مشخصات کتاب
سرشناسه : صافی گلپایگانی، لطف اللّه، 1297 .
عنوان و نام پدیدآور : با جوانان / لطف اللّه صافی گلپایگانی .
مشخصات نشر : قم: مسجد مقدّس جمکران ، 1390 .
مشخصات ظاهری : 120 ص
شابک : 3 ـ 320 ـ 973 ـ 964 ـ 978
وضعیت فهرست نویسی : فیپا
یادداشت : کتاب حاضر قبلاً با عنوان "با جوانان: مجموعه ای اخلاق، تربیتی از رهنمودهای حضرت آیت اللّه العظمی صافی (مد ظله العالی). "، انتشارات مرکز نشر راسخون در سال 1377 به چاپ رسیده است.
عنوان دیگر : با جوانان: مجموعه ای اخلاقی، تربیتی ار رهنمودهای حضرت آیت اللّه العظمی صافی (مد ظله العالی) .
موضوع : اسلام ـ ـ پرسش ها و پاسخ ها
موضوع : جوانان و اسلام
شناسه افزوده : مسجد جمکران (قم)
رده بندی کنگره : 1390 2ب 2 ص 12 BP
رده بندی دیویی : 076/297
شماره کتابشناسی ملّی : 2330457
اشاره
بسم الله الرحمن الرحیم
با جوانان
حضرت آیت اللّه العظمی
آقای حاج شیخ لطف اللّه صافی گلپایگانی
با جوانان
نام کتاب: با جوانان
مؤلف: آیت اللّه لطف اللّه صافی گلپایگانی
صفحه آرا: امیرسعید سعیدی
ناشر: انتشارات مسجد مقدّس جمکران
چاپخانه و شمارگان: پرستش / 2000 جلد
نوبت و تاریخ چاپ: اوّل / تابستان 1390
قیمت: 1300 تومان
شابک: 3 ـ 320 ـ 973 ـ 964 ـ 978
مرکز پخش: انتشارات مسجد مقدّس جمکران
تلفن و نمابر: 7253700 ، 7253340 ـ 0251
قم ـ صندوق پستی: 617
فهرست مطالب
فصل اوّل
نصایح••• 7
فصل دوم
تعلیم و تربیت••• 77
فصل سوم
ازدواج••• 107
فصل اوّل: نصایح
1
بسم اللّه الرحمن الرحیم
محضر مبارک آیت اللّه العظمی صافی گلپایگانی (دامت برکاته)
با توجّه به اینکه خداوند در سوره شمس، یازده قسم برای تزکیه نفس یاد کرده، عدّه ای تزکیه و تهذیب نفس را واجب می دانند، آیا صحیح است؟
تزکیه و تصفیه نفس واجب است و برحسب آیه کریمه «قَدْ أَفْلَحَ مَنْ زَکّیها»؛(1)«هرکس تزکیه نفس کند، رستگار می باشد».
مسأله پاک سازی، تهذیب اخلاق، تحلیه (آراستگی به اخلاق کریمه)، تصفیه (صفای روح و جلای قلب) در برنامه های عبادی و اخلاقی و اعتقادی اسلام منظور شده است، و همه در صفای باطن و بُردن زنگار از قلب و تهذیب نفس و تنور ضمیر مؤثّرند.
بخشی از تعالیم عالیه اسلام، تزکیه و تصفیه؛ و بخشی هم تکمیل و تحلیه و بیشتر یا همه تعالیم دین مبین، متضمّن هر دو فایده تزکیه و تحلیه است.
توبه، استغفار، تقوا، اجتناب از محرّمات، اهتمام در حلّیت غذا، پوشاک، مسکن، کسب، شغل و انجام عبادات و ریاضات شرعیه از نماز، دعا، ذکر خدا، روزه، حجّ، ادای زکات و سایر حقوق شرعیه و احسان به والدین، احترام معلّم، صله رحم، کظم غیظ، یاد موت، زیارت مشاهد و قبور، عبرت گرفتن از حوادث روزگار، مجالست و هم نشینی با نیکان و علما و بیشتر هدایت ها
1) سوره شمس، آیه 9؛ به راستی هرکس آن [نفس] را پاکیزه داشت، رستگار شد.
و ارشادات دینی که به عنوان واجب یا مستحبّ یا حرام یا مکروه عنوان شده است؛ همه اسباب صفای باطن، کمال نفس، تزکیه و تحلیه است، همه سیر و سلوک است، مخصوصا اعتقادات صحیح معرفت اللّه، معرفت انبیا و ائمّه و سایر معارف که بر اساس توحید و ایمان به عالم غیب و جزا و پاداش و معاد استوار است.
در این خودسازی، انسان نقش اساسی و بنیادی دارد؛ انجام وظایف و تکالیف و عبادات و ترک گناه که ادامه یافت، روشنی باطن بیشتر و بیشتر می شود و سفر آنان اِلی اللّه و به سوی خدا شتاب می گیرد، تا تمام قلب، روشن و منوّر گردد؛ و به عکس ارتکاب محرّمات، گناهان و ترک عمل به هدایت های دینی، قلب را تاریک و سیاه و روح را آلوده و تباه می سازد.
بنابراین، دین، همه اش سلوک و سیر اِلی اللّه و تهذیب و تصفیه و تحلیه و تکمیل است. این سیر و سلوک، عمل است که «مَنْ عَمِلَ صالِحا مِنْ ذَکَرٍ أَوْ أُنثی وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَلَنُحْیِیَنَّهُ حَیاةً طَیِّبَةً وَلَنَجْزِیَنَّهُمْ أَجْرَهُم بِأَحْسَنِ ما کانُوا یَعْمَلُونَ»؛(1)موجب حیات طیّبه می گردد و با عمل، التزام، ایمان، تعهد، خلوص نیت ـ و خلاصه با دو بال علم و عمل ـ انسان به این مقامات نایل می شود و در مشاهد عالیه حضور می یابد.
و دیگر پیر، مرشد، قطب و تلقینِ ذکر از این و آن غیر از قرآن و احادیث اهل بیت عصمت و طهارت علیهم السلام نمی خواهد و نباید به اسم سیر و سلوک،
1) سوره نحل، آیه 97؛ هرکس از مرد یا زن، که کار نیک کند و مؤمن باشد، به زندگانی پاک و پسندیده ای زنده اش می داریم و به بهتر از آنچه کرده اند پاداششان را می پردازیم.
افرادی دین را به شریعت و طریقت تجزیه و گروه بندی نمایند و حتی علما را به این عناوین تقسیم بندی کنند و یا برنامه هایی را که اصالت اسلامی ندارند، عنوان نمایند.
به بیان دیگر: سیر و سلوک؛ انجام فرایض، نوافل، امر به معروف و نهی از منکر و سعی در اعتلای کلمه اسلام و عزّت مسلمین و قضای حوایج مؤمنین و انتظار واقعی فرج، به ظهور حضرت مهدی ـ ارواح العالمین له الفداء ـ است.
خدای متعال همگان رابه دین خود، و راه راست ـ که اسلام است ـ هدایت فرماید.
گاهی گفته می شود: اگر کسی می خواهد به کمالات معنوی برسد، باید ادعیه و اذکار را مانند دارو بداند و آن را زیر نظر طبیب روحانی و مجتهد مصرف کند؛ زیرا ادعیه و اذکار دارای مراتب روحی هستند، آیا صحیح است؟
در این جهت، همین مقدار ادعیه و اذکار را که در کتاب های معتبری چون اقبال الاعمال سیّد بن طاوس، و مصباح المتهجّد شیخ طوسی، و مفاتیح الجنان شیخ عبّاس قمی را بخواند، کافی است و دیگر نظر شخص خاصّ و اجازه لازم نیست؛ بلکه برخی برنامه ها به این عناوین ـ که باید با اجازه باشد و صوفیه و بعضی دیگر عنوان کرده و می کنند ـ بی اصل و برخی صورت های آن بدعت و حرام است. غرض این است که برنامه های دعا و عبادت و همه وظایف، باید از جانب شرع و از ناحیه حضرات معصومین علیهم السلام رسیده باشد و شخص هرگز از اختراعات اشخاص تقلید ننماید.
والسلام علیکم ورحمة اللّه وبرکاته
لطف اللّه صافی
2
بسم اللّه الرحمن الرحیم
محضر مبارک آیت اللّه العظمی صافی گلپایگانی (دامت برکاته)
محیط زندگانی برای این جانب بسیار مشکل شده و این به خاطر عدم پای بندی اعضای خانواده مان به وظایف و دستورات اسلامی است. به همین جهت، تصمیم به ترک خانه را دارم تا بتوانم در جایی دیگر، با فراغ بال به وظایف شرعی ام رسیدگی کنم. در ضمن حافظه ام نیز قوی نیست و این مشکلی دیگر برای من است.
