مشخصات کتاب

سرشناسه : ارفع، کاظم، - ۱۳۲۳

عنوان و نام پدیدآور : حضرت امام حسن علیه السلام/ تالیف کاظم ارفع.

وضعیت ویراست : [ویرایست ۲ ]

مشخصات نشر : تهران: فیض کاشانی، ۱۳۷۹.

مشخصات ظاهری : ۴۳ص.

فروست : سیره عملی اهل بیت علیهم السلام: ۴.

شابک : 964-403-018-4۱۵۰۰ریال ؛ ۱۵۰۰ ریال: چاپ دوم 964-403-018-4: ؛ ۲۰۰۰ ریال ( چاپ سوم )

یادداشت : چاپ قبلی: ص ۵۸ :۱۳۷۰

یادداشت : بالای عنوان: سیره عملی اهل بیت(ع).

یادداشت : چاپ سوم: ۱۳۸۲.

یادداشت : چاپ دوم: ۱۳۸۱.

یادداشت : کتابنامه به صورت زیرنویس.

عنوان دیگر : سیره عملی اهل بیت(ع)

موضوع : حسن بن علی(ع)، امام دوم، ق ۵۰ - ۳

رده بندی کنگره : BP۴۰/الف ۴الف ۸ ۱۳۷۹

رده بندی دیویی : ۲۹۷/۹۵۲

شماره کتابشناسی ملی : م ۷۹-۱۶۴۴۷

اشاره

چگونگی ولادت

اشاره

امام حسن علیه السلام شب سه شنبه پانزدهم رمضان سال سوم هجرت در شهر مدینه متولد شد. رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم به خانه امیرالمؤمنین علیه السلام آمد تا ولادت سبط اکبر را به علی و فاطمه علیهماالسلام تبریک گوید قبل از ورود پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم حضرت فاطمه علیهماالسلام به حضرت علی علیه السلام گفت که نامی برای فرزندمان انتخاب کن، فرمود: من در نامگذاری از رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم سبقت نمی گیرم. وقتی پیامبر بر آنها وارد شد و تولد آن بزرگوار را تبریک و تهنیت گفت، حضرت امیر علیه السلام از رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم خواست که نامی برای او انتخاب کند، پیامبر صلی الله علیه و اله و سلم نیز فرمود: من در نامگذاری این مولود از خدا سبقت نمی گیرم. در این هنگام جبرئیل به محضر رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم شرفیاب شد و عرض کرد که خداوند تبارک و تعالی ضمن سلام و تبریک نام این مولود را حسن نهاد⁽¹⁾.

روایت شده که چهره مبارکش سرخ و سفید بود، دیده هایش گشاده و بسیار سیاه بود، موهایش مجعد و بنابر نقل پدر بزرگوارش امیر المومنین علیه السلام از نظر شکل و شمایل شباهت زیادی به رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم داشت.

روز هفتم ولادتش جبرئیل برای تهنیت به محضر رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم نازل شد و درخواست نمود که نام او را انتخاب نمایند و برایش عقیقه کنند و در همان روزها بود که «اذن رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم فی اذن الحسن بن علی» رسول صلی الله علیه و آله و سلم در گوش امام حسن علیه السلام اذان گفت⁽¹⁾.

در اینجا لازم می دانم توجه خوانندگان گرامی را به این سه موضوع مهم که باید در نخستین روزهای تولد انجام گیرد جلب نمایم.

نام گذاری

همان طور که در کتاب فاطمه علیهماالسلام أسوه ی زنان که قبلا به چاپ رسیده و اشاره رفت، مسأله ی نام برای فرزندان جزء حقوق اولیه فرزندان است.

امیر المومنین علی علیه السلام می فرمود:

«حق الولد علی الوالد أن یحسن اسمه».⁽²⁾

از حقوق فرزند این است که پدر اسم خوب برایش انتخاب کند.

