مشخصات کتاب

سرشناسه : غلامعلی، مهدی، 1353

عنوان و نام پدیدآور : ماه هشتم : شناخت نامه امام علی بن موسی الرضا علیه السلام / نویسنده مهدی غلامعلی [به سفارش] اداره تدوین متون، معاونت فرهنگی و ارتباطات مؤسسه علمی - فرهنگی دار الحدیث.

مشخصات نشر : قم : موسسه علمی - فرهنگی دار الحدیث ، سازمان چاپ و نشر، 1393

مشخصات ظاهری : 120 ص.

فروست : ماه هشتم، 26

شابک : 978-964-493-795-8

وضعیت فهرست نویسی : فیپا

یادداشت : کتابنامه: ص (135) - 1939 همچنین به صورت زیرنویس

عنوان دیگر : شناخت نامه امام علی بن موسی الرضا علیه السلام

موضوع : علی بن موسی علیه السلام، امام هشتم، 2153 - 202ق - سرگذشتنامه

موضوع : علی بن موسی علیه السلام، امام هشتم، 2153 - 203ق - احادیث

شناسه افزوده : موسسه علمی - فرهنگی دار الحدیث اداره تدوین متون

شناسه افزوده : موسسه علمی - فرهنگی دار الحدیث. معاونت فرهنگی و ارتباطات

شناسه افزوده : موسسه علمی - فرهنگی دار الحدیث. سازمان چاپ و نشر

رده بندی کنگره : 47/ ع 8 م 2 1393 BP

رده بندی دیویی : 297/957

شماره کتابشناسی ملی : 3579764

خیراندیش دیجیتالی : انجمن مددکاری امام زمان (عج) اصفهان

ویراستار کتاب : خانم نرگس قمی

اشاره

بسم الله الرحمن الرحیم

ماه هشتم

مهدی غلامعلی

سرشناسه : غلامعلی، مهدی، 1353

عنوان و نام پدیدآور : ماه هشتم : شناخت نامه امام علی بن موسی الرضا علیه السلام / نویسنده مهدی غلامعلی [به سفارش] اداره تدوین متون، معاونت فرهنگی و ارتباطات مؤسسه علمی - فرهنگی دار الحدیث.

مشخصات نشر : قم : موسسه علمی - فرهنگی دار الحدیث ، سازمان چاپ و نشر، 1393

مشخصات ظاهری : 120 ص.

فروست : ماه هشتم، 26

شابک : 978-964-493-795-8

وضعیت فهرست نویسی : فیپا

یادداشت : کتابنامه: ص (135) - 1939 همچنین به صورت زیرنویس

عنوان دیگر : شناخت نامه امام علی بن موسی الرضا علیه السلام

موضوع : علی بن موسی علیه السلام، امام هشتم، 2153 - 202ق - سرگذشتنامه

موضوع : علی بن موسی علیه السلام، امام هشتم، 2153 - 203ق - احادیث

شناسه افزوده : موسسه علمی - فرهنگی دار الحدیث اداره تدوین متون

شناسه افزوده : موسسه علمی - فرهنگی دار الحدیث. معاونت فرهنگی و ارتباطات

شناسه افزوده : موسسه علمی - فرهنگی دار الحدیث. سازمان چاپ و نشر

رده بندی کنگره : 47/ ع 8 م 2 1393 BP

رده بندی دیویی : 297/957

شماره کتابشناسی ملی : 3579764

سازمان چاپ و نشر

ماه هشتم

اداره تدوین متون معاونت فرهنگی و ارتباطات

مؤسسه علمی - فرهنگی دارالحدیث

نویسنده : مهدی غلامعلی

مدیر تولید : مصطفی پورنجاتی

ویراستار : صدیقه چمن زاده

مدیر هنری : حسن فرزانگان

طراح جلد : حسین ونکی فراهانی

صفحه آرا : علی اکبری

بازخوان : علینقی نگران

چاپ : اول / تابستان 93

شمارگان : 1000 جلد

قیمت : 6000 تومان

دفتر مرکزی: قم، میدان شهدا، خیابان معلم، پلاک 125

دورنگار: 37740571 - 025

نمایشگاه دائمی علوم حدیث: قم، خیابان معلم

darolhadith.20علیها السلامgmail.com

تلفن: 37740523 - 025

صندوق پستی: 37185/4468

تلفن: 37740545 - 025

darolhadith.ir

کلیه حقوق چاپ و نشر برای ناشر محفوظ است .

