آمده از دیگران کمک می خواهند.»

ضحّاک، آیه: «لا تُقَدِّموا بَیْنَ یَدیِ اللّه ِ وَ رَسُولِه» (حجرات/1) را که به ضمّ

تاء و کسر دال و تشدید آن است، به صورت: «لا تَقَدَّموا بَیْن...» به فتح تاء و قاف و دال خوانده است.⁽¹⁾ابن جنّی می گوید: «معنای آیه، این است: چنان نباشد که آنچه خود می خواهید انجام دهید و آنچه خدا و رسولش شما را به آن امر کرده، ترک کنید و همین است معنای قرائت مشهور: «لا تُقَدِّمُوا بَین...»: هیچ امری را بر آنچه خدا شما را امر کرده، مقدّم ندارید و در این قرائت چنان که پیداست، مفعول که «اَمْراً» باشد محذوف است.»⁽²⁾

ابن جریر طبری در حالی که قرائت غیر مشهور را انکار کرده می گوید: «و قاریان مشهور به ضمّ تاء: (تُقدِّموا) خوانده اند و این قرائتی است که من

خلافش را اجازه نمی دهم، زیرا معتمدان از قراّء بر آن اجماع کرده اند.»⁽¹⁾

ضحّاک، عبارت: «فَرَوْحٌ وَ رَیْحانٌ» (واقعه/89) را که به فتح «راء» است «فَرُوْحٌ وَ رَیْحانٌ» به ضمّ راء خوانده است.⁽²⁾ابن جنّی می گوید: «رُوْح (مضموم هم) به معنای رَوْح (مفتوح) برمی گردد و گویی گفته است: روح فراگیرنده رُوح و آن هم با رَوْح به یک معناست، چنان که می گویی: این هوا، همان زندگی است و این سماع (آواز طرب انگیز) همان عیش است که عیش و رَوْح نیز به یک معناست.»⁽³⁾(ضمناً ابن جنّی اشاره می کند که این کلمه به معنای مصدری نیست، بلکه به معنای فاعلی است.)

ابن جریر طبری در حالی که قرائت مشهور را برگزیده و فرق میان آن با قرائت ضحّاک را بیان کرده است، می گوید:⁽⁴⁾«بهترین قول نزد من، قول کسی است که گفته است: منظور از رَوْح، شادی و رحمت و آمرزش است و اصلش از این جمله گرفته شده است: وَجَدْتُ رَوْحاً: وقتی که نسیمی را احساس کند که به آن وسیله از شدّت گرمایش بکاهد. امّا ریحان، همان بوی خوشی است که وقت مرگ احساس می شود، چنان که ابوالعالیه و حسن گفته اند، همچنین کسان دیگری که به سخن این دو نفر قائل شده اند، چرا که این معنا بیشترین و روشنترین معانی آن است .

و نیز کلمه «تَمَیَّزُ» (ملک/8) را به صورت: «تَمایَزُ» بر وزن تفاعل خوانده که اصل آن «تَتَمایَزُ» با دو «تاء» بوده است،⁽⁵⁾در صورتی که به

معنای تتفرّق و تتقطّعُ من الْغَیظِ علی أهل المعاصی، غضباً للّه و انتقاماً له، می باشد،⁽¹⁾یعنی آتش دوزخ از شدّت غیظ بر کفّار، نزدیک است، تکه تکه و پاره پاره شود و شعله آتش از خشم خدا و به منظور انتقام از گناهکار است.

ضحّاک، فعل: «تَدَّعُون» (الملک/27) را که به تشدید «دال» است به سکون آن: «تَدْعُون» خوانده است.⁽²⁾با توجّه به قرائت ضحّاک، ابن جنّی

می گوید:⁽³⁾«تفسیرش این است: این همان چیزی است که از خدا می خواستید تا شما را در آن قرار دهد، مثل قول خداوند: «سأل سائل بعذاب واقع: سائلی از خدا خواست که عذابی بر او واقع شود» (حجرات/11) امّا معنای: «تَدَّعُونَ» با تشدید، به قرائت عموم این می شود: ادّعای وقوع آن را داشتید و ادّعای آن میان شما آشکار بود، مثل معنای عامّی که در این آیه است: «وَلا تَنابَزُوا بِالألْقابِ» (قلم/39) یعنی

خواندن یکدیگر به لقبهای بد، میان شما آشکار نشود. معنای: «تَدَّعُونَ» این جا، از ادّعای حقوق یا معاملات، که به معنای درخواست می باشد، نیست، بلکه به معنای «تَتَداعَوْنَ، از دعاست نه از دعوی.»

