مشخصات کتاب

سرشناسه : موسوی گرمارودی ، مرتضی ، 1337 -

عنوان قراردادی : قصیده تائیه

عنوان و نام پدیدآور : از نجوای اندوه ...: ترجمه و شرحی بر قصیده تائیه دعبل خزاعی/ مرتضی موسوی گرمارودی.

مشخصات نشر : مشهد: بنیاد پژوهشهای اسلامی، 1388.

مشخصات ظاهری : 148 ص.

شابک : : 978-964-971-337-3

وضعیت فهرست نویسی : فاپا(برون سپاری).

یادداشت : کتابنامه: ص. [147] - 148؛ همچنین به صورت زیرنویس.

موضوع : دعبل خزاعی ، 148 - 246ق.

موضوع : دعبل خزاعی ، 148-246ق . قصیده تائیه -- نقد و تفسیر

موضوع : شعر عربی -- قرن 3ق. -- تاریخ و نقد

شناسه افزوده : دعبل خزاعی ، 148-246ق . قصیده تائیه. شرح

شناسه افزوده : بنیاد پژوهش های اسلامی

رده بندی کنگره : PJA3532/ت208م8 1388

رده بندی دیویی : 892/7134

شماره کتابشناسی ملی : 1897874

خیراندیش دیجیتالی : انجمن مددکاری امام زمان (عج) اصفهان

ویراستار کتاب : خانم نرگس قمی

اشاره

موسوی گرمارودی، مرتضی، 1337

[قصیده تائیه]

از نجوای اندوه.....: ترجمه و شرحی بر تائیه دعبل خزاعی / مرتضی موسوی گرمارودی - مشهد: بنیاد پژوهش های اسلامی، 1388

ISBN 978-964-971-337-3

148ص.

فهرست نویسی بر اساس اطلاعات فیپا.

واژه نامه

1388 8م 208ت / 3532 PJA

کتابخانه ملی ایران

892/7134

1897874

بنیاد پروش های اسلامی

آستان قدس رضوی

از نجوای اندوه

ترجمه و شرحی بر تائیه دعبل خزاعی

مرتضی موسوی گرمارودی

ویراسته موسی دانش

چاپ اوّل : 1388 / 5000 نسخه، وزیری

چاپ : مؤسسه فرهنگی قدس

بنیاد پژوهش های اسلامی، مشهد : صندوق پستی 366-91735

مراکز توزیع :

تلفن و دورنگار واحد فروش بنیاد پژوهش های اسلامی : 2230803

فروشگاه های کتاب بنیاد پژوهش های اسلامی، مشهد: 2233923، قم: 7733029

شرکت به نشر، دفتر مرکزی (مشهد) تلفن 8511136-7 ، دورنگار 8515560

www.islamic-rf.ir

حق چاپ محفوظ است

E-mail: info علیها السلامislamic-rf.ir

فهرست مطالب

پیش گفتار 7

،نام نسب و شرح حال شاعر 9

خاندان دعبل 11

مقام علمی دعبل 14

گذری بر مراحل زندگی دعبل 15

شعر دعبل و نبوغ و خلاقیت او 20

دعبل از نگاه شاعران دیگر 24

شهادت دعبل 26

تألیفات او 28

متن و ترجمه قصیده 31

نگاهی کوتاه به سیره رسول خدا صلی الله علیه وآله وسلم و جانشینان حقیقی او دوازده امام علیهم السلام 51

رسول خدا صلی الله علیه وآله وسلم 51

گذری اجمالی بر سیره رسول خدا صلی الله علیه وآله وسلم 52

رسول خدا صلی الله علیه وآله وسلم حافظ حدود الهی 53

رسول خدا صلی الله علیه وآله وسلم و اعتدال در امور 54

رسول خدا صلی الله علیه وآله وسلم و زهد 54

پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله وسلم و ساده زیستی 58

1 - امیر المؤمنین علی بن ابی طالب علیه السلام 60

نگاهی به سیره امام علی علیه السلام 62

2 - امام حسن مجتبی علیه السلام 64

نگاهی به سیره امام حسن مجتبی علیه السلام 65

3 - امام حسین علیه السلام 66

نگاهی به سیره امام حسین علیه السلام 68

4 - امام زین العابدین علیه السلام 69

نگاهی به سیره امام زین العابدین علیه السلام 70

5 - امام باقر علیه السلام 71

نگاهی به سیره امام باقر علیه السلام 72

6 - امام صادق علیه السلام 73

نگاهی به سیره امام صادق علیه السلام 76

7 - امام کاظم علیه السلام 77

نگاهی به سیره امام کاظم علیه السلام 79

8- امام رضا علیه السلام 81

نگاهی به سیره امام علی بن موسی الرضاع علیه السلام 83

9 - امام جواد علیه السلام 86

نگاهی به سیره امام جواد علیه السلام 89

10 - امام هادی علیه السلام 90

نگاهی به سیره امام هادی علیه السلام 92

11 - امام حسن عسکری علیه السلام 94

نگاهی به سیره امام عسکری علیه السلام 96

12 - امام مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف 97

اعلام و اماکن 99

اباصلت هروی 99

ابن رشیق قیروانی 99

ابراهیم بن عبدالله بن حسن (قتیل باخمراء) 99

ابن شهر آشوب 100

ابن عساکر 100

ابن معتز 100

ابوایوب انصاری 101

ابو تمام 101

ابو جعفر منصور 101

ابوذر غفاری 102

ابو العباس نجاشی 103

ابوالفرج اصفهانی 103

ابو مسلم خراسانی 103

ابو نواس 104

احمد بن أبی دؤاد 104

امین 105

انس بن مالک 105

بحتری 105

براء بن عازب 106

بغداد 106

بلال حبشی 106

ترمذی 107

جاحظ 107

حجر بن عدی 107

حذیفة بن یمان 108

حسین بن علی (شهید فخ) 108

خالد بن سعید 108

خزیمة بن ثابت 109

خطیب بغدادی 109

دیک الجن 109

رشید هَجَری 110

زیاد بن ابیه 110

زید بن علی بن الحسین علیهما السلام 110

سفاح 111

سفیان ثوری 111

سلمان فارسی 112

سلیمان بن عبد الملک 112

سهل بن حنیف 112

شهر زور 113

عبدالملک بن مروان 113

عثمان بن حنیف 113

علامه حلّی 114

عمار بن یاسر 114

عمرو بن حمق خزاعی 115

قرقیسیا 116

کمیت بن زید اسدی 116

کلینی 117

کوفه 117

مالک اشتر 117

مالک بن انس 118

مأمون 118

متوکل 118

معتصم 119

واقدی 119

مروان بن حکم 119

مروان بن محمد 120

معاویه 121

معلی بن خنیس 122

مقداد 122

واثق 122

ولاء (پیوند) 122

ولید بن عبدالملک 123

ولید بن یزید بن عبد الملک 123

ولید بن عقبه 124

هارون الرشید 124

هشام بن عبدالملک 125

یافعی 126

یاقوت الرومی 126

یحیی بن زید 126

یزید 127

یزید بن عبدالملک 128

نگاهی به تاریخ صدر اسلام و اوضاع فرهنگی، سیاسی، اجتماعی عصر دعبل 129

کوفه و حوادث آن 135

بغداد 139

خلفای فاسد و شهوت ران 140

اسراف و ولخرجی دیوانه وار 141

قصر خلیفه 141

تشریفات ورود به حضور خلیفه 142

وضع خلیفه 142

بوزینه هایی که از احترام زیادی برخوردار بودند 145

اوضاع خاندان پیامبر صلی الله علیه وآله وسلم 145

منابع و مآخذ 147

پیش گفتار

از هنگامی که در دانشکده ادبیات دانشگاه تهران به تحصیل ادبیات عرب مشغول بودم با شعر شعرای بزرگ شیعه، چون کمیت بن زید و سید اسماعیل حمیری و دعبل بن علی خزاعی و.... آشنا شدم. این آشنایی، تنها آشنایی با متون نظم و نثر عربی نبود، زیرا من نیز مانند هر فرد شیعی دیگر، در این اشعار بازتاب عقاید و باورهای خود را می یافتم و پیوسته بر شیفتگی ام افزوده می شد؛ به ویژه زمانی که طنین تأیید و تحسین امامان معصوم علیهم السلام را از ورای ابیات شور انگیز این شاعران از جان گذشته با گوش جان می شنیدم و آرزو می کردم ای کاش من نیز چون ایشان مشمول دعای خیر این امامان علیهم السلام قرار می گرفتم. با این امید، به ترجمه اشعار شاعران بزرگ شیعه پرداختم تا شاید ران ملخی به آستان فرشته پاسبان نبی مکرم اسلام صلی الله علیه وآله وسلم و دخت گرامی او، بانوی بانوان بهشت، حضرت صدیقه کبری فاطمه زهراء علیها السلام و جانشینان برحق آن حضرت یعنی دوازده امام معصوم علیهم السلام فراز آورم و از اقیانوس بی کران الطاف آن بزرگواران بهره مند شوم. در میان اشعار شاعران اهل بیت علیهم السلام ، تائیه دعبل از جایگاه خاصی برخوردار است؛ یکی به دلیل جامعیت مطالب آن و دوم به سبب نوع عنایت و توجه امام معصوم که در لابه لای صفحات آینده به آن اشاره

خواهیم نمود.

اگرچه بیشتر اشعار شاعرانی چون سید حمیری و دعبل خزاعی در دوران خلفای جور، به فرمان آن ها و به دست مزدوران درباری نابود شده، لیک ادیبان و دانشمندانی هم بوده اند که ابیات پراکنده یا قطعات و قصایدی از ایشان را در کتاب های خود ذکر نموده اند. آنگاه برخی از ادیبان و دانشمندان دیگر در سده هایی

گونه گون و در سده حاضر به جمع آوری این اشعار و تهیه و تدوین دیوان برای این شاعران پرداخته اند. نسخه ای که این حقیر، متن عربی تائیه را از آن استفاده کردم و اساس کار قرار دادم، دیوان دعبل خزاعی به جمع و تصحیح و شرح و تعلیق ادیب و دانشمند عراقی، استاد عبدالصاحب عمران الدجیلی است که به نظرم صحیح تر می آمد و بیش تر توضیحات مطالب را از آن نقل کرده ام؛ لیک از دیوان دعبل به تصحیح و شرح ادیب لبنانی، ضیاء حسین أعلمی و نسخهٔ علامه مجلسی (ره) در بحار الانوار نیز بهره گرفته ام. شاید نیازی به یادآوری نباشد که هر متنی که به زبان دیگر ترجمه می شود، شیرینی و زیبایی خود را تا حد زیادی از دست می دهد و این مطلب در متون منظوم یعنی شعرهایی که ترجمه می شوند بسیار چشم گیرتر است؛ برای مثال اگر شعر حافظ را به زبان دیگری ترجمه کنند، هرگز شیرینی و زیبایی نخستین خود را نخواهد داشت. متن عربی شعر دعبل نیز، زیبایی و حزنی دل انگیز دارد که هیچ ترجمه ای نمی تواند آن را بازتاب دهد.

این اثر با همه کوششی که در تهیه آن به کار رفته مطمئناً خالی از لغزش نیست. لذا امیدوارم خوانندگان محترم، به چشم عنایت در آن بنگرند و لغزش های آن را تذکر دهند تا در چاپ های بعدی برطرف شود.

سید مرتضی موسوی گرمارودی

جمعه، 15 شعبان 1430، سال روز میلاد با سعادت امام منتظر عجل الله تعالی فرجه الشریف و ارواحنا فداه

1388/5/16

نام، نسب و شرح حال شاعر

اشاره

در سرزمین رودهای پرآب دجله و فرات، در اراضی حاصل خیز بین النهرین، جایی که مهد تاریخ و تمدن بشری است و آثار آن در شهر کهن بابل هنوز هم پیداست، در شهر کوفه و در صبحی دل انگیز هنگامی که خورشید براده های طلایی خود را روی نخلستان های سبز سرفراز می پاشید، کودکی به دنیا آمد که او را دعبل نامیدند. ⁽¹⁾که هم زمان با ولادت امام علی بن موسی الرضا علیه آلاف التحیة از سعادت این نوزاد بود والثناء در سال 148 هجری قمری دیده به جهان باز کند. ⁽²⁾

چیزی نگذشت که این کودک بالید و برآمد و از بهترین شاعران زمان خویش شد. چیزی مردی نستوه، دانشمند، ادیب، سخن ور، مبارز و بیباک که با شعرهای افشاگر و کوبنده اش، خواب را در چشم خلفای عیاش و ستمگر بنی عباس و درباریان فاسدشان می آشفت و آنان را به چاره جویی وا می داشت تا آنجا که پیوسته در صدد ترورش بودند. مردی رشید از قبیله خزاعه از نسل بدیل بن ورقاء خزاعی صحابی رسول خدا ⁽³⁾که کنیه اش ⁽⁴⁾ابو علی بود. ⁽⁵⁾

در نسب او سه دیدگاه وجود دارد:

1- دعبل بن علی بن رزین بن عثمان بن عبدالله بن بدیل بن ورقاء الخزاعی. ⁽¹⁾

ب: عبدالله بن بدیل بن ورقاء: او و برادرش از دلاوران و بزرگان و سلح شوران عرب می باشند. در فتح مگه اسلام آورد و در غزوه های حنین و طائف و تبوک حضور داشت و در جنگ صفین در سال 37ق در رکاب امیرمؤمنان علی بن ابی طالب بود و تا انتهای لشکر شام را شکافت و به سراپرده ی معاویه هجوم برد و او را از آنجا به فرار واداشت و نزدیک بود معاویه را بکشد که یاران معاویه به وی حمله برده و او را شهید کردند.