فهرست مطالب

مقدمه 11

بانویی از حبشه 13

پدر و مادر 17

تولد 19

نام و شهرت 21

ویژگی های شخصی 23

توجه ویژه پدر 25

خواهران و برادران 27

بهترین برادران 29

بهترین خواهر 31

همسر 33

فرزندان 35

همراه قرآن 37

امام و دعا 39

عبادت شبانه روزی 41

اخلاق رضوی 45

انفاق همیشگی 47

گریه بر سیدالشهداء 49

بشارت ظهور 51

بزرگداشت غدیر 53

دورویی ممنوع 55

دانش الهی 57

زبان دانی 59

تشویق به حدیث آموزی 61

جلسات حدیثی 63

حدیث طلایی (سلسلة الذهب) 65

مناظره 69

حدیث رضوی 71

یارانی دانشمند 73

بزنطی، دلباخته امام 75

یونس بن عبدالرحمان فقیهی آگاه 79

اباصلت، از آخرین یاران 83

انتقال امامت 87

بیست سال امامت 89

پایداری در برابر انحراف 91

سران منحرفان 93

حاکمان عصر امام؛ نخست هارون 95

جنگ قدرت پس از هارون 97

خلافت مأمون 99

قیام ها و ناآرامی ها 101

وداع با مدینه 103

از مدینه تا مرو 105

ولایت عهدی 107

چرایی پذیرش ولایت عهدی 109

بیعت با امام 111

چرایی پیشنهاد ولایت عهدی 113

همکاری نکردن با حکومت 115

شعرا در خراسان 117

نماز عید 119

شکست سیاست بازی 121

زندان سرخس 123

غروب آفتاب 125

پیام برای شیعیان 129

فضیلت زیارت و زمان های آن 131

ضامن آهو 133

آداب زیارت 135

کتابنامه 136

بسم الله الرحمن الرحیم

تلاش در جهت شناساندن و ارتباط با الگوهای راستینی چون امام رضا علیه السلام ، وظیفه تمام علاقه مندان به اندیشه حق مدارانه شیعه است. از دیرباز تا کنون آثار متعددی در شخصیت شناسی و مطالب مرتبط با هر یک از معصومان منتشر شده است. اما ارادت شیعیان - و به ویژه ایرانیان - همواره سبب شده است که هر ساله حوزه نشر شاهد رخ نمایی آثار جدیدی در این زمینه ها باشد.

در این میان آثاری که با محوریت امام رضا علیه السلام سامان می یابد از شمارگان بیش تری برخوردار است.

معاونت فرهنگی مؤسسه دارالحدیث پس از درنگی در این گونه آثار و آسیب شناسی آن ها، دریافت که - گذشته از تعدادی اندک - بیش تر منشورات فارسی مرتبط با امام هشتم دچار آسیب هایی چون «برخورداری از شیوه های سُنّتی، گستردگی صفحات و یا مجلدات، نداشتن خاستگاه علمی، بی بهرگی از صنایع هنری و عدم جامعیت» است. بر این اساس در راستای همایش ملی حدیث رضوی در سال 1392 که رسالت عمومی سازی اندیشه های آن امام همام را نیز عهده دار بود، تصمیم به خلق مجموعهای جدید از آثار مرتبط با امام رضا علیه السلام گرفت.

پنج ویژگی «بهره گیری از منابع معتبر»، «گزیده گویی»، «بهره مندی از

صنایع هنری»، «تنوع» و «قابل استفاده بودن برای سلیقه های گوناگون» از نکاتی است که مجموعه حاضر را از آثار مشابه ممتاز می سازد.

شش کتاب مجموعه حاضر عبارت از:

از نویسندگان ارجمندی که در پیدایش آثار موجود کمر همت بستند صمیمانه سپاس گزاریم و امیدواریم مجموعه فعلی بتواند به دانش خوانندگان بیفزاید و رضایت ایشان را فراهم سازد.

معاونت فرهنگی و ارتباطات

مقدمه

اللهم صل علی علی بن موسی الرضا؛

شخصیت امام رضا علیه السلام یکی از نقاط مشترک همه ایرانیان با هر عقیده، مذهب و دین است. ارادت ایرانیان به خاندان پیامبر خدا علیهم السلام

سال ها پیش از تشریف فرمایی حضرت علی بن موسی الرضا به ایران نیز در میان جهان اسلام آن روز شهره بوده است .

با ورود کاروان آفتاب که از شلمچه تا سرخس و سپس مرو، همه جا را نورانی ساخت، این ارادت فزونی یافت. و از آن روز که طوس و سناباد

مفتخر شدند تا میزبان مضجع شریف رضوی شوند، تا امروز هر ایرانی به خود می بالد که ولی نعمتش عالم آل رسالت است.

اینک ای خوب فصل غریبی سرآمد

چون تمام غریبان تو را می شناسند

کاش من هم عبور تو را دیده بودم

کوچه های خراسان تو را می شناسند

پس از وجود سراسر نور پیامبر خاتم صلی الله علیه وآله ، کتاب امامت گشوده شد. هر فصل این کتاب نمایی از تلاش ها و مظلومیت های یک حجت الهی

است. فصل هشتم کتاب امامت نیز همچون دیگر فصول این کتاب غرور آمیز، ترسیم کننده شکوه و عظمت هشتمین جانشن پیامبر خدا غرورآمیز است.

هر ساله درباره شخصیت رضای آل مرتضی علیهم السلام ده ها اثر جدید خلق می شود. شاید بتوان گفت مهم ترین انگیزه ای که سبب ورود به این جولانگاه مهم شد، تنها اظهار ارادت به محضر آن امام است و نه چیز دیگر. «ماه هشتم» در بردارنده چهار ویژگی است :

ترسیم زندگی نامه امام رضا علیه السلام از منابع معتبر و کهن .

بیان مطالب مهم و علمی با بیانی ساده .

گزیده گویی و اختصار در هر بخش .