خواهشمند است مرا راهنمایی فرمایید.
بسم اللّه الرحمن الرحیم
مرقوم شما واصل شد. از خداوند متعال مسألت می نمایم مشکلات شما به احسن وجه حلّ شود و حسن عاقبت داشته باشید.
احساسات دینی، علاقه و تعهّد شما به احکام و وظایف شرعی مورد تقدیر است. ان شاء اللّه مشمول الطاف حضرت بقیة اللّه ـ ارواح العالمین له الفداء ـ باشید. فعلاً اگرچه محیط خانواده برای انجام وظایف مذهبی ـ چنان که لازم است ـ آماده نباشد؛ ولی شما استقامت کنید و با همین شرایط، وظایف خود را انجام دهید.
به نظر می رسد تغییر وضع زندگی قبل از پایان تحصیلات، موجب اشکالات بیشتر برای شما شود. شما وضع مسلمانان صدر اسلام را در نظر بگیرید که جوان هایی در خانواده های کفر اسلام آوردند و با وجود چه
مشکلات و دشواری هایی، استقامت می ورزیدند. ان شاء اللّه شما موفّق می شوید، مأیوس نباشید.
ضعف حافظه هم مسأله ای نیست. بسیار دیده شده اشخاص باهوش و استعداد در حافظه ضعیف بوده اند و به عکس هم اتّفاق افتاده است که آن ضعف را آن قوّت جبران نماید. خداوند متعال شما را یاری کند.
والسلام علیکم ورحمة اللّه وبرکاته
لطف اللّه صافی
3
بسم اللّه الرحمن الرحیم
محضر مبارک آیت اللّه العظمی صافی گلپایگانی (دامت برکاته)
با توجّه به اینکه جناب عالی با بزرگان زیادی مأنوس بوده اید، خواهشمند است نصیحتی را که راه گشای سعادت دارَین باشد، مرقوم فرمایید که: «فَإِنَّ الذِّکْری تَنفَعُ الْمُؤْمِنِینَ»(1).
بسم اللّه الرحمن الرحیم
عالم و هرچه در آن است و همه حوادثی که در آن واقع می شود، گردش سال و گذشت عمر و شب و روز، زمین و آسمان، فقر و توانگری، تندرستی و بیماری، جوانی و پیری، زندگی و مرگ، ذلّت و عزّت و هرچه را که می بینیم، و پیدایش هر چیز و نشو و نمای آن و تغییراتی که در آن پیدا می شود، تا مرگ و فنای آن، همه دارای پند و نصیحت است.
اگر نظر انسان، نظر عبرت باشد و از ظاهر دنیا، باطن آن را بشناسد، نگاهش به هر چیز و هر پدیده ای، او را از جهات مختلف هشیار و بیدار می سازد و در هر ذرّه ای از ذرّات عالمِ امکان و هر برگی از برگ های درختان، ابوابی از معرفت و راه هایی برای نیل به سعادت می یابد؛ به شرط اینکه در زمره آنان باشد که: «وَیَتَفَکَّرُونَ فِی خَلْقِ السَّماواتِ وَالاْءَرْضِ رَبَّنا ما خَلَقْتَ
1) سوره ذاریات، آیه 55؛ اندرز، مؤمنان را سود دهد.
هذا باطِلاً»(1)در شأن آنها است و از مردمانی نباشد که «لَهُمْ قُلُوبٌ لا یَفْقَهُونَ بِها وَلَهُمْ أَعْیُنٌ لا یُبْصِرُونَ بِها وَلَهُمْ آذانٌ لا یَسْمَعُونَ بِها»(2).
بنابراین، کتاب تکوین ـ سراسر و تمام ذرّاتش، کلمات، آیات و حروفش ـ پُر است از موعظه و نصیحت؛ به شرط اینکه شخص، سواد خواندن آن و عقل فهم معانی آن را داشته باشد.
کتاب بزرگ وحی و تشریع قرآن مجید نیز مثل همان کتاب تکوین، متضمّن هدایت، نصیحت و ارشاد است. هرچه انسان آن را بیشتر بخواند و در معانی آیات آن بیشتر تأمّل کند، به مواعظ و نصایح بیشتر و بیشتر راهنمایی می شود. شما در هر رشته ای نصیحت بخواهید، می توانید از این کتاب اعظم آسمانی دریافت کنید.
اوصاف عباد الرحمن را در سوره مبارکه فرقان بخوانید. تعلیمات اخلاقی و اجتماعی را در مثل سوره اسراء، آیات 22 تا 39، قرائت کنید.
آیات بشارت و انذار آن، همه نصیحت و هشدار دهنده است. بیان اوصاف مؤمنین، اصحاب میمنه، اصحاب یمین و اصحاب شمال، آموزنده و نصیحت است. قصص قرآن، سرگذشت انبیا و رجال الهی و سوء عاقبت کفّار، ارباب معاصی، فراعنه و جباران، پند و اندرز و هدایت به صراط مستقیم
است؛ همه را بخوانید و پیوسته تکرار کنید و در مضامین آنها تأمل نمایید. در مثل این آیات کریمه تأمّل کنید و سعی کنید به حقیقت مفاد آنها برسید.
«تِلْکَ الدّارُ الاْآخِرَةُ نَجْعَلُها لِلَّذِینَ لا یُرِیدُونَ عُلُوّا فِی الاْءَرْضِ وَلا فَسادا وَالْعاقِبَةُ لِلْمُتَّقِینَ».(1)
«وَاضْرِبْ لَهُمْ مَثَلَ الْحَیاةِ الدُّنْیا کَمآءٍ أَنْزَلْناهُ مِنَ السَّمآءِ فَاخْتَلَطَ بِهِ نَباتُ الاْءَرْضِ فَأَصْبَحَ هَشِیما تَذْرُوهُ الرِّیاحُ وَکانَ اللّه ُ عَلی کُلِّ شَیْءٍ مُقْتَدِرا».(2)
«فَمَنْ یَعْمَلْ مِثْقالَ ذَرَّةٍ خَیْرا یَرَهُ * وَمَنْ یَعْمَلْ مِثْقالَ ذَرَّةٍ شَرّا یَرَهُ».(3)
«وَکَأَیِّنْ مِنْ آیَةٍ فِی السَّماواتِ وَالاْءَرْضِ یَمُرُّونَ عَلَیْها وَهُمْ عَنْها مُعْرِضُونَ».(4)
«کَمْ تَرَکُوا مِن جَنّاتٍ وَعُیُونٍ * وَزُرُوعٍ وَمَقامٍ کَرِیمٍ * وَنَعْمَةٍ کانُوا فِیها فاکِهِینَ».(5)
1) سوره قصص، آیه 83؛ این سرای آخرت است، آن را برای کسانی که در روی زمین نمی خواهند سرکشی و تبهکاری کنند، مقرّر داشته ایم، و سرانجام نیک، از آنِ پرهیزکاران است.
2) سوره کهف، آیه 45؛ و برای آنان زندگی دنیوی را به آبی مَثَل بزن که آن را از آسمان نازل کنیم و به آن گل و گیاه زمین آمیزد، و سرانجام خُرد و خوار شود که بادها پراکنده اش کنند، و خداوند بر هر کاری تواناست.
3) سوره زلزال، آیات 7 و 8؛ پس هرکس هم سنگ ذرّه ای، عمل خیر انجام داده باشد، [پاداش [آن را می بیند و هرکس هم سنگ ذرّه ای عمل ناشایست انجام داده باشد، [کیفر[ آن را می بیند.
4) سوره یوسف، آیه 105؛ و چه بسیار نشانه (و مایه عبرت) در آسمان ها و زمین است که بر آن می گذرند و هم آنان از آنها روی گردانند.
5) سوره دخان، آیات 25 ـ 27؛ چه بسیار باغ ها و چشمه ساران از خود باقی گذاردند، و [نیز] کشتزارها و خانه های نیکو و نعمتی که در آن خوش و خرّم بودند.
«أَفَرَأَیْتَ إِنْ مَتَّعْناهُمْ سِنِینَ * ثُمَّ جآءَهُمْ ما کانُوا یُوعَدُونَ * ما أَغْنی عَنْهُمْ ما کانُوا یُمَتَّعُونَ».(1)
خلاصه، قرآن کریم نوری است که اگر از آن روشنی طلب شود، همه تاریکی ها را از میان می برد. اگر به زبان عربی آشنایی ندارید، تفسیر این آیات را در تفاسیر فارسی مثل منهج الصادقین و تفسیر ابوالفتوح رازی بخوانید.
همراه با قرآن، مواعظ و نصایح رسول خدا صلی الله علیه و آله ، و مواعظ امیرالمؤمنین علیه السلام را در نهج البلاغه و کتاب های دیگر، و نصایح سایر ائمّه معصومین علیهم السلام را که حاملان علوم قرآن و مفسّران حقیقی کتاب خدا می باشند، بخوانید.