ابن جریر طبری در حالی که این قرائت را ردّ می کند، می گوید:⁽⁴⁾«قرائت درست همان است که قاریان مشهور، گفته اند، زیرا گروهی مورد اعتماد از آنان، بر آن اجماع کرده اند.»

از نشانه های قرائت ضحّاک بن مزاحم هلالی چیزی است که به ترکیب

و اعراب کلمات ارتباط پیدا می کند، مثلاً در آیه: «اِنَّ اللّه لایَسْتَحْیِیْ اَنْ یَضْرِبَ مَثَلاً ما بَعُوضَةً فَما فَوْقَها»⁽¹⁾(بقره/26) کلمه «بَعُوضَةً» را رفع داده⁽²⁾با این که مشهور، نصب آن است. ابن جنّی درباره رفع آن می گوید: «دلیلش این است که: «ما» اسم و به منزله «الذّی» است، یعنی: لا یَسْتَحْیِیْ اَنْ یَضْرِبَ الَّذِی هُوَ بَعُوضَةٌ مَثَلاً، در این جا «هُوَ» که مبتدا و عائد موصول بوده حذف شده است.»⁽³⁾

ابن جریر طبری در حالی که قرائت مشهور را ردّ کرده گفته است:⁽⁴⁾«ما» که بعد از «مثلاً» آمده، به معنای «الذّی» است و تقدیر کلام، این است:انّ اللّه لا یستحیی ان یضربَ الّذی هو بعوضةٌ فی الصغر و القلّة، فما فوقها مثلاً.

حال اگر کسی بگوید: وقتی که تأویل آیه این شد و «بعوضة» مرفوع خوانده شد، پس دلیل نصب آن، به قرائت مشهور چیست؟ می گوییم: برای نصب آن، دو وجه است:

نخست این که «ما» (موصول) و در محلّ نصب به وسیله «یضرِبَ» باشد و بعوضهً هم که صله آن است، اعراب آن را گرفته و منصوب شده است. چنان که حسّان بن ثابت سروده است:

وَ کَفی بِنا فَضْلاً عَلی مَنْ غَیْرِنا

حُبُّ النَبِیِّ مُحَّمدٍ صلی الله علیه و آله اِیّانا.⁽⁵⁾

در این شعر، کلمه «غیرِنا» اعراب «مَنْ»را که جّر است، گرفته است، و

عرب، این عمل را بویژه درباره: من و ما به کار می برد و صله آنها را در اعراب تابع آن دو می داند، زیرا این دو گاهی معرفه و گاهی نکره اند.

وجه دیگر، این که تقدیر کلام این باشد: انّ اللّه لا یستحیی أن یَضربَ مثلاً ما بین بعوضةٍ الی ما فوقها، و بعد، دو کلمه «بین» و «الی» حذف شده و نصب «بعوضة» و دخول «فاء» بر «ما»ی دوم، قرینه بر آن شده، چنان که عرب می گوید:«مُطِرْنا ما زبالةَ فالثعلبیّة»: (از منزل زباله تا ثعلبیه باران خوردیم)، و «له عشرون ما فاقةً فَجَمَلاً» (او دارای بیست شتر است از ماده تا نر.) و «هی احسن النّاس ما قَرناً فَقَدَماً»: (او نیکوترین انسان است از سر تا پا.) در تمام اینها، بعد از «ما» کلمه «بین» و به جای «ماء» حرف «الی» در

تقدیر است. همچنین در هر جا که جمله «مابین کذا، اِلی کذا» مناسب باشد، این حذف را انجام می دهند و هر دو را نصب می دهند تا دلالت کند برآنچه حذف شده است.»