2- دعبل بن علی بن رزین بن سلیمان بن تمیم بن نهشل بن خداش بن خالد بن عبد بن دعبل بن أنس بن خزیمة بن سلامان بن أسلم بن أفصی بن حارثة بن عمرو بن عامر.

3- دعبل بن علی بن رزین که با پیوند «ولاء» خزاعی است و جد او وابسته به عبدالله بن خلف خزاعی می باشد.

کسانی که دیدگاه نخست را در مورد نسب وی تأیید و بیان کرده اند عبارتند از: ابو العباس نجاشی ⁽²⁾(در گذشته 450 ق) و خطیب بغدادی ⁽³⁾(در گذشته 463 ق) و ابن عساکر ⁽⁴⁾(درگذشته 570 ق). کسانی که دیدگاه دوم را تأیید و بیان کرده اند عبارتند از: أبوالفرج أصفهانی ⁽⁵⁾(در گذشته 356 ق) و عبدالله یافعی ⁽⁶⁾(در گذشته 768 ق).

کسانی هم هر دو دیدگاه را بیان کرده و بر دیدگاه نخست تأکید ورزیده اند، مانند یاقوت الرومی ⁽⁷⁾(در گذشته 626 ق) درباره دیدگاه سوم که دعبل را وابسته به

خزاعه می داند، آن چه ذکر شده علاوه بر شاذ بودن، مضطرب است و رأی مصحح دانشمند دیوان دعبل بر این است که این مطلب مانند بعضی از مطالب نادرست دیگر، ساخته و پرداخته دشمنان دعبل است تا از قدر و مقام و جایگاه او در اذهان بکاهند.

در این جا به دو دلیل برای اثبات آن که وی قطعاً خزاعی است اکتفا می کنیم: اول، در اغانی ابوالفرج اصفهانی آمده است:

«به ابن کلبی گفتم: دعبل از ما روی گردانده و خوب است به مردم بگویی که او از خزاعه نیست». گفت: «ای بداندیش آیا مثل دعبل را از خزاعه نفی می کنی؟ به خدا سوگند اگر دعبل از خزاعه هم نبود، خزاعی ها چنان به او علاقه و احترام می گذاشتند که حاضر بودند وی را به خود ملحق کنند. به خدا سوگند، دعبل همه خزاعه است.» ⁽¹⁾

دوم، در اشعار دعبل که قطعاً متعلق به خود اوست از نسب خزاعی خود نام برده است و به آن افتخار می کند.

خاندان دعبل

دانشمندان و آگاهان علم رجال، «آل رزین» را از خاندان های معروف عرب در علم و فضل و ادب میدانند و حتی ابن رشیق قیروانی بیش تر این خاندان را از شاعران سرشناس و مشهور برشمرده است. همچنین بعضی از افراد این خاندان در شمار محدثان و مؤلفان و شعرای مشهورند .

اینک یاد کردی از بعضی از افراد خاندان دعبل :

1- پدر دعبل (علی بن رزین): شاعری سخنور است و مرزبانی شرح حال او را در کتابش آورده است.

2- عموی دعبل (عبدالله بن رزین): ابن رشیق او را از شعرا برشمرده است.

3- برادر دعبل (علی بن علی بن رزین): نجاشی درباره او و فرزندش چنین

نوشته است :

«ابوالحسن علی بن علی بن رزین بن عثمان بن عبدالرحمن بن عبدالله بن بدیل بن ورقاء الخزاعی برادر دعبل است و حدیث او جز از طریق فرزندش اسماعیل نیست.

وی کتاب بزرگی دارد که از امام رضا علیه السلام روایت می کند. فرزند او اسماعیل از پدرش یعنی همین ابوالحسن علی بن علی در بغداد سال 272ق روایت کرده که وی می گوید: «حدیث فرمود برای ما حضرت ابوالحسن الرضاء علیه السلام در طوس سال 198ق و ما از راه بصره نزد او رفته بودیم و من و برادرم دعبل بر امام علیه السلام وارد شدیم و نزد او تا آخر سال 200ق اقامت کردیم. آن گاه به قصد قم از نزد وی خارج شدیم؛ امام پیراهنی از خز سبزرنگ و انگشتری نقره با نگین عقیق و سکه های نقره رضوی به برادرم دعبل مرحمت نمود و فرمود: به قم برو که در آن جا از این ها بهره مند خواهی شد و فرمود: این پیراهن را نگهداری کن.... آن گاه حدیثی از امام رضا علیه السلام نقل می کند ...

اسماعیل می گوید: «پدرم ابوالحسن سال 172ق به دنیا آمد و در سال 283 ق پس از 111 سال عمر در گذشت. و عمویم سال 148ق در خلافت منصور به دنیا آمد و موسی کاظم و امام رضا علیهما السلام را درک کرد و در سال 245 ق در ایام متوکل عباسی درگذشت (شهید شد). ⁽¹⁾

4- برادر دیگر دعبل (رزین بن علی بن رزین): از شاعران این خاندان است و ابیاتی متفرقه از او باقی مانده است.

5- پسر دعبل (حسین بن دعبل): شاعری دارای قریحهٔ مطبوع است و اشعار او در حدود 200 صفحه می شود. ⁽²⁾از نمونه های شعری او این ابیات است: ⁽³⁾

أما تَری الْغَیْثَ قَدْ سالَتْ مَدامِعُهُ *** کَاَنَّهُ عاشقٌ یَطُوبه الذِکرُ

جاءَتْ مُوَفَّرة الأطراف خاشعَةٌ *** تَکادُ تُؤخَذُ بِالأیدی فَتُعْتَصَرُ

راحَتُ رِیاحُ الصَّبا یُنظّمنَ عارضَها *** حَتّی اذا نَظّمَهُ ظَلَّ یَنتَثرُ

أَضْحَتْ لَهُ الأرْضِ سُکْری وَ الثُّری طَرَبِّ *** وَالاُفُقُ مُبْتَسمٌ وَ الْجَدْبُ مُسْتَترٌ

آیا ابر را نمی نگری که اشک هایش چگونه جاری است؟ گویی عاشقی است که خاطراتش او را از پای درآورده است.

چنان با وقار و خاشع است که گویی نزدیک است با دست آن را بگیرند و بفشارند و آبش را بگیرند .

هر چه باد صبا صورتش را نوازش و منظم می نماید، دوباره پس از نظم، شروع به پراکنده شدن می کند.

زمین از باده وی مست و خاک با نشاط و طرب انگیز شده است. افق، لبخند می زند و خشک سالی، ناپدید می شود.

6- فرزند دیگر دعبل (علی بن دعبل بن علی بن رزین) از شعرا است ولی بر شعر او دست نیافتیم . ⁽¹⁾

7- فرزند برادرش (أبوالقاسم اسماعیل بن علی بن علی) مشهور به دعبلی و متولد سال 257 ق است. حدیث و روایت او از پدرش ابوالحسن را پیش تر آوردیم. از کتاب های او تاریخ الائمه و کتاب النکاح را می توان نام برد. ⁽²⁾

8- فرزند دیگر برادرش (علی بن رزین بن علی) نیز شاعر بوده است. ⁽³⁾

9 - پسر عمویش (أبوجعفر محمد بن عبدالله بن رزین) معروف به أبوالشیص از مشاهیر شعرای متقدم است که در سال 196ق در گذشته است و شعرهای خوب فراوان دارد. ⁽⁴⁾

10- عبدالله بن أبی الشیص: شاعر است و دیوانش حدود 70 صفحه دارد. ⁽¹⁾

مقام علمی دعبل

دعبل از دانشمندان و متکلمان و ادیبان و آگاهان به تاریخ و ایام العرب و حدیث و از لغت شناسان و فصیحان به شمار می رود. ⁽²⁾وی علاوه بر این ها از والاترین شاعران عرب است.

از محمد بن یزید نحوی نقل شده که می گفت: «به خدا سوگند دعبل فصیح است». ⁽³⁾

محمد بن زکریای فرغانی گوید: «از دعبل در اثنای سخنانش شنیدم که واژهٔ «لیسک» را به کار برد؛ من گفتم این واژه صحیح نیست. دعبل گفت: زیدالخیل بر پیامبر صلی الله علیه وآله وسلم وارد شد و رسول خدا به او فرمود: یا زید ما وصف لی رجل الا رایته دون وصفه لیسک (یرید غیرک) یعنی ای زید هیچ کس را برایم وصف نکردند مگر این که وقتی او را دیدم کمتر از توصیفش بود به جز تو». ⁽⁴⁾

در کتاب خلاصه علامه حلی آمده است: احوال ابو علی دعبل بن علی خزاعی شاعر، نزد اصحاب ما مشهور است. وی در ایمان و والایی منزلت و عظمت مقام مشهور است. علامه حلّی، الخلاصه ص 70 جامع الرواة اردبیلی، ص 311 .⁽⁵⁾

در کتاب نجاشی آمده است ابو علی شاعر در اصحاب ما مشهور است؛ کتاب طبقات الشعراء و الواحدة فی مثالب العرب و مناقب ها از اوست. ⁽⁶⁾

کلینی در اصول کافی روایتی را نقل کرده که نشان گر دیدار دعبل با امام

جواد علیه السلام است. ⁽¹⁾

ابن شهر آشوب می گوید: دعبل از اصحاب امام کاظم و امام رضا علیهما السلام است.

دعبل از جمعی از محدثان حدیث روایت کرده که نام برخی از ایشان به قرار زیر است :

شعبة بن حجاج در گذشته 160ق.

سفیان ثوری در گذشته 161ق.

مالک بن أنس (پیشوای مذهب مالکی) در گذشته 179 ق.

ابوسعید سالم بن نوح بصری در گذشته پس از سال 200 ق.

ابو عبدالله محمّد بن عمر واقدی در گذشته 207 ق.

ابوالفضل عبدالله سعد زهری بغدادی در گذشته 260 ق.

هم چنین جمعی از محدثان از دعبل روایت کرده اند، مانند:

ابو الحسن علی برادر دعبل،

موسی بن حماد یزیدی ،

اباصلت هروی در گذشته 236 ق.

هارون بن عبدالله مهلبی،

علی بن الحکم،

عبدالله بن سعید أشقری،

موسی بن عیسی مروزی،

احمد بن أبی دؤاد در گذشته 272ق.

محمد بن موسی ترمذی .

گذری بر مراحل زندگی دعبل

دعبل در سال 148ق به دنیا آمد زادگاه او به طور دقیق مشخص نشده، اما خانواده

او در اصل از کوفه یا قرقیسیا بوده اند. گفته اند که کوفی بوده و نوجوانی اش را در کوفه گذرانده است.

اگر کتاب هایی که دربارهٔ سیره و زندگی دعبل مطالبی دارند ورق بزنیم با گزارش هایی ناساز و آشفته روبه رو می شویم علت آن است که طرف داران خلفا حکام جور، هنگامی که با افشاگری های دعبل و اشعار روشن گر او درباره ستم گران بنی عبّاس روبه رو شدند در صدد برآمدند تا با جنگ روانی به تخریب چهره شیعی این شاعر آزاده و تطهیر چهره آن فرمان روایان پلید بپردازند از این رو، افرادی چون ابوالفرج اصفهانی می کوشند تا از دعبل چهره ای شریر و خطرناک و مجرم بسازند. وی در کتابش (الأغانی) می نویسد: «دعبل فردی بسیار هجو کننده و خبیث و بدزبان بوده که هیچ یک از خلفا و وزرا و فرزندانشان و بزرگان !! اعم از آنان که به او نیکی کرده بودند یا نکرده بودند از شر زبان وی سالم نمانده اند...» این گزارش ناجوان مردانه را مورخان بسیاری پس از ابوالفرج از وی گرفته و در کتاب هایشان تکرار کرده اند.

ابوالفرج دو حادثه را در دو روایت از زندگی دعبل نقل کرده که تنها خود ابوالفرج راوی آن است و هیچ کس غیر از او و قبل از او آن را نقل نکرده و همهٔ مورخان بعدی مانند خطیب بغدادی و ابن عساکر و یاقوت رومی از وی آن را گرفته اند.

