مشخصات کتاب
سرشناسه : موسوی، هاشم
عنوان و نام پدیدآور : همگام با اهل بیت(علیهم السلام)/ هاشم الموسوی؛ ترجمه حبیب روحانی
مشخصات نشر : مشهد: بنیاد پژوهشهای اسلامی، 1380.
مشخصات ظاهری : ص 79
شابک : 964-444-411-63500ریال ؛ 964-444-411-63500ریال
وضعیت فهرست نویسی : فهرستنویسی قبلی
یادداشت : عنوان اصلی: علی خطی اهل البیت علیهم السلام.
یادداشت : کتابنامه به صورت زیرنویس
موضوع : خاندان نبوت
موضوع : شیعه -- اصول دین
شناسه افزوده : روحانی، حبیب، 1314 - ، مترجم
شناسه افزوده : بنیاد پژوهشهای اسلامی
رده بندی کنگره : BP36/م 85ع 8041 1380
رده بندی دیویی : 297/95
شماره کتابشناسی ملی : م 80-15409
اشاره
همگام با اهل بیت(علیهم السلام)
هاشم الموسوی
ترجمه حبیب روحانی
فهرست مطالب
سخنی از مترجم··· 7
پیش گفتار مؤلف··· 11
پیش درآمد··· 13
منشأ اصلی تشیع··· 17
سخنرانی پیامبر صلی الله علیه و آله روز غدیر سال حجّة الوداع··· 24
مفهوم امامت در اندیشه شیعه··· 30
اصطلاح شیعه در چه زمان به وجود آمد؟··· 32
گرد آمدن مردم پیرامون امام علی علیه السلام··· 34
اهل بیت پاک سرشت··· 36
امامان اهل بیت علیهم السلام چه کسانی هستند؟··· 40
1 - امام علیّ بن ابی طالب علیه السلام··· 41
2 - امام حسن مجتبی علیه السلام··· 41
3 - امام حسین بن علی علیه السلام··· 42
4- امام زین العابدین علیه السلام··· 43
5- امام محمد باقر علیه السلام··· 43
6 - امام جعفر صادق علیه السلام··· 44
7- امام موسی کاظم علیه السلام··· 45
8 - امام علیّ بن موسی الرّضا علیه السلام··· 45
9- امام محمّد جواد علیه السلام··· 46
10- امام علیّ الهادی علیه السلام··· 47
11- امام حسن عسکری علیه السلام··· 47
12- امام مهدی (عج)··· 48
اصول اساسی··· 49
1- توحید··· 49
2- عدل خداوند··· 52
3- نبوّت··· 53
4- معاد··· 54
شفاعت··· 56
قانونگذاری و احکام در مکتب اهل بیت علیهم السلام··· 58
قرآن و روش تفسیر آن··· 64
توضیح و تصحیح··· 67
روش فهم قرآن و تفسیر آن··· 72
شیوه اثبات سنّت··· 74
سخن پایانی··· 77
سخنی از مترجم
از همان سالهای نخستین اسلام، گروهی اهل صفا و خلوص در میان مسلمانان، گام به گام در راستای دستورات قرآن و وصایای پیامبر اکرم، بر طبق تفسیر و تأویل آیاتِ اکمال دین و تبلیغ رسالت و ولایت و بسیاری از آیات دیگر، در شأن علی و زهرا و فرزندان معصومشان و روایات بی شماری در فضلیت آن ها و پیروانشان(1)، علی علیه السلام را به عنوان دوّمین فرد در اسلام به رهبری برگزیدند و خالصانه مکتب تشیع را پی ریزی کردند و این خط سرخ را به وسیله مبارزات گوناگون با دشمنان، همواره ادامه دادند.
شیعه و پیروان اهل بیت، اگر چه همواره در اقلیّت بودند و مانند رهبرانشان، ائمّه معصومین تحت شکنجه و آزار حکّام جور و عمّالشان، بسر می بردند، امّا با مبارزات علمی و عملی
1) به خواست خداوند درآینده نه چندان دور به شواهد و دلایل این موضوع اشاره خواهیم کرد.