ضحّاک آیه: «اِبْعَثْ لَنا مَلِکاً نُقاتِلْ فِی سَبِیْلِ اللّه» (بقره/246) راکه با، نون (متکلم مع الغیر) و مجزوم و جواب امر است، به صورت: «اِبْعَثْ لَنا مَلِکاً یُقاتِلُ» با «یاء» و ضمّ لام، مرفوع به این که صفت، برای «مَلِک» باشد، خوانده است.⁽¹⁾

همچنین آیه: «و آتاکُم مِنْ کُلِّ ما سَأَلْتُمُوهُ» (ابراهیم/34) راکه با کسره و اضافه است، به صورت: «وآتاکُم من کلٍ ما سأَلتُمُوهُ» با تنوین «کُلٍّ» خوانده.⁽²⁾و قرائت خود را چنین تفسیر کرده ⁽³⁾: «خداوند آنچه را که از او درخواست و سؤال کرده اید، به شما داده است.» و ابن جنّی، غیر از این

تفسیر کرده و چنین گفته است:⁽¹⁾«بااین قرائت (تنوین کلّ) مفعول، ذکر شده، یعنی: وَآتاکم ما سَأَلْتُمُوه، اَنْ یُؤْتیکم منْه. (ما سألتموه... مفعول است)، امّا به قرائت مشهور: «مِن کلِّ ما سألتموه» مفعول محذوف است یعنی و آتاکم سؤلکم من کلّ شی ء.»

ابن جریر طبری قرائت و تفسیر ضحّاک را ردّ کرده و چنین گفته است:⁽²⁾«نزد ما همان قرائت مشهور درست است که، اضافه «کلّ» به «ما» و تقدیر آن «وَ آتاکُم مِنْ سُؤْلِکُمْ شَیْئاً» باشد، چنان که پیش از این روشن ساختیم، زیرا گروه معتبری از قرّاء بر آن اجماع کرده و قرائتهای دیگر را ردّ

نموده اند.»

ضحّاک آیه: «حِیْنَ تُرِیْحُونَ وَ حِیْنَ تَسْرَحُونَ» (نحل/6) را نیز که بدون تنوین است، با تنوین و بدون اضافه: «حیناً تُرِیْحُونَ وَ حِیْناً تَسْرَحُونَ» خوانده است.⁽³⁾

ابوحیان اندلسی می گوید:⁽⁴⁾(قاریان مشهور) دو جمله را صفت قرار داده اند که عایدشان حذف شده است، مثل این آیه: «واتقوا یوماً لاتجزی...»

(بقره/48). و بنابر قرائت ضحّاک، عامل در «حیناً» ممکن است، مبتدا باشد، زیرا به معنای: تحّمل است و ممکن است، خبر مبتدا باشد، زیرا معنای استقرار در آن نهفته است.

آیه:⁽⁵⁾«وَلَبثُوا فی کَهفِهم ثلاثمائةٍ سنینَ» (کهف/25) به تنوین «مائةٍ» و نصب «سنین» را به صورت: «وَ لَبِثُوا فی کَهفِهم ثَلاثَمائةٍ سنُونَ» با «واو» به

تقدیر: «هِیَ سِنُونَ» خوانده است. ابوحیان اندلسی می گوید:⁽¹⁾«ابن عطیّه گفته است:⁽²⁾(نصب «سنین») بنابراین است که بدل یا عطف بیان از (ثلاثمائة) باشد، و بعضی گفته اند از باب تفسیر و تمییز است. زمخشری

می گوید:⁽³⁾عطف بیان است.

ابوالبقاء حکایت کرده است که گروهی اجازه داده اند: که «سنین» بدل از «مائة» باشد، زیرا «مائة» به معنای «مئات» است. عطف بیان، به مذهب بصریّین، جایز نیست.

امّا نصب سنین بنابراین که تمییز عدد باشد، درست نیست، زیرا مشهور در ادبیات عرب، این است که معدود مِائة باید مفرد و مجرور باشد، علاوه بر این که سنین، جمع نیز هست.

ضحّاک، آیه: «وَعَلی کُّلِ ضامِرٍ یَأْتِینَ...» (حج/27) را به صورت: «...یَأْتُونَ» خوانده.⁽⁴⁾زمخشرن نیز گفته است: «یَأْتُونَ» قرائت شده است بنابراین که صفت برای «رجال و رکبان» باشد.⁽⁵⁾ابوحیّان اندلسی

می گوید:⁽¹⁾«جمع مذکّر عاقل را (یَأْتُونَ که جمع مذکّر غایب است، بر جمع مؤنث: یاتین به فرض این که ضامر، در معنای: ضوامر باشد) غلبه داده اند.⁽²⁾

همچنین آیه: «وَلِلَّذِیْنَ کَفَروا بِرَبِّهِمْ عَذابُ جَهَنَّمَ» (ملک/6) راکه به رفع عذاب است به صورت: «وَلِلَذِیْنَ کَفَرُوا بِرَبِّهِمْ عَذابَ جَهَنَّم» به نصب آن خوانده است.⁽³⁾زمخشری می گوید:⁽⁴⁾«عَذابَ...» به نصب خوانده شده،

بنابر این که عطف بر «عَذابَ السَّعِیْر» (ملک/5) باشد، به تقدیر: وَاَعْتَدْنا لِلَّذِیْنَ کَفَرُوا عَذابَ جَهَنَّم:⁽⁵⁾(برای کسانی که کفر ورزیده اند، عذاب جهنّم رامهیّا کرده ایم.)