تنظیم مطالب زندگی نامه امام از ولادت تا شهادت در 55 بخش (به تعداد سال های عمر شریف آن حضرت).

امید است که این اثر سبب فزونی شناخت هموطنان عزیز با آن امام گرامی شود و مقبول درگاه احدیت و موجب رضایت رضای آل مرتضی علیهم السلام شود.

رضای رضا چون رضای خداست

رضا گر رضا شد ز ما حق رضاست

مهدی غلامعلی

مشهد مقدس. کتابخانه مسجد جامع گوهرشاد

11 ذیقعده - 26 شهریور 1392

بانویی از حبشه

کشتی مسافران شمال آفریقا، در بندر جده کناره گرفت مسافران، بخش قابل توجهی از شمال آفریقا را از مسیر خشکی گذرانده و از دورترین مناطق مغرب به حبشه آمده بودند و سپس از راه سفر دریایی از حبشه خود را به حجاز رسانده بودند.

چند روز گذشت و کاروان آن ها در مدینه مستقر شد. تحمل راه طولانی و دشواری های پیش آمده برای همه سنگین بود به ویژه برای بانوان. یکی از تاجران کهنه کار کاروان، ده کنیز را برای فروش به مدینه آورده بود. افراد مختلفی برای خرید کنیزان به بازار می آمدند.

موسی بن جعفر از هشام، یکی از یاران خویش، پرسید: آیا از مغرب تاجری به مدینه نیامده؟ هشام که تازه از بازار آمده بود، جوابش منفی بود.

امام که گویی منتظر ورود فرد ویژه ای باشد فرمود: باید آمده باشد. تاجری سرخ روی و مغربی! بیا تا با هم به بازار برویم.

وقتی به بازار رسیدند، پس از جستجویی نه چندان اندک، تاجر مغربی را پیدا کردند. از او خواستند تا کنیزان را نشان دهد. امام

می خواست تا یکی از کنیزان را برای خدمتگزاری مادر بزرگوارشان، بانو حمیده مصفا خریداری کند. مشخصاتی که ایشان در پی آن ها بود در هیچ یک از نه کنیز حاضر برای فروش نبود. امام فرمود: نیازی به این ها نداریم. بانوی دیگری نیز هست. او کجاست؟

مرد تاجر که انتظار چنین سؤالی نداشت، گفت: نه! تمام دارایی من همین است. امام که از دروغ گویی تاجر ناراحت شده بود، فرمود: می دانم که کنیز دیگری داری، بگو ببینم او کجاست؟

تاجر مغربی با دستپاچگی گفت: به خدا قسم تنها یک کنیز دیگر دارم که البته او هم بیمار است !

امام که تنها خواهان همان کنیز بود، رو به تاجر فرمود و گفت: چه مانعی دارد که او را هم بیاوری تا من ببینم. فروشنده طفره رفت و امام نیز از بازار بازگشت.

فردای آن روز، امام به هشام گفت به بازار می روی و همان کنیز را به هر قیمتی که تاجر گفت خریداری می کنی.

تاجر که هشام را دید پیش از هر سخنی پرسید آن که دیروز همراهش بودی چه کسی بود؟

هشام هم که نمی خواست دقیق پاسخ دهد گفت: مردی از بنی هاشم است. تاجر مغربی گفت: جایگاه سادات بنی هاشم را می دانم ولی می خواهم بدانم که او از کدام خانواده بنی هاشم است؟ هشام هم تنها به این جمله اکتفا کرد: او از بزرگان بنی هاشم است.

تاجر گفت: حقیقتش آن است که این کنیزک را که نامش «تُکْتَم» است، از دورترین شهرهای مغرب برای خودم خریداری کرده بودم که

زنی از اهل کتاب که شخصیت شناس بود وقتی او را دید، گفت: این کنیزک شایسته تو و امثال تو نیست. او باید نزد بهترین مردم روی زمین زندگی کند. اگر چنین شود بی تردید بعد از مدت کمی در آن خانه فرزندی به دنیا خواهد آورد که مشرق و مغرب عالم در مقابل او خاضع

خواهند شد.

هشام به تاجر گفت: خریدار این دوشیزه از بهترین مردمان است و ان شاء الله همان گونه خواهد شد که آن زن اهل کتاب پیش بینی کرده است. ⁽¹⁾

پدر و مادر

«تُکْتَم» به منزل امام ششم وارد شد. بانو حمیده مصفا، همسر امام صادق علیه السلام و مادر امام کاظم علیه السلام که خود از اشراف و بزرگان عجم بود به نیکی از بانوی تازه وارد استقبال کرد. کنیز، بسیار عفیف و محجوب بود و به عنوان کمک کار بانوی خانه در منزل خدمت می کرد. تُکْتَم از نظر عقل و دین و احترام به بانویش، حمیده، در شمار بهترین زنان بود، به گونه ای که از زمانی که در ملک وی درآمد، از روی احترام و ادب، در مقابل آن بانو نمی نشست. اهل خانه تصمیم گرفتند که نام وی را نجمه بگذارند و از این پس او را با این نام بخوانند. چیزی نگذشت که حمیده دریافت کمالات بسیاری در کنیزک وجود دارد.