در روایت اول، سبب متواری شدن دعبل از کوفه را راهزنی و کشتن یک کاسب بی گناه در تاریکی به همراهی و دستیاری فردی به نام اشجعی می داند. در این روایت، دعبل از ترس حاکم می گریزد و تنها زمانی به کوفه باز می گردد که ابوخالد (راوی این حکایت) به او اطمینان می دهد که از بستگان مقتول هیچ کس باقی نمانده است! در روایت دوم نیز از ارتکاب جنایتی توسط دعبل نوجوان سخن به میان آمده، اما اولاً به جزئیات آن اشاره نشده، ثانیاً حاکم کوفه وی را دستگیر کرده و می خواسته دستش را قطع کند اما عمویش سلیمان بن رزین واسطه شده، و تأدیب وی را به عهده می گیرد؛ سپس سیصد تازیانه به وی می زند آنگاه دعبل از کوفه خارج می شود

و بازنمی گردد مگر وقتی که با عزت و احترام مواجه می شود.

منبع این روایات و حکایاتی از این دست همه و همه، ابوخالد خزاعی است و گمان می رود وی این روایات را بر ساخته باشد تا چهرهٔ دعبل را تخریب کند. اکنون به برخی از دلایلی که سبب میشود این روایات را ساختگی بدانیم اشاره می کنیم:

اولاً، در روایت اوّل می گوید: غزی از ابو خالد چیزهای بسیاری را روایت کرده اما این روایت را نقل نکرده است سؤال این است که چرا؟

ثانیاً، اگر دعبل پس از ارتکاب جنایت از کوفه میگریزد، شخص همراه وی یعنی اشجعی چه می شود؟ و چرا روایت، هیچ اشاره ای به این هم دست دعبل ندارد؟

ثالثاً، در روایت دوم اگر دعبل مرتکب جنایت می شود در حالی که «نوجوان» است، مقصود چیست؟ آیا سن وی به قدری هست که بر او حد واجب شود؟ یا خیر؟ و آیا این حد، همان سیصد تازیانه است که بر پیکر این نوجوان می زنند یا خیر؟ و چگونه دعبل در اثر سیصد تازیانه نمرده یا آسیب شدید ندیده و فقط از کوفه بیرون رفته است؟ و ممکن است خواننده سؤال کند از تأدیب و اجرای حد، دیگر چرا از کوفه رفته است و علت رفتن وی چیست؟

رابعاً، آیا دعبل دو جنایت انجام داده یا یک جنایت؟ و چگونه حد جرمی که موجب قطع دست بوده به تازیانه بدل شده است؟

خامساً، گزارش قطعی در دست است که هارون الرشید در یکی از مجالس طرب خود، دو بیت از دعبل را از کنیزی آوازه خوان می شنود و شگفت زده می شود و می پرسد که این شعر از کیست؟ می گویند از جوانی خزاعی است. هارون خادمی را با ده هزار درهم و خلعتی از لباس های خود و یکی از مرکب هایش به دنبال دعبل می فرستد و می گوید: به سوی قبیله خزاعه برو و سؤال کن دعبل بن علی کیست و چون او را یافتی این ها را به او بده و بگو اگر می خواهد نزد ما بیاید و اگر نخواست او را واگذار و برگرد. خادم نزد دعبل می آید، هدایا را می دهد و دعبل همراه او از کوفه به نزد هارون می رود. این در حالی است که او تنها بیست و دو سال داشته است و هارون او را گرامی می دارد و برایش مقرری تعیین می کند.

اکنون سؤال این است که اگر وی قبل از آمدن خادم هارون، به سبب جنایت متواری بوده، چگونه خادم هارون او را دیده و با خود به بغداد نزد هارون برده است؟

از آن چه گفتیم نتیجه می گیریم که این روایات که نویسندگان و مورخان مزدور برای تخریب چهره دعبل در کتاب هایشان آورده اند، از درجه اعتبار ساقط است.

دعبل از قبیلهٔ خزاعه است، قبیله ای بزرگ و محترم که در سراسر سرزمین های اسلامی از مصر تا ،شام از عراق تا خراسان و... حضور داشته اند.

دعبل در محافل و مجالس ادب و دانش این قبیلهٔ بزرگ که در کوفه معروف و مشهور بود، رفت و آمد می نمود و می بالید. این محافل و سایر محافل، سرشار از افکار و آرای سیاسی و حزبی و کشمکش های کلامی بود. دانشمندان و علمای شیعه در علوم مختلف از فقه و حدیث و لغت و ادبیات در آن ها به تبادل و تضارب آرا می پرداختند. هم چنین کوفه همواره مرکز دعوت به قیام بود.

برای نمونه، دعوت به اهل بیت رسول خدا صلی الله علیه وآله وسلم که در کوفه آغاز شده بود به دلیل سوء استفاده بنی عباس و ناآگاهی مردم، موجب روی کار آمدن بنی عباس شد. دعبل در چنین اوضاعی و در میان چنین قبیلهٔ بزرگی که سرشار از دانشمندان و شاعران و سلحشوران بزرگ بود، نشو و نما کرد و بزرگ شد.

گفته اند که دعبل نزد مسلم بن ولید شاعر معروف، شاگردی کرده و مسلم بن ولید او را به سرودن شعر و اشاعه آن تشویق کرده است. اما شواهد نشان می دهد پیوستن او به مسلم بن ولید به سبب رفاقت بوده است نه شاگردی.

دعبل از کوفه رخت به بغداد کشید و در آن جا اقامت جست. اما آوارگی و اختفای او پس از خروج از کوفه نبود بلکه زمانی بود که وی حکومت خلیفگان ستمگر را در شعر زلال و صریحش به چالش کشید و آنها درصدد در صدد دست گیری و کشتن وی بر آمدند.

گفته اند: وی مدتی در شهر (سمنجان) ⁽¹⁾از سوی عبّاس بن جعفر خزاعی والی بوده

است و برخی گفته اند از سوی پسر وی فضل بن عباس که والی طخارستان بوده به فرمانداری این شهر گماشته شده است؛ این فضل بن عبّاس از نظر ادبی پرورده و تربیت شده دعبل بوده است، اما نمی دانیم که دعبل چه زمانی به این مقام رسیده و چه زمانی از آنجا خارج شده است. ⁽¹⁾

هنگامی که هارون الرشید هلاک شد و میان امین و مأمون اختلاف بالا گرفت و این اختلاف چند سال طول کشید؛ دعبل در این فاصله به حج می رود، سپس همراه برادرش رزین بن علی راهی مصر می شود و مدتی در أسوان حاکم می شود، اما با هجوی که از مطلب بن عبدالله والی مصر می عبدالله والی مصر می کند از آنجا عزل می شود و به بغداد بر می گردد. در این هنگام مأمون خلیفه شده است و به شیعیان روی خوش نشان می دهد و حتی امام علی بن موسی الرضا علیه السلام را به ولایت عهدی خود انتخاب می کند. ⁽²⁾دعبل خوشحال می شود و با برادرش به سوی مرو به راه می افتد. در مرو به خدمت امام رضا علیه السلام می رسد و قصیدهٔ جاودان خود را عرضه می دارد، آن گاه دوباره به بغداد باز می گردد. بنی عباس برای مقابله با مأمون و اظهار ناخشنودی از ولایت عهدی امام رضا علیه السلام با ابراهیم بن مهدی که خواننده و نوازنده و از فاسدترین چهره های بنی عباس بوده است، بیعت می کنند. مأمون از مرو به سوی بغداد حرکت می کند و در بین راه، در شهر طوس، در سال 203 ق، امام رضا علیه السلام را به شهادت می رساند. با ورود مأمون

به بغداد ابراهیم بن مهدی می گریزد و مخفی می شود. دعبل با مشاهده این حوادث ساکت نمی ماند و در شعرهایش این خلفای فاسد را به بهترین شکل ممکن هجو و رسوا می کند. سپس سفری به شام می نماید و در این سفر با «دیک الجن» شاعر شیعی معاصر خود دیدار می کند. روشن نیست که چه زمانی به بغداد باز می گردد و آیا به جاهای دیگر هم رفته است یا خیر؟

امّا قطعاً پس از ملاقات با امام رضا علیه السلام، یک بار یا چندبار دیگر نیز به خراسان سفر کرده است و مدتی نیز با عبدالله بن طاهر والی خراسان همدم و همراه بوده است.

ابن معتز در کتابش گفته است: «که دعبل مدتی در قم سکونت داشته است و شیعیان قم هر سال پنجاه هزار درهم به وی می داده اند». ⁽¹⁾از آن چه گفته شد معلوم می شود که دعبل سفرهای متعدد داشته و سرزمین های مختلفی را دیده است، حتی گفته اند که در بعضی از سفرهایش به مغرب رفته که احتمالاً هنگام فرارش از حکومت معتصم خلیفه عباسی بوده است.

دعبل تا سال 246ق زیسته و با خلفای زیر هم عصر بوده است:

هارون الرشید (170-190 ق)،

عبدالله مأمون (198-218 ق)،

محمد المعتصم (218 - 227 ق)

الواثق (227 - 232 ق)

جعفر المتوکل (232- 247 ق).

عاقبت این شاعر بلند آوازهٔ آزاده در سال 246ق شهید شد.

شعر دعبل و نبوغ و خلاقیت او

دعبل شاعری توانا، و مبتکر، نوآور، پیشتاز و پیشرو از خاندانی اصیل و ریشه دار

در شعر است. قدرت شعری و ابداع و زیبایی شگفت انگیز، جوهر و اساس شاعری او را تشکیل می دهد او از دوران زندگی خود و عصری که در آن می زیسته و حوادث آن روزگار تصویرهای زیبای شگفتی ارائه داده است، به طوری که می توان گفت شعر او آیینه ای بی زنگار است که در آن شعور اجتماعی و افکار و آنچه او را به خود مشغول می کرده است بازتاب دارد. شعرهای دعبل، تصویری زنده و گویا از رنج ها و دردهایی است که شاعر آن ها را تجربه کرده است و اگر ما دعبل را از آن دسته پیش تازان شعر شیعه به حساب بیاوریم که به خلق تصویرهای مؤثر در شعر پرداختند، گزاف نگفته ایم.

مدت ها قبل از دعبل، شعر شیعه به احتجاج و دفاع از حقوق آل البیت ممتاز بود؛ چنان چه کمیت بن زید اسدی (60 - 126ق) شاعر اهلبیت به مبارزه با سلطه امویان پرداخت و زشتی و پلیدی بنی امیه و زیبایی و کمالات آسمانی اهل بیت علیهم السلام را به تصویر کشید و به گفتهٔ جاحظ، باب احتجاج را در شعر گشود و به دفاع از مذهب شیعه پرداخت و آن چه را مردم پنهان می داشتند آشکار کرد.

دعبل نیز در «تائیه» و «رائیه» و دیگر شعرهای خود به مبارزه و دفاع از آل علی علیهم السلام در برابر بنی عباس پرداخت و با احتجاجات و دلیل های روشن، حقوق مقدس آل البیت را مطالبه می کرد، حقی که بنی عباس خائن و حسود و تبهکار، آن را غصب کرده و خورده بودند.

این تصویرهای گویا بهترین دلیل بر جرأت، جسارت و دلیری دعبل است و نشان می دهد که او چه قدر انقلابی و صریح است. بسیاری از مورخان از این زاویه به او نگاه نکرده اند و شأن او را که در راه آرمان هایش به جهاد برخاسته و کوتاه نمی آید، درک ننموده اند نیز، اشارات فراوان او به حوادث تاریخی آن دوران را که در سراسر شعرهایش موج می زند، نادیده انگاشته اند. این چیزی است که شاعران معاصر او یا ندانسته اند و یا نخواسته اند بدانند، زیرا آنان استادان ریا و تملق بوده و در شعرهایشان دروغ و گمراهی را با استادی به زیور صنایع شعری آراسته و به مردم عرضه می کرده اند. آن ها کسانی هستند که از رویارویی با حقایق تلخ، نفرت داشته اند

و تنها برای آن که از مواجب دربار برخوردار شوند یا از شکنجه و سیاست حکام در امان بمانند و چند روزی بیشتر در این جهان فانی به زندگی حیوانی و شهوات پست مشغول باشند، حاضر شده اند با شعرهای دروغین، چهره پلید اربابان خود را از هر جنایت و فسادی پاک جلوه دهند. اما دعبل چنین نبود، او می گفت: «پنجاه سال است که چوبه دار خود را بر شانه ام حمل می کنم و کسی را نمی یابم که مرا بر آن بیاویزد».

شعر دعبل، کوبنده، رسا، صریح، عمیق، افشاگر و در عین حال از شیرینی خاصی برخوردار است؛ این در حالی است که علاوه بر معانی بلند و زیبا، صنایع لفظی و معنوی در آن به کار رفته است. او از زمره شاعران خود فروخته ای نیست که چشم از فجایع اربابانشان می پوشند، برسفرهٔ رنگین آنان می نشینند و با نادیده انگاشتن همه کاستی ها و نابسامانی ها و ظلم ها و تبعیض های جاری در اجتماع، تنها شکم و شهوت خود و اربابانشان را ارضا می کنند. شعر این گونه شاعران فقط در خدمت ستم، کفر، شرک، شهوت، زر، زور و تزویر است، اما شعر دعبل چنین نیست و نباید باشد؛ زیرا شعر او متعهد است، شعر شور و شعور و بیداری و آزادگی و افشای حقایق است، شعر توفنده و عصیان گر و حماسی است، شعر مردمی است نه شعر درباری و در یک کلام می توان گفت شعر او شعر آتش و خون و انقلاب است. دعبل در شعر خود همواره دو ویژگی را مد نظر دارد: یکی بیان عقاید صحیح و فضایل والای اهل بیت علیهم السلام و دیگری افشای عقاید باطل و رذیلت های دشمنان خدا و رسول.