سعی کنید تا حدّی که می توانید، حقوق برادران و خواهران ایمانی را رعایت کنید. برای قضای حوایج مردم، خصوصا طبقات ضعیف تلاش کنید. حضور در جماعات و جلسات دینی و مذهبی را ترک نکنید. توفیق به نماز شب را بسیار مهم و مغتنم بدانید و از یاد خدا در هر حال غافل نباشید. شب های جمعه دعای کمیل و روزهای آن، دعای ندبه را بخوانید.
سخت تر از آنچه شخص در امور مالی، از شریک و طرف معامله خود حساب می خواهد، خودتان با دقّت، به حساب کارهای خودتان برسید که فرمودند: «لَیْسَ مِنّا مَنْ لَمْ یُحاسِبْ نَفْسَهُ فِی کُلِّ یَوْمٍ، فَإِنْ عَمِلَ حَسَنا اسْتَزادَ اللّه َ وَإِنْ عَمِلَ سَیِّئا اسْتَغْفَرَ اللّه َ مِنْهُ وَتابَ إِلَیْهِ».(2)
1) سوره شعراء، آیات 205 ـ 207؛ ملاحظه کن که اگر سال ها برخوردارشان سازیم، پس از آنچه بیمشان داده ایم، به سراغ آنان آید و آن برخورداریشان به کار آنان نیاید.
2) کلینی، کافی؛ ج 2، ص 453؛ از ما نیست کسی که روزانه نفس خود را حسابرسی نکند؛ پس اگر عمل نیکی انجام داده، از خدا افزایش اعمال نیک را طلب کند. و اگر مرتکب گناهی شده، به خاطر آن گناه از خداوند طلب غفران نموده و به سوی خدا برگشته و توبه نماید.
نیت خود را خالص کنید و خود را به هیچ کس و هیچ چیز، جز خدا و ثواب خدا نفروشید.
با حضرت بقیة اللّه، قطب عالم امکان ـ ارواح العالمین له الفداء ـ ارتباط قلبی را مستمرّ بدارید. فراموش نکنید که ما رعیت آن حضرت و تحت ولایت آن حضرت هستیم. هرچه بتوانیم کارهای خودمان را به حساب ایشان و خدمت به اهداف و مقاصد بلند ایشان، که اعتلای کلمه اسلام و عزّت مسلمین است، بگذاریم و همه دوستان، شیعیان و منتظران ظهور آن بزرگوار را صمیمانه دوست بداریم.
امید است سعادتمند باشید و به مقامات عالیه، که فقط با پیروی از اهل بیت علیهم السلام حاصل می شود، نایل گردید.
خداوند، شما و ما و همه مؤمنین را از گرفتار شدن در دام های شیاطین انسی و جنّی و بدعت گزاران حفظ فرماید.
اگر در مظانّ اجابت دعوات، حقیر را از دعای خیر، مخصوصا برای سلامتی ایمان، حسن عاقبت و توفیق فراموش ننمایید، بسیار متشکر خواهم بود.
والسلام علیکم ورحمة اللّه وبرکاته
لطف اللّه صافی
4
بسم اللّه الرحمن الرحیم
محضر مبارک آیت اللّه العظمی صافی گلپایگانی (دامت برکاته)
خواهشمند است این جانب را در مسیر سلوک راهنمایی فرمایید. آیا در این راه از قطب و مرشد پیروی نمایم؟ در این زمینه، چه کتابی را پیشنهاد می فرمایید؟
بسم اللّه الرحمن الرحیم
مکتوب جناب عالی واصل و از مضمون آن اطلاع حاصل شد. چون در مقام تهذیب اخلاق و به گفته خودتان، در سیر و سلوک، راهنمایی از این حقیر خواسته اید، به شما تذکّر می دهم که کلّ تعالیم اسلام، از واجبات، محرّمات، مستحبات و مکروهات، سیر و سلوک است.
هر مسلمانی، سالک الی اللّه است؛ با این تفاوت که در این سلوک، برحسب قوت و ضعف، اشخاص در تعهد به انجام واجبات و ترک محرّمات، در یک درجه و رتبه نیستند.
هرچه مواظبت انسان بر اطاعت از خداوند متعال و دستورات شرع بیشتر باشد، در این سیر و تحصیل تقرب به خداوند موفق تر می شود.
تعالیم عبادی؛ نماز، حجّ، روزه، دعا، قرائت قرآن، نماز شب، مواظبت بر خواندن نمازهای نوافل یومیه، عبادات شب و روز جمعه، ترک دروغ و غیبت، محاسبه با نفس، قضای حوایج بندگان خدا، احسان به پدر و مادر، صله رحم، حسن جوار، حفظ امانت، مصاحبت و همنشینی با علما، تجدید
توبه و استغفار، مواظبت بر اذکار تهلیل و تسبیح و تحمید و تکبیر، حسن معاشرت با مردم، امر به معروف و نهی از منکر، رعایت حقوق برادران دینی تا حدّی که در روایات مُعلّی بن خنیس(1)بیان شده، حفظ اعضا و جوارح از معاصی و حتی ترک مشتبهات، تفکّر در فنای دنیا، نظر عبرت به کوه و دریا و موجودات کوچک و بزرگ و امور بسیار دیگر، که در آیات قرآن مجید بیان شده است و شرح آن نیاز به نوشتن یک کتاب دارد، همه سیر و سلوک است.
دستور سیر و سلوک، همین کتاب های دعا، رساله ها، تفاسیر قرآن مجید و کتاب های حدیث فارسی و عربی است، و نیازی به قطب و مرشد نیست، و همه این امور راهِ رفتن به سوی خداست؛ و استادِ همه، قرآن و تعلیمات ائمّه علیهم السلام و احادیث شریفه است.
خلاصه، همه مسلمان ها، اعمّ از زن و مرد، در پنج وقت نماز، سیر الی اللّه دارند. زن در خانه شوهر، با خانه داری و انجام وظایف شرعیه خود، و مرد در بیرون خانه با کدّ یمین و عرق جبینش (دسترنج)، می توانند این سیر را ادامه دهند. فقط باید دستور «وَلا تَکُنْ مِنَ الْغافِلِینَ»(2)را رعایت کنند و در همه این اعمال، چشم به رضای خدا و تقرّب به او داشته باشند و خدا را فراموش نکنند.
به برکت تعالیم اسلام، راه باز است و بسته نیست، و اگر هم بعضی معاصی سدّ راه شده باشد، با توبه باز می شود.
اشخاص منزوی، گوشه گیر و تارک امر به معروف و نهی از منکر، راهنما نیستند. راه بلدها، علما و شاگردان مکتب ائمّه علیهم السلام می باشند. به شما هشدار می دهم از این فرقه ای که به آن اشاره کرده اید، حتما بپرهیزید؛ زیرا راه و روش آنان، گاه به کفر و شرک منتهی می شود. و دعوای ارشاد آنها، اضلال است.
به شما برادرانه نصیحت می کنم، اگر خودتان با پای خودتان، به مدد خواندن نماز در اوّل وقت، حفظ زبان و برنامه هایی که به آن اشاره شد، به سوی خدا بروید، به خداوند نزدیک می شوید.
«وَالَّذِینَ جاهَدُوا فِینا لَنَهْدِیَنَّهُمْ سُبُلَنا وَإِنَّ اللّه َ لَمَعَ الْمُحْسِنِینَ»(1)
حقیر هم برای توفیق شما و حفظ ایمان شما از خطر وساوس شیاطین جن و انس دعا می کنم، شما هم بنده را فراموش نفرمایید.
والسلام علیکم ورحمة اللّه وبرکاته
لطف اللّه صافی
1) سوره عنکبوت، آیه 69؛ و کسانی را که در حقّ ما کوشیده اند، به راه های خاص خویش رهنمون می شویم، و بی گمان خداوند با نیکوکاران است.
5
بسم اللّه الرحمن الرحیم
محضر مبارک آیت اللّه العظمی صافی گلپایگانی (دامت برکاته)
برای رهایی از گرفتاری های روحی و سلب توفیقاتی که داشته ام، چه باید کرد؟
بسم اللّه الرحمن الرحیم
نامه شکایت آمیز شما از حالات روحی و تأسف بر سلب بعضی توفیقاتی که داشته اید، واصل شد.
این روحیه "گله از نفس و توجّه به منابع روحانی یا [توجّه به] ابتلا به خسارت ها و زیان های معنوی"، دلیل بیداری ضمیر و حیات قلب و آگاهی و سلامتی روح است و برخلاف حالت غفلت و بی اعتنایی به گناه است و به نوعی حالت معاتبه و سرزنش نمودن نفس است که در اصلاح باطن بسیار مؤثر است.