خود، نشر آثار و افکار و تحمّل آزارها و زندانها و نثار مال و جان و خانواده و از دست دادن اعضا و جوارح و سلامت بدنی خود، زندگی را بر ستمکاران ناگوار می ساختند و حتّی داغ آرزوی یک آه ملتمسانه را بر دل قساوتبار آنان می گذاشتند. و بالاخره، شهد و شیرینی موهوم خوش گذرانیها و عیاشیهای آنان را در کامشان تلخ می کردند. این گروه، گاهی در برخی مناطق طلوعی درخشان داشتند و زمانی، چنان در گمنامی و اختفا بسر می بردند و حاکمان جور با ایجاد خفقان، نام آنان را در صحنه تاریخ کمرنگ نشان می دادند که عدّه ای از نویسندگان مزدور یا بی خبر، مکتب شیعه و شیعیان را غیر واقعی و ساخته ذهن بیگانگان و افراد افسانه ای (1)و یاپدیده نوظهوری از مجعولات برخی سلاطین از قبیل شاهان صفویه و غیر آنها می دانستند، به جرم این که به هر نیّت بوده، این سلسله ها با تبلیغات، و ساختن و تعمیر مساجد (بویژه در ایران) و قبور پیشوایان شیعه، در شناساندن و معرّفی این مکتب مبارز، کارها و خدمات فراوانی انجام داده اند. در عین حال چنان که در اوایل مقاله خاطرنشان ساختیم، وجود نخستین امامان شیعه و نام سایر آنان تا پیشوای دوازدهم و حتی غیبت طولانی و ظهور آن حضرت و حضور نخستین پیروان آنان که از سابقین در این مکتب هستند، در زمان حیات پیامبر صلی الله علیه و آله و بر زبان مبارک آن حضرت کاملاً مطرح بوده اند.
1) از قبیل عبداللّه سبا
اکنون به نمونه هایی چند از روایات به مدّعای خود اشاره می کنیم:
1- جابر بن عبداللّه انصاری از پیامبر صلی الله علیه و آله پرسید: منظور از اولوالأمر(1)در قرآن که خدا اطاعت آنها را بر مردم واجب کرده، چیست؟
پیامبر فرمود: آنها جانشینان من و امامان بعد از من هستند، نخست علیّ بن ابی طالب، و سپس به ترتیب تا امام دوازدهم برشمرد و غیبت طولانی او را نیز خاطرنشان ساخت. این مضمون از طریق شیعه و سنّی در کتابهای متعدّدی آمده است که از جمله، شواهدالتّنزیل؛ ینابیع المودّه؛ اثبات الهداة، ج 3، ص123؛ بحارالأنوار؛ جامع احادیث الشیعه؛ تفسیر عیّاشی؛ تفسیر صافی؛ می باشد.
2- در کتاب الفضائل شاذان بن جبرئیل قمّی از ابن عبّاس نقل کرده است که رسول خدا فرمود: «یدخل الجنّة من امّتی، سبعون الفا، لا حساب علیهم و لا عذاب، ثمّ التفت الی علیّ علیه السلام و قال: هم شیعتک و انت امامهم».
روز قیامت هفتاد هزار (نفر) از امّت من بدون کیفر و حساب داخل بهشت می شوند. سپس رو به علی کرد و فرمود: آنها شیعیان تو هستند وتو پیشوای آنهایی».
3- بر اساس روایات بسیاری از شیعه و سنی، آیه مبارکه
1) نساء /59.
«..اولئک هم خیر البریّة»(1)آنها بهترین آفریدگانند. در شأن علی علیه السلام و شیعیانش نازل شد. اغلب تفاسیر در ذیل این آیه از سوره بیّنه بویژه تفسیر نمونه روایات بسیاری از اهل سنّت نقل کرده که مابه جهت اختصار از آوردن آنها خودداری می کنیم. سالهاست که برخی شیفتگان مکتب شیعه و محقّقان علاقه مند به این آستان مقدّس از قبیل مرحوم میرحامد حسین صاحب عبقات الأنوار و علامه امینی صاحب الغدیر و اخیرا آیه اللّه عسکری و گروههای دیگری از فضلا و دانشمندان شیعه که از برکات انقلاب شکوهمند اسلامی مایه گرفته اند به منظور دفاع از مکتب تشیّع و زدودن غبار مظلومیّت از چهره تابناک این تندیس مقدّس، دست به قلم شده اند و حقیقتا که در این راه قدم بزرگی برداشته اند و دشمنان آن را به خاک مذلّت و تلاش مذبوحانه وادار کرده اند. کتابچه ای که در معرض مطالعه خوانندگان گرامی است یکی از آنها می باشد که به اثبات حقانیّت خاندان پاک نبوّت پرداخته است.
1) بیّنه/7.
پیش گفتار مؤلف
بسم اللّه الرّحمن الرّحیم
ستایش، سزاوار ذات الهی باد که پروردگار جهانیان است و درود بر سرور رسولان، حضرت محمد صلی الله علیه و آله و خاندان پاک و یاوران راستینش.
در آغاز سخن گفته می شود که این مقاله مختصر و مفید (همگام با اهل بیت) تحقیقی فرهنگی است تا روشن شود که روش خاندان نبوّت شیوه ای متفکّرانه و سیاستمدارانه است که از اندیشه پر بار و ریشه دار اسلامی برآمده و پرچم دوستی و ولایت اهل بیت پاک پیامبر بزرگوار را بر دوش گرفته و مرام و مکتب آنها را توصیف کرده است و درک مسائل اصولی و استنباط قوانین شرع و معارف قرآن و سنت را آموزش می دهد، و از این رو، همچون اندیشه ای مکتبی و روشی سیاسی از میان تمام مکتبهای اعتقادی و روشهای فقهی دیگر دین اسلام درخشیده است.