گفتن اذان و اقامه بر گوش راست و چپ فرزند

حتما عنایت دارید که بچه از همان ساعات اول تولد دستگاه گیرندگی و فراگیریش فعالانه کار می کند و دقیقا حرکات و رفتار اطرافیان در سعادت و شقاوت آینده او نقش دارد. بنابراین ندای ملکوتی أذان و اقامه به گوش نو رسیده که ندای توحید و نبوت و امامت است در اعماق جانش اثر می گذارد و فطرت خام و پاکیزه اش را شکوفا می سازد.

مسأله عقیقه

این هم یک نوع بیمه عمر برای نوزاد است. امام صادق علیه السلام درباره اهمیت آن در پاسخ شخصی که گفت نمی دانم پدرم برای من عقیقه کرده یا نه فرمود: عقیقه بکن و او هم در سنین پیری برای خود عقیقه کرد.

عقیقه که در حکم یک صدقه مستحب، بحساب می آید کشتن یک گوسفند و تقسیم آن بین فقرا و مستمندان است و البته بهتر آن است که اولیاء نوزاد از آن نخورند.

دیگر باره امام صادق علیه السلام فرمود: رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم با دست مبارک خود برای امام حسن علیه السلام عقیقه کرد و در آن هنگام گفت:

«بسم الله عقیقه عن الحسن و قال اللهم عظمها و بعظمه و لحمها بلحمه، و دمها بدمه و شعرها بشعره اللهم اجعلها وقاء لمحمد و آله».⁽¹⁾

به نام خدا عقیقه ای است برای حسن علیه السلام سپس فرمود: استخوان آن را به استخوان او، گوشتش به گوشت بدن او و خونش نثار خون او و مویش به موی او؛ پروردگارا این عقیقه را سپری برای محمد و آلش قرار بده.

قبل از ولادت امام حسن مجتبی علیه السلام زنی به نام ام الفضل به خدمت رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم عرض کرد:

«رایت کان عضوا من أعضائک فی بیتی قال خیرا رأیت تلد فاطمة غلاما فترضعیه بلبن قثم فولدت الحسن فأرضعیه بلبن قثم».⁽²⁾

در خواب دیدم که عضوی از اعضاء شما در خانه من است. پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: خواب خوبی دیده ای به همین زودی فاطمه علیهماالسلام پسری بدنیا خواهد آورد و تو او را شیر فراوان

خواهی داد امام حسن علیه السلام متولد شد و ام الفضل او را شیر کافی داد.

علاقه شدید رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم به آن حضرت علیه السلام

امام حسن علیه السلام مورد علاقه ی شدید و لطف و مرحمت پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم بوده به همین جهت به کرات می گفت:

«اللهم انی احب حسنا فاحبه و احب الله من یحبه».⁽¹⁾

خداوندا من حسن را دوست می دارم تو هم او را دوست بدار و هر که حسنم را دوست بدارد خداوند او را دوست می دارد.

امیرالمؤمنین علی علیه السلام می فرماید: رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم بر ما وارد شد، دست حسنم را گرفت و او را به سینه خویش چسبانید و فرمود:

«بأبی انت و امی من أحبنی فلیحب هذا» ⁽²⁾.

پدرم و مادرم فدای تو باد هر که مرا دوست دارد پس این (حسنم) را نیز دوست بدارد.

و هم او درباره امام حسن علیه السلام فرمود:

«ابنی و ثمره فؤادی من آذی هذا فقد آذانی و من آذانی فقد آذی الله».⁽³⁾

(حسن) فرزند و میوه دل من است هر کس او را بیازارد مرا آزرده و هر که مرا بیازارد خدا را آزرده است.