در احادیث شریفه، قریب به این مضمون آمده است که: در امم گذشته، شخصی بود که سالیان دراز عبادت می کرد، سپس به رسم آن زمان ها قربانی کرد و مقبول درگاه الوهیت، ـ عزّاسمه ـ نشد. او نفس خود را مخاطب قرار داد و گفت: «به من نرسید آنچه رسید مگر از تو و نیست گناه، مگر از تو». خطاب شد که: «این نکوهش و توبیخ نفس، از آن سال ها عبادت بهتر است».
شما با ایمانی که دارید، باید همین حالت شایسته را داشته باشید و از فوت
ثواب و محروم شدن از کار نیک ناراحت شوید. بنابراین در مقام جبران گذشته برآیید و شکر و سپاس خدای متعال را به جا آورید که این وجدان روشن را به شما عطا فرموده است. به شکرانه آن برنامه هایی را که داشته اید، با شوق و نشاط از سر بگیرید. از خدای تعالی توفیق بخواهید و کمک و یاری طلب کنید، اِن شاء اللّه حال شما از گذشته هم بهتر خواهد شد و صفای باطن و نورانیت قلب شما بیشتر می شود.
بنده همواره باید مراقب حالات نفسانی و قلب خود باشد، که در حدیث است: «دل نیز مانند آهن زنگ می گیرد، و با تلاوت قرآن کریم و یاد مرگ، زنگ آن زدوده می شود».(1)
اگر بتوانید، نفس خود را جریمه کنید و آن را در راه اطاعت و ریاضت، زحمت بیشتر بدهید.
اگر بتوانید، از مال خود انفاق نمایید، نماز بیشتر بخوانید یا قرآن زیادتر تلاوت کنید؛ چنانچه در احوال بعضی بزرگان گفته شده است که: "وقتی نماز مغرب را مختصری از اوّل وقت تأخیر انداخت، به کفّاره آن و تأدیب خود، بنده ای را آزاد کرد".
این فقرات دعای شریف ابی حمزه ثمالی(2)را با توجّه بخوانید و اگر عیبی در کارتان است، آن را اصلاح کنید: «ما لِی کُلَّما قُلْتُ قَدْ صَلُحَتْ سَرِیرَتِی وَقَرُبَ
مِنْ مَجالِسِ التَّوّابِینَ مَجْلِسِی، عَرَضْتَ لِی بَلِیَّةً أَزالَتْ قَدَمِی وَحالَتْ بَیْنِی وَبَیْنَ خِدْمَتِکَ. سَیِّدی لَعَلَّکَ عَنْ بابِکَ طَرَدْتَنِی، وَعَنْ خِدْمَتِکَ نَحَّیْتَنِی، أَوْ لَعَلَّکَ رَأَیْتَنِی مُسْتَخِفّا بِحَقِّکَ فَأَقْصَیْتَنِی، أَوْ لَعَلَّکَ رَأَیْتَنِی مُعْرِضا عَنْکَ فَقَلَیْتَنِی، أَوْ لَعَلَّکَ وَجَدْتَنِی فِی مَقامِ الْکاذِبِینَ فَرَفَضْتَنِی، أَوْ لَعَلَّکَ رَأَیْتَنِی غَیْرَ شاکِرٍ لِنَعْمآئِکَ فَحَرَمْتَنِی، أَوْ لَعَلَّکَ فَقَدْتَنِی مِنْ مَجالِسِ الْعُلَمآءِ فَخَذَلْتَنِی، أَوْ لَعَلَّک رَأَیْتَنِی فِی الْغافِلِینَ فَمِنْ رَحْمَتِکَ آیَسْتَنِی، أَوْ لَعَلَّکَ رَأَیْتَنِی آلِفَ مَجالِسِ الْبَطّالِینَ فَبَیْنِی وَبَیْنَهُمْ خَلَّیْتَنِی...».(1)
اینها اشاره به یک سلسله از عوامل قلّت یا سلب توفیق است که به هر حال توجّه آموز، بیدارگر و عافیت بخش است.
من امیدوارم شما تحت تأثیر هیچ یک از عواملی که در این دعا یاد شده، قرار نگرفته باشید. به امید خدا برنامه ها را مانند گذشته اجرا کنید؛ پیش بروید، قدم بردارید که سعادت های بزرگ و درجات عالی و مقامات بلند در
1) حاج شیخ عبّاس قمی، مفاتیح الجنان؛ و ترجمه این عبارات چنین است: خدای من! چه شد که هر بار گفتم درون خویش را اصلاح کنم و همنشین توبه کنندگان می شوم، گرفتاری پیش آمد که ثبات قدم را از من گرفت و میان من و خدمت به تو جدایی افکند. مولای من! شاید مرا از درگاه خویش رانده ای و از خدمت [بندگی، در بارگاه قدست[ محروم کرده ای؛ یا آن که دیدی من در حقّ تو کوتاهی کردم، پس تو نیز مرا از خویش دور کردی؛ یا آن که دیدی من از تو روی گردانم، پس بر من خشم گرفتی؛ یا شاید مرا در زمره دروغ گویان یافتی، از این رو رهایم کردی؛ یا شاید دیدی که من سپاس گزار مواهب تو نیستم، پس تو نیز بی نصیبم گذاشتی؛ یا شاید آن که مرا همنشین عالمان ندیدی، از همین رو خوارم نمودی؛ یا آن که مرا در میان غفلت زدگان دیدی و چنین شد که از رحمتت ناامیدم کردی؛ یا آن که مرا در میان اهل باطل دیدی، پس مرا به آنان واگذاردی.
انتظار شماست. به حضرت بقیة اللّه، مولانا المهدی ـ ارواح العالمین له الفداء ـ متوسل باشید و برای فرج ایشان دعا کنید.
ثَبَّتَکُمُ اللّه ُ وَإِیّانا بِالْقَولِ الثّابِتِ فِی الْحَیاةِ الدُّنْیا وَالاْآخِرَةِ بِحَقِّ مُحَمَّدٍ وَآلِهِ الطّاهِرِینَ صَلَواتُ اللّه ِ عَلَیهِمْ أَجْمَعِینَ.
والسلام علیکم ورحمة اللّه وبرکاته
لطف اللّه صافی
6
بسم اللّه الرحمن الرحیم
محضر مبارک آیت اللّه العظمی صافی گلپایگانی (دامت برکاته)
ضمن تبریک ایّام ولادت حضرت فاطمه علیهاالسلام ، خواهشمند است نصیحتی فرمایید تا بتوانیم هرچه بیشتر در راه اسلام ثابت قدم باشیم.
بسم اللّه الرحمن الرحیم
الحمدللّه ربّ العالمین، والصلوة والسلام علی سیّدنا ونبینا ابی القاسم محمّد وآله الطاهرین، سیما بقیة اللّه فی الارضین.
قال اللّه تعالی: «وَأَنَّ هذا صِراطِی مُسْتَقِیما فَاتَّبِعُوهُ وَلا تَتَّبِعُوا السُّبُلَ فَتَفَرَّقَ بِکُمْ عَنْ سَبِیلِهِ ذلِکُمْ وَصّیکُم بِهِ لَعَلَّکُمْ تَتَّقُونَ».(1)
نصیحتی که به شما می نمایم، برگرفته و اقتباس از نصیحت و سفارش مرحوم علاّمه حلّی، به فرزندش فخر المحقّقین ـ قدّس سرهما ـ می باشد. ایشان از بزرگ ترین علمای اسلام است که در همه علوم نقلی و عقلی کم نظیرند. آن بزرگوار در خاتمه کتاب ارزنده "قواعد"، به فرزندش که او نیز از شخصیت های برجسته علمی و از مفاخر عالم علم و تحقیق و فضیلت است، سفارشاتی فرموده است.
آن فقیه عظیم، فرزند جلیل خود را مخاطب قرار داده و بعد از دعای خیر،
1) سوره انعام، آیه 153؛ و بدانید این راه راست و درست من است، پس آن را در پیش گیرید، و به راه های دیگر نروید که شما را از راه او دور اندازد. این چنین به شما سفارش کرده است؛ باشد که تقوا پیشه کنید [و در امان مانید].
او را به تقوا و پرهیزکاری، که سپر نگهدارنده و وسیله پایدار و سودمندی است و انسان را برای قیامت آماده می نماید، وصیت می فرماید و به اطاعت اوامر خدا، آنچه موجب رضای او و دوری از آنچه نهی فرموده، دستور می دهد. از او می خواهد که عمرش را در تحصیل کمالات و کسب فضایل و صعود از پستی و نقصان و نادانی، به اوج علم و کمال، مدارج معارف، آداب و مقامات انسانی و اعمال صالحه صرف نموده و اوقات خود را بیهوده تلف نسازد.
از جمله این وصایا، احسان، مساعدت، کمک به برادران، قضای حوایج محتاجان و مقابله بدی به نیکی و تشکر و امتنان از نیکوکاران است.