در همین ایام بانو حمیده، خواب حضرت رسول صلی الله علیه وآله را می بیند که آن حضرت به وی می فرماید: ای حمیده، نجمه را به پسرت موسی ببخش؛ زیرا از او فرزندی به دنیا خواهد آمد که بهترین انسان روی زمین خواهد بود.

حمیده به فرزندش، موسی بن جعفر علیه السلام ، درباره ازدواج با نجمه سخن گفت و بیان داشت: پسرم! این دختری است که بهتر از او

ندیده ام و شک ندارم که اگر نسلی از او به وجود آید، خداوند آن نسل را پاک و مطهر قرار می دهد؛ او را به تو بخشیدم با او به نیکی رفتار کن. ⁽¹⁾

تولد

مدتی بعد بانو نجمه حامله شد. او در یادکرد آن ایام می گوید: وقتی

فرزندم علی را حامله شدم، سنگینی حمل را حس نمی کردم. گاه در هنگام خواب از شکم خود صدای تسبیح و تمجید و لا اله الا الله گفتن را می شنیدم این صدا مرا به هراس می انداخت و وقتی بیدار می شدم، چیزی نمی شنیدم .

سر انجام مدت حمل پایان یافت و حضرت علی بن موسی الرضا علیه السلام در روز پنجشنبه، یازدهم ذیقعده سال 148 هجری در شهر مدینه به دنیا آمد. تاریخ ولادت ایشان به تقویم شمسی دهم دی ماه سال 144 هجری شمسی است .

نخستین کسی که به نجمه تبریک گفت، موسی بن جعفر علیه السلام بود. ایشان خطاب به همسر خویش فرمود: ای نجمه گوارا باد بر تو این کرامت الهی!

آن گاه امام کاظم علیه السلام ، طفل را که در پارچه و لباسی سفید پیچیده شده بود از مادرش گرفت و در گوش راست اذان و در گوش چپش اقامه گفت و آب فرات خواست سپس قطره ای از آب فرات را در کام

طفل ریخت و آن طفل را به نجمه بازگرداند و فرمود: او را بگیر که او بقیة الله در زمین است.

نوزاد نجمه، جثه ای درشت داشت و بسیار شیر می نوشید. بانو نجمه که پیش از میلاد نوزاد پیوسته به عبادات و اذکار الهی مداومت داشت، می گفت به سبب شیردهی به علی بن موسی نمی توانم به تمام نمازهای مستحبی و اذکار سابقم برسم. ⁽¹⁾

نام و شهرت

حضرت موسی بن جعفر علیه السلام فرزندش را «علی» نام نهاد و «رضا» لقبش داد و هرگاه درباره فرزندش می خواست سخنی بگوید از او با عنوان «رضا» یاد می کرد والبته اگر فرزندش حاضر می بود او را با کنیه «ابالحسن» خطاب می کرد .

بعدها - وشاید پس از شهادت امام رضا علیه السلام - در میان مخالفان شایع شده بود که مأمون چون علی بن موسی را برای ولایت عهدی خویش پسندیده بود، به او لقب رضا داده است. امام جواد علیه السلام این توهم را با سخنان قاطع خویش خنثی کرد و فرمود: به خدا سوگند آن ها دروغ می گویند، خلاف می گویند، بلکه خداوند - تبارک و تعالی - او را «رضا» نامید؛ زیرا او برای خداوند - عزّوجلّ - در آسمانش، و برای رسولش و ائمه بعد از او علیهم السّلام در زمینش مرضی بود. ⁽¹⁾

ویژگی های شخصی

امام نه کوتاه قد بود و نه بلندقامت. قد ایشان متوسط بود. چهره مبارک امام نیز بیش تر به سیه چردگی نزدیک بود ولی سیه چرده نبود. شاید بتوان گفت که سبزه بود. ایشان کم غذا بود و معمولاً غذای سبک می خورد. در تابستان، روی حصیر و بوریا و در زمستان، روی گلیم و نمد می نشست.

لباس ایشان، زبر و خشن بود؛ اما وقتی در میان مردم حضور پیدا می کرد خود را می آراستند .

و لباسی سنگین در بر می فرمود. همواره از عطر و عود استفاده می کرد و حتی عطرهای گران قیمت نیز تهیه می کرد.

هیبت و وقار حضرت به گونه ای بود که دیگران - از دوست و دشمن - در برابرش متواضع بودند. کسانی که ایشان را می دیدند، به او احترام می کردند. وقتی با مردم می نشست و یا گفتگو می کرد، به دلیل هیبت و عظمتی که داشت، هیچ کس نمی توانست صدایش را بلند کند. ⁽¹⁾

توجه ویژه پدر

علی بن موسی علیه السلام حتی پیش از آن که به امامت برسد، از جهت علم و دانش در میان فرزندان موسی بن جعفر علیه السلام شاخص بود. امام صادق سال ها پیش از تولد نوه اش، علی بن موسی الرضا، بشارت تولد وی را به فرزندش امام کاظم داده بود. از این رو علی بن موسی علیه السلام از همان

کودکی همواره مورد عنایت ویژه پدر بود.