او در عصری زندگی می کند که اهل بیت علیهم السلام با آن که سرچشمه حقیقت و فضیلتند، در اقلیت و انزوا به سر می برند و یکی پس از دیگری به شهادت می رسند. تبلیغات مسموم دشمنان و بودن اهرم های ثروت و قدرت در دست آن ها و وجود عالمان فاسدی که با روایات جعلی شان بر اعمال ناشایست خلفا صحه می گذارند و شاعران خودفروخته ای که با مدایح ننگین شان، سبب می شوند تا فضیلت ها به دست فراموشی سپرده شده، همه و همه رسالت او را در افشای این اوضاع سنگین تر

می کند. اگر در دوره بنی امیه، خلیفه ای چون یزید که تندیس کفر و فساد است به عنوان امیرمؤمنان و خلیفه خاتم پیامبران معرفی و امام حسین علیه السلام که سید جوانان بهشت و نوه رسول خداست به عنوان خارجی مذهب (یعنی کسی که از دین خارج شده) به عوام الناس شناسانده می شود، در دوره بنی عباس نیز همین عناوین برای خلیفه هایی چون هارون و مأمون و... به کار گرفته می شود.

شعر شاعران متعهدی چون دعبل در این اوضاع پیچیده، چون رسانه های گروهی عمل می کند و سبب بیداری اذهان، و بالا رفتن سطح آگاهی و شعور توده ها و آشنایی آن ها با حقایق پنهان می شود.

دعبل از نگاه شاعران دیگر

اشاره

بحتری، دعبل را از مسلم بن ولید شاعر تر می دانست. محمد بن قاسم بن مهرویه می گوید: «بحتری به من گفت: من دعبل را از مسلم بن ولید شاعر تر می دانم. گفتم چرا؟ گفت: چون سخن دعبل به سخن عرب شبیه تر و روش او به روش های ایشان نزدیک تر از مسلم بن ولید است».

واضح است که روش مسلم بن ولید که تنها صنایع شعری را رعایت می کند با اسلوب سخن دعبل که از احساس راستین و آگاهی عمیق و شعوری واقعی سرچشمه می گیرد فاصلهٔ بسیار دارد. اگر بحتری روش آبی تمام را نمی پسندد، دعبل هم روش مسلم بن ولید را نمی پسندد. دعبل برای اسلوب قدیم شعر عرب حرمت قائل بود، در حالی که روش مسلم بن ولید با اسلوب قدیم تفاوت داشت.

به جز بحتری، بسیاری از معاصران دعبل نیز به برتری و نام آوری او عقیده داشتند، چنان که بزرگان آن عهد از قبیل عبّاس بن جعفر خزاعی والی خراسان فرزندان خود را به دعبل می سپردند تا ادب و شعر به ایشان بیاموزد، در حالی که در آن زمان شاعران بسیاری معاصر دعبل بودند.

مأمون، خلیفه عباسی می گفت: «آفرین بر دعبل ⁽¹⁾چه ژرف نگر و منصف است و چه زیبا توصیف می کند».

ابن شرف قیروانی می گفت: «دعبل بن علی شاعری است که گاهی پیش می تازد و گاهی عقب می نشیند. امروز مدح می نماید و فردا هجو، در هر دو روش بسیار توانا

و زیبا شعر می گوید و در هر دو مورد زبانش صریح و گزنده است. اشعاری در حمایت و تعصب و تفاخر دارد. او شاعر دانشمندان و دانشمند شاعران است».

محمد بن قاسم بن مهرویه می گوید: «از پدرم شنیدم که می گفت: شعر به دعبل ختم شده است».

دعبل به فراوانی شعر و قدرت شاعری و اسلوب های عالی شعری مشهور است. جاحظ می گفت: «از دعبل شنیدم که می گفت: شصت سال از عمرم سپری می شود و هیچ روزی طلوع نکرده است که من در آن روز شعری نگفته باشم.»

با آن که کم تر اتفاق می افتد که شاعرانی که شعر زیاد می گویند همه شعرهایشان نیکو باشد، اما دعبل هم شعر فراوان داشته و هم نیکو و با قدرت شعر می گفته است؛ البته این عجیب نیست، زیرا تأثیری قوی در نفس و احساس مخاطب داشته است.

قطعه ای از دعبل نقل شده که گمان می رود مربوط به اوایل شاعری اوست. این قطعه اعجاب طبقات مختلف مردم و حتی شاعران معاصر او را برانگیخت و در محافل ادبی بازتاب طولانی داشت تا جایی که زبانزد عام و خاص گردید و کوچک و بزرگ آن را حفظ کردند. گویند چون ابونواس آن را شنید نتوانست خود را نگه دارد و به دعبل گفت: «آفرین، دهان خود و گوش های ما را از گوهر ادب انباشتی» و مسلم بن ولید چون شنید به دعبل گفت: «برو و شعرت را هرطور که می خواهی و برای هر که می خواهی آشکار کن.»

این ابیات چنان شهرت یافت که دعبل را از معرفی بی نیاز کرد. فتح، غلام ابی تمام که فصیح و ادیب بود می گوید: «از مولایم سؤال کردم نسب دعبل را برایم بگو، ابی تمام گفت: «دعبل کسی است که می گوید: ضحک المشیب برأسه فبکی آگاه باش، این ابیات نسب اوست».

پیش تر اشاره کردیم که هارون الرشید با شنیدن این ابیات به شگفتی افتاد و خواست دعبل را ملاقات کند و همین سبب شد که نام دعبل بر سر زبان ها بیفتد و ستاره شهرتش طلوع کند.

خود دعبل نیز شگفتی خود را از این ابیات پنهان نکرده و گفته است: این منم که

گفته ام :

أینَ الشّبابُ و أیَةٌ سَلَکا *** بل أینَ یُطلَبُ؟ ظَلَّ أم هَلکا

لا تعجِبی یا سَلمُ من رَجُلٍ *** ضَحِکَ الْمَشیبُ بِرأسِه فَبَکَی

جوانی چه شد و کجا رفت؟ کجا آن را باید جست؟ آیا گم شده یا آن که مرده؟

شگفتی مکن محبوبا از مردی که پیری بر سر او خندیده و او از آن خنده گریان است.

أبوناجیه از اولاد زهیر بن ابی سلمی می گوید: با دعبل در شهر «شهرزور» بودیم و مردی ما را به منزلش دعوت کرد که کنیزی آوازه خوان داشت. آن زن همین ابیات دعبل را خواند. دعبل به نشاط آمد و گفت: هفتاد سال می شود که این شعر را گفته ام.

شعر دعبل شامل اغراض و اهداف مختلف و تصویرهایی گویاست، به طوری که آیینه ای تمام نماست؛ اما افسوس که روزگار تعداد بسیار کمی از شعر او را باقی گذاشته است. دعبل در قصیده ای می گوید:

إنّی اِذا قُلتُ بَیتاً مات قائِلُهُ *** وَ من یُقالُ لَهُ، وَ البَیتُ لَمْ یَمُت

اگر بیتی بسرایم، هم من و هم آن که شعر را برای او گفته ام خواهیم مُرد، اما شعر نمی میرد.

آری شعر دعبل نمرده است و نخواهد مرد، هر چند دشمنان کوشش ها کردند که شعر او را نابود سازند و بمیرانند. واضح است که آنچه به صورت ابیات پراکنده باقی مانده قطعاتی از قصاید طولانی است که ممکن است در آینده برخی از ابیات آن یا همه آن ها یافت شوند.

شهادت دعبل

طبیعی است مردی که پنجاه سال چوبه دار خویش را بر دوش می کشید و هر لحظه منتظر بود تا او را بر آن بیاویزند، پایانی جز شهادت نداشته باشد. اما دشمنان وی حتی داستان مرگ وی را نیز دست کاری کرده اند تا چهره انقلابی و نستوه او را

مشوه و مخدوش کنند. در تاریخ دمشق آمده است که دعبل خلیفه عباسی معتصم را هجو گفت و خلیفه خون او را هدر کرد. دعبل به خراسان گریخت و به قبر هارون الرشید پناه برد، ولی معتصم پناه او به قبر هارون را نپذیرفت و وی را در سال 220 ق گردن زد.

آن چه قبل از هر چیز دروغ بودن این حکایت را آشکار می کند سال شهادت دعبل است. زیرا وی تا سال 246ق زنده بوده و همه خلافت واثق و مدتی از خلافت گل را پس از معتصم درک کرده است. مؤید این مطلب حوادثی است که با واثق و هجوی است که در مورد متوکل سروده است. از آن گذشته روحیه دعبل با پناه بردن به قبر هارون الرشید سازگار نیست، زیرا این همان دعبل است که در قصیده رائیه شگفت خود هارون را «رجس و شر» معرفی می کند.

قَبْرَانِ فِی طُوسٍ خَیْرُ النَّاسِ کُلّهُمُ *** وَقَبْرُ شَرِّهِم هَذا منَ الْعِبَرِ

مَا یَنْفَعُ الرِّجْسَ مِنْ قُرْب الزَّکَی وَ لَا *** عَلَی الزَّکِی بِقُرْبِ الرِّجْسَ مِنْ ضَرَرِ

دو قبر در طوس در کنار هم هستند، قبر بهترین مردم و قبر شریرترین مردم نه آن شریر از هم جواری پاک سودی می برد، و نه آن پاک از مجاورت شریر زیانی.

اما حکایت شهادت وی بنابر دیدگاهی درست تر آن است که مالک بن طوق تغلبی لبی پس از آن که دعبل او را هجو گفت، به مردی کاردان و شجاع سمّی خطرناک داد و گفت هر گونه که میتوانی دعبل را به قتل برسان و در مقابل ده هزار درهم پاداش بگیر. آن مرد در جستجوی دعبل بود تا آن که او را در روستایی در حوالی شوش در خوزستان یافت. آن گاه صبر کرد و پس از نماز عشا در تاریکی با عصایی که نوک آن سرنیزه ای تیز و به سم آغشته بود به پشت پای وی ضربه زد. دعبل فردای آن روز درگذشت و به شهادت که آرزوی وی بود، دست یافت.

وی را در همان روستا دفن کردند و گفته اند وی را به شهر شوش حمل کرده، آن جا به خاک سپردند.

بحتری، شاعر معروف که دوست دعبل بود او را و ابو تمام طائی را که نامش حبیب و قبلاً در موصل در گذشته بود رثا گفته و به جنازهٔ دعبل در اهواز اشاره کرده است و همین مؤید این حکایت است :

قَد زادَ فِی کُلفِی وَ أوقَدَ لَوعَتی *** مَثوی حَبیبٍ یَومَ ماتَ وَ دعبَلِ

أخُویَ لا تَزَلُ السَّماءُ مُخیلَةً *** تَغشا کَما بَسَماء مُزنِ مُسْبِلِ

جَدَتْ عَلَی الأهوازِ یَبعُدُ دُونَهُ *** مُسْرِی النَّعِی وَ رَمَّةٌ بِالْمُوصِلِ

خانه حبیب روزی که در گذشت و نیز خبر مرگ دعبل، شیفتگی ام را فزود و آتش اندوهم را شعله ور کرد.

برادرانم! هماره آسمان با ابری باران زا آرامگاه شما را به رگبار احسان خود سیراب کند.

قبری در اهواز است که خبر مرگ صاحب آن از دور شنیده شد و نیز جنازه ای که در موصل خاک شده است.

تألیفات او

دعبل تألیفاتی داشته که دانشمندان و ادیبان بزرگ از آن ها یاد کرده اند و حاکی از وسعت اطلاع اوست. کتاب های او به قرار زیر است.

1 - طبقات الشعراء ⁽¹⁾(کتابی که در آن شاعران را طبقه بندی کرده است).

2 - الواحد فی مثالب العرب ومناقبها ⁽²⁾(کتابی که زشتی ها و زیبایی های قوم عرب را در آن به رشته تحریر در آورده است).

3 - دیوان شعر.

با آن که دیوان او دارای اشعار فراوانی بوده و در اعصار پیشین شهرت داشته است، اما متأسفانه اکنون مفقود شده است ⁽¹⁾و این بلا تنها متوجه دیوان شعر او نیست، بلکه بر سربسیاری از کتاب های نفیس و دیوان های دیگر نیز آمده است.

دلیل این که شعر او حجم فراوانی داشته، سخن صاحب أغانی است که از هاشم ابن محمد خزاعی و او از جاحظ و وی از خود دعبل نقل می کند که فرموده: «شصت سال از عمرم می گذرد و در تمام این مدت هیچ روزی طلوع نکرده است مگر آن که من در آن شعری سروده ام.»