و نیز او را به ترک صحبت و هم نشینی و معاشرت با مردم نادان و فاسد الاخلاق سفارش می کند. و از طرف دیگر، فرزندش را به ملازمت محضر علما و مجالست فضلا، که سبب رفع جهل و موجب اخلاق حسنه است، توصیه می فرماید.
به صبر و توکل، رضا و حسابرسی نفس و استغفار و پرهیز از ظلم، خصوصا به یتیمان و ضعفا وصیت می کند و می فرماید: "خداوند در کیفر کسی که شکسته ای را برنجاند و ضعیف و افتاده ای را بیازارد، گذشت نمی فرماید".
و بعد از آن می فرماید: در ادای نماز شب، مواظبت داشته باش که پیامبر عظیم الشأن صلی الله علیه و آله بر آن ترغیب و تشویق فرموده است؛ آنجا که می فرماید: «مَنْ خُتِمَ لَهُ بِقِیامِ اللَّیْلِ ثُمَّ ماتَ، فَلَهُ الْجَنَّةُ».(1)
1) ابن ابی جمهور احسایی؛ عوالی اللئالی، ج 2، ص 51 ؛ آن کس که پایان زندگی اش به قیام شبانگاهان باشد، بهشت از آن اوست.
صله رحم و پیوند با خویشان را که سبب زیادتی عمر است، انجام بده. و در حسن خلق، هرچه می توانی اهتمام کن، که پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله می فرماید: «إِنَّکُمْ لَنْ تَسَعُوا النّاسَ بِأَمْوالِکُمْ فَسَعُوهُمْ بِأَخْلاقِکُمْ».(1)
در پیوند با ذرّیه طیّبه ـ فرزندان معصومین ـ سلام اللّه علهم أجمعین ـ سادات کرام و خدمت و احترام به آنها تلاش داشته باش، که خداوند متعال در سفارش آنها تأکید فرموده و مودّت و دوستی ایشان را اجر رسالت قرار داده است: «قُل لا أَسْئَلُکُمْ عَلَیْهِ أَجْرا إِلاَّ الْمَوَدَّةَ فِی الْقُرْبی».(2)
و حضرت ختمی مرتبت صلی الله علیه و آله فرمودند: «من از چهار گروه، در روز قیامت شفاعت می کنم، اگرچه به مقدار گناهان اهل دنیا، گناه بیاورند: کسی که ذرّیه مرا یاری کرده باشد. شخصی که در تنگدستی، مالش را به فرزندان من بذل کرده باشد. آن کس که اولاد مرا، به زبان و دل، دوست داشته باشد. و شخصی که برای قضای حاجت های ذرّیه من در وقتی که طرد شده و کنار گذاشته شده باشند، سعی و تلاش نماید».(3)
و همچنین بر تو باد به تعظیم فقها و اکرام علما، که پیامبر عالی قدر
1) ابن ابی جمهور احسایی؛ عوالی اللئالی، ج 4، ص 80؛ راستی که شما هرگز نتوانید با اموال خویش عهده دار مردم گردید، پس با اخلاقتان چنین باشید.
2) سوره شوری، آیه 23؛ بگو برای آن کار از شما مزدی نمی طلبم، مگر دوستداری در حقّ نزدیکان [اهل بیتم].
3) ابن ابی جمهور احسایی؛ عوالی اللئالی، ج 4، ص 80 ؛ إِنِّی شافِعٌ یَوْمَ الْقِیامَةِ لاِءَرْبَعَةِ أَصْنافٍ، وَلَوْ جآؤُوا بِذُنُوبِ أَهْلِ الدُّنْیا: رَجُلٌ نَصَرَ ذُرِّیَّتِی، وَرَجُلٌ بَذَلَ مالَهُ لِذُرِّیَّتِی عِنْدَ الْمَضِیقِ، وَرَجُلٌ أَحَبَّ ذُرِّیَّتِی بِاللِّسانِ وَبِالْقَلْبِ، وَرَجُلٌ یَسْعی فِی حَوآئِجِ ذُرِّیَّتِی إِذا طُرِّدُوا وَشُرِّدُوا.
اسلام صلی الله علیه و آله فرمودند: «مَنْ أَکْرَمَ فَقِیها مُسْلِما، لَقَی اللّه َ یَوْمَ القِیامَةِ وَهُوَ عَنْهُ راضٍ، وَمَنْ أَهانَ فَقِیها مُسْلِما، لَقَی اللّه َ یَوْمَ القِیامَةِ وَهُوَ عَلَیْهِ غَضْبانٌ».(1)
نگاه کردن بر عالم عبادت است، نظر به درِ خانه عالم عبادت است و مجالست و همنشینی با عالم عبادت است.
بر تو باد به تحصیل علم و فهم دین! مبادا علمی را که داری، از آنان که نیاز دارند، کتمان کنی و اظهار ننمایی؛ در قرآن مجید است: «آن کس که دانش خود را کتمان کند، خدا و همه لعنت کنندگان او را لعنت می کنند».(2)
خصوصا اگر بدعت ها ظاهر شود، واجب است بر عالم که علم خود را اظهار کند و بدعت ها را دفع نماید و نگذارد که مردم گمراه شده، در اشتباه بیفتند. قال رسول اللّه صلی الله علیه و آله : «إِذا ظَهَرَتِ الْبِدَعُ فِی أُمَّتِی فَلْیُظْهِرُ الْعالِمُ عِلْمَهُ، فَمَنْ لَمْ یَفْعَلْ فَعَلَیْهِ لَعْنَةُ اللّه ِ».(3)
توصیه حقیر، اضافه بر آنچه علاّمه حلی رحمه الله فرموده، این است که: یاد خدا را در هیچ حال فراموش مکن و خدا را چنان عبادت و پرستش کن که گویی او را می بینی و اگر تو او را نمی بینی، او تو را می بیند؛ «أُعْبُدِ اللّه َ کَأَنَّکَ تَراهُ، فَإِنْ کُنْتَ لا تَراهُ فَإِنَّهُ یَراکَ».(4)
1) ابن ابی جمهور احسایی؛ عوالی اللئالی، ج 1، ص 358؛ هرکس فقیهی را احترام کند، در روز قیامت، در حالی به ملاقات خداوند نایل گردد که پروردگارش از او خشنود است. و هرکس فقیهی را سبک شمرد، در روز قیامت، خدایش را در حالی می بیند که از او خشمگین است.
2) سوره بقره، آیه 159.
3) ابن ابی جمهور احسایی؛ عوالی اللئالی، ج 4، ص 70؛ آن گاه که در امّت من بدعت ها پدیدار گشت، پس بر عالم (دینی) است که دانسته های خویش را بیان کند و اگر چنین نکرد، پس لعنت خدا بر او باد.
4) علاّمه مجلسی، بحارالانوار؛ ج 70 ، ص 74.
بر یاد او، به دل و زبان مستمر و مداوم باش! یقینا خدا هم تو را یاد می نماید؛ «فَاذْکُرُونِی أَذْکُرْکُمْ».(1)
و از شکر نعمت های او، اگرچه کسی از حقّ شکر آنها برنمی آید، غافل مباش و از کفران نعمت و اینکه با نعمت خدا او را معصیت کنی، برحذر باش، که: «وَلَئِنْ شَکَرْتُمْ لاَءَزِیدَنَّکُمْ وَلَئِنْ کَفَرْتُمْ إِنَّ عَذابِی لَشَدِیدٌ».(2)
در معامله با مردم، طریق انصاف را رعایت کن! مبادا حقی را از کسی، اگرچه کوچک باشد، انکار کنی. و تا بتوانی با برادران دینی مواسات داشته باش! «أَشَدُّ الاْءَعْمالِ ثَلاثَةٌ مُواساةُ الاْءِخْوانِ فِی الْمالِ، وَإِنْصافُ النّاسِ مِنْ نَفْسِکَ، وَذِکْرُ اللّه ِ عَلی کُلِّ حالٍ».(3)
حقّ برادران و خواهران مؤمن و مؤمنه را رعایت کن! آسان ترین آن، این است که: برای آنها دوست بداری آنچه را برای خودت دوست می داری، و ناخوش داشته باشی آنچه را برای خود ناخوش می داری.
و با آنها که از تو می بُرَند، تو پیوند کن. و آن ها را که به تو ستم می کنند، عفو کن!
بپرهیز از خودبینی و غرور و تکبر و نظر حقارت به دیگران؛ «أَلَیْسَ فِی جَهَنَّمَ مَثْویً لِلْمُتَکَبِّرِینَ».(4)
به هیچ یک از بندگان خدا و برادران و خواهران ایمانی، به نظر کم قدری نگاه مکن! شاید همان کسی که تو او را کم گرفته و کم می بینی، از اولیای خدا باشد.