هدف از این معرّفی کوتاه، دعوت به سوی وحدت مسلمانان و برطرف ساختن ابرهای تاریک و تندبادهای غبارانگیزی است که در محیط اندیشه و زمینه وحدت و اتّفاق مسلمانان جهان می وزد.
بعلاوه، این تحقیق کوتاه، بیانی است اجمالی از مبانی و دیدگاههایی که این گرایش مکتبی بر آن بنا نهاده شده و توضیحی بر پیدایش آن است.
خوانندگان عزیز و فرزندان اسلام و دست اندرکاران نشر اصول درخشان آن و کوشندگانی را که در راه وحدت مسلمانان و بازگشت به اسلام در قالب شیوه زندگی و نظام اجتماعی و طرح حکومتی تلاش می کنند، دعوت می کنیم تا به واقعیت نقشه های استکباری پی ببرند و درک کنند که آنها می کوشند با سردادن فریادهای گروه گرایانه و طرح شبهات در میان پیروان مذهبهای گوناگون و رهروان روشهای اسلامی، موانع روانی به وجود آورند تا وحدت جامعه را بر هم زنند و جمع آنها را پراکنده کنند.
پیشنهاد ما در این باره، دعوت به گفت و گوی علمی و التزام به نقد بی طرفانه و تمسّک به شیوه قرآنی است که خواهان وحدت امّت و حفظ موجودیّت سیاسی آن به منظور رویارویی با مبارزه طلبیهای سیاسی و فرهنگی است.
امید داریم خداوند به ما توفیق دهد و اعمال ما را بپذیرد چرا که او شنوا و اجابت کننده است.
مؤلف هاشم موسوی
پیش درآمد
در زمان حیات پیامبر صلی الله علیه و آله و دوران دعوت آن حضرت، جامعه اسلامی با یک وحدت فکری و سیاسی می زیست و پیامبر راستین حضرت محمّد صلی الله علیه و آله رساننده و بیان کننده شریعت، و جلودار و فرمانفرما بود.
همین که رسول خدا به رفیق اعلا پیوست، در نخستین لحظه های وفاتش، گرایشهای گوناگونی در جهتهای فکری و سیاسی پدیدار شد.
نخستین اختلافات، در باب خلافت و امامت بود که از آرای گوناگون و اندیشه های متفاوت به وجود آمد امّا پس از آن در فهم معنای اسلام و شرح احکام و تبیین ریشه های اصلی آن چنان مخالفتی حاصل شد که موجب دیدگاها، و اندیشه ها و مکاتب فکری متعدّدی گشت.
در بحبوحه این کشمکشهای فکری و سیاسی، خاندان پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله، علی علیه السلام و فرزندانش، مکتب فکری و شیوه عملی و روش سیاسی ویژه خود داشتند و طبیعی است که مسلمانان این گونه به گروههای مختلف و پیروان مذاهب فکری، فقهی و موضعگیریهای
سیاسی تقسیم شوند.
تاریخ به ما می گوید: نخستین اجتماعی که به صورت جمعی فشرده و ممتاز در اطراف امام علی علیه السلامروز رحلت رسول خدا به وجود آمد، گروهی از طلایه داران صحابه بودند که با بیعت سقیفه مخالفت کردند و فریاد زدند که امام علیه السلام برای خلافت شایسته تر است.
اندک اندک این مبارزه ها آرام گشت و به سکوت انجامید تا زمانی که در دوران خلافت عثمان، بنی امیّه غلبه یافت و پیشگامان از پیروانِ اهل بیت همچون ابوذرغفاری، عمّاریاسر، محمّدبن ابی بکر و جز اینها در صحنه حیات سیاسی و دعوت به اصلاح ظاهر شدند.
سرانجام وقتی عثمان کشته شد و مردم با امام علی علیه السلام بیعت کردند، فرمانروایی خاندان نبوّت و پیروی فکری و سیاسی آنان مسلّم گشت. افراد حاضر در جنگ بدر و اهالی بیعت رضوان و سایر مهاجران و انصار، دور امام گرد آمدند و رودرروی سلطه اموی که به رهبری معاویه بن ابی سفیان در شام اداره می شد، ایستادند. امّا همین که ستاره خلافت راستین با شهادت امام علیّ بن ابی طالب علیه السلام در سال 40 هجری غروب کرد و فرزند او امام مجتبی علیه السلامناچار گشت بعد از چند
ماه تصدّی حکومت، به نفع معاویه از خلافت کناره گیری کند، توجّه مردم به اهل بیت علیهم السلامو پیروی از روش آنان در اصطلاح حکومت اموی به عنوان یک گناه تلقی شد که نتیجه اش کشتار، زندان و جور و شکنجه بود.