امام کاظم علیه السلام ، پیوسته فرزندان دیگر خویش را برای کسب علم و دانش به پسرش علی بن موسی علیه السلام ارجاع می داد و می فرمود: این برادرتان، علی بن موسی، عالم آل محمّد صلّی الله علیه و اله است. مسائل دین خود را از او بپرسید، و آنچه را به شما می گوید دربر گیرید؛ زیرا من بارها از پدرم، جعفر بن محمّد، شنیدم که می فرمود: عالم آل محمّد در صلب توست، و ای کاش من او را دیدار می کردم. و او با امیرالمؤمنین علی همنام است. ⁽¹⁾

خواهران و برادران

امام کاظم علیه السلام فرزندان بسیاری داشته است. تعداد فرزندان آن امام را 37 نفر ثبت کرده اند. بنابراین امام رضا علیه السلام خواهران و برادران متعددی داشته، که البته بیش تر آن ها ناتنی و از مادر جدا - بوده اند.

اسامی برادران امام هشتم - که هجده نفر بودند - عبارتند از:

ابراهیم، عباس، قاسم، حمزه، اسماعیل، جعفر، هارون، حسن، احمد، محمد، سلیمان، عبدالله، اسحاق، عبیدالله، زید، حسن، فضل و حسین.

اسامی خواهران امام - که آن ها نیز هجده نفر بودند از این قرار است:

فاطمه کبری، فاطمه صغری، رقیه، حکیمه، ام ابیها، رقیه صغری، ام جعفر، لبابه، زینب، خدیجه، علیه، آمنه، حسنه، بریهه، عایشه، ام سلمه، میمونه و ام کلثوم .

در میان تمام فرزندان حضرت موسی بن جعفر علیه السلام ، فرزند بزرگش، حضرت ابو الحسن علی بن موسی الرضا علیه السلام از همه بزرگوارتر و عالی قدرتر و داناتر و فاضل تر بوده است. ⁽¹⁾

بهترین برادران

احمد بن موسی - که در ایران به شاهچراغ مشهور است . در میان برادران امام از همه برتر و والاتر بوده است. وی مردی کریم، بزرگوار و

پرهیزکار بوده و امام کاظم وی را بسیار دوست می داشت و بر سایر فرزندان مقدم میداشت و باغی را به او بخشیده بود .

احمد بن موسی بین سال های 201 تا 203 ق برای دیدار برادرش عازم خراسان بود که توسط عامل مأمون در خان زنیان نزدیک شیراز راه بر وی مسدود شد و به شهادت رسید.

اسماعیل بن موسی، یکی دیگر از برادران امام، می گوید: هرگاه ما با پدرمان بیرون می رفتیم و برادرمان احمد همراه ما بود، علاوه بر این که غلامان پدرم از احمد مراقبت می کردند، خود پدرم نیز لحظه ای از وی غفلت نمی کرد و همواره او را زیر نظر داشت.

گویند: احمد، هزار بنده در راه خدا آزاد کرد.

«محمد بن موسی» یکی دیگر از برادران امام است که مردی فاضل و نیکوکار بوده است. در احوالات وی گفته اند که «محمد» اهل طهارت و نماز بود و تمام شب را به وضو و نماز می گذرانید و صدای

ریزش آب وضویش همواره به گوش می رسید. چه این که عبادت شبانگاهی اش اینگونه بود: نیمه های شب به نماز مشغول می شد،

سپس ساعتی می خوابید و دوباره برمی خواست و وضو می گرفت و نماز می خواند و به همین شیوه تا بامدادان اندکی می خوابید و سپس به عبادت مشغول می شد .

یکی از معاصرانش می گوید: هرگاه محمّد را می دیدم، به یاد کلام الهی می افتادم که می فرماید: کانُوا قَلِیلًا مِنَ اللَّیلِ ما یَهْجَعُونَ، ⁽¹⁾بندگان با حقیقت خدا همان ها هستند که شب را کمتر می خوابند» . ⁽²⁾

بهترین خواهر

فاطمه کبری، مشهور به حضرت معصومه علیها السلام ، را می توان سرآمد خواهران امام هشتم دانست. آن بزرگوار در اول ذیقعده سال 173 هجری به دنیا آمد. پس از آن که امام رضا علیه السلام به خراسان سفر کرد، حضرت معصومه به سال 201 هجری برای رسیدن به برادر خویش از مدینه حرکت کرد. وقتی در بین راه به ساوه رسید، مریض شد و از همراهان خواست تا ایشان را به قم ببرند. مردم قم وقتی از حرکت ایشان آگاه شدند، به استقبال آن حضرت رفتند و موسی بن خزرج افتخار یافت تا میزبانی ایشان را عهده دار شود. شانزده یا هفده روز بعد حضرت فاطمه معصومه از شدت بیماری، در سن بیست و هشت سالگی وفات یافت. مردم ولایت دوست ،قم از همان ابتدا بر مزار ایشان بنایی ساختند و بعدها نوه دختری امام جواد (بنت زینب بنت الجواد) علیه السلام گنبدی بر مقبره ایشان قرار داد.