در مجلسی رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم، امام حسن علیه السلام را در آغوش گرفته و او را می بوسید و می بویید. مردی از انصار که در آنجا حاضر بود گفت: من فرزند

پسری دار م، تا امروز که به سن بلوغ رسیده هیچوقت او را نبوسیده ام. پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: خواهی دید که خداوند لباس رحمت را بر قامت تو نخواهد پوشاند.⁽¹⁾

زید بن أرقم می گوید پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم در مسجد مشغول خطابه و سخن گفتن بود که امام حسن علیه السلام در حالیکه طفل و صغیر بود و لباس بلندی به تن داشت وارد مسجد شد و در برابر چشم پیامبر به زمین افتاد. رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم خطبه را قطع کرد و با سرعت از منبر پایین آمد، مردم امام حسن علیه السلام را از روی زمین بلند کردند و به دست مبارک پیامبر دادند. رسول الله او را بر دوش خود گذاشت و نوازش کرد و دوباره به منبر رفت و ادامه سخن داد..⁽²⁾

حوادث دوران کودکی

یک روز پدر بزرگوارش امیر المومنین علیه السلام در حالیکه امام حسن علیه السلام طفل بود فرمود: پسرم آیا نمی خواهی برای پدرت سخنرانی کنی؟ عرض کرد:

«انی أستحیی أن أخطب و انا أراک»

من خجالت می کشم در محضر شما صحبت کنم

امیر المومنین علیه السلام از مجلس خارج شد ولی در مکانی نشست که امام حسن او را نبیند اما صدای فرزند دلبندش را بشنود. آنگاه حسن بن علی علیه السلام از جا برخاست و در میان مردم سخن گفت: سخنی کامل، بلیغ و فصیح، «فلما انصرف جعل علی یقول:

ذریه بعضها من بعض والله سمیع علیم» . پس از پایان خطبه علی علیه السلام اشاره به آیه 34 سوره آل عمران کرد که «خداوند آدم و نوح و خاندان ابراهیم و

عمران را از میان مردم جهان برگزید، نسل ابراهیم و عمران بعض آن بعض دیگر است و خدا شنوا و داناست.»

رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم با وجود کمی سن و خردسالی امام حسن علیه السلام در پیمان ثقیف آن حضرت را گواه و شاهد قرار داد و در داستان شگفت انگیز و پر هیجان مباهله که روز بیست و چهارم ذی الحجة اتفاق افتاد امام حسن و امام حسین و حضرت علی و فاطمه علیهماالسلام را بنابر حکم قطعی پروردگار همراه خویش برد.

«فمن حاجک فیه من بعد جاءک من العلم فقل تعالوا ندع أبناءنا و أبنائکم و نساءنا و نساءکم و انفسنا و أنفسکم ثم نبتهل فنجعل لعنت الله علی الکاذبین».⁽¹⁾

و هر که با وجود این عمل سوی تو آمده که با تو مجادله کند بگو بیایید پسران و زنان و نفوس خویش بخوانیم و تضرع کنیم آنگاه لعنت خدا را به دروغگویان کنیم.

از امام کاظم علیه السلام روایت شده که هیچکس ادعا نکرده که پیغمبر در مباهله با نصاری غیر از علی ابن ابیطالب و فاطمه و حسن و حسین کسی دیگری (انتخاب کرده) باشد. پس تأویل أبنائنا حسن و حسین و تأویل نسائنا فاطمه و تأویل أنفسنا علی بن ابیطالب علیه السلام است.⁽²⁾

ابن عباس می گوید: امام حسن و امام حسین علیهماالسلام بیمار شدند. رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم به عیادت آنها آمد و همچنین عده ای از بزرگان عرب. آنها گفتند یا اباالحسن برای شفای فرزندانت نذر کن، حضرت علی علیه السلام به اتفاق فاطمه علیهماالسلام و فضه نذر کردند که سه روز روزه بگیرند.