دعبل در انواع شعر طبع آزمایی و قدرت نمایی کرده است و سبب این که دیوان او از بین رفته و از شعر او جز ابیات و قصاید پراکنده در برخی کتاب ها چیزی نمانده، آن است که وی خلیفگان جور و حاکمان ستم گر را هجو می کرد و فساد و ظلم و اصل و نسب پست شان را بر ملا می ساخت و لذا آن ها در نابودی وی و اشعارش با همه امکانات می کوشیدند. خوش بختانه از دعبل، علاوه بر اشعار پراکنده، قصیده جاودان (مدارس آیات...) باقی مانده که به گفته صاحب أغانی از نیکوترین و فاخرترین مدایحی است که در باره اهل بیت رسول خدا صلی الله علیه وآله وسلم سروده شده است. ⁽²⁾

گفته اند که دعبل دستور داد تا تمام این قصیده را بر پارچه ای نوشتند، سپس آن را لباس احرام قرار داد و وصیت کرد تا آن را جزء کفنش قرار دهند.

شاعر شوریده اهل بیت علیهم السلام در شعر جاودان خود از مصیبت ها و رنج هایی سخن می گوید که بر خاندان پیامبر علیهم السلام فرود آمده است :

از خلافت غصب شده تا شهادت و افول ستارگان آسمان ولایت و امامت؛

از تقوا و پاکدامنی و عصمت اهل بیت علیهم السلام ... تا فسق و فجور حاکمان عیّاش اموی و عباسی؛

از ویرانی مدارس و حی و خانه های آل محمد علیهم السلام تا مظلومیت امیرمؤمنان علی علیه السلام؛

از فاجعه کربلا و شهادت امام حسین علیه السلام تا شهیدان آل محمد علیهم السلام در مدینه و با خمری و فخ و بغداد و....

از شرافت پیامبر صلی الله علیه وآله وسلم و آل او... تا پستی حَسَب و نَسَب دشمنان ایشان؛

از رنج و هراسی که شاعر در طول زندگی اش به سبب محبت خاندان رسول خدا صلی الله علیه وآله وسلم متحمل شده بود. تا امیدواری شیعیان و انتظار فرج امام زمان عج الله تعالی و آرزوی بهشت برین ووو

بررسی آن چه شاعر در این قصیده غراً به آن ها اشاره کرده است مستلزم شرحی مفصل از تاریخ صدر اسلام است که طبعاً در این مجال کوتاه نمی توانیم به آن بپردازیم، لیکن از آنجا که برخی از خوانندگان عزیز ممکن است از همه حوادث یاد شده در قصیده اطلاع نداشته باشند در صفحات آینده به اختصار، حوادث صدر اسلام را مرور خواهیم کرد .

متن و ترجمه قصیده

اباصلت هروی خادم امام رضا علیه السلام روایت کرده که دعبل بن علی خُزاعی در مرو به خدمت امام علیه السلام رسید و عرض کرد: «یابن رسول الله، قصیده ای درباره شما (اهل بیت) گفته ام و سوگند خورده ام که قبل از شما برای هیچ کس نخوانم». امام فرمود: «بخوان» دعبل چنین خواند :

1- تَجَاوَیْن بالأرتَان وَ الزَّفَراتِ *** نَوائِحُ عُجْمُ اللَّفظِ وَالنَّطَقَاتِ

پرندگان، سوگوارانه با آوایی نامفهوم چون طنین ناله هایی حسرت بار و آه هایی دردمند، ترانه های بغض آلود یک دیگر را پاسخ می گویند.

2 - یُخْبِرْنَ بِالأَنْفَاسِ عَنْ سِرِّ أَنْفُسِ *** أُسَارَی هَوًی مَاضٍ وَ آخَرُ آت

گویی پوشیده و آرام، راز جان های اسیر عشق در گذشته و آینده را ترنم می کنند.

3 - فَأَسْعَدْنَ أَوْ أَسْعَفْنَ حَتَّی تَقَوَّضَتْ *** صُفُوفُ الدُّجَی بِالْفَجْرِ مُنْهَزمَات

پیوسته برای آن عاشقان، طلب نیک بختی و یاری می کنند تا آن که سپاهیان شب از هجوم رزمندگان صبح، در هم شکنند.

4 - عَلَی الْعَرَصَات الْخَالِیَات منَ الْمَهَا *** سَلَامُ شَجٍّ صَبَّ عَلَی الْعَرَصَات

سلام بر عرصه هایی که از آهوان زیبا تهی گشته است ⁽¹⁾؛ سلام مردی اندوهگین و عاشق و شیفته .

5 - فَعَهْدی بهَا خُضْرُ الْمَعَاهِدِ مألفاً *** مّنَ الْعَطرُات البّیضّ وَالخَفِرَاتِ

یاد باد آن خانه های سرسبز که جایگاه سپیدرویان شرمگین و معطر و نجیب بود.

6 - لَیَالَیَ یُعْدِینَ الْوصَالَ عَلَی الْقَلَی *** وَ یُعْدِی تَدَانِینَا عَلَی الْعَزبَات

یاد باد آن شب هایی که پیوستگی و وصال را پیاپی میسر می ساخت و دوری را به نزدیکی بدل می کرد.

7 - وَإِذْ هُنَّ یَلْحَظْنَ الْعُیُونَ سَوَافراً *** ویَسْتُرنَ بالأَیْدی عَلَی الْوَجَنَات

یاد باد آن هنگام که آن دلربایان از سر شرم با دست، صورت خود را پوشانده اما در همان حال از گوشه چشم های زیبایشان نگاهم می کردند.

8 - وَ إِذْ کُلُّ یَوْمٍ لِی بلَحْظِی نَشْوَةُ *** یَبِیتُ بِهَا قَلْبِی عَلَی نَشَوَات

و آن هنگام که از آن نگاه ها سرمست می شدم و قلبم تا صبح هم چنان سرمست می ماند.

9 - فَکَمْ حَسَرَاتٍ هَاجَهَا بِمُحَسِّرٍ *** وُقُوفِی یَوْمَ الْجَمْعِ مِنْ عَرَفَاتِ

اما زمانی که در صحرای عرفات وقوف کرده بودم { از دیدن خانه های محبوبانم که از ظلم، ویران شده بود ⁽¹⁾} چه حسرت ها که به قلب آزرده ام هجوم آورد.

10 - أَلَمْ تَرَ الأَیَّامِ مَا جَرَّ جَوْرُهَا *** عَلَی النَّاسِ مِنْ نَقْضِ وَطُول شَتَات

آیا نمی بینی که روزگار با شکستن پیمان ها و پراکندن جمعیت ها سختی و ستم خود را بر مردم چه طولانی کرده است؟

11 - وَ منْ دُولِ الْمُسْتَهْزِئینَ وَ مَنْ غَدًا *** بهِمْ طَالباً للثور فی الظُّلُمَات

و آیا نمی بینی حکومت هایی را که - احکام و فرایض شرعی را - به ریشخند گرفته و به آن بی توجه اند و در شگفت نمی شوی از مردمی که از این حکومت ها، نور هدایت و رستگاری در ظلمت ها می جویند؟

12 - فَکَیْفَ وَ مِن أنِّی بِطالِبٍ زُلفَةٍ *** إلَی اللَّه بَعْدَ الصَّوْمِ وَ الصَّلَوَات

اما مردم چگونه و از کجا می توانند تنها با نماز و روزه به خداوند، نزدیکی

جویند؟ (در حالی که از این حکومت های ظلمت گستر پیروی و حمایت می کنند).

13 - سِوَی حُبِّ أَبْنَاء النَّبِیِّ وَ رَهْطِهِ *** وَ بُغْض بَنی الزَّرْقَاءِ وَ الْعَبَلَات

البته نمی توانند – به خدا نزدیک شوند - مگر آن که فرزندان پیامبر صلی الله علیه وآله وسلم و پیروان راستین او را دوست بدارند و با فرزندان زن کبود چشم (بنی مروان) و فرزندان عبلات ⁽¹⁾(بنی امیه) دشمنی کنند.

14 - وَهِنْدٍ وَ مَا أَدَّتْ سُمَیَّةُ وَابْنُهَا *** أولُو الْکُفْرِ فِی الْإِسْلَامِ وَ الْفَجَرَاتِ

و دشمنی ورزند با هند (مادر معاویه) و سمیه (مادر زیاد بن ابیه) و پسرش که اهل کفر و فسق و فجور در اسلام بودند.

15 - هُمْ نَقَضُوا عَهْدَ الْکِتَابِ وَ فَرْضَهُ *** وَ مُحْکَمَهُ بالزور و الشُّبُهَاتِ

همان کسانی که پیمان کتاب آسمانی و آیات محکم آن را با دروغ و شبهات شکستند .

16 - وَلَمْ تَک إلا محْنَةٌ کَشَفَتْهُمْ *** بدَعْوَی ضَلَال مَنْ هَن وَهَنَات

و حکومت شان جز رنج و مصیبتی بیش نبود که دعوت آنان به گمراهی و فساد، از چهره واقعی و زشت آن پرده برداشت.

17 - تُرَاثُ بِلَا قُرْبَی وَ مُلک بلا هُدًی *** وَ حُکْمٌ بَلَا شُورَی بِغَیْرٍ هُدَاةِ

آن حکومت میراثی است که بدون خویشاوندی [با پیامبر] به دست آوردند و سلطنتی است دور از هدایت و حکومتی است بدون مشورت [اصحاب] و ناحق.

18 - رَزَایَا أَرَتْنَا حُضْرَةَ الأُفُقِ حُمْرَةً *** وَ رَدَّت أَجَاجاً طَعْمَ کُلِّ فُرَاتِ

[حکومت آنان] مصیبت هایی است که افق آسمان را در چشم ما خونین و سرخ فام و طعم گوارای هر آب زلال را تلخ و شور می گرداند.

19 - وَ مَا سَهَّلَتْ تِلْکَ الْمَذَاهِبَ فِیهِمُ *** عَلَی النَّاسِ إِلا بَیْعَةُ الفَلَتَات

تنها بیعت فلته ⁽¹⁾(کودتا در سقیفه) سبب شد که آن مذاهب و بدعت ها به آسانی در میان مردم برقرار شود.

20 - وَ مَا نَالَ أَصْحَابُ السَّقِیفَة إِمْرَةً *** بدَعْوَی تُراث بَل بِأمرِ تِراتِ ⁽²⁾

کسانی که در سقیفه بنی ساعده جمع شده بودند با ادعای میراث پیامبر صلی الله علیه وآله وسلم به حکومت دست نیافتند بلکه با ظلم وستم آن را به دست آوردند.

21 - وَ لَوْ قَلَدُوا الْمُوصَی إِلَیْهِ أُمُورَهَا *** لَزْمَّتْ بمَأمُون عَلَی الْعَثَرَات

حال آن که اگر زمام حکومت را به وصی رسول خدا صلی الله علیه وآله وسلم می سپردند، آن را به کسی سپرده بودند که معصوم و از لغزشها در امان بود.

22 - أخِی خَاتَمِ الرُّسُل المُصَفَّی مِنَ الْقَذَی *** وَ مُفْتَرس الْأَبْطَال فی الْغَمَرَات

[وصی پیامبر کیست؟ او علی علیه السلام است] همان برادر خاتم پیامبران که پاک مطهر از آلودگی هاست و چون شیر در دل نبردهای دشوار و سخت، نام آوران کفر را از هم می درید.

23 - فَإِنْ جَحَدُوا کَانَ الْغَدِیرُ شَهِیدَهُ *** وَ بَدْرُ وَ أَحدٌ شَامِخُ الْهَضَبَات

اگر دشمنان بخواهند این مطلب را منکر شوند روزهای (غدیرخم) و (بدر) و (اُحد) که قله های سر به فلک کشیده و انکارناپذیرند بر آن گواهی می دهند.

24 - وَ آی مِنَ الْقُرآن تُتْلَی بِفَضْله *** وَ إِیثَارُهُ بِالْقُوت فی اللَّزبَاتِ

نیز نزول آیاتی از کتاب پرشکوه الهی (قرآن) که در فضیلت او و ایثار وی در بخشیدن غذایش به فقیر در هنگام قحطی نازل شده است.

25 - وَ غُرُّ خلَال أَدْرَکَتْهُ بِسَبْقِهَا *** مَنَاقِبُ کَانَتْ فیه مُؤتَنِفَاتِ ⁽³⁾

نیز خُلق و خوی نیکو و صفات درخشنده ای که وی در آن ها گوی سبقت از

همگان ربوده و مناقبی که وی آغازگر و اولین صاحب آن مناقب است. 26 - مَنَاقِبُ لَمْ تُدْرَک بِکیدٍ وَ لَمْ تُنَلِّ *** بشَیْءٍ سَوَی حَدَّ الْقَنَا الذَّرَبَات

مناقبی که با حیله و مکر نمی توان آن ها را به دست آورد و رسیدن به آن مناقب چندان دشوار است که گویی ،شخص باید آماج سرنیزه های برآن قرار گیرد.

27 - نَجِیُّ لِجِبرِیلَ الأمِینِ وأَنْتُمْ *** عُکُوفٌ عَلَی الْعُزَّی مَعاً وَ مَنَاة

هنگامی که شما (توطئه گران سقیفه) شب و روز و بی وقفه بت های (عزی) و (مناة) را می پرستیدید او همراز جبرئیل امین بود.