امام رضا علیه السلام و امام جواد علیه السلام فرمودند: پاداش کسی که او را زیارت کند، بهشت است. وقتی سعد، از دانشمندان شهیر قم، در خراسان نزد امام رضا علیه السلام رفت، امام به ایشان فرمود: در نزد شما

قبری از خانواده ما قرار دارد سعد پاسخ داد: آری قبر خواهر شما فاطمه بنت موسی بن جعفر است. امام تأیید کرد و فرمود کسی که با معرفت او را زیارت کند بهشتی خواهد بود. آن گاه زیارتنامه ای را برای خواهرشان به سعد آموزش داد که تا به امروز باقی است و زوار حرم اهل بیت در قم با آن عبارات حضرت معصومه را زیارت می کنند. امام صادق علیه السلام سال ها پیش از ولادت حضرت موسی بن جعفر علیه السلام ، قم را حرم اهل بیت خوانده و فرموده بودند که به زودی خانمی از فرزندان من به نام فاطمه در این شهر دفن خواهد شد. و بهشت را بر زائر او واجب دانسته بودند. ⁽¹⁾

همسر

نام تنها همسر امام رضا علیه السلام ابتدا «درة» بوده که آن حضرت پس از ازدواج نام وی را به «خیزران» تغییر دادند او از خاندان ماریه قبطیه - همسر پیامبر خدا - بود. نام های دیگر وی را «سبیکه نوبیه»، «ریحانه» و کنیه اش را «ام محسن» گفته اند. افتخار مادری امام جواد علیه السلام از آن خیزران بوده است. او اصالتاً از اهالی سودان بوده است. ⁽¹⁾

فرزندان

امام رضا علیه السلام تنها یک فرزند داشته که همان امام جواد علیه السلام است این نظر در میان تاریخ نویسان از شهرت بسزایی برخوردار است. البته برخی دیگر از تاریخ نویسان تعداد فرزندان امام را بیش از یک فرزند نگاشته اند.

مادر امام جواد علیه السلام بانو خیزران بود. وقتی وی حامله شد، امام رضا علیه السلام به وی این بشارت را داد که فرزندش از اوصیاء الهی است و شایسته است که رعایت بیش تری کند. از سوی دیگر امام از خواهر بزرگوارشان حکیمه خواست تا هنگام تولد فرزند همراه و همیار بانو خیزران باشد.

انتظار به سررسید و محمد بن علی علیه السلام در روز جمعه 10 رجب سال الا 195 ق در شهر مدینه به دنیا آمد. سرور و شادمانی در چشمان پدر موج می زد. نوزاد را از مادر گرفت و در گوش راست اذان و در گوش چپ اقامه را گفت و سپس در گهواره نهاد. خبر تولد این مولود مبارک شیعیان را نیز شادمان کرد؛ چه این که برخی از دشمنان شایعاتی را منتشر کرده بودند که شیعه را بیمناک کرده بود. امام نوزاد خویش را به موسی و عیسی علیهما السلام شبیه دانست و به شیعیان فرمود: إنّ الله قد

وهب لی من یرثنی، و یرث آل داود .... امام هشتم فرزندش را محمد نام نهاد و کنیه اش را ابو جعفر .

امام محمد بن علی ملقب به جواد علیه السلام پس از شهادت پدر حدود هشت سال بیش تر نداشت که عهده دار امامت شیعه شد. اگرچه نخستین باری بود که امامت را فردی کم سن و سال بر عهده می گرفت ولی جامعه شیعه به نیکویی این امامت را پذیرفت و مخالفت مهمی نیز دیده نشد. این پذیرش عمومی حاصل تلاش امام رضا علیه السلام بود که اندیشه و مفهوم امامت را به صورت علنی و شفاف برای جامعه تبیین فرموده بود.

از عمر امام جواد علیه السلام تنها 25 سال بیشتر نگذشته بود که در روز شنبه آخر ذیقعده سال 220 هجری در بغداد به شهادت رسید. ⁽¹⁾

همراه قرآن

امام رضا علیه السلام که خود روح قرآن است، پیوسته با این کتاب عزیز مأنوس بود. سخن و منش امام قرآنی بود و دوست و دشمن بر این که آن حضرت تجسم بارز کتاب خدا بود اتفاق نظر دارند. ابراهیم بن عباس صولی (م 247 ق) از عالمان و شاعران بزرگ اهل سنت، مدتی در خدمت امام هشتم علیه السلام بوده است. او می گوید: مأمون با سؤالات گوناگون و متعدد خود می خواست تا دانش علی بن موسی را آزمایش کند. امام نیز تمام سؤالات را به صورت کامل با استناد به قرآن پاسخ می داد. پاسخ ها، سخنان، و مثال های علی بن موسی همگی از آیات قرآن بود.

هر روز صبح پس از تعقیبات نماز صبح به تلاوت قرآن مشغول می شد و می فرمود: شایسته است که بعد از تعقیب نماز صبح، دست کم پنجاه آیه از قرآن مجید خوانده شود.

شب ها نیز پیش از آن که به بستر خواب برود، بسیار تلاوت قرآن می کرد و در هنگام قرائت قرآن، هر گاه به آیه ای که در آن ذکری از بهشت یا دوزخ بود می رسید می گریست، و از خداوند درخواست بهشت

می کرد و از آتش دوزخ بدو پناه می برد. گاه هر سه شبانه روز یک ختم قرآن می کرد.