با همه اینها دوستی اهل بیت و پیروی از آنان و ژرف نگری در روش فکری و فقهی و نفوذ آرای سیاسی شان ادامه یافت و مردم بیش از پیش خود را به این خاندان منسوب دانستند؛ بویژه پس از انقلاب امام
حسین علیه السلام در مقابل سلطه یزید بن معاویه و شهادت آن حضرت در سال 61 هجری، که بر پیروان اهل بیت نام شیعه اطلاق و وابستگی و دوستی نسبت به آنان تشیّع نام گرفت.
سیره نویسان می گویند: نام شیعه در زمان پیامبر اکرم تنها به چهار نفر اطلاق می شد؛ ابوذر، سلمان، عمّار یاسر، و مقداد. این چهار نفر در آن روزگار، معروف بودند که شیعه علی علیه السلام هستند.
ما در این بحث کوتاه تصمیم داریم که بارزترین آگاهی ها را از این مکتب متفکّرانه معرّفی کنیم. این گرایش ریشه دار اسلامی (مکتب تشیّع) به دست امام علی علیه السلام و فرزندان او پایه گذاری و راه و روش آنها به سوی اسلام باز شد و فهم و درک آنان نسبت به حقایق نهفته در کتاب و سنّت پاک پیامبر صلی الله علیه و آله گشایش یافت.
منشأ اصلی تشیع
اشاره
شیعه در لغت به معنای پیروان؛ یاران و در اصطلاح خاصّ برای پیروان اهل بیت پیامبر صلی الله علیه و آله، علی و فرزندانش عَلَم شده است. ابن منظور، لغوی مشهور در فرهنگش، -لسان العرب- در تعریف شیعه از ازهری نقل می کند که: «شیعه گروهی هستند که به خاندان پیامبر عشق می ورزند و آنان را دوست می دارند و این اسم آن چنان بر موالیان علی و اولادش غلبه کرده که نامِ مخصوص آنها شده است.»
بررسی و تحلیل تشیّع به عنوان موجودیّت و مکتب و گرایش اسلامی، ما را به این نتیجه می رساند که امامتِ خاندان پیامبر، یعنی علی و فرزندانش سنگ اصلی ساختمان اسلام و پایه اساسی آن است. توضیح می دهم که امامت به دلیل اهمیّت فراوانی که برای بیان اندیشه اسلامی و حفظ شریعت و پیاده کردن احکام آن و ادامه وظیفه دعوت و تغییرات، پس از پیامبر را به عهده دارد، رکن اصلی را از ارکان اعتقادی اسلام تشکیل می دهد، و بر این اساس، تمام مسلمانان بجز گروههای کوچکی از قبیل خوارج و معتزله، بر وجوب آن اتّفاق دارند.
قرآن کریم آنگاه که مسأله امامت را به عنوان عهد الهی که خدا ویژه
نیکان و برگزیدگان از بندگان آزاد خود قرار داده، مطرح می کند، اهمیّت این مسأله و ارزش فکری و سیاسی و اعتقادی آن را تثبیت کرده است و آن جا که خدای متعال با پیامبر و خلیل خود، گفت و گو کرده، امامت را چنین ترسیم می فرماید: «وَ اِذ ابْتَلی اِبْراهیمَ رَبُّهُ بکلماتٍ فَأَتَمَّهُنَّ قالَ اِنّی جاعلک للنّاسِ اِماماً، قالَ وَمِنْ ذُرِّیَّتی قالَ لاینال عَهْدِی الظّالمین»(1).
و در آیه دیگر از لابه لای توصیف پیامبرانی که دارای مقام امامت نیز بوده اند، راجع به موقعیّت و ارزش و اهمیّت آن در زندگی بشر، به بیان روشن چنین فرموده است:«وَجَعَلْنا منهم أئمّةً یَهْدُونَ بِأمْرِنا لمّا صَبَرُوا وکانوا بآیاتِنا یوقنون».(2)
در این آیه الف: رمز پیروزی و شرط امامت را دو چیز شمرده: نخست ایمان و یقین به آیات الهی. و دیگر: صبر و استقامت.
ب: مسأله هدایت مقیّد به امر الهی شده و در امر امامت، مهمّ همین است که از فرمان الهی باشد نه از رأی خود، یا درخواست مردم یا تقلید از آنها.
ج: منظور از امر، تکوینی یا تشریعی، هر دو ذکر شده ولی بهتر است که به معنای وسیع کلمه بگیریم که با برخی احادیث نیز هماهنگ است. تفسیر نمونه، ج17، ص167.
به دلیل اهمیت مسأله امامت در ادامه راه اسلام به وسیله برقراری نظام حکومتی و بیان قوانین شریعت و حفظ حقایق ناب و اصیل آن (به دست امام) پیامبر صلی الله علیه و آله را می بینیم که میان امامت و جوهره ایمان حقیقی
1) به خاطر آورید هنگامی که پروردگار ابراهیم، وی را با مسائلی آزمود و او هم از عهده برآمد، خداوند فرمود: من تو را امام مردم قرار دادم. ابراهیم گفت: از فرزندانم نیز امام قرار ده. خداوند فرمود: عهد من (مقام امامت) به ستمکاران نخواهد رسید. بقره /124.