28 - بَکَیْتُ لِرَسْمِ الدَّارِ مِنْ عَرَفَاتِ *** وَ أَذْرَیْتُ دَمْعَ الْعَیْن بِالْعَبَرَات ⁽¹⁾

برای دیدن ویرانه های خانه محبوب در عرفات گریستم و اشک حسرت ریختم.

29 - وَ فَکّ عُرَی صَبْرِی وَ هَاجَتْ صَبَابَتی *** رسُومُ دیَار أقفَرتْ وَعَرَات ⁽²⁾

از دیدن آن خانه ها که روزگار بر آن ها گذشته و اینک خالی و برهنه افتاده، حلقه های صبرم برید و آتش شیفتگی در دلم بیش از پیش زبانه کشید.

30 - مَدارِسُ آیَات خَلَتْ منْ تلَاوَة *** وَ مَنْزِلُ وَحْیٍ مُقْفَرُ الْعَرَصَات

مدارسی که در آن ها آیات الهی آموزش داده می شد از آوای تلاوت، خالی مانده و خانه وحی چون بیابانی بی آب و علف و ناهموار شده است.

31 - لِآلِ رَسُولِ اللهِ بِالْخَیْف مِن مِنّی *** وَ بِالْبَیْتِ وَ التَّعْرِیف وَ الْجَمَرَات ⁽³⁾

آن مدارس آیات و آن خانه وحی از آن خاندان رسول خدا علیهم السلام بود که در خیف منی، کعبه، عرفات و جمرات قرار داشت.

32 - دیَارُ عَلَی وَالْحُسَیْنِ وَ جَعْفَرٍ *** وَحَمْزَةَ وَالسَّجاد ذی الثَّفْنَات

خانه ها و دیار علی، حسین، جعفر بن ابی طالب، حمزه سیدالشهداء و سیّدالساجدین علی بن الحسین علیهم السلام که از بسیاری سجود، پیشانی مبارکش پینه بسته بود.

33 - دیار لعبد الله وَ الْفَضْلِ صِنوِهِ *** نَجِیَّ رَسُول الله فی الْخَلَوَاتِ

دیار عبدالله بن عبّاس و برادرش فضل بن عباس که همراز رسول خدا صلی الله علیه وآله وسلم در خلوت ها بودند. ⁽¹⁾

34 - وَ سِبْطَی رَسُول الله وَ ابْنَی وَصِیَّهِ *** وَوَارِثِ عِلْمِ اللهِ وَالْحَسَنَات

دیار دو سبط رسول خدا صلی الله علیه وآله وسلم، حسن و حسین علیهما السلام که فرزندان وصی پیامبر صلی الله علیه وآله وسلم و وارث دانش و نیکی های اویند.

35 - مَنَازِلُ وَحْی الله یَنْزِلُ بَیْنَهَا *** عَلَی أَحْمَدَ الْمَذْکُور فی السُّورَات ⁽²⁾

خانه هایی که در آن ها بر حضرت احمد صلی الله علیه وآله وسلم که نامش در سوره های قرآن و کتب پیشینیان آمده، وحی نازل می شد.

36 - مَنَازِلَ قَوْمٍ یُهْتَدَی بِهُدَاهُمْ *** فَیُؤْمَنُ مِنْهُمْ زَلَةُ الْعَثَرَاتِ

خانه های کسانی که به هدایت آن ها، دیگران هدایت می شدند و از لغزش ایشان در امان بودند.

37 - مَنَازِلُ کَانَتْ لِلصَّلَاة وَالتَّقَی *** وَ لِلصَّوْمِ وَالتَّطهیر وَالْحَسَنَات

خانه های نماز، پرهیزگاری، روزه، پاکی و عصمت، نیکی ها و ثواب ها.

38 - مَنازِلُ جبریلُ الأمینُ یَحلّها *** مِنَ اللهِ بِالتَّسلیمِ وَ الرّحَمَاتِ ⁽³⁾

خانه هایی که جبریل امین همراه با درود و رحمت های الهی برای ساکنانش در آن ها فرود می آمد. ⁽⁴⁾

مَنَازِلُ لَا تَیْمٌ یَحْلُ برَبْعهَا *** وَلَا ابْنُ صُهَاکَ فَاتک الْحُرُمَات.

خانه هایی که هیچ کس از قبیلهٔ (تیم) در ساحت آن نزول نکرد و نیز پسر (صهاک) که حرمت اهل بیت را هتک نمود (از اهل آن خانه نیست). [مراد از قبیله (تیم) ابوبکر و از پسر صهاک حبشیه عمر بن خطاب است].

39 - مَنازِلُ وَحی اللهِ مَعدِنِ علمِهِ *** سَبیلِ رَشادٍ واضحِ الطُرُقاتِ

خانه هایی که محل نزول وحی خداوند معدن علم او و شاهراه هدایتی بودند که راه های آن روشن و آشکار است.

40 - دیَارٌ عَفَاهَا جَوْرُ کُلِّ مُنَابذ *** وَ لَمْ تَعْفُ للأیام وَ السَّنَوَات

خانه های [ کرامت و فضیلت ] که از [ تندباد ] ستم ظالمان، ویران شده و گرنه گذشت ایام، آثار آن ها را محو نکرده است.

41 - فیا وارِثی عِلمِ النَبیِّ وَ آله *** عَلَیکُم سلامٌ دائمُ النّفَحَاتِ

ای وارثان علم پیامبر صلی الله علیه وآله وسلم، ای خاندان او، درود بر شما، درودی چون نسیم خوش بوی بهاری.

42 - قفَا نَسْأل الدَّارَ الَّتی خَفَّ أَهْلُهَا *** مَتَی عَهْدُها بالصَّوْمِ وَ الصَّلَوَاتِ

بایستید [ ای یاران ] تا جستجو کنیم و بیابیم خانه ای را که اهل آن به شدت کاهش یافته اند و بپرسیم که از چه زمان در آن نماز و روزه اقامه نمی شود؟

43- و أیْنَ الأَلَی شَطَتْ بِهِمْ غُرْبَةُ النَّوَی *** أَفَانِینَ فِی الآفاقِ ⁽¹⁾مُفْتَرِقَاتِ

و بپرسیم کجایند آنان که سفر غریبانه و دوری و تنهایی، ایشان را در

سرزمین های مختلف، پراکنده کرده است؟

44- هُمْ أَهْلُ میراث النَّبیِّ إِذَا اعْتَزَوا *** وَهُمْ خَیْرُ سَادَات وَ خَیْرُ حُمَاة آنان وارثان پیامبر خدایند اگر خود را معرفی و نسب خود را بیان کنند و بهترین سروران و حمایت کنندگان [امت در دنیا و آخرت ] می باشند.

45 - إِذَا لَمْ نُتاج الله فی صَلَواتِنَا *** بِأَسْمَائِهِمْ لَمْ یَقْبَل الصلوات ⁽²⁾

آن بزرگوارانی که اگر در نمازهایمان با نام های مبارک ایشان با خدا مناجات نکنیم خداوند نمازهای ما را قبول نمی فرماید.

46- مَطَاعِیمُ لِلأعْسَارِ فِی کُلِّ مَشْهَدٍ *** لَقَدْ شُرِّفُوا بِالْفَضْلِ وَ الْبَرَکَات

آنان که در هر قحطی و خشک سالی و در هر مکان، مردم را اطعام می کنند و به سبب برکت ها و رحمت ها و نعمت هایی که از ایشان به مردم رسیده، بر دیگران فضیلت یافته اند و شریف و بزرگوارند.

47 - وَ مَا النَّاسُ إِنَّا غَاصِبٌ وَ مُکَذِّبٌ *** وَ مُضْطَعْنٌ ذُو إِحْنَة وَ تِرَاتِ

آن مردمان ⁽¹⁾، تنها غاصب خلافت و تکذیب کننده فضایل اهل بیت و کینه ورانی هستند که دشمنی عترت را در دل می پرورانند و در پی انتقام گرفتن و خون خواهی از پیامبر صلی الله علیه وآله وسلم و علی علیه السلام هستند [ زیرا آن دو بزرگوار برای دفاع از خود و دین خدا، خون بعضی از این کفار و مشرکان مهاجم را در جهاد ریخته اند].

48 - إذَا ذَکَرُوا قَتْلَی بِبَدْر وَخَیْبَرَ *** وَ یَوْمَ حُنَیْنِ أَسْبُلُوا الْعَبَرَات

آن دشمنان هرگاه از کشتگان بدر و خیبر و حنین یاد می کنند اشک هایشان جاری می شود.

49 - فَکَیْفَ یُحِبُّونَ النَّبِیَّ وَ رَهْطَهُ *** وَهُمْ تَرَکُوا أَحْشَاءَهُمْ وَغَرَات؟

پس چگونه رسول خدا صلی الله علیه وآله وسلم و خویشان و قبیله او را دوست داشته باشند، در حالی که آتش کینه در درونشان شعله ور است؟

50- لَقَدْ لَایَنُوهُ فِی الْمَقَال وَ أَضْمَرُوا *** قُلُوباً عَلَی الأحقاد مُنْطَویات

آن ها در ظاهر با پیامبر صلی الله علیه وآله وسلم به نرمی و ملایمت برخورد و گفتگو می کردند در حالی که کینه را در قلب هایشان پنهان می داشتند.

51- فَإِنْ لَمْ یَکُنْ إِلَّا بِقُربی مُحَمَّد *** فَهَاشِمُ أَوْلَی مِنْ هَن وَ هَنَات

الله اگر تنها و تنها قرابت با رسول خدا صلی الله علیه وآله وسلم ملاک [ خلافت ] بود باز هم بنی هاشم شایسته تر از این و آن بودند. [ کنایه از اولی و دومی ]

52- سَقَی اللَّهُ قَبْراً بالْمَدِینَة غَیْثَهُ *** فَقَدْ حَلَّ فیه الأَمْنُ بِالبَرکَاتِ

خداوند قبری را که در مدینه است از باران رحمتش سیراب فرماید زیرا امنیت و

برکات الهی در آن فرود آمده است. [ کنایه از پیکر پاک پیامبر صلی الله علیه وآله وسلم که در آنجا آرمیده است ]

53 - نَبِیُّ الْهُدَی صَلَّی عَلَیْهِ مَلِیکُهُ *** وَ بَلَغَ عَنَّا رُوحَهُ التَّحْفَات

پیامبر هدایت که فرمانروای آسمان ها و زمین بر او درود می فرستد و درودهای ما را نیز چون هدایایی نثار روح مقدس او می فرماید.

54 - وَ صَلَّی عَلَیْهِ اللهُ مَا ذَرَّ شَارِقٌ *** وَ لَاحَتْ نُجُومُ اللَّیْلِ مُبْتَدرَات

هماره تا خورشید به هنگام روز چهره می گشاید و ستارگان به هنگام شب آشکار می شوند، درود خداوند بر او باد .

55- أَفَاطمُ لَوْ خَلْت الحُسَیْنَ مُجَدَّلًا *** و قَدْ مَات عَطشاناً بِشَطٌ فُرات

ای فاطمه! اگر حسین را در قتلگاه می نگریستی که چگونه تشنه کنار آب فرات شهید شده ،

56- إذاً للطَّمْت الْخَدَّ فَاطمُ عِنْدَهُ *** وَ أَجْرَیْت دَمْعَ الْعَیْنِ فِی الْوَجَنَات

در آن صورت سیلی بر صورتت می زدی و اشک ها از دیده محزون بر چهره ات جاری می ساختی .

57- أ فَاطِمُ قُومِی یَا ابْنَةَ الْخَیْرِ وَ انْدُبی *** نُجُومَ سَمَاوَات بأرْض فَلَاة

ای فاطمه ! ای دختر بهترین مردم، برخیز و برستارگان آسمان که در بیابان های پهناور فرو افتاده اند شیون و زاری کن. ⁽¹⁾

58- قُبُورٌ بِکُوفَانٍ و أُخْرَی بِطَیبَة *** وَ أُخْرَی بِفَخٌ نَالَهَا صَلَوَاتِی

درود من بر آنان باد.. [ آن ستارگان شهید، آرمیده در ] قبرهایی هستند که برخی در کوفه اند و برخی در مدینه و برخی در فخ ⁽²⁾،

59- وَ أُخْرَی بِأَرْضِ الْجُوزجَانِ مَحَلُهَا *** وَ قَبْرٌ بِبَاخَمْرَی لَدَی الْغُرُبَات

و برخی در (جوزجان) ⁽¹⁾اند و برخی در (باخمری) ⁽²⁾در غربتی تمام،

60- وَ قَبْرٌ بِبَغْدَادَ لِنَفْسٍ زَکَیَّة *** تَضَمَّنَهَا الرَّحْمَنُ فِی الْغُرفات

و قبری در بغداد، متعلق به جانی پاک و مطهر ⁽³⁾که خداوند رحمان او را در غرفه های بهشت با رحمت خود فرا گرفته است.