امام وقتی به دعبل خزاعی لباسی را هدیه کرد فرمود: این پیراهن را نگاه دار که در آن، هزار شب و هر شب هزار رکعت نماز گزارده و هزار بار قرآن را در این پیراهن ختم کرده ام .

از جمله هدایایی که امام به برخی از یاران خویش نظیر احمد بن محمد بزنطی اهدا فرمود، یک جلد کلام الله مجید بود. ⁽¹⁾

امام ودعا

بخش قابل توجهی از زندگی امام رضا علیه السلام ، دعا کردن بود. آن حضرت بسیار دعا می کرد و همواره زبان مبارک ایشان به دعا مشغول بود. ده ها دعای زیبا از آن حضرت در آثار روایی به یادگار مانده است. امام نه تنها خود دعا می کرد بلکه دیگران را نیز به دعا کردن ترغیب می فرمود.

جمله ای را بارها به یارانش می فرمود. آن جمله این بود: بر شما باد

سلاح پیامبران. کسی پرسید: سلاح پیامبران چیست؟ فرمود: دعا. صلوات یکی از دعاهای همیشگی حضرت بود و می فرمود: کسی که نمی تواند کاری کند که به سبب آن گناهانش زدوده شود، بر محمد و

خاندان او بسیار درود فرستد؛ زیرا «صلوات» گناهان را ریشه کن می کند.

امام به یکی از شیعیان که به ایشان التماس دعا گفته بود، فرمود: «مگر من شما را دعا نمی کنم؟ وقتی اعمال شما را می بینم برایتان دعا می کنم. به خدا سوگند، کردار و اعمال شما ،مردم هر روز و هر شب به من عرضه می شود.

امام ادامه داد و فرمود: مگر در قرآن نخوانده اید: وَ قُلِ اعْمَلُوا فَسَیرَی اللَّهُ عَمَلَکُمْ وَ رَسُولُهُ وَ الْمُؤْمِنُونَ؛ بگو ای محمد: عمل کنید، خدا و پیامبرش و مؤمنان اعمال شما را به زودی خواهند دید». بدانید که مقصود خدا از مؤمنون در آن روز علی بن ابی طالب بوده است. و امروز امام زمان شماست. ⁽¹⁾

عبادت شبانه روزی

رجاء بن ابی ضحاک، از طرف مأمون مأمور بود تا علی بن موسی علیه السلام را از مدینه به خراسان بیاورد. او گزارش طولانی را برای مأمون بیان داشته است. خلاصه ای از این گزارش چنین است :

مأمون سفارش نمود که من شخصاً مراقب و مواظب او باشم و مرا امر کرد که از راه بصره و اهواز و فارس حرکت دهم نه راه قم، و شبانه روز هم از او جدا نشوم و محافظ او باشم تا وی را بر مأمون وارد کنم، و من پیوسته با او بودم و جدا نمی شدم از مدینه تا مرو، و به خدا قسم احدی را ندیدم که از او متقی تر نسبت به خدای تعالی باشد، و یا از او بیش تر یاد خدا باشد و ذکر خدا گوید، در تمامی اوقاتش، و یا خداترس و پارساتر از او باشد، و چون سپیده می دمید نماز به جای آورده، در سجده گاه خود می نشست و مشغول گفتن سبحان الله و الحمد لله، و لا اله الّا الله، و تکبیر و صلوات بود تا آفتاب بدمد، سپس به سجده می رفت و در سجده بود تا آفتاب بالا آید، آن گاه بر می خاست و به مردم می پرداخت، و آنان را حدیث می کرد و موعظه و پند می داد تا نزدیک زوال ظهر سپس تجدید وضو کرده، به محل نماز خویش باز می گشت،

و چون زوال ظهر می شد شش رکعت نماز به جای می آورد (یعنی سه نماز دو رکعتی) و در رکعت اول پس از حمد، قُلْ یا أَیُّهَا الْکَافِرُونَ را قرائت می کرد، و در رکعت دوم پس از حمد قُلْ هُوَ اللهُ أَحَدٌ را، و در چهار رکعت دیگر حمد و قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ را و در هر دو رکعت سلام می داد، و در رکعت دوم هر کدام هم پس از قرائت و پیش از رکوع قنوت می خواند، آن گاه اذان می گفت و دو رکعت دیگر نماز به جای می آورد، سپس اقامه می گفت، و نماز ظهرش را به جای می آورد، و چون سلام نماز را می داد تسبیحات اربعه (سبحان الله و الحمد لله و لا اله الا الله و الله اکبر) را آن قدر که خدا می خواست ادا می کرد، بعد به سجده می رفت و سجده شکر به جای می آورد و در آن حال یک صد بار «شکرا لله» می گفت و چون سر خود را از سجده شکر برمی داشت از جا بر می خاست و شش رکعت دیگر نماز به جای می آورد، در هر رکعت پس از حمد، قُلْ هُوَ اللهُ أَحَدٌ را میخواند و سر هر دو رکعت سلام می داد و در رکعت دوم هر نماز پس از قرائت و پیش از رکوع قنوت می خواند، و چون تمام می شد اذان می گفت و دو رکعت دیگر نافله به جای می آورد و در رکعت دوم قنوت می خواند، و پس از سلام برخاسته به نماز عصر شروع می کرد، و چون سلام نماز را می داد در همان جا می نشست و تسبیحات چهارگانه قبل را می گفت تا آن جا که خدا خواسته باشد، آن گاه به سجده می رفت و یک صد بار ذکر «حمدا لله» می گفت، و چون آفتاب غروب می کرد، باز تجدید وضو می کرد و سه رکعت نماز مغرب به جای می آورد با یک اذان و یک اقامه و قنوت در رکعت دوم قبل از رفتن به رکوع و بعد از تمام شدن قرائت سوره، و چون سلام نماز را می داد در