ضحّاک، جمله «اِرَمَ ذاتَ العِمادِ» (فجر/7) را به (تشدید میم) «اَرَمَّ ذاتَ الْعِمادِ» خوانده به این ترتیب که «أَرَمَّ» فعل ماضی و به معنای أَبْلی وَأَفْنی وَذاتَ الْعِمادِ، مفعول آن باشد،⁽⁶⁾باز از او نقل شده است که «أَرْمَ ذاتِ الْعِمادِ» به فتح الف، و سکون «راء» خوانده، و این مخففّ: «اَرِمَ» است که از عبداللّه بن زبیر، نقل شده.⁽⁷⁾

ضحّاک برخی از افعال مجهول مثل: «اِلاّ مَنْ ظُلِمَ» (نساء/148) را که به ضمّ ظاء و کسر لام است، به صورت معلوم: «... مَنْ ظَلَمَ» به فتح ظاء و لام

خوانده.⁽¹⁾ابن جنّی گفته است: «ظَلَمَ وَظُلِمَ» (مجهول باشد یا معلوم) مستنثای منقطع است و معنایش چنین است: مگر کسی که مظلوم یا ظالم باشد، که امر خدا بر او پوشیده نیست، و دلیل بر این معنا، جمله بعد است: «وَکانَ اللّه ُ سَمِیْعاً عَلیماً»⁽²⁾(نساء/148) طبری نیز قرائت ضحّاک راردّ کرده و گفته است: بهترین قرائت همان: «اِلا مَنْ ظُلِمَ» به ضمّ ظاء است که قرّاء معتبر و اهل تفسیر بر درستی آن اجماع کرده اند و قاریان به فتح ظاءاند کند.⁽³⁾

همچنین آیه: «وَ ظَنُّوا اَنَّهُمْ قَدْ کُذِبُوا» (یوسف/110) را که به ضمّ کاف و کسر ذال است، ضحّاک به صورت: «وَظَنُّوا أَنَّهُم قَدْ کَذَبُوا» به فتح کاف و

ذال خوانده است.⁽⁴⁾ابن جنّی نیز می گوید: «تقدیر آیه این است:⁽⁵⁾حَتّی اِذَا

اْستَیْأَسَ الرُّسُلُ وَ ظَنُّوا أَنَّهُم قَدْ کَذَبُوا فیما اَتَوْا بِهِ مِنَ الْوَحیِ اِلَیْهِمْ، جاءهُمْ نَصْرُنا»⁽⁶⁾

از وحی آورده اند، دروغ بوده است یاری ما به سوی آنها آمد - م.

ابن جریر طبری قرائت ضحّاک را منکر شده و گفته است: «بر تأویلی که در این آیه ذکر کردیم، قرائت «کُذِبُو» بضمّ کاف و تخفیف ذال درست است، زیرا این قرائت بعضی از قاریان مدینه و همه قاریان کوفه است و ما نیز این قرائت و تأویل را برگزیده ایم، به دلیل این که این جمله بعد از این

آیه است: وَما اَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِکَ اِلاّ رِجالاً نُوحی اِلَیْهِم مِنْ اَهْلِ الْقُری اَفَلَمْ یَسِیْرُوا فی الأرْضِ فَیَنْظُروا کَیفَ کانَ عاقِبَةُ الّذِین مِنْ قَبْلِهِمْ»⁽¹⁾(یوسف/109) و همین دلیل است بر این که ناامیدی پیامبران از ایمان قومشان بوده که هلاک شده اند و ضمیر در این قول خداوند: «وَ ظَنُّوا، اَنَّهُمْ قَدْ کُذِبُوا» به امتهای

هلاک شده پیشین برمی گردد و این که خداوند در پی خبر از پیامبران و امتهایشان جمله: «فَنُجِّیَ مَنْ نَشاء» (یوسف/110) را ذکر کرده بر توضیح مطلب افزوده است زیرا کسانی که هلاک شدند همانهایند که گمان کرده بودند: پیامبران به آنها دروغ گفته اند و به دلیل همین گمان نابجا، آنها را تکذیب کردند.⁽²⁾(و به هلاکت رسیدند.)