2) و ما از بنی اسرائیل، امامانی را برگزیدیم که به فرمان ما، مردم را هدایت می کردند. چون شکیبا بودند و به آیات ما یقین داشتند. سجده /24.
رابطه محکمی قرار داده و فرموده است: «هر کس بمیرد و امام زمانش را نشناسد به مرگ جاهلیّت مرده است.»(1)
در جای دیگر فرموده است: «هر کس بمیرد و بر گردنش بیعت از امام نباشد به مرگ جاهلیّت مرده است،»(2)در جای دیگر نقل شده است: «هر کس بدون (اعتقاد) به امامت بمیرد به مرگ جاهلیّت مرده است.»(3)
بر پایه این بیان پیامبر اکرم، امام صادق علیه السلام را می بینم که درباره
وجوب امامت و اهمیّت امام که در مسیر فکری و سیاسی و تمدن، رهبری جامعه را بر عهده دارد، چنین می گوید: «اگر در روی زمین جز دو نفر، کسی نباشد، یکی از آنها امام است.»(4)با توجه به این حقیقتها، جامعه شیعه، به مسأله امامت اهمیّت شایانی داده، ایمان دارد که «امامت، عبارت است از ریاست عامّه در امور دین و دنیا برای یک فرد به نیابت از پیامبر صلی الله علیه و آله».(5)
به این دلیل مسأله امامت از نظر شیعه مربوط به زمان پیامبر صلی الله علیه و آله و
نیابت از آن حضرت می باشد و تعیین افراد و معرّفی کسانی که پس از
1) من مات و هو لا یعرف امام زمانه مات میتة جاهلیة الشیخ المفید، عدّة رسائل المفید، ص 3.
2) من مات و لیس فی عنقه بیعة، مات میته جاهلیّة؛ البیهقی / السّنن الکبری، ج 8، ص 156، صحیح مسلم، ج 4، ص 126، ح / 1851.
3) من مات بغیر امامٍ مات میتة جاهلیة؛ الطّیرانی، المعجم الکبیر، ج 19، ص 389، ح 91.
4) لو لم یکن فی الارضِ الاّ اثنان لکان الأمام احدهما؛ الکلینی، الأصول الکافی، ج 1، ص 180.
5) العلاّمة الحلّی؛ الباب الحادی عشر، ص 69.
پیامبر صلی الله علیه و آله پرچم امامت را بر دوش خواهند گرفت از کارهای مهم پیامبر است.
از این رو، شیعه معتقد است که هرگز امکان ندارد پیامبری که آینده امّت را آگاهانه می نگرد و خود را در پاسداری از راه آن مؤظف می داند، نسبت به مسأله با اهمیّتی مثل مسأله امامت، که سرنوشت مردم و رسالتش به آن بستگی دارد، بی اعتنا بگذرد و آن را با مشکلات و مخالفتها و نزاعها و کشمکهایش واگذار کند.
شیعه برای این عقیده خود، به مواردی از دیدگاهها و بیانات صریح پیامبر صلی الله علیه و آله استناد می کند که مفهومش این است: پیامبر راستین از همان آغاز دعوتش، بر این بود که گروهی پیشتاز را از یاران و مؤمنان به رسالتش آماده سازد تا مقدمه اندیشه و راه او باشند و تعلیم یافتگانی که در معنای رسالت بیندیشند و مضمونهای عمیق و فراگیر اسلام را درک کنند و بزرگترین جنبش انقلابی را که در جهان بشریّت ایجاد می کند، دریابند.
این هدف مهمّ پیامبر صلی الله علیه و آله به این وسیله تحقق یافت که شخصیّت امام علی علیه السلام را آماده ساخت و به تربیت او بیش از تربیت سایر صحابه اهمیّت داد زیرا از آغاز کودکی، او را جزو خانواده خود قرار داد و در خانه خویش با خلق و خویش او را پرورانید و پیش از بعثت به نبوّت، به وی ادب آموخت. نشو و نمای او در خانه پیامبر صلی الله علیه و آله وی را از پلیدی
دوران جاهلیّت مصون داشت و از رفتار به شیوه آن جامعه بت پرست، محافظت نمود و به این دلیل وی هرگز در برابر بت سجده نکرد.
آنگاه که خداوند، پیامبرش محمّد صلی الله علیه و آله را برای به دوش گرفتن پرچم رسالت و هدایت بشریّت برگزید، امام علی علیه السلام نخستین تصدیق
کننده او و دعوتش بود. بنابراین، علی علیه السلام از لحظات نخست دعوت و رسالت پیامبر صلی الله علیه و آلهبا اندیشه و آگاهی در رفتار او هماهنگ بود زیرا پیامبر در این دوران توجّه زیادی به آمادگی مکتبی او داشت و آنچه را علوم و معارف از پروردگار عزیز دریافت می کرد به وی تلقین می فرمود؛ هم چنان که هر استادی نسبت به برجسته ترین شاگردان و طلایه دار شایستگان عنایت بیشتری دارد.