برای صرف افطار چیزی در خانه نداشتند به همین علت حضرت علی علیه السلام سه صاع جو از یک یهودی قرض گرفت و آنها را در اختیار

فاطمه علیهماالسلام گذارد. حضرت زهرا علیهماالسلام از آنها نان پخت. حضرت علی علیه السلام همینکه نماز مغرب را خواند و آماده برای صرف افطار گردید، شخص مسکینی بر آنها وارد شد و از آنها خواست و سؤال کرد که سیرش کنند، نان را در اختیار او گذاشتند در نتیجه چیزی نخوردند و با آب افطار کردند. روز دوم مقداری جو گرفتند و آرد کردند و نان پختند و در اختیار حضرت علی علیه السلام قرار دادند که ناگهان یتیمی به درب خانه آمد و طلب طعام کرد. آنها نان را به او دادند و با آب افطار کردند. روز سوم نیز مثل روزهای قبل نان را پختند، شخص اسیری به درب خانه آمد نان را به او دادند و با آب افطار کردند. روز چهارم که نذر را انجام داده بودند حضرت علی علیه السلام به اتفاق امام حسن و امام حسین به محضر رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم شرفیاب شد. وقتی ضعف را در چهره ی فرزندان خود دید گریه کرد و جبرئیل سوره هل اتی را نازل کرد.⁽¹⁾

امام حسن علیه السلام طفل بود که آیه ی تطهیر در شأن او و جد و پدر و مادر و برادرش نازل شد. جابر بن عبدالله انصاری از قول حضرت زهرا علیهماالسلام نقل می کند که فرزندم حسن بر من وارد شد و بر من سلام کرد و گفت ای مادر سلام و درود بر تو و من جواب او را دادم گفتم سلام بر تو ای روشنی دیده و میوه ی دل من آنگاه امام حسن علیه السلام گفت ای مادر بوی خوشی نزد تو استشمام می کنم، گویی بوی جدم رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم در زیر کساء است. پس حضرت حسن علیه السلام در کنار پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم زیر کساء قرار گرفت و بر آن حضرت سلام و درود فرستاد. رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم فرمود: بر تو باد سلام ای فرزندم و ای صاحب حوض من و بدین ترتیب سایر پنج تن علیهماالسلام در زیر کساء قرار گرفتند. جبرئیل فرود آمد و در جمع آنها حاضر شد و سلام و درود حضرت حق عزوجل را به پیامبر رساند و گفت خداوند وحی فرستاد برای

شما و فرمود: «انما یرید الله لیذهب عنکم الرجس اهل البیت و یطهرکم تطهیرا».⁽¹⁾

به تحقیق خداوند اراده فرمود که برطرف نماید از شما اهل بیت پلیدی را و پاک گرداند شما را پاک گردانی کامل.⁽²⁾

سیره عملی امام علیه السلام

اما صادق علیه السلام فرمود: که امام حسن علیه السلام عابدترین مردمان زمان خویش بود و هم با فضیلت ترین بود و هر گاه به سفر حج می رفت با پای پیاده و گاهی با پای برهنه راه می پیمود و چون به یاد مرگ و قبر و زنده شدن مردگان و گذشتن از صراط می افتاد اشک می ریخت و چون به یاد عرض اعمال به حق تعالی می افتاد فریاد می کشید و مدهوش می گشت.

«و کان اذا قام فی صلاته تر تعد فرائصه بین یدی ربه عزوجل» .

و همینکه به نماز می ایستاد بندهای بدنش می لرزید به جهت آنکه خود را در مقابل پروردگار خویش می دید.⁽³⁾

امام رضا علیه السلام فرمود: که امام حسن علیه السلام در موقع مرگ گریه می کرد. عرض کردند شما چرا گریه می کنید در حالیکه جایگاه بلندی نزد پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم دارید و بیست مرتبه پیاده به سفر حج رفته اید و تمامی اموال حتی کفشهایتان را سه مرتبه در راه خدا تقسیم کرده اید؟ فرمود:

«انما أبکی لخصلتین: لهول المطلع و فراق الأحبه»

فرمود به دو چیز اشک می ریزم یکی هول مطلع (یعنی ایستادن در روز قیامت و گرفتاریهای گوناگون پس از مرگ)

و دیگر فراق و جدایی از دوستان.⁽¹⁾

امام حسن علیه السلام در یکی از سفرها که از مکه به مدینه بازمی گشت در بین راه پاهای مبارکش ورم نمود. همراهان عرض کردند یابن رسول الله اگر سوار شوید این ورم برطرف می شود و آسوده می گردید. فرمود: هرگز این کا را نخواهم کرد و لی به این منزل که برسیم با مرد سیاه چهره ای برخورد می کنیم. او روغنی دارد که ورم پایم را برطرف می نماید.