مظاهر دنیا و مقامات ظاهری، معیارِ نشان قدر معنوی و حقیقی و شأن اشخاص نیست، که: «اَلاْءَکْثَرُونَ هُمُ الاْءَقَلُّونَ یَوْمَ الْقِیامَةِ».(1)
هرچه خود را در مقایسه با دیگران کمتر بشماری و تواضع بیشتر داشته باشی، به مقامات و درجات بالاتر نایل می شوی.
امر به معروف و نهی از منکر، سعی و کوشش در اعلای کلمه اسلام و تبلیغ مکتب اهل بیت علیهم السلام را که مکتب اصل و اصیل اسلام است، همیشه وجهه همت خود قرار بده و حبّ فی اللّه و بغض فی اللّه را در همه احوال و کارها مراعات کن! «أَوْثَقُ عُرَی الاْءِیمانِ، الْحُبُّ فِی اللّه ِ وَالْبُغْضُ فِی اللّه ِ».(2)
بر راستی و صداقت، درستی و امانت و حفظ عهد و وفای به وعده که از موجبات مهم عزّت دنیا و آخرت و اعتلا و اعتبار جامعه است، ملازمت و مداومت داشته باش، که در حدیث از امام صادق علیه السلام است که فرمود: «به نماز و روزه بسیارِ شخص نظر نکنید؛ بلکه به صدق و راستی او در گفتار و ادای امانت او نظر کنید».(3)
و از رسول اکرم صلی الله علیه و آله است که فرمود: امّت من همواره در خیر هستند،
1) کنز العمّال، ص 228؛ کسانی که در این دنیا مال اندوزند، در آخرت دستشان تهی است.
2) شیخ صدوق، معانی الاخبار؛ ص 398.
3) کلینی، کافی؛ ج 2، ص 105؛ لا تَنْظُرُوا إءلی طُولِ رُکُوعِ الرَّجُلِ وَسُجُودِهِ؛ فَإِنَّ ذلِکَ شَیْءُ اعْتادَهُ، فَلَوْ تَرَکَهُ اِسْتَوْحَشَ لِذلِکَ؛ وَلکِنْ اُنْظُرُوا إِلی صِدْقِ حَدِیثِهِ وَأَدآءِ أَمانَتِهِ.
مادامی که امانت را غنیمت و صدقه دادن را غرامت و خسارت نبینند؛ «لا تَزالُ أُمَّتِی بِخَیْرٍ ما لَمْ تَرَ الاْءَمانَةَ مُغْنِما وَالصَّدَقَةَ مُغْرِما».(1)
از دوستی با دشمنان خدا سخت پرهیز کن و در این آیات پیوسته تأمل کن!
«لا تَجِدُ قَوْما یُؤْمِنُونَ بِاللّه ِ وَالْیَوْمِ الاْآخِرِ یُوآدُّونَ مَنْ حآدَّ اللّه َ وَرَسُولَهُ وَلَوْ کانُوا آبآءَهُمْ أَوْ أَبْنآءَهُمْ أَوْ إِخْوانَهُمْ أَوْ عَشِیرَتَهُمْ اُولآئِکَ کَتَبَ فِی قُلُوبِهِمُ الاْءِیمانَ».(2)
«قُلْ إِنْ کانَ آبآؤُکُمْ وَأَبْنآؤُکُمْ وَإِخْوانُکُمْ وَأَزْواجُکُمْ وَعَشِیرَتُکُمْ وَأَمْوالٌ اقْتَرَفْتُمُوها وَتِجارَةٌ تَخْشَوْنَ کَسادَها وَمَساکِنُ تَرْضَوْنَها أَحَبَّ إِلَیْکُمْ مِنَ اللّه ِ وَرَسُولِهِ وَجِهادٍ فِی سَبِیلِهِ فَتَرَبَّصُوا حَتّی یَأْتِیَ اللّه ُ بِأَمْرِهِ وَاللّه ُ لا یَهْدِی الْقَوْمَ الْفاسِقِینَ».(3)
«تِلْکَ الدّارُ الاْآخِرَةُ نَجْعَلُها لِلَّذِینَ لا یُرِیدُونَ عُلُوّا فِی الاْءَرْضِ وَلا فَسادا وَالْعاقِبَةُ لِلْمُتَّقِینَ».(4)
1) شیخ حرّ عاملی، وسائل الشیعة؛ ج 16، ص 459.
2) سوره مجادله، آیه 22؛ قومی نیابی که به خدا و روز بازپسین ایمان داشته باشند و با کسانی که با خداوند و پیامبر او مخالفت می ورزند، دوستی کنند، و لو آنکه پدرانشان یا فرزندانشان یا برادرانشان یا خاندانشان باشند. اینانند که [خداوند] در دلهایشان [نقش[ ایمان نگاشته است.
3) سوره توبه، آیه 24؛ بگو اگر پدرانتان و پسرانتان و برادرانتان و همسرانتان و خاندانتان و اموالی که به دست آورده اید و تجارتی که از کسادش می ترسید، و خانه هایی که خوش دارید، در نزد شما از خداوند و پیامبرش و جهاد در راهش عزیزتر است، منتظر باشید تا خداوند فرمانش را به میان آورد، و خداوند، نافرمان را هدایت نمی کند.
4) سوره قصص، آیه 83؛ این سرای آخرت است، آن را برای کسانی که در روی زمین نمی خواهند سرکشی و تبهکاری کنند، مقرّر داشته ایم. و سرانجام نیک، از آن پرهیزگاران است.
و تلاوت قرآن را ترک مکن که برحسب روایات، قرآن، عهد خدای تعالی است و شخص باید در این عهد نظر کند و حداقل روزی پنجاه آیه از آن را قرائت نماید.
از فایده و فضیلت تفکّر در خلق آسمان و زمین، نفْس خود و همه آیات الهی، که سبب مزید معرفت و خداشناسی و بیداری و آگاهی و ترقّی روح و عقل می شود، هیچ گاه غفلت مکن که خداوند در قرآن کریم، خردمندان را به این صفت توصیف و تعریف نموده و می فرماید: «وَفِی الاْءَرْضِ آیاتٌ لِلْمُوقِنِینَ * وَفِی أَنفُسِکُمْ».(1)
مبادا از آنها باشی که از نظر کردن به ظاهر این عالم، به باطن آن نمی رسند و به همین تماشا و سیر ظاهری جهان اکتفا کرده، مشمول این آیه شریف می شوند: «وَکَأَیِّنْ مِنْ آیَةٍ فِی السَّماواتِ وَالاْءَرْضِ یَمُرُّونَ عَلَیْها وَهُمْ عَنْها مُعْرِضُونَ».(2)
و در توسل به حضرات معصومین علیهم السلام و حضور در مجالس ذکر فضایل و مناقب و مصایب ایشان، خصوص مجالس روضه و تعزیه حضرت سیّدالشهداء ـ علیه أفضل التحیة و الثناء ـ کوتاهی ننما و این مجالس را که متضمّن
کمال روح و تهذیب نفس و کسب ثواب و اجر بسیار و ازدیاد بصیرت و معرفت است، مغتنم بشمار!
و خصوصا یاد ولی نعمت حقیقی و آن آقایی که همه نعمت های الهی و فیوض ظاهریه و باطنیه، از برکت وجود مقدّس او به ما می رسد؛ یعنی حضرت بقیة اللّه، مولانا المهدی ـ ارواحنا فداه ـ را فراموش ننما و تا می توانی با گفتار و کردار خود خوشنودی و مسرّت خاطر شریف ایشان را فراهم نما! برای تعجیل فرج و ظهور آن حضرت و نزدیک شدن روزگار رهایی دعا کن و سعی کن که از منتظران حقیقی و متعهد آن حضرت باشی!
بر صلوات بر محمّد و آل محمّد ـ صلوات اللّه علیهم اجمعین ـ مداومت داشته باش! و این حقیرِ فقیرِ سراپا تقصیر را از دعای خیر و طلب مغفرت ـ در حال حیات و ممات ـ فراموش ننما!
فَإِنَّ اللّه َ یُحِبُّ الْمُحْسِنِینَ، وَلا حَوْلَ وَلا قُوَّةَ إِلاّ بِاللّه ِ الْعَلِیِّ الْعَظِیمْ، وَآخِرُ دَعْوانا أَنِ الْحَمْدُ للّه ِِ رَبِّ الْعالَمِینْ، وَصَلَّی اللّه ُ عَلی سَیِّدِنا مُحَمَّدٍ وَآلِهِ الطّاهِرِینَ.