نسائی از ابن عبّاس از علی علیه السلام نقل کرده است که فرمود: «هر وقت در دل شبها از پیامبر صلی الله علیه و آلهاجازه می خواستم حضورش مشرّف شوم، اگر مشغول نماز بود، به نشانه اذن دخول، تسبیح می گفت و اگر در حال نماز نبود، لفظا اجازه ورود می داد.» (1)و نیز نسائی از امام علی علیه السلام نقل کرده است:
«در دو وقت به خانه رسول خدا وارد می شدم: وقتی در شب و وقتی در روز؛ شب که می خواستم حضورش برسم با تنحنح به من اجازه ورود می داد.»(2)
و نیز نقل کرده است که علی علیه السلام فرمود: «هر وقت از رسول خدا چیزی می خواستم به من عطا می کرد و اگر از سئوال کردن خودداری می ورزیدم (بدون سؤال) خواسته مراپاسخ می داد.» (3)
حاکم در مستدرک این حدیث را آورده و گفته است: «این حدیث
1) کانت لی ساعة من السّحر،ادخل فیها علی رسول اللّه صلی الله علیه و آله فان کان فی صلاته سبّح، فکان ذلک اذنه لی و ان لم یکن فی صلاته أذن لی؛ النسائی، السنن الکبری؛ کتاب الخصائص، ج 5، ص 141، ح 8500.
2) کان لی من النبی مدخلان، مدخل با لیل و مدخل بالنّهار، فکنتُ اذا دخلت بالّیل تنحنَح لی؛ النسائی، السنن الکبری؛ کتاب الخصائص، ج 5، ص 141، ح 8500.
3) کنت اذا سألت رسول اللّه صلی الله علیه و آله اعطانی و اذا سکَتْت ابتدأنی؛ النسائی، السنن الکبری؛ کتاب الخصائص، ج 5، ص 141، ح 8500.
صحیح است با توجّه به شرطی که شیخین (بخاری و مسلم) درباره صحّت روایت گفته اند؛ اگر چه خودشان این روایت را ذکر نکرده اند.»(1)
امام علیه السلام با بیان این که رسول خدا از کودکی او را در خانه خود نگهداری و تربیت کرده است، علاقه خود را نسبت به آن حضرت چنین شرح می دهد: «چنان که بچّه شتر به دنبال مادرش می رود، من از پی رسول خدا می رفتم، هر روز درسی عملی از اخلاق خود به من می داد و مرا امر می کرد که به وی اقتدا کنم. ...» (2)
پیوسته پیامبر صلی الله علیه و آله به علی علیه السلام عنایت و اهتمام داشت و در موارد بسیاری به موقعیت و ارزشمندی او تصریح می کرد؛ چنان که در دوران صحابه آشکار بود که پیامبر صلی الله علیه و آله علی علیه السلام را به منظور عهده دار شدن وظیفه امامت و رهبری مستعدّ و آماده می سازد.
روایت شده است، روزی که خداوند با فرمان «وانذر عشرتک الأقربین»(3)به آن حضرت دستور داد خویشانش را انذار کند، سی نفر از آنها را دعوت و اطعام کرد و موقعی که از غذا خوردن فراغت یافتند به آنها فرمود: «چه کسی ضمانت می کند که دین مرا ادا و به وعده هایم وفا کند و (در دنیا) جانشین و در بهشت همنشین من باشد؟» علی علیه السلام عرض کرد: من حاضرم. پیامبر فرمود: (آری) تو.»(4)چنان که از
1) مستدرک الحاکم، ج 3، ص 125، کتاب معرفة الصّحابه، فضائل علی بن ابی طالب.
2) ولقد کنت اتبعه اتّباع الفصیل اثر امّه، یدفع لی فی کلّ یوم من اخلاقه عملاً و یأمرنی بالاقتداء به ...؛ نهج البلاغه، صبحی صالح، ص 300، خطبه 192.
3) شعراء /214.
4) من یضمن عنّی دَینی و مواعیدی و یکون خلیفتی و یکون معی فی الجنة؟ مسند احمد حنبل ج 1،ص 111؛ تاریخ طبری؛ ج 2، ص 321؛ الحسکانی، شواهد التنزیل، ج 1، ص 543.