در همان نقطه که حضرت فرموده بود با مرد سیاه چهره ای مقابل شدند. یکی از همراهان نزد او رفت و به فرمان امام مقداری ازآن روغن خریداری کرد پرسید برای که می خواهی. جواب داد برای حسن بن علی علیه السلام. فورا خود را به حضرت رسانید و عرض کرد که من دوست و غلام شما هستم پول روغن را هرگز نخواهم گرفت، ولی هنگامی که از خانه خارج شدم زنم در حال زایمان بود دعا بفرمایید خداوند به من فرزندی کامل عنایت فرماید که شما خانواده را دوست بدارد. امام حسن فرمود: به خانه برگرد که چنین خواهد شد.⁽²⁾

روزی عربی بدشکل و بسیار زشت میهمان حضرت شد و بر سر سفره نشست. از روی حرص و اشتهای فراوان مشغول غذا خوردن شد از آنجا که خوی امام و این خانواده، کرم و لطف است آن جناب از غذا خوردن او خوشحال گشت و تبسم فرمود: در بین صرف غذا پرسید ای عرب زن گرفته ای یا مجردی؟ عرض کرد زن دارم. فرمود چند فرزند داری؟ گفت هشت دختر دارم که من از همه آنها زیباترم، اما آنها از من پر خورترند حضرت تبسم نمود او را ده هزار درهم بخشید گفت: این هم سهم تو و زوجه تو و هشت دخترت⁽³⁾.

امام مجتبی علیه السلام از راهی سواره می گذشت، مردی از اهل شام باآن حضرت مصادف شد و بدون مقدمه شروع به ناسزا گفتن نسبت به آن بزرگوار نمود، ولی امام علیه السلام هیچ عکس العملی نشان نداد تا اینکه آن مرد هر چه خواست گفت. آنگاه امام پیش رفته و با تبسم به او فرمود: اگر اجازه دهی ترا راضی می کنم، چنانچه چیزی بخواهی به تو خواهم داد، اگر راه را گم کرده ای من نشانت دهم، اگر احتیاج به باربر داری من اسباب و بار ترا به وسیله ای به منزل می رسانم، اگر گرسنه ای ترا سیر کنم، اگر احتیاج به لباس داری ترا می پوشانم، اگر فقیری بی نیازت کنم، اگر احتیاج به لباس داری ترا می پوشانم، اگر فقیری بی نیازت کنم، اگر فراری هستی ترا پناه می دهم، هر آینه حاجتی داشته باشی بر می آورم چنانچه اسباب و همسفران خود را به خانه ما بیاوری برایت بهتر است زیرا ما اسباب پذیرایی کافی در اختیارت می گذاریم.

مرد شامی از شنیدن این سخنان گریه اش گرفت و گفت:

«أشهد انک خلیفه الله فی أرضه»

گواهی می دهم که تو خلیفه خدا روی زمینی

تو و پدرت ناپسندترین مردم در نزد من بودید، اینک محبوبترین خلق در نظرم شدید، آنچه به همراه خویش در مسافرت آورده بود به خانه آن حضرت منتقل کرد، میهمان ایشان شد تا موقعی که از آن خارج گردید و اعتقاد به ولایت حضرت پیدا کرد.⁽¹⁾

مردی خدمت امام حسن علیه السلام شرفیاب شد و عرض کرد ای فرزند امیرالمؤمنین ترا قسم می دهم به حق آن خداوندی که نعمت بسیار به شما کرامت فرموده به فریاد من برس و مرا از دشمن نجات بده، دشمنی که حرمت پیران را نگه ندارد و به کودکان و نوجوانان رحم نکند. امام علیه السلام در آن حال تکیه فرموده بود از جا برخاست و نشست فرمود: بگو دشمن تو

کیست تا از او دادخواهی کنم؟ گفت دشمن من فقر و پریشانی است. امام چند لحظه سر بر زیر افکند، سپس سر برداشت و خادم خویش را طلب نمود و فرمود آنچه مال و ثروت نزد تو موجود است حاضر کن. او پنج هزار درهم حاضر ساخت. فرمود: اینها را به این مرد بده و بعد او را قسم داد که هرگاه این دشمن برتو رو آورد شکایتش را نزد من بیاور تا دفع شرش بنمایم.