ابن بابویه (ره) روایت کرده که چون دعبل به این شعر رسید امام رضا علیه السلام فرمود : آیا می خواهی در این قسمت دو بیت اضافه کنم که قصیدهٔ تو کامل شود؟ دعبل عرض کرد: آری، یابن رسول الله! حضرت فرمود:

61- وَ قَبْرٌ بِطُوسِ یَا لَهَا مِنْ مُصیبَة *** أَلحَتْ عَلَی الأَحْشَاء بِالزَّفَرَات

و قبری در طوس که بزرگی مصیبت آن، همواره آتش اندوه را در جگرها

شعله ور می سازد ،

62- إِلَی الْحَشْرِ حَتَّی یَبْعَثُ اللَّهُ قَائماً *** یُفَرِّج عَنَّا الغَمَّ وَالکُرُبَاتِ

و آن اندوه همچنان باقی است تا آن که خداوند قائمی را برانگیزد و او اندوه و رنج ها را از ما [اهل بیت] برطرف نماید.

دعبل گفت: ای پسر رسول خدا آن قبر کیست؟

امام علیه السلام فرمود: قبر من است و روزگاری خواهد رسید که شهر طوس محل رفت و امام آمد شیعیان و زائرانم خواهد گردید. آگاه باشید هر که در شهر طوس و غربت من، مرا زیارت کند، با من باشد در روز رستخیز، در درجه من و گناهانش آمرزیده شود.

دعبل ادامه داد:

63- عَلِیُّ بْنُ مُوسَی أَرْشَدَ اللَّهُ أَمْرَهُ *** وَ صَلَّی عَلَیْهِ أَفْضَلَ الصَّلَوَاتِ

خداوند امر علی بن موسی علیه السلام را به سامان آورد و برترین درودهای خویش را بر

او فرستد.

64- فَأَمَّا الْمُمضَّاتُ الَّتی لَسْتُ بالغاً *** مَبَالغَهَا منّی بِکُنهِ صِفَاتِ

اما از آن مصیبت های جانکاهی که اندوه آن ها آتش در دلم زده و وصف آن ها از عهده تقریر من خارج است،

65- قُبُورٌ یبطن النَّهْر مَنْ جَنْب کَربلاء *** مُعَرَّسُهُمْ مِنْهَا بِشَطِّ فُرَاتِ

[ اندوه شهادت صاحبان ] قبرهایی که نزدیک نهری در کنار کربلا آرمیده اند و قرارگاه آنان نزدیک شط فرات است.

66- تُوقُوا عَطَاشاً بِالْفُرَات فَلَیْتَنی *** تُوُفَّیتُ فِیهِمْ قَبْلَ حِینِ وَفَاتِی

شهیدانی که تشنه بر ساحل فرات جان باختند... ای کاش از اندوه سوگ آنان پیش از مرگ، می مردم.

67- إلی الله أَشکُو لَوْعَةٌ عِندَ ذِکرِهِم *** سَقَتنِی بِکَأسِ الثُّکلِ وَالفَظَعَاتِ

از سوزش اندوهی که یاد و خاطره ایشان به من جام های مالامال ماتم و سوگ می آشاماند به خدا شکوه و شکایت می برم .

68- أَخَافُ بأَنْ أَزْدَارَهُمْ فَتَشُوقَنی *** مَصَارِعُهُمْ بِالجَزعِ فَالنَّخَلاتِ

بیم آن دارم که به دیدارشان بشتابم و قتل گاهشان که در میان دره و میان دره و نخلستان قرار گرفته آتش عشق و بیتابی را در من بیش از پیش برانگیزد.

69- تَقسَّمهُمْ رَیْبُ الْمَنُون فَمَا تَرَی *** لَهُمْ عَقُوةٌ مَغْشِیَّةَ الحُجُرَات

حوادث روزگار آنان را چنان پراکنده کرد که برای ایشان نه کوی و برزنی می بینی و نه خانه ای که مردم در حجره های آن فرود آیند.

70- خلا أنَّ مِنْهُمْ بِالْمَدِینَة عُصْبَةٌ *** مَدَی الدّهرِ أنضاءَ مِنَ الأزمَاتِ ⁽¹⁾

تنها گروهی از ایشان در مدینه باقی مانده اند؛ نحیف و رنجور از رنج ها و سختی ها و گرسنگی ها در گذر روزگار .

71- قَلیلَةَ زُوَّارٍ سِوَی أَنَّ زُوَّراً *** مِنَ الضَّبُعِ وَالْعَقْبَانِ وَالرَّحَمَات

زائران قبور آن جوان مردان، بسیار اندک اند و زیارت کنندگانی جز کفتارها وعقاب ها و کرکس ها ندارند.

72- لَهُمْ کُلَّ یَوْمٍ تُرْبَةٌ بِمَضَاجِعَ *** ثَوَتْ فی نَوَاحَی الأَرْضِ مُفْتَرقَات

هر روز آرامگاهی جدید از ایشان پراکنده و دور از هم در گوشه و کنار گیتی پدید می آید.

73- تَنَکَّبَ لَأَوَاءُ السِّنینَ جَوَارَهُمْ *** وَ لَا تَصْطَلِیهِمْ جَمْرَةُ الْجَمَرَات

رنج ها و سختی های روزگار و آتش سوزان دوزخ از جوار آرامگاه ایشان دور است.

74- وَقَدْ کَانَ مِنْهُمْ بِالْحِجَاز وَ أَرْضِهَا *** مَغَاوِیرُ نَجَّارُونَ فِی الْأَرْمَات

از زمره آن جوان مردان، جنگ آورانی سلحشور در سرزمین حجاز بودند که در قحطی ها برای مردم شتران فراوان قربانی می کردند .

75 - حِمّی لَمْ تَزُرْهُ الْمُذْنَبَاتُ وَأَوْجُهُ *** تُضیءُ لَدَی الْأَسْتارِ وَالظُّلُمَات

ایشان را حریمی بود که زنان گناهکار نمی توانستند به آن نزدیک بشوند (چه رسد به آن که زنان آن حریم گناهکار باشند) و نیز آن بزرگواران را چهره هایی بود که از پس پرده ها و تاریکی ها می درخشید.

76- إِذَا وَرَدُوا خَیْلًا بسُمْر منَ الْقَنَا *** مَسَاعِیرَ حَربٍ أَقْحَمُوا الغَمَرَات

اگر به لشکری از سواران دشمن برخورد می کردند، با نیزه های گندمگون خود آتش جنگ را فروزان کرده، بی باکانه خود را در گرداب های مرگ می افکندند.

77- فَإِنْ فَخرُوا یَوْماً أَتَوْا بِمُحَمَّد *** وَ جِبرِیلَ وَ الفُرقَانِ والسُّورات

و اگر روزی می خواستند افتخارات خود را برشمرده، به دیگران فخر کنند به محمد رسول خدا صلی الله علیه وآله وسلم و جبرئیل علیه السلام و کتاب آسمانی قرآن و سوره های آن فخر می نمودند،

78- وَعَدُّوا عَلیّاً ذَا الْمَنَاقِب وَ الْعُلَی *** وَ فَاطِمَةَ الزَّهْرَاءَ خَیْرَ بَنَات

نیز به امیرمؤمنان علی بن ابی طالب علیه السلام که دارای جایگاه بلند و مناقب بی شمار است و به فاطمه زهرا علیها السلام که بهترین دختران جهان است ،

79 - وَ حَمْزَةَ وَالْعَبَّاسَ ذَا الْهَدَی وَالتُّقَی *** وَ جَعْفَراً الطَّیَّار فی الْحُجُبَات

و به حمزه سیدالشهداء علیه السلام و عبّاس هدایت یافته و با تقوا (عموی پیامبر) و جعفر طیار علیه السلام که در حجاب های بهشت پرواز کننده است می بالیدند.

80- أولئِکَ لا مَلْقُوحُ هِندٍ وَ حِزبُهَا *** سمَیَّةَ مِنْ نَوْکَی وَ مَنْ قَذَرَات

آن بزرگواران نه از زنانی زناکار چون هند جگر خوار پدید آمده اند و نه از افرادی مشابه وی چون سمیه مادر زیاد بن ابیه که در حماقت و آلودگی مشهورند.

81- سَتُسْأَلُ تَیْمٌ عَنْهُمْ وَعَدِیُّهَا *** وبَیْعَتُهُمْ من أَفْجَر الْفَجَرَات

به زودی در قیامت از ابوبکر (که از قبیلهٔ تیم است) و از عمر (که از قبیله عدی است) درباره ستمی که بر اهل بیت کرده اند و (غصب خلافت) و بیعت دروغین شان که از بدترین گناهان بود بازخواست خواهند کرد.

82- هُم مَنعُوا الْآبَاءَ عَنْ أَخذِ حَقِّهِم *** وَهُمْ تَرَکُوا الأَبْنَاءَ رَهْنَ شَتَات

آن ستمگران، پدران را از دستیابی به حقوق پایمال شده بازداشتند و فرزندان را نیز به ظلم و ستم در اطراف عالم پراکنده ساختند.

83- وَهُمْ عَدَلُوهَا عَنْ وَصَیٍّ مُحَمَّد *** فَبَیْعَتُهُمْ جَاءَتْ عَن الْغَدَرَات

و خلافت را از وصی رسول خدا صلی الله علیه وآله وسلم به سوی خود منحرف نمودند؛ در نتیجه بیعت ایشان از راه مکر و حیله به دست آمد.

84 - وَلِیُّهُمْ صِنْوُ النَّبیِّ مُحَمَّد *** أَبُو الْحَسَنِ الْفَرَّاجُ الْغَمَرَات

در حالی که امام و پیشوای واقعی آنان حضرت ابوالحسن علیه السلام بود که شبیه پیامبر صلی الله علیه وآله وسلم و شکافنده لشکرهای انبوه بود.

85- مَلَامَکَ فی آل النَّبِیِّ فَإِنَّهُمْ *** أَحبَّایَ مَادَامُوا وَأَهْلُ ثِقَاتِی

مرا برای محبت اهل بیت رسول خدا صلی الله علیه وآله وسلم سرزنش نکن، زیرا آنان تا هست محبوبان من و مورد اعتماد من هستند.

86- تَخَیَّرتُهُمْ رُشْداً لنَفْسی إِنَّهُمْ *** عَلَی کُلِّ حَال خیَرَةُ الْخیَرَات

آنان را برای صلاح و کمال نفس خود برگزیده ام و ایشان در هر حال برگزیده برگزیدگانند .

87- نَبَذْتُ إِلَیْهِمْ بِالْمَوَدَة صَادقاً *** وَسَلَّمْتُ نَفْسی طَائعاً لِوُلاَتِی

محبت خود را از سر صدق و صفا به سوی ایشان روانه داشته و جان خود را داوطلبانه و مشتاقانه تسلیم پیشوایانم کرده ام.

88- فَیَا رَبِّ زدنی فی هَوَایَ بَصِیرَةٌ *** وَ زِدْ حُبَّهُمْ یَا رَبِّ فِی حَسَنَاتِی

پروردگارا! بصیرت مرا در محبت ایشان افزون فرما و محبّت شان را (که والاترین حسنات و ثواب ها و نیکی هاست) بر حسنات نامه اعمالم بیفزا.

89- سَأبکِیهِمْ مَا حَجَّ لِلّهِ رَاکِبٌ *** و مَا نَاحَ قُمْری عَلَی الشَّجَرَات

بر آنان خواهم گریست، مادام که سواره ای برای خدا حج گزارد و قمریی بر شاخسار، اندوه خویش را بموید.

90- وَ إِنِّی لَمَوْلَاهُمْ وَ قَالَ عَدُوَّهُمْ *** وَ إِنِّی لَمَحْزُونٌ بطُول حَیَاتی ⁽¹⁾

آری! وابسته ایشانم و واگذارنده دشمنانشان و اندوهگین در درازنای عمر خویش.

91- بِنَفْسِی أَنتُم من کُهُولٍ وَ فِتیَةٍ *** لِفَکِّ عُنَاة أَوْ لِحَمْلِ دِیَاتِ

جانم به فدای پیران و جوانان شما (اهل بیت علیهم السلام ) که منش و اخلاق تان آزادی اسیران و پرداخت دیه وامداران است،

92 - وَ لِلْخَیْلِ لَمَّا قَیَّدَ الْمَوْتُ خَطْوَهَا *** فَأَطلَقْتُمْ فأطلقتم منْهُنَّ بِالذَّرَبَاتِ

و آزاد نمودن سوارانی که در محاصره دشمن افتاده و مرگ بر دست و پای اسبان شان زنجیر نهاده با نبردی متهورانه و به کار بردن شمشیرها و نیزه ها .

93 - أُحِبُّ قَصِیَّ الرَّحِمِ مِنْ أَجْلِ حُبّکُمُ *** وَ أَهْجُرُ فِیکُمْ زَوْجَتِی وَ بَنَاتِی

به سبب علاقه به شما، دوست دارانتان را اگرچه خویشان دورم باشند، دوست می دارم و متقابلاً از زن و فرزند خود اگر دوستدار شما نباشند کناره گرفته، دوری می گزینم.