پیامبر صلی الله علیه و آله نقل شده است که وقتی علی علیه السلام را در مدینه جانشینش قرار داد و خودش رهسپار جنگ تبوک شد، فرمود: «آیا از این خشنود نیستی که نسبت به من به منزله هارون نسبت به موسی باشی؟ به استثنای این که پس از من پیامبری وجود ندارد.»(1)و نیز از آن حضرت نقل شده است که فرمود: «علی از من است و من از علی هستم، دَینی که بر گردن من است، جز علی یا خودم کسی ادا نمی کند.»(2)
همانطور که در گرایش پیروان اهل بیت به این موضعگیری بزرگوارانه پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله استدلال شده، به آیات عدیده ای از قرآن که در معرّفی علی علیه السلام و موقعیّت و مقام او نازل شده نیز استدلال می شود؛ از جمله، این آیه شریفه است: «اِنَّما یُرِیدُ اللّه لیذهب عنکم الرِّجسَ اَهْلَ الْبَیْت ویُطَهّرکُمْ تَطْهِیراً»(3)زیرا پیامبر صلی الله علیه و آله این آیه را با گفتار و رفتار خود، تفسیر فرموده است. جلال الدّین سیوطی در کتاب درّالمنثور، راجع به تفسیر این آیه نقل کرده است که رسول خدا صلی الله علیه و آله هنگام نزول این آیه، امام علی و فاطمه و حسن و حسین علیهم السلامزیر عبای خود جمع کرد و گفت: «خدایا! اینها آل محمّد هستند، صلوات و برکات خودت را بر خاندان محمّد نثار فرما چنان که آنها را بر آل ابراهیم نثار فرمودی»(4)
1) اما ترضی ان تکون منی بمنزلة هارون من موسی الاّ انّه لانبیّ بعدی؟ مسند احمدحنبل، ج1، ص177؛ صحیح مسلم، ج2، ص360، کتاب فضائل الصّحابه، فضائل علی بن ابی طالب.
2) انّ علیّاً منّی و انّا من علی، لایؤدّی عنی الاّ انا اَو علیّ؛ مسند احمد، ج4، ص5-164؛ سنن ترمذی، ج5، ص594.
3) اراده خداوند تعلّق گرفته است که هر پلیدی را از شما خاندان بزداید و شما را به طور کامل پاک و مطهّر سازد. الأحزاب /33.
4) اللّهمّ هؤلاءِ اهل محمّد فاجعل صلواتک وبرکاتک علی آل محمّد کاجعلتها علی آل ابراهیم.
و این آیه را، حاکم در شواهدالتنزیل(1)و طحاوی در مشکل الآثار(2)و احمد بن حنبل در مسند(3)و نسائی در سنن کبری.(4)
همچنین به آیه ای استدلال شده است که همه مسلمانان اتّفاق دارند بر این که درباره علی علیه السلامنازل شده، آنگاه که در حال رکوع نماز به فقیری که وارد مسجد شد، صدقه داد و آیه این است: «انّما ولیّکم اللّه وَرَسُولُهُ وَالَّذِینَ آمنوا الّذین یقیمون الصَّلاةَ ویؤتون الزّکاة وهم راکعون. ومن یتول اللّه ورسولَه والّذین آمنوا فانّ حزب اللّه هم الغالبون(5)
سخنرانی پیامبر صلی الله علیه و آله روز غدیر سال حجّة الوداع
اندیشه اساسی شیعه در استدلال و اقامه برهان، مبتنی بر این است که امامت، پیمان و مسؤولیتی است که رسول اکرم صلی الله علیه و آله خود را موظّف
می دانست آن را قالب ریزی کند و به مردم بشناساند، تا پس از زندگی پر بارش بتوانند از جنبه های استدلالی و عاطفی آمادگی رویارویی با این اصل مهم را بیابند.
آخرین حجِّ دوران نبوّت با حضور پیامبر پایان یافت. سخنان و
1) الحسکانی، شواهد التّنزیل، ج 1، ص 26-7.
2) مشکل الآثار، ج 1، ص 332.
3) مسند احمد، ج 1، ص 107.
4) السنن الکبری، کتاب الخصائص، ج 5، ص 107، ح 8399.
5) ولیّ و سرپرست شما، خدا و پیامبر اوست و مؤمنانی که نماز را بپا می دارند و در حال رکوع، صدقه می دهند، و این صفت دارند که خدا و رسول و مؤمنان را دوست می دارند. آری، تنها حزب اللّه هستند که پیروزند. مائده/55-56
بیانات آن حضرت در روز هجدهم ذیحجّه، هنگام اجتماع حاجیان، پیش از متفّرق شدن آنان، در مکانی به نام غدیرخم برگزار شد. پیامبر صلی الله علیه و آله در آن جا به سخنرانی ایستاد؛ آخرین وصایا و سفارشهایش را به مردم ابلاغ فرمود.