همان جا می نشست و تسبیحات مذکور قبل را به جای می آورد، و بعد به سجده شکر می رفت، و بعد سر برمی داشت ولی با کسی تکلّم نمی کرد تا اینکه چهار رکعت نافله مغرب را به جای می آورد، هر دو رکعت به یک سلام با قنوت در رکعت دوم هر کدام پس از قرائت و پیش از رکوع. و در رکعت اول پس از حمد، جحد را می خواند و در رکعت دوم پس از حمد توحید را و در رکعات بعد پس از حمد توحید را می خواند و سلام می داد و به تعقیبات می پرداخت تا آن جا که خدا دوست داشت، آن گاه به افطار می پرداخت، و استراحت می فرمود تا ثلثی از شب بگذرد، بعد بر می خاست و نماز عشا را شروع می کرد و چهار رکعت به جای می آورد، و در رکعت دوم پس از قرائت و پیش از رکوع قنوت می خواند، و چون سلام می داد در مصلای خویش باقی مانده، مشغول گفتن به تسبیحات مذکوره که قبلاً گفته شد می نشست، و پس از این تعقیبات به سجده شکر می رفت، آن گاه سر برداشته، به بستر خواب می رفت و چون ثلث آخر شب می شد از خواب برخاست برای نماز شب. ⁽¹⁾

اخلاق رضوی

«ابراهیم بن عبّاس صولی» شاعر و نویسنده ای توانمند در عصر امام هشتم بوده و مدتی در خدمت آن حضرت بوده است. او با دقت در رفتار آن حضرت، بخشی از سیره اخلاقی - عبادی ایشان را این گونه روایت کرده است:

هرگز ندیدم ابوالحسن الرضا علیه السلام با کلامی در گفتارش به کسی جفا و یا درشتی کند، و هیچ گاه ندیدم سخن کسی را قطع کند. او صبر می کرد تا سخن طرف مقابل تمام شود و سپس اگر لازم می دید کلامی می گفت. ندیدم کسی از او کاری یا مبلغی بخواهد و در توان آن حضرت باشد و آن خواسته را رد کند. و هرگز نزد کسی پای خود را دراز نمی کرد،

و در برابر همنشینان تکیه نمی داد، و هرگز ندیدم از خدمتکاران و

کارگزاران خود کسی را بد بگوید و دشنام دهد و یا در پیش چشم کسی آب دهان بیندازد .

و هرگز ندیدم در خندیدن قهقهه کند، بلکه خندهاش تبسم بود؛

و چون خلوت می شد و سفره غذا برای او می گستردند، همه غلامان و خدمتکاران را بر سر سفره می خواند، حتی دربان خانه و

نگهبان حیوانات را او بسیار کم خواب بود و بسیار بیداری می کشید، و

بیش تر شب را با بیداری به عبادت به سر می برد؛ از اوّل تا هنگام دمیدن صبح، و بسیار روزه می گرفت، و سه روز روزه هر ماه از وی فوت نمی شد و می فرمود: این روزه مانند روزه گرفتن همه سال است، و بسیار پنهانی صدقه می داد و احسان می کرد، و صدقه را بیش تر در شب های تاریک انجام می داد، و هر کس گمان می کند که در فضل مانند او را دیده است از او باور نکن. ⁽¹⁾

انفاق همیشگی

امام کاظم علیه السلام به سخاوت مشهور بود. فرزندش امام رضا علیه السلام نیز از پدر این صفت را به ارث برده بود .

یکی از دانشمندان سُنّی که هم عصر امام رضا علیه السلام بود، از انفاق آن حضرت چنین یاد می کند: او بسیار صدقه و احسان می کرد و همواره در نهانی انفاق می کرد و انفاق مخفیانه اش در بین مردم معروف بود. بیش تر این صدقات را خودش در شب های تاریک انجام می داد و هر کس ادعا کند مانند او را در این فضائل دیده، او را تصدیق نکنید.

صفوان بن یحیی، دانشمند بزرگ شیعه، می گوید: روزی در منزل امام رضا علیه السلام بودم. یکی از غلامان ایشان وارد شد. امام پرسید: امروز چیزی انفاق کرده ای؟

غلام پاسخ منفی داد. امام فرمود: پس خداوند چگونه به ما چیزی مرحمت کند؟ انفاق کن اگر چه یک درهم باشد.

در ایامی که در خراسان بود، خبر دار شدند که غلامان، فرزند ایشان را در مدینه از درب کوچک منزل بیرون می برند تا ایشان از مکانی خلوت رفت و آمد کنند. در نامه ای به فرزند عزیزشان امام جواد