مشخصات کتاب

سرشناسه : رضوانی علی اصغر، ۱۳۴۱

عنوان و نام پدیدآور : قرآن و ظهور حضرت مهدی " علیه السلام / تالیف علی اصغر رضوانی

مشخصات نشر : قم : مسجدمقدس جمکران ۱۳۸۵.

مشخصات ظاهری : ۶۶ ص.

فروست : سلسله مباحث مهدویت.

شابک : ۳۰۰۰ ریال 964-973-030-3 ؛ ۵۰۰۰ ریال (چاپ دوم) ؛ ۶۵۰۰ ریال (چاپ پنجم)

وضعیت فهرست نویسی : فاپا

یادداشت : چاپ دوم: زمستان ۱۳۸۵.

یادداشت : چاپ پنجم: تابستان ۱۳۸۷.

یادداشت : کتابنامه به صورت زیرنویس.

موضوع : محمدبن حسن (عج)، امام دوازدهم، ۲۵۵ق. -- جنبه های قرآنی

موضوع : مهدویت-- جنبه های قرآنی

شناسه افزوده : مسجد جمکران (قم)

رده بندی کنگره : BP۱۰۴ /م۸۶ ر۵۵ ۱۳۸۵

رده بندی دیویی : ۲۹۷/۱۵۹

شماره کتابشناسی ملی : م ۸۵-۱۷۷۹۴

اشاره

مقدمه ناشر

در عصر کنونی که دشمنان بشریت، افکار و عقاید انحرافی را در جامعه جهانی ترویج می کنند و منجی موعود واقعی را برای حیات و قدرت پوشالی و کاخ عنکبوتی خود خطرناک می دانند، درصدد ایجاد انحراف فرهنگی برآمده اند و با پوچ گرایی، جامعه بشری و اخلاق و رفتار نیکو را مورد تعرض قرار داده اند، برآن شدیم تا حقیقت مهدویت را با سلسله مباحث مختصر منجی موعود برای مشتاقان علم و فضیلت عرضه نماییم.

امید است مورد توجّه حضرت حقّ جلّ و علا قرار گیرد.

مدیر مسؤول انتشارات مسجد مقدّس جمکران حسین احمدی

با مراجعه به قرآن کریم پی به وجود آیات بسیاری می بریم که به موضوع مهدویت و ظهور منجی در آخرالزمان اشاره کرده است. اینک به بررسی برخی از آن ها می پردازیم:

آیه اوّل

خداوند متعال می فرماید:« وَعَدَ اللَّهُ الَّذِینَ آمَنُوا مِنکُمْ وَعَمِلُوا الصّالِحاتِ لَیسْتَخْلِفَنَّهُمْ فِی الْأَرْضِ کَما اسْتَخْلَفَ الَّذِینَ مِن قَبْلِهِمْ وَلَیمَکِّنَنَّ لَهُمْ دِینَهُمُ الَّذِی ارْتَضَی لَهُمْ وَلَیبَدِّلَنَّهُم مِّنْ بَعْدِ خَوْفِهِمْ أَمْناً یعْبُدُونَنِی لَا یشْرِکُونَ بِی شَیاً وَمَن کَفَرَ بَعْدَ ذَ لِکَ فَأُولَئِکَ هُمُ الْفاسِقُونَ»؛⁽¹⁾«خداوند به کسانی که ایمان آورده و عمل صالح انجام داده اند وعده می دهد که قطعاً آن ها را خلیفه در روی زمین قرار می دهد، همان گونه که پیشینیان را خلافت بر روی زمین بخشید، و دین پسندیده را برپا خواهدکرد، و خوف آن ها را به امنیت مبدّل می کند، آن چنان که تنها مرا می پرستند و چیزی را بر من شریک نخواهند ساخت، و کسانی که بعد از آن کافر شوند فاسقند».

در این آیه وعده به سه چیز داده شده است:1 - استخلاف در زمین. 2 - تمکین در زمین، 3 - تبدیل خوف به امن.