احمد، امام حنابله، این گردهمایی جاوید تاریخ را در کتاب خود چنین آورده است: «عبداللّه از قول پدرش برای ما نقل کرده است که عفّان از حمّادبن سلمه و او از علیّ بن زید، از عدیّ بن ثابت از براء بن عازب حدیث کرده است که گفت: (روز غدیر) با پیامبر زیر دو درخت بودیم، نماز ظهر را خواند، سپس دست علی علیه السلام را گرفت و (خطاب به
مردم) گفت: آیا همه شما نمی دانید که ولایت و سرپرستی من نسبت به مؤمنان ، از خودشان بیشتر است؟ همه گفتند: آری می دانیم. سپس گفت: آیا تمام شما نمی دانید که من نسبت به هر مؤمنی از خودش به او بیشتر ولایت دارم؟ گفتند: آری، می دانیم. راوی گفت: پیامبر صلی الله علیه و آلهدست علی را گرفت و گفت: هر کس را که من مولای او هستم، علی هم مولای اوست. خدایا! دوست بدار دوست او را و دشمن بدار دشمن او را. (راوی) گفت: پس از این بیانات، عمر، علی علیه السلام را ملاقات کرد و گفت: مبارک باد ای علیّ بن ابی طالب که از این پس برای همیشه سروَر تمام مردان و زنان با ایمان شدی. ابو عبد الرّحمان نقل کرده است که هدبة بن خالد از حمّاد بن سلمه و او از علیّ بن زید، از عدیّ بن ثابت از براء بن عازب، مثل همین بیانات را از پیامبر صلی الله علیه و آله نقل کرده اند.»(1)
1) مسند احمد، دار احیاء التراث العربی 1412ه، ج 5،چاپ اول ، ص 355، ح 18011.
نسائی از زیدبن ارقم روایت کرده است که گفت: وقتی که رسول خدا صلی الله علیه و آله از حجّة الوداع برگشت و کنار غدیر خم فرود آمد، دستور داد زیر درختان را صاف و جاروب کردند؛ آنگاه فرمود: «اکنون که منادی حق، پایان زندگی مرا اعلام کرده است، دو یادگار گرانبها در میان شما باقی می گذارم که هر کدام از دیگری مهّمتر است؛ یکی کتاب خدا و دیگری خاندانم؛ بیندیشید که درباره این دو چگونه از من نیابت خواهید کرد چرا که این دو هرگز از یکدیگر جدا نخواهند شد تا در سر حوض (روز قیامت ) بر من وارد شوند. سپس فرمود: خدا مولای من است و من ولیّ و سرپرست همه مؤمنانم . سپس دست علی علیه السلام را گرفت و گفت: هر کس را که من ولیّ او هستم، این علی نیز بر او ولایت دارد. خدایا! دوست بدار هر کس را که دوست دارد او را و دشمن بدار هر کس را که دشمن دارد او را.»(1)
وعترتی، اهل بیتی، فانظروا کیف تخلفونی فیهما، فانّهما لن یفترقا حتّی یردا علیّ الحوض... انّ اللّه مولای و انا ولیّ کلّ مؤمن. ثمّ اخذ بید علی علیه السلام فقال: من کنت ولیّه فهذا ولیّه، اللّهمّ وال من والاه وعاد من عاداه. النّسائی السنن الکبری؛ کتاب المناقب، ج5، ص45، ح48/81.
با توجّه به این امور، گروهی از صحابه پیامبر صلی الله علیه و آله بر این عقیده اند که علی علیه السلام برای خلافت و امامت (از دیگران) شایسسته تر است و این عقیده خود را به اموری نسبت می دهند از قبیل:
الف: استفاده از اعترافاتِ دانشمندانِ بزرگِ اهلِ سنّت که ذکر شد و گذشت.
ب: آنچه از کلمه ولی فهمیده می شود که در این آیه آمده است:
1) کأنّی دعیت فاجبت، انّی قد ترکتُ فیکم الثقلین، احدهما اکبر من الآخر کتاب اللّه
«انّما ولیّکم اللّه ورسوله والّذین آمنوا الّذین یقیمون الصلاة ویؤتون الزکاة وهم راکعون.»(1)
ج: آنچه از مادّه ولایت به دست می آید که در این سخن پیامبر صلی الله علیه و آله آمده است: «من کنت مولاه فعلیٌّ مولاه، اللّهمّ وال من والاه و عاد من عاداه».
چرا که شیعه از واژه «ولی» در این آیه چنین می فهمد که این کلمه، مفید ولایت امر، خلافت و امامت است بویژه که رسول اکرم در توضیح آن فرمود است: «آیا نمی دانید که من نسبت به مؤمنان از خودشان بر آنها اولویّت دارم؟»(2)
بعلاوه که بعد از آن فرمود: «من کنت مولاه فعلیّ مولاه». پس ایمان آوردند به این که منظور پیامبر از این سخنان، بیان صلاحیّت امیر مؤمنان علی علیه السلام به عنوان ولیّ امر مسلمانان بعد از وفات وی بوده است، و در پاسخگویی به این اندیشه و بیان، پیرامون علی علیه السلام گرد آمدند و شیعه و پیرو او شدند زیرا امامت و مرجعیّت فکری برای جامعه را در او مجسّم یافتند.
همچنین برای امامت علی علیه السلام استدلال شده است به این که بیعت با ابوبکر در سقیفه را ردّ و خلافت و امامت را به عنوان حقّی از حقوق خود مطالبه کرد.
این استدلال مبنی بر این است که امام علی علیه السلام کسی است که تمام مسلمانان نسبت به ایمان و زهد او در دنیا و جهاد وی در تمام صحنه ها