ضحّاک، بعضی از فعلها را که به صورت معلوم بوده تغییر داده و مجهول خوانده،⁽³⁾مانند: «اَوْنُنْسِها» (بقره/106) که به ضمّ نون اوّلی و کسر

سین است به صورت: «اَوتُنسَها» با «تا»ی مضموم و سین مفتوح خوانده است. ابن جنی گوید: کسی که «تُنْسَها» را با «تا» و مجهول خوانده، صورت معلوم آن را باید «تَنْسَها» انت بداند، منتها در این صورت، فاعل حقیقی و عامل فراموشی آن، یکی از دو امر خواهد بود:

1- خدای تعالی،

2- یکی از عوارض معمولی دنیا بر بنی آدم از قبیل: حزن، یابیم، یا دشمنی از طرف فرد انسانی یا وسوسه شیطانی.»⁽⁴⁾

طبری که قرائت ضحّاک را نادرست می داند، می گوید: برخی از قرّاء، چنین خوانده اند: «ما نُنْسِخْ من آیةٍ» به ضمّ نون و کسر سین...، و این به نظر ما، خطاست، زیرا از آنچه به آن استدلال می شود که به طور مستفیض از قراء نقل شده، خارج است، و همچنین قرائت: «اَوتُنسَها» و «اَوْتَنْسَها» نادرست است، زیرا شاذ و خارج از قرائت قرّاء امّت است که مورد استدلال، واقع می شود، و قرائتی که از «اَوْتُنْسِها» با «تاء» به صواب نزدیکتر است، «اَونُنْسِها» (با نون) است که به معنای: «اَوْنَتْرُکها» می باشد، زیرا خدای تعالی به پیامبرش خبر داده است که هرگاه حکمی را عوض کند یا آن را تغییر دهد، حکمی بهتر از آن، یا مانند آن، خواهد آورد.»⁽¹⁾

ضحّاک، آیه: «وَ اتَّ-بَعَ الَّذِیْنَ ظَلَمُوا ما اُتْرِفوا فیه» (هود/116) را که با همزه وصل و فتح «تاء» و باء، و عین است، به صورت: «وَ اُتْبِ-عَ الَّذین ظَلَمُوا...»با همزه قطع و ضمّ آن و سکون «تاء» و کسر «باء» یعنی مجهول خوانده است.⁽²⁾ابن جنّی گفته است: «در نظر ما، این آیه به حذف مضاف

است که در اصل چنین بوده: «وَاُتْبِعَ الَّذِیْن ظَلَمُوا، جَزاءَ ما اُتْرِفُوا فیه و کانُوا

مجرمین»⁽³⁾(کیفر ستمکارانی که از پی رفاه و لذتهای دنیوی رفتند به آنان داده شد.)

و نیز ضحّاک، جمله: «فَانْظُرْماذاتَری» (صافات/102) راکه به فتح تاء است به صورت: «فَاْنظُر ماذا تُری» به ضمّ «تاء» خوانده است.⁽⁴⁾

ابن جنّی می گوید: «آنچه از قطرب برای ما روایت شده، «ما ذا تُری» و تُری» به فتح راء و کسر آن است، معنای تُری این است: به سوی تو القاء می شود و در خاطره ات قرار می گیرد، و «تُری» یعنی به آن چیز اشاره می کنی و برای عمل بر حسب آن دعوت می کنی.»⁽¹⁾

ابن جریر که قرائت ضحّاک را باطل دانسته می گوید: بهترین قرائت به نظر من، «ماذا تَری» به فتح «تاء» و از «رَأْی» به معنای اندیشه می آید، یعنی: چه نظر می دهی.⁽²⁾

یحیی بنُ یَعْمُرَ العَدْوانِیّ

یحیی بن یعمر عدوانی بصری مروزی، درگذشته به سال یکصد و بیست و نه یا اندکی پیش،⁽³⁾یکی از قاریان تابعین بصره بود که به خراسان

کوچ کرده بودند، درباره اقامتش در آن جا اختلاف فراوانی است، بعضی