معنای «استخلاف»

راغب در «مفردات» می گوید: «خلافت نیابت از غیر است به جهت غیبت کسی که از طرف او نایب شده و یا به جهت مرگ و یا عجزش، و یا به جهت شرف او، و به همین معنای اخیر است که گفته می شود: خداوند اولیایی در زمین به عنوان خلیفه خود قرار داده است».⁽¹⁾

در مقصود و مراد به «استخلاف» چند احتمال داده شده است:

1 - خداوند به مؤمنین و کسانی که عمل صالح به جای آورده اند وعده داده که آن ها را به خلافت الهیه برساند همان گونه که درباره حضرت آدم و داوود و سلیمان علیهم السلام این معنا در قرآن وارد شده است.

در مورد حضرت آدم علیه السلام می فرماید: « إنّی جاعِلٌ فِی الأَرْضِ خَلیفَةً»؛⁽²⁾«من در روی زمین خلیفه قرار می دهم.» و در مورد حضرت داوودعلیه السلام می فرماید: « یا داوُدُ إنّا جَعَلْناکَ خَلیفَةً الأَرْضِ»؛⁽³⁾«ای داود! ما تو را در زمین خلیفه قرار دادیم.»⁽⁴⁾

با این احتمال مقصود به « الَّذینَ مِنْ قَبْلِهِمْ» انبیا خواهد بود.

این احتمال بعید است؛ زیرا این جمله یا شبیه آن در قرآن بیش از پنجاه بار به کار رفته ولی در هیچ مورد از آن ها مقصود، انبیای گذشته نبوده است.

2 - برخی دیگر می گویند: مراد به «استخلاف» آن است که آن ها را بر زمین مسلّط سازد و زمین را بر ایشان به ارث گذارد.⁽⁵⁾همان گونه که در آیه

دیگر می فرماید: « إِنَّ الأَْرْضَ للَّهِ ِ یورِثُها مَن یشَآءُ مِنْ عِبادِهِ»؛⁽¹⁾«زمین از آن خداست به هرکسی از بندگانش که بخواهد آن را ارث می دهد».

در این صورت مراد به «الذین من قبلهم» مؤمنین از امّت های گذشته خواهند بود که خداوند، کفّار و منافقین آن ها را نابود کرده و مؤمنین خالص رانجات داد، مثل قوم نوح و حضرت داوود، و قوم بنی اسرائیل و قوم هود و صالح و شعیب.

خداوند متعال می فرماید: « وَقالَ الَّذِینَ کَفَرُوا لِرُسُلِهِمْ لَنُخْرِجَنَّکُم مِّنْ أَرْضِنا أَوْ لَتَعُودُنَّ فِی مِلَّتِنا فَأَوْحَی إِلَیهِمْ رَبُّهُمْ لَنُهْلِکَنَّ الظَّلِمِینَ وَلَنُسْکِنَنَّکُمُ الْأَرْضَ مِنْ بَعْدِهِمْ ذَ لِکَ لِمَنْ خافَ مَقامِی وَخافَ وَعِیدِ»؛⁽²⁾«کافران به پیامبران خود گفتند: ما قطعاً شما را از سرزمین خود بیرون خواهیم کرد مگر این که به آیین ما باز گردید. در این حال پروردگارشان به آن ها وحی فرستاد که ما ظالمان را هلاک می کنیم. و شما را بعد از آنان در زمین سکونت خواهیم داد و این [موفقیت برای کسی است که از مقام [عدالت من بترسد و از عذاب [من بیمناک باشد».

معنای تمکین

تمکین نسبت به هر چیز به معنای برقرار کردن آن در مکان است، و این کنایه است از ثبات و اضطراب ناپذیری آن چیز به طوری که اگر اثری داشته باشد هیچ مانعی جلوگیر آن نباشد.