والسلام علیکم ورحمة اللّه وبرکاته
لطف اللّه صافی
7
بسم اللّه الرحمن الرحیم
محضر مبارک آیت اللّه العظمی صافی گلپایگانی (دامت برکاته)
اگر روزی قرار باشد خداوند متعال، یک آرزوی شما را برآورده کند، در این صورت بهترین و مهم ترین آرزو و خواسته حضرت عالی از خدای سبحان چه خواهد بود؟
بسم اللّه الرحمن الرحیم
نامه جناب عالی متضمّن دو سؤال و درخواست پند و اندرز، واصل شد. سؤال ها و درخواست، کاشف از حسن نیت و بصیرت مذهبی و حیات وجدانی است. حقیر، این ضمیر و ایمان و اعتقاد را به شما تبریک گفته و از خداوند متعال برایتان دوام توفیق، و کمال ایمان و یقین مسألت می نمایم.
اگرچه به واسطه کثرت مشاغل و قلّتِ فرصت، سعی بر این بود که در جواب ایجاز و اختصار رعایت شود؛ ولی معنویت این مطالب و حلاوت و لذتی که برای روح انسان در تذکار و یادآوری آنها فراهم می شود، خود به خود، موجب بسط کلام می گردد؛ به طوری که اگر عنان قلم کشیده نشود، نفس هیچ گاه از بیان این معانی دلپذیر، سیر نگشته و قلم از نوشتن آن بازنمی ماند؛ «الْحَمْدُ للّه ِِ الَّذِی هَدانا لِهذا وَما کُنّا لِنَهْتَدِیَ لَوْلا أَنْ هَدانَا اللّه ُ»(1).
امّا پند و اندرز برای خودم و برای شما و همگان!
1) سوره اعراف، آیه 43؛ سپاس خدای را که ما را به اینجا رهنمون شد و اگر خداوند راهبر نمی شد، هرگز راه نمی یافتیم.
اوضاع جهان و دگرگونی احوال مردمان، و تغییر و تحولات در هر عصر و هر زمان، بلکه در هر لحظه است که همه مشتمل بر پند و موعظه و معرفت آموز و هدایت بخش است، هر ذرّه ای از ذات، هر برگ درخت، هر قطره باران، هر سلول، هر جنبنده و هر حیوان، جماد، نبات، انسان، کوه، دریا، ستاره، منظومه و کهکشان و ... هر کدام و هر یک، عالمی از حقایق و کتابی از معانی و معارف و راه و طریقی به سوی خدا است. سنّت الهیِ لُبس پوشیدن و خَلع، حیات و موت، عوض شدن مظاهر و تازه شدن نعمت ها و کهنه شدن نوها، پیدایش ها و آغازها، و فرجام ها و پایان مهلت ها و عمرها و انقراض دولت ها، برای خردمندان همواره بهترین موعظه بوده و هست؛ «ذلِکَ بِأَنَّ اللّه َ هُوَ الْحَقُّ وَأَنَّ ما یَدْعُونَ مِن دُونِهِ الْباطِلُ وَأَنَّ اللّه َ هُوَ الْعَلِیُّ الْکَبِیرُ».(1)
کدام نقطه و حرف و کلمه ای از کتاب آفرینش و کدام پدیده و مخلوق کوچک و بزرگ است که در آن، آثار قدرت بی نهایت و حکمت و علم نامتناهی الهی مشهود نباشد، و آدمیان غافل را با نهیب و هشدار از خواب غفلت بیدار نکند و به اندیشه در عاقبت کار وادار نسازد و در برابر عظمت آفریننده یگانه و یکتای این جهان هستی، خاضع و خاشع ننماید و به سجده نیندازد و زبانش را به توحید، تهلیل، تسبیح و تکبیر نگشاید و مثل مضامین این دعا را بر گوش جان او نخواند:
«اَللّهُمَّ إِنَّهُ لَیْسَ فِی السَّماواتِ دَوَراتٌ، وَلا فِی الاْءَرْضِ حَرَکاتٌ، وَلا فِی
1) سوره لقمان، آیه 30 ـ سوره حجّ، آیه 62؛ این از آن است که خداوند بر حقّ است، و آنچه به جای او می پرستند، باطل است، و همانا خداوند بلندمرتبه و بزرگ است.
الْعُیُونِ لَحَظاتٌ، وَلا فِی الْبِحارِ قَطَراتٌ، وَلا فِی الاْءَشْجارِ وَرَقاتٌ، إِلاّ وَهِیَ لَکَ شاهِداتٌ، وَعَلَیْکَ دالاّآتٌ، وَفِی مُلْکِکَ مُتَحَیِّراتٌ».(1)
آری، همه شواهد، وجود خدا و دلایل علم و حکمت و قدرت اویند؛
برگ درختان سبز در نظر هوشیار هر ورقش دفتری است معرفت کردگار
«إِنْ نَظَرْتَ إِلَی الاْءَشْجارِ، رَأَیْتَها دَفاتِرَ سُطِرَتْ عَلی أَوْراقِها أَدِلَّةَ وُجُودِهِ، أَوْ إِلَی الْبِحارِ وَجَدْتَها زاخِرا مِنْ بَحْرِ کَرَمِهِ وَجُودِهِ، جَمِیعَ ما فِی الْکَوْنِ ناطِقٌ بِتَسْبِیحِهِ وَمَجْدِهِ، وَإِنْ مِنْ شَیْءٍ إِلاّ یُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ».(2)
در حالی که تمام اجزا و اعضای جهان، از اتم تا کهکشان ها و هر جرم و کره ای از آن بزرگ تر و کوچک تر نیست، همه به قدرت الهی در حرکت و سیر و گردش اند، و این حرکت تکوینی در خود انسان و در اعضا و اجزای ذرّات وجودش در جریان است؛ همه با زبان بی زبانی، هشدار می دهند که در عرصه اراده و اختیار نباید از قافله حرکت بازماند، باید حرکت کرد و جلو رفت و سکون و توقف جایز نیست. حیف است که انسان، این همه مواعظ و هشدارها را با گوش دل نشنود و عمرش را به غفلت و بطالت و عبث و بازی تمام کند.
1) ر.ک به: سیّد علی خان، کلم الطیب؛ بار خدایا! به راستی که هر چرخشی در آسمان ها و هر حرکتی در زمین و هر نگاهی در چشم ها و هر قطره ای در دریاها و هر برگی از درختان، همه به تو گواه و دلیل اند و در ملک تو، متحیّر و سرگردان اند.
2) اگر به درختان بنگری، می بینی که آنها دفترهایی است که بر برگ های آن دلایل وجود خداوند نوشته شده. و اگر به دریاها بنگری، آنها را سرشار از دریای بخشش و جود خدایی بینی. تمام آنچه در عالم وجود است، به تسبیح و تمجید او گویاست. و هر آنچه هست، تسبیح گوی و سپاس گزار اویند.
در حدیث شریفه از امام صادق علیه السلام است که فرمود: «هرکس دو روز او مساوی باشد، مغبون و زیان کار است و هرکس امروزش از دیروزش بدتر باشد، ملعون است».(1)
هرچه می بینیم، همه به ما می گویند: به هوش باشید که وقت می گذرد، فرصت از دست می رود؛ جوانی را پیری، تندرستی را بیماری و زندگی را مرگ و ممات در پی است؛ تا فرصت هست و توان دارید، بپاخیزید و برای راهی که در پیش دارید و بسیار دور و دراز است، زاد و توشه فراهم نمایید، فراموش نکنید که امیرالمؤمنین علیه السلام می فرماید: «کَفی بِذلِکَ واعِظا لِمَنْ عَقَلَ وَمُعْتَبِرا لِمَنْ جَهِلَ».(2)
امّا پاسخ پرسش اوّل، که اگر قرار باشد خداوند متعال یک آرزوی شما را برآورده کند، در این صورت، بهترین و مهم ترین آرزوی شما چیست؟ پرسش بسیار جالب و مهمی است که غیر از ائمّه اطهار علیهم السلام که راسخین در علم و معادن بصیرت و معرفت و کمالات عالیه و ملهم به الهامات خاصّه ربّانیه هستند، کسی نمی تواند جواب کافی و شافی از آن بدهد.
نمی دانم از خدای تعالی با چنین شرطی که یک آرزو و حاجتم برآورده باشد، چه درخواستی بنمایم و کدام یک از حوایج خود را مسألت کنم؟!
آیا از درگاه او ایمانِ ثابت، رضا و رضوان او را بخواهم؟
یا فرج و ظهور آقا، حضرت صاحب الامر ـ ارواح العالمین له الفداء ـ را مسألت نمایم؟
یا عرض کنم: «إِلهِی اجْعَلْنِی کَما تُحِبُّ وَکَما تُرِیدُ»؟(1)
یا برای همه بندگان خدا، خیر و سعادت دنیا و آخرت و هدایت بخواهم و یا... .