94- وَأَکْتُمُ حُبِّیکُمْ مَخَافَةَ کَاشِحٍ *** عَنِیدٍ لأهْل الْحَقِّ غَیْر مُوَات هم چنین شیفتگی و عشقم را از دشمنی که با اهل حق عناد می ورزد و با مذهبم

موافق نیست، پنهان م یدارم .

95- فَیَا عَیْنُ بَکیهِمْ وَجُودی بِعَبرَةٍ *** فَقَدْ آنَ للسَّسْکَابِ وَ الْهَمَلَات

پس ای دیده! بر آنان بگری و با مروارید اشک هایت کمکم کن زیرا هنگام آن رسیده است که باران سرشک فروباری و رودبارهای اشک روانه سازی.

96- لَقَدْ حَفَّت الأَیَّامُ حَولی بِشَرِّها *** وَ إِنِّی لَأَرْجُو الْأَمْنَ بَعْدَ وَفَاتی ⁽¹⁾

ترس ها و سختی های روزگار زندگی ام را از آغاز تا کنون از هر سو محاصره کرده است، اما امیدوارم که لااقل پس از مرگ طعم شیرین امنیت و آسایش را بچشم . ⁽²⁾

97 - أَلَمْ تَرَ أَنِّی مِن ثَلَاثین حِجَّةً *** أَرُوحُ وَ أَغْدُو دَائمَ الْحَسَرَات ⁽³⁾

آیا نمی بینی که من سی سال است با اندوه و حسرت دایمی، صبح و شام را سپری می کنم؟

98 - أَرَی فَیْتَهُمْ فِی غَیْرِهِمْ مُتَقَسِّماً *** وَ أَیْدِیَهُمْ من فَیْئِهِم صَفِرَاتِ

(چگونه چنین نباشم در حالی که) می بینم که حقوق شرعی و اموال اهل بیت علیهم السلام در بین دیگران تقسیم می شود، اما دست های ایشان خالی است. ⁽⁴⁾

99 - وَکَیْفَ أَداوی منْ جَوَّی لی؟ وَ الْجَوَی *** أُمَیَّةُ أَهْلُ الْفِسقِ وَ التّبَعاتِ؟ ⁽⁵⁾

چگونه سوزش دلم را دوا کنم؟ (در حالی که می بینم) بنی امیه که اهل فسق و فجور و گناهان فراوان هستند.

100- وَ آل زِیادٍ فِی القصُورِ مَصُونَةٌ *** و آلُ رَسُول الله فِی الفَلواتِ ⁽⁶⁾

و آل زیاد، در قصرها مصون و محفوظند، اما آل رسول الله شهید شده و در

بیابان ها افتاده اند

101 - سأبکِیهِمُ مَا ذَرَّ فِی الأفقِ ⁽¹⁾شَارِقٌ *** وَ نَادَی مُنَادِی الْخَیْر بالصَّلَوَات

آری، مادام که در آینه افق، طلوع کننده ای چهره بگشاید و ندا کننده ای به نماز فراخواند، برایشان خواهم گریست...

102- وَ مَا طَلَعَتْ شَمْسُ وَ حَانَ غُرُوبُهَا *** وَ بِاللَّیْلِ أَبکیهِمْ وَ بِالْغَدَوَات

آری، تا زمانی که خورشیدی طلوع و غروب می کند هر شامگاهان و هر

صبحدمان بر ایشان خواهم گریست.

103 - دیَارُ رَسُول الله أَصْبَحْنَ بَلْقَعاً *** وَ آل زیاد تَسْکُنُ الْحُجُرَات

خانه و کاشانه رسول خدا صلی الله علیه وآله وسلم خالی و ویرانه گشته است در حالی که آل زیاد در قصرها ⁽²⁾به ناز و نعمت روزگار را سپری می کنند .

104 - وَآلُ رَسُول اللَّه تَدْمَی نُحُورُهُمْ *** وَ آلُ زِیَادٍ آمنوا السَّربَات

و در حالی که از گلوی فرزندان رسول الله خون می ریزد، حتی گلوی شتران آل زیاد نیز از ذبح شدن در امان است.

105- وَآلُ رَسُول الله تُسْبَی حَریمُهُمْ *** وَ آلُ زِیَادِ رَبَّةُ الحَجَلات

و هنگامی که دختران و اهل بیت رسول خدا صلی الله علیه وآله وسلم شهر به شهر به اسارت برده می شوند، آل زیاد در حجره هایشان آسوده می زیند.

106- إِذَا وُتِرُوا مَدُّوا إِلَی وَاترِیهِمُ *** أکُفّاً عَن الْأَوْتَارِ مُنْقَبضَات ⁽³⁾

هنگامی که خونی از آل محمد صلی الله علیه وآله وسلم ریخته می شود نمی توانند خونخواهی کنند و برعکس، حتی گاهی مجبورند دست های بسته و کوتاه از خونخواهی خود را از سر احتیاج به سوی جلادان خود دراز کنند.

107- فَلَوْ لَا الَّذی أَرْجُوهُ فی الْیَوْم أَوْ غَدٍ *** تقَطَّعَ نَفْسی إثْرَهُمْ حَسَرَات

آری اگر نبود آن آرزوی دیرینه ام که امیدوارم امروز یا فردا تحقق یابد، جانم از شدت اندوه پاره پاره می گشت ،

108 - خروجُ إِمَامٍ لَا مَحَالَةَ خَارِجٌ *** یَقُومُ عَلَی اسْمِ اللَّهِ وَ الْبَرَکَات

آن آرزو، ظهور امامی است که قطعاً خروج خواهد کرد و قیام وی با اسم اعظم الهی و برکات آن می باشد.

109 - یُمَیَّزُ فِینَا کُلَّ حَقٌّ وَبَاطلٍ *** وَیُجْزِی عَلَی النَّعْمَاء وَالنَّقَمَات

آن امام، هر حق و باطلی را از هم جدا می فرماید و مردم را بنا به استحقاق شان پاداش یا کیفر می دهد .

و به روایت ابن بابویه (ره) دعبل گفت: چون من این دوبیت را خواندم، حضرت امام رضا علیه السلام بسیار گریست، پس سر به سوی من بلند کرد و فرمود: ای خزاعی ! روح القدس این دوبیت را بر زبان تو گفته است، آیا می دانی آن امام کیست و کی قیام خواهد نمود؟ گفتم: نه ای مولای من ! اما شنیده ام که امامی از میان شما [ اهل بیت علیهم السلام ] قیام خواهد کرد و زمین را از فساد پاک و پر از عدل و داد خواهد نمود.

حضرت رضا علیه السلام فرمود: ای دعبل ! امام پس از من پسرم محمد است و بعد از او پسرش علی امام است و پس از علی، پسرش حسن امام است و بعد از حسن پسر او حجت قائم امام است که در غیبتش انتظار او را خواهند کشید و چون ظاهر شود همه از او اطاعت خواهند کرد و اگر از عمر دنیا حتی جز یک روز نمانده باشد، حق تعالی آن روز را چندان طولانی خواهد کرد تا آن حضرت خروج کند و زمین را از عدل و داد پر کند پس از آن که از ظلم وجور پر شده باشد.

اما این که چه وقت خروج می فرماید، خبر دادن از وقت است و به تحقیق خبر داد به من پدرم از پدرانش از امیرالمؤمنین علیه السلام که آن حضرت از رسول خدا صلی الله علیه وآله وسلم پرسید: قائم از فرزندان شما چه زمانی خواهد آمد؟ پیامبر صلی الله علیه وآله وسلم فرمود: مثل قیام او مثل قیامت است که حق تعالی می فرماید زمان آن را جز خدا کسی نمی داند و ناگهان و بی خبر

خواهد آمد. ⁽¹⁾

دعبل ادامه داد:

110 - فَیَا نَفْسُ طِیبِی ثُمَّ یَا نَفْسُ أَبْشری *** فَغَیْرُ بَعِید کُلُّ مَا هُوَ آت

چون چنین است پس مژده باد تو را ای جان دردمند و اندوهگینم. زیرا هر آینده ای نزدیک است .

111 - وَ لَا تَجْزَعَی مِنْ مُدَّةَ الْجَوْرِ إِنَّنِی *** أَرَی قُوَّتی قَدْ آذَنَتْ بِشَتاتِ

آری، بی تابی مکن از طولانی شدن ستم ستمگران، زیرا استقامتم به من مژده می دهد که دولت مخالفان را دوامی و ثباتی نیست.

112 - فَإِنْ قَرَّبَ الرَّحْمَنُ مِنْ تَلْکَ مُدَّتی *** وَ أَخَّرَ مِنْ عُمُرِی وَ وَقْت وَفَاتی

پس اگر خداوند رحمان چندان عمر مرا طولانی کند و مرگ مرا به تأخیر اندازد که آن دولت برحق را درک نمایم.

113- شَفَیْتُ وَ لَمْ أَتْرَک لِنَفْسی غُصَّةٌ *** وَ رَوَّیْتُ مِنْهُمْ مُنْصلی وَ قَنَاتی

شمشیر و نیزه خود را از خون دشمنان اهل بیت علیهم السلام سیراب می گردانم و به این وسیله سوزش دل خود را با انتقام از ایشان تسلّی می بخشم و غصه ای در جانم باقی نمی گذارم.

114 -فَإِنِّی مِنَ الرَّحْمَنِ أَرْجُو بِحُبِّهِمْ *** حَیَاةً لَدَی الْفَرْدَوْس غَیْرَ بَتَات

من از خداوند رحمان به سبب محبت به اهل بیت علیهم السلام زندگی جاوید در بهشت را آرزومندم.

115 - عَسَی اللَّهُ أَنْ یَرتَاحَ للخَلْقِ إِنَّهُ *** إِلَی کُلِّ قَوْمِ دَائِمُ اللَّحَظَات

شاید خداوند تبارک و تعالی بر مردم ترحم فرماید و چاره ای که سبب نجات ایشان از جور ستمگران شود برایشان فراهم سازد، زیرا حضرت حق پیوسته به هر قومی نظرهای لطف و بزرگواری دارد.

116- فَإِنْ قُلْتُ عُرْفاً أَنْکَرُوهُ بِمُنْکَرِ *** وَ غَطَّوْا عَلَی التَّحْقِیق بالشُّبُهَاتِ

(می دانم) اگر سخن نیکو و حق بگویم، دشمنان آن را با سخنان زشت و بدی که در مقابل می گویند انکار می نمایند و حق را با شبهه ها می پوشانند.

117 - سَأقصرُ نَفْسی جاهداً عَنْ جِدَالِهِم *** کَفَانیَ مَا أَلْقَی مِنَ الْعَبَرَات

نفس خود را به زحمت از جدال با ایشان باز می دارم، آری اشک های جاری من مرا بس است .

118- أحاولُ نَقْلَ الصُّمْ عَنْ مُسْتَقَرهَا *** وَ إِسْمَاعَ أَحْجَار من الصَّلَدات

(این که بخواهم دشمنان را با برهان و موعظه، هدایت کنم) مانند آن است که بخواهم کوه سخت را از جایش بکنم یا به سنگ های صخره ها، سخنی را بشنوانم.

119- فَحَسْبی منْهُمْ أَنْ أَبُوءَ بِغُصَّةٍ *** تَرَدَّدَ فی صَدْرِی وَ فِی لَهَوَاتی

پس ناچار باید برگردم در حالی که اندوه و بغض گلو گیرم شده و غصه بین سینه و حلق من در رفت و آمد است .

1120- فَمِنْ عَارِف لَمْ یَنْتَفِعُ وَ مُعَانِدٍ *** تَمِیلُ بِهِ الأهوَاءُ لِلشَّهَوَات

از مخالفان اهل بیت علیهم السلام کسانی هستند که حق را می شناسند، اما این آگاهی را سودی به ایشان نمی رساند و گروهی نیز دشمنانی هستند که هواهای نفسانی ایشان را به سوی شهوت ها می کشانند .

121 - کَأَنَّکَ بِالْأَضْلَاعِ قَدْ ضَاقَ ذَرْعُهَا *** لِمَا حُمِّلَت مِن شِدَِةِ الزَّفَرَات

آری، گویی سینه ام از بار سنگین اندوه و ناله های سوزناک پنهان شده در آن به تنگ آمده است .

122- فَیا وَارِثِی عِلْمِ النّبیِّ وَ آلهُ *** عَلَیْکُمْ سَلامٌ دائمُ النّفَحاتِ ⁽¹⁾

ای وارثان علم پیامبر صلی الله علیه وآله وسلم و آل او! سلام بر شما، سلامی که چون نسیم جان فزا و معطّر ، هماره در جریان است.

123 - لقَد أمِنَتْ نَفْسی بِکُمْ فِی حیاتِها *** وَ إِنّی لأَرْجُو الأَمْنَ عندَ مَماتی

جان من در این حیات دنیوی به شما ایمان آورد (و به سبب این ایمان هماره با ترس و آوارگی زیست) اما من امیدوارم که هنگام مرگ و پس از آن، به شفاعت شما از عذاب الهی در امان باشد .