مقصود به «تمکین دین» آن است که خداوند دین را در جامعه مورد عمل مردم قرار دهد: « یعْبُدُونَنِی لَا یشْرِکُونَ بِی شَیاً» و اسلام را بر همه ادیان غالب سازد. و مراد به «دین مورد رضایت» همان دین اسلام است.

مقصود از کلمه «ارض»

در مقصود به کلمه «الارض» در آیه شریفه بین مفسرین اهل سنت اختلاف است، برخی مقصود به آن را زمین مکه و برخی زمین مدینه و برخی جزیرةالعرب دانسته اند. ولی نزد برخی دیگر مقصود کلّ روی زمین است. این معنا با روایات متواتر فراوان در موضوع حکومت عدل جهانی سازگاری دارد، و برخی از مفسّرین نیز همانند آلوسی و قرطبی آن را انتخاب کرده اند، خصوصاً آن که کلمه «الارض» با الف و لام آمده که ظهور در استغراق دارد، در نتیجه شامل کلّ کره زمین می شود.

تبدیل خوف به امنیت کامل

جمله « وَلَیبَدِّلَنَّهُم مِّنْ بَعْدِ خَوْفِهِمْ» نیز دلالت بر حکومت عدل جهانی در عصر ظهور دارد؛ زیرا می دانیم که مؤمنین در طول تاریخ گرفتار مشکلات و مورد ظلم و جور سلاطین و دشمنان بوده و در خوف به سر می بردند. این خوف تبدیل به امن و امنیت کامل که ظهور آیه در آن است نمی شود مگر در صورتی که سلطه مؤمنین تمام روی زمین را فراگیرد، که تاکنون چنین امری اتفاق نیفتاده است. در نتیجه: آیه به آینده ای درخشان و دارای نوید و امنیت اشاره دارد که مؤمنین به آن خواهند رسید.

اقوال در مصداق آیه

1 - برخی معتقدند آیه در مورد اصحاب پیامبراسلام صلی الله علیه وآله نازل شده که در زمان خلفا به امنیت کامل رسیدند.⁽¹⁾

2 - برخی دیگر آیه را شامل عموم امت پیامبراکرم صلی الله علیه وآله دانسته اند که زمین را به ارث خواهند برد.⁽¹⁾

3 - مطابق برخی دیگر از تفاسیر، آیه مربوط به زمان ظهور حضرت مهدی علیه السلام و عصر حکومت جهانی توحیدی اوست. این قول از جهاتی بر دو قول دیگر ترجیح دارد:

الف - با آیات دیگر که ظهور در غلبه دین اسلام در آخرالزمان بر سایرادیان دارد سازگاری و مناسبت دارد.

ب - کلمه «الارض» که با الف و لام جنس آمده، با نبود قرینه ای بر انصراف آن بر سرزمین معینی، حمل بر تمام روی زمین می شود.⁽²⁾

ج - همان گونه که اشاره شد تبدیل خوف به امنیت کامل تاکنون انجام نگرفته و این تنها با حکومت گسترده مؤمنین بر روی زمین انجام می گیرد.

د - با مراجعه به روایاتی که در ذیل آیه فوق آمده این معنا نیز تأیید می گردد.

قرطبی در ذیل این آیه از پیامبرصلی الله علیه وآله نقل کرده که فرمود:«در آن روز بر روی زمین خانه ای نیست جز آن که خداوند کلمه اسلام را در آن وارد خواهد کرد»⁽³⁾

سدّی از ابن عباس نقل کرده که آیه در مورد آل محمّدعلیهم السلام نازل شده است.⁽⁴⁾

از امام سجادعلیه السلام نیز نقل شده که فرمود: «آیه، در شأن حضرت قائم علیه السلام است».⁽¹⁾

امام صادق علیه السلام نیز فرمود: «آیه در مورد قائم علیه السلام و اصحاب او است».⁽²⁾

ر - در زمان خلافت چهار خلیفه نیز امنیت کامل در سرتاسر دنیا پدید نیامد، خصوصاً آن که دو دشمن قدرتمند ایران و روم، اسلام را تهدید می کردند و لذا در طول سی سال، جنگ های زیادی به وقوع پیوست.