امام مجتبی علیه السلام در محلی به نام أبواء تنها مشغول نماز بود که زنی زیباروی وارد شد. هنگامی که امام علیه السلام نماز را به پایان رسانید فرمود:

آیا حاجتی داری؟ عرض کرد آری فرمود: حاجتت چیست؟ عرض کرد برخیز و از من کام بگیر!!

«قال علیه السلام الیک عنی لا تحرقنی بالنار و نفسک»

فرمود: زود از من دور شو من و خودت را گرفتار آتش جهنم نکن.

او که خواست اصرار ورزد امام علیه السلام مشغول گریه شد و فرمود وای بر تو از من دور شو آن قدر جانکاه می گریست که زن نیز به گریه افتاد. در این بین ناگاه امام حسین علیه السلام وارد شد. دید آن دو اشک می ریزند. او نیز از گریه برادر به گریه افتاد عده ای از اصحاب وارد شدند آنها نیز از گریه حسنین به گریه افتادند. صدای ناله و اشک بلند بود که زن فرصت را مناسب دید و از کنار جمعیت بیرون رفت و بعد کم کم مردم متفرق شدند ولی امام حسین علیه السلام تا موقعی که شخص امام حسن علیه السلام شرح ندادند از برادر پرسش نفرمود. تا اینکه دو بزرگوار یک شب در محلی آرمیده بودند ناگاه امام حسن علیه السلام از خواب بیدار شد و شروع به گریه کرد امام حسین علیه السلام عرض کرد: چه خوابی دیدی؟ فرمود: تا زنده ام برای کسی نقل نکن سپس ادامه داد که در عالم رؤیا یوسف علیه السلام را دیدم، در خواب نیز گریستم.

حضرت یوسف در میان جمعیت مردم رو به من کرد و گفت: ای برادر که پدر و مادرم فدایت باد چرا گریه می کنی. گفتم: یاد داستان تو و همسر عزیز مصر «زلیخا» و گرفتاری هایت، زندان رفتن و غم فراق پدرت یعقوب افتادم و تعجب کردم که اینهمه مشکلات را تحمل کردی به این علت اشک ریختم.

یوسف گفت: ای حسن بن علی آیا از داستان خود با زن بدوی در محل أبواء تعجب نمی کنی.⁽¹⁾

امام مجتبی علیه السلام هر گاه وضو می گرفت بندهای بدنش می لرزید و رنگ مبارکش زرد می گشت سبب این حال را از آن حضرت پرسیدند فرمود:

«حق علی کل من وقف بین یدی رب العرش أن یصفر لونه و ترتعد مفاصله» .

سزاوار است بر کسی که می خواهد نزد رب العرش به بندگی بایستد رنگش زرد گردد و بدنش بلرزد.

همین که به مسجد می رفت که به درب مسجد می رسید سر را به سوی آسمان بلند می کرد و می گفت:

«الهی ضیفک ببابک یا محسن قد اتیک المسیئی فتجاوز عن قبیح ما عندی بجمیل ما عندک یا کریم»

ای خدای من این میهمان توست که به درگاه تو ایستاده، ای خداوند نیکوکار، به نزد تو آمده بنده ی تبهکار، پس درگذر از کارهای زشت و ناستوده من به نیکی های خودت ای کریم.⁽²⁾

یک روز کنیزی از کنیزان امام علیه السلام دسته گلی خوشبوی به آن حضرت تقدیم کرد امام علیه السلام در مقابل او را آزاد فرمود و چون پرسیدند چرا چنین