ولی من خدای متعال را "باسط الیدین بالعطیّة" می دانم؛ می دانم که هرچه از خزاین رحمت و کرم او انفاق و بخشش و عطا شود، چیزی کم نمی شود. همه دعاها را مستجاب می فرماید. او فیّاض مطلق است؛ «لا یَشْغَلُهُ سَمْعٌ عَنْ سَمْعٍ، یُعْطِی مَنْ سَأَلَهُ وَیُعْطِی مَنْ لَمْ یَسْأَلْهُ».(2)کرم و عطای او محصور و معدود نمی شود؛ «لا تَنْقُصُ خَزآئِنُهُ وَلا تَزِیدُهُ کَثْرَةُ الْعَطآءِ إِلاّ جُودا وَکَرَما».(3)
او در کتاب کریمش و وحی نازل بر حضرت خاتم الانبیا صلی الله علیه و آله به همگان برای حضور در مشهد دعا، اجازه عمومی و اذن مطلق داده و با اعلان و بلکه فرمانِ «وَقالَ رَبُّکُمُ ادْعُونِی أَسْتَجِبْ لَکُمْ إِنَّ الَّذِینَ یَسْتَکْبِرُونَ عَنْ عِبادَتِی سَیَدْخُلُونَ جَهَنَّمَ داخِرِینَ»(4)همه را به دعا مأمور و باب استجابت آن را بر روی همه گشوده است.
1) بارخدایا! مرا آن سان قرار ده که می پسندی و می خواهی.
2) کلینی، کافی؛ ج 2، ص 593 ؛ هیچ گوش سپردنی او را از شنیدن صدایی دیگر، باز ندارد و هم به آنکه بخواهد و هم به آنکه درخواست نکند، عطا می کند.
3) مفاتیح الجنان، دعای افتتاح؛ گنجینه های او پایان ناپذیر است و عطای بسیار، او را جز جود و بخشش نیفزاید.
4) سوره غافر، آیه 60؛ و پروردگارت گوید مرا به دعا بخوانید تا برایتان اجابت کنم، بی گمان کسانی که از عبادت من استکبار می ورزند، به زودی با خواری و زاری وارد دوزخ شوند.
لذا من همه حوایجم را، که هر چه هستم و دارم، حاجت و نیاز است، از او می خواهم و رحمت واسعه و ربّانیت و فیّاضیت نامتناهی او را محدود و متناهی نمی شمارم، و فخرم این است که سراپای وجودم، فقر و حاجت به اوست و عزّتم به اینکه کارساز و قاضی الحاجات اوست.
ولی یادآور می شوم که دعاهای به نسبت جامع و فراگیر مقاصد و مطالب، در ادعیه روایت شده از حضرت رسول اکرم و اهل بیت معظّم ایشان ـ صلوات اللّه علیهم اجمعین ـ بسیار است و چون همه، منتخب و گزیده است، نمی توان از آنها یک یا چند دعا را برگزید و انتخاب کرد.
اگر بتوانیم از همه کتاب های معتبری که اصحاب ائمّه علیهم السلام علما و محدثین تالیف کرده اند، فیض یابیم و بهره مند شویم، به خزاین بی شماری در هدایت و رحمت الهی دست خواهیم یافت.
این دعاها، علاوه بر آن که متضمّن بیان نیازمندی های حقیقی بشر و مسألت قضای حوایج از حضرت قاضی الحاجات و سامع الدعوات است و خواننده را به فقر کامل و نیاز تمام او به خداوند غنی بی نیاز متوجّه می نماید، به بهترین حالات معنوی و حضور و خشوع و خضوع و مقامات قرب و لذت انس با خدا نایل می نماید و درهای علوم و معارف و اخلاق کریمه و آداب فاضله را به روی او می گشاید.
به یقین، اگر راهنمایی آن بزرگواران به این دعاها نبود، بشر نمی توانست مدارج بلند و معارج کمال و یقین و ایمان را که در پرتو دعا و توجّه به خدا فراهم می شود، طی نماید. این دعاها به ما می آموزد که خدا را چگونه و با چه اسما و صفاتی بخوانیم، و از او چه بخواهیم.
این دعاها و به خصوص دعاهایی که در قرآن مجید است، همه نور، ایمان، سیر الی اللّه و فراغت و خلاصی از علایق دنیّه و دنیویه (علاقه های پست دنیایی) و حظوظ نفسِ بهیمیه (بهره های حیوانی)، ارتقای به درجات ملکوتیه و خوض و غور (فرو رفتن) در بحار رحمت و مغفرت و برکات حقیقیه است که امام زین العابدین علیه السلام در یکی از مناجات هایش به درگاه خداوند عرض می کند: «یا مَنْ حازَ کُلَّ شَیْءٍ مَلَکُوتا وَقَهَرَ کُلَّ شَیْءٍ جَبَرُوتا، صَلِّ عَلی مُحَمَّدٍ وَآلِ مُحَمَّدٍ، وَأَوْلِحْ قَلْبِی فَرَحَ الاْءِقْبالِ إِلَیْکَ، وَأَلْحِقْنِی بِمَیادِینِ الْمُطِیعِینَ لَکَ».(1)
این دعا را که می خوانیم، می فهمیم که اگر ما خود می خواستیم از خدا چیزی بخواهیم، هرگز این مطالب بزرگ را نمی یافتیم؛ حاجت خود را به این مطالب و مراتبی که در این دعا است، درک نمی کردیم و به همان طلبِ یک سلسله حوایج جسمانی و دنیایی بسنده می کردیم.
آن حضرت در جریان همین حال حضور و نیایش، دیگرباره چنین در درگاه خدا، زبان به دعا می گشاید:
«یا مَنْ قَصَدَهُ الضّآلُّونَ فَأَصابُوهُ مُرْشِدا، وَأَمَّهُ الْخآئِفُونَ فَوَجَدُوهُ مَعْقِلاً، وَلَجَأَ إِلَیْهِ الْعابِدُونَ فَوَجَدُوهُ مَوْئِلاً. مَتی فَرَحَ مَنْ قَصَدَهُ سِواکَ بِنِیَّتِهِ وَمَتی راحَةُ مَنْ نَصَبَ لِغَیْرِکَ بَدَنَهُ؟! إِلهِی قَدْ تَقَشَّعَ الظَّلامِ وَلَمْ أَقْضِ مِنْ خِدْمَتِکَ وَطَرا وَلا
1) الخرائج و الجرائح، ج 1، ص 266؛ ای آن که ملکوتش همه جا را فراگرفته و جلال و بزرگی اش بر هر چیز چیره است، بر محمّد و خاندانش درود فرست و قلبم را از شادی توجّه به سویت لبریز کن و مرا به گستره فرمان بردارانت ملحق نما.
مِنْ حِیاضِ مُناجاتِکَ صَدَرا، صَلِّ عَلی مُحَمَّدٍ وَآلِ مُحَمَّدٍ، وَافْعَلْ بِی أُولِی الاْءَمْرَیْنِ بِکَ یا أَرْحَمَ الرّاحِمِینَ».(1)
دعاهای صحیفه کامله سجادیه و سایر ادعیه ماثوره از اهل بیت علیهم السلام ، همه مشتمل بر مضامین جامع، معرفت آموز، بصیرت افزا و تربیت بخش است؛ روح را نشاط می بخشد، قلب را جلا و صفا می دهد، تیرگی ها را می زداید و به شوق و اشتیاق شخص، برای سیر در عوالم معنا و حقیقی می افزاید.
از دعاهای جامع؛ طلب توفیق، عافیت، مقام یقین، تفویض، تسلیم، توکل و رضا است. در دعاهایی مثل دعای مکارم الاخلاق، آنچه فطرت پاک و نیاز واقعی دعاکننده است، از خدا خواسته می شود و در همه آنها، انسان، هرکس و هر شخصیت و صاحب هر مقام و فضیلتی که باشد، خود را ناچیز و سراپا فقر و احتیاج می بیند، در برابر خداوند غنی بالذات و کامل بالذات، تا می تواند عرض حقارت و ضعف و مسکنت می نماید. با این حال، خود را قوی و قدرتمند و پیروز و شکست ناپذیر می سازد و با سلاح دعا، خود را در مقابل خطرناک ترین تیرهای حوادث مسلح می کند.
1) الخرائج و الجرائح، ج 1، صص 265 و 266؛ ای آن که گمراهان بدو توجّه کنند و او را راهبر بینند و بیمناکان آهنگش نمایند و او را پناه گاهی استوار یابند و نیایش گران به سویش پناه گیرند و او را تکیه گاه خویش یابند. چه زمان شادمان گشت، آن که غیر از تو را طلب کرد، و چه وقت است راحتی آن که بدنش را رنجور غیر کرد. خدای من! روشنایی [سحرگاهان] تاریکی [شب] را برده است و هنوز به آرزویم نرسیده ام و از چشمه سار مناجاتت سیراب نگشته ام. بر محمّد و خاندانش درود فرست و از میان برآورده ساختن حاجتم و یا بی نصیب گذاشتنم، آنچه نزدت برتر است را انجام ده. ای مهربان ترین مهربانان!