فضل می گوید: «.. به امام صادق علیه السلام عرض کردم: این نواصب گمان می کنند که این آیه در شأن ابوبکر و عمر و عثمان و علی علیه السلام نازل شده است. حضرت فرمود: خداوند قلوب نواصب را هدایت نمی کند، چه زمانی دین مرضی خدا و رسول تثبیت شده و امر آن انتشار یافته، و خوف و شک از قلوب و سینه های مردم در عهد یکی از آن سه خلیفه و در عهد امام علی علیه السلام با ارتداد مردم بیرون رفته است. چه فتنه هایی که در ایام آن ها برانگیخته شد، و چه جنگهایی به آن ها منسوب است که بین آن ها و کفّار واقع شد.⁽³⁾

آیه دوّم

خداوند متعال می فرماید:« هُوَ الَّذِی أَرْسَلَ رَسُولَهُ بِالْهُدَی وَدِینِ الْحَقِ ّ لِیظْهِرَهُ عَلَی الدِّینِ کُلِّهِ وَلَوْ کَرِهَ الْمُشْرِکُونَ»؛⁽⁴⁾«او کسی است که رسولش را با هدایت و دین حقّ فرستاد تا او را بر همه آیین ها غالب گرداند هرچند مشرکان کراهت داشته باشند».

مقصود از هدایت در کلمه «بالهدی» هدایت الهی است که رسول خداصلی الله علیه وآله را با آن مبعوث کرده است. و مراد به «دین حق» همان دین اسلام است که شامل عقائد و احکام و مجموعه معارف الهی می گردد.

در مورد ضمیر در «لیظهره» که به چه مرجعی باز می گردد در نظر مفسرین اختلاف است.

برخی آن را به رسول خداصلی الله علیه وآله بازگردانده اند. و برخی دیگر آن را به «دین الحق» مرتبط دانسته اند، به این معنا که دین اسلام بر همه ادیان غلبه خواهد نمود.

قرائن و شواهد، مؤید احتمال دوم است؛ زیرا:

اولاً: مطابق قاعده «الاقرب یمنع الأبعد» ضمیر باید به «دین حق» بازگردد؛ زیرا از «رسول» نزدیک تر است.

ثانیاً: بین غالب و مغلوب باید مناسبت باشد، به این معنا که اگر دین مغلوب ادیان غیر اسلامی است، دین غالب نیز باید از جنس دین باشد که همان دین اسلام است

تطبیق آیه بر عصر ظهور

گروهی از مفسرین، آیه را به عصر ظهور امام زمان علیه السلام تطبیق داده اند؛ زیرا تنها در آن زمان است که هیچ کس در روی زمین نیست جز آن که وارد دین اسلام شده یا تحت سلطه اسلام قرار خواهد گرفت.⁽¹⁾

و برخی نیز معنای آیه را عام دانسته که دارای مصادیق مختلفی است و کامل ترین مصداق آن، عصر ظهور حضرت مهدی علیه السلام است.⁽¹⁾

فخر رازی می گوید: «این بشارت از طرف خداوند است و باید در آینده تحقّق یابد و طبق روایات این بشارت در زمان حضرت عیسی و حضرت مهدی علیهما السلام تحقق خواهد یافت».⁽²⁾

طبری می گوید: «در زمان نزول حضرت عیسی علیه السلام تمام ادیان، باطل و نابود شده و تنها دین اسلام بر همه ادیان غلبه خواهدکرد».⁽³⁾

از سعید بن جبیر در ذیل آیه شریفه روایت شده که فرمود: «آیه مربوط به مهدی از اولاد فاطمه علیها السلام است که خداوند او را بر همه ادیان غالب خواهد کرد».⁽⁴⁾

سیوطی از جابر در تفسیر آیه فوق نقل کرده که فرمود:«این امر تحقق نخواهدیافت تا آن که هیچ یهودی یا نصرانی در روی زمین نباشد مگر آن که اسلام را انتخاب کند».⁽⁵⁾

از مجاهد و سدّی و عکرمه نیز همین معنا و تفسیر رسیده است.

سدی و عکرمه گفته اند: «آیه مربوط به زمان خروج مهدی علیه السلام است که در آن زمان هیچ کس باقی نمی ماند جز آن که داخل در اسلام شود».⁽⁶⁾

ابو بصیر از امام صادق علیه السلام در تفسیر آیه فوق نقل کرده که فرمود: «واللَّه ما

نزل تأویلها بعدُ ولا ینزل تأویلها حتی یخرج القائم علیه السلام، فاذا خرج القائم علیه السلام لم یبق کافر باللَّه العظیم...»؛⁽¹⁾«به خدا سوگند، تأویل آیه هنوزتحقق نیافته و نخواهد یافت تا آن که قائم خروج کند، و هنگامی که خروج کرد کافر به خدای عظیم در روی زمین باقی نمی ماند».

رسول خداصلی الله علیه وآله فرمود: «زود است که برای شما مشرق های زمین و مغرب های آن فتح خواهد شد».⁽²⁾

محمّد بن مسلم می گوید: شنیدم از امام باقرعلیه السلام که می فرمود: «قائم از ما است که منصور به رعب و مؤید به نصرت است. زمین برای او جمع می شود. خداوند دین خود را به وسیله او بر همه ادیان غالب می گرداند اگرچه مشرکین از این امر کراهت داشته باشند. در زمین جای ویرانی باقی نمی ماند جز آن که آباد گردد. روح اللَّه عیسی بن مریم فرود می آید و پشت سر او نماز خواهد گذارد».⁽³⁾

آیه سوم

خداوند متعال می فرماید « وَلَقَدْ کَتَبْنا فِی الزَّبُورِ مِنْ بَعْدِ الذِّکْرِ أَنَّ الْأَرْضَ یرِثُها عِبادِی الصّالِحُونَ»؛⁽⁴⁾«ما در (زبور) بعد از (ذکر) نوشتیم که بندگان صالح من وارث زمین خواهند شد».

در مقصود به «زبور» و «ذکر» در آیه فوق نزد مفسرین اختلاف است:

الف - برخی مراد به «زبور» را تمام کتب آسمانی و مراد به «ذکر» را امّ الکتاب دانسته اند.

ب - برخی دیگر مراد به اول را کتاب های آسمانی و مراد به دوم را خصوص تورات دانسته اند.

ج - احتمال سوم آن که مراد به زبور قرآن و مراد به ذکر تورات و انجیل است.

د - احتمال چهارم آن است که مقصود به «زبور» زبور داوودعلیه السلام و مراد به «الذکر» تورات موسی علیه السلام است.⁽¹⁾

قول اخیر اقرب به واقع است، زیرا:

اولاً: لفظ «من بعد» در آیه، حمل بر معنای حقیقی می شود، به جهت آن که زبور بعد از تورات نازل شده است.

ثانیاً: کتاب داوودعلیه السلام به اسم مزمور بوده و کتاب موسی به نام تورات بوده است.

در زبور 37 جمله 9 - 11 می خوانیم:

«.. زیرا که شریران منقطع می شوند ولی متوکلان به خداوند وارث زمین خواهند شد و حال اندک است که شریر نیست می شود، هرچند مکانش را استفسار نمایی ناپدید خواهدشد. اما متواضعان وارث زمین شده و از کثرت سلامتی متلذذ خواهند گشت».

در جمله 29 می خوانیم: «صالحان وارث زمین خواهندشد و در آن تا ابد ساکن خواهند گشت».

مقصود از کلمه «الارض»

در این که مقصود از کلمه «الارض» چیست نزد مفسرین اختلاف است:

1 - برخی همانند ابن عباس مراد از آن را زمین بهشت دانسته اند به دلیل آیه: « وَقالُوا الْحَمْدُ للَّهِ ِ الَّذِی صَدَقَنا وَعْدَهُ وَأَوْرَثَنا الْأَرْضَ نَتَبَوَّأُ مِنَ الْجَنَّةِ حَیثُ نَشَآءُ»؛⁽¹⁾«آن ها می گویند: حمد و ستایش مخصوص خداوندی است که به وعده خویش درباره ما وفا کرد و زمین را میراث ما قرار داد که هر جا بخواهیم منزلگاه خود قرار دهیم».

2 - برخی دیگر همانند کلبی مقصود به آن را زمین دنیا دانسته اند که امت محمّدصلی الله علیه وآله آن را وارث خواهدشد، به دلیل آیه «قالَ مُوسَی لِقَوْمِهِ اسْتَعِینُوا بِاللَّهِ وَاصْبِرُوا إِنَّ الأَْرْضَ للَّهِ ِ یورِثُها مَن یشَآءُ مِنْ عِبادِهِ وَالْعاقِبَةُ لِلْمُتَّقِینَ»؛⁽²⁾«موسی به قوم خود گفت: از خدا یاری جویید و استقامت پیشه کنید که زمین از آن خداست و آن را به هرکس از بندگانش که بخواهد واگذار می کند و سرانجام (نیک) با پرهیزکاران است».

3 - برخی دیگر می گویند که مراد «زمین مقدس» است که امّت محمّدصلی الله علیه وآله آن را به ارث خواهند برد».⁽³⁾

4 - برخی همانند علاّمه طباطبایی رحمه الله مقصود به «الارض» در آیه فوق را

مطلق زمین دنیا و آخرت «بهشت» دانسته اند، زیرا تخصیص به زمین دنیا بدون وجه است، لذا به عموم آن تمسک کرده و مقصود به آن را مطلق زمین دانسته اند.⁽¹⁾

قول چهارم اقرب به واقع است ؛ زیرا با مقایسه کلمه «الارض» در این آیه با آیات دیگر به دست می آید که مقصود به آن یا خصوص زمین دنیاست و یا تعمیم داده آن را شامل زمین آخرت نیز می دانیم.

مصداق «عبادی الصالحون»

در مورد «عبادی الصالحون» نیز مفسرین اختلاف نموده اند: برخی مراد از آن را امت محمّدصلی الله علیه وآله و برخی نیز بنی اسرائیل و برخی دیگر شامل هر شخص صالحی دانسته اند.⁽²⁾

ولی بنابرنظر صحیح، آیه معنای عامی دارد که شامل هر زمان و مکانی می شود، ولی مصداق اکمل و اتمّ آن مطابق روایات، زمانی است که مهدی موعودعلیه السلام ظهور کرده و زمین را پر از عدل و داد نماید، در آن زمان است که تمام کره زمین در اختیار بندگان صالح خداوند قرار خواهدگرفت. شاهد این معنا آیات دیگر و روایات تفسیری ذیل آیه شریفه است.

انطباق آیه بر عصر ظهور

از جهاتی، آیه فوق را می توان بر عصر ظهور امام زمان علیه السلام تطبیق و انطباق نمود:

1 - تفسیر مفسرین شیعه و سنی در دلالت آیه بر ارث بردن بندگان صالح خداوند در آخرالزمان.

ابن کثیر می گوید: «خداوند در این آیه شریفه بشارت می دهد بر بندگان صالح خود که در دنیا و آخرت آنان را سعادتمند کرده و آنان را وارث زمین و بهشت گرداند».⁽¹⁾

«آلوسی» می گوید: «اگر بگوییم که این آیه مربوط به عصر مهدی علیه السلام و نزول عیسی علیه السلام است به اقوال دیگری احتیاج نیست».⁽²⁾

«حوّی» در تفسیر آیه فوق می گوید:«این آیه شبیه آیه 33 از سوره توبه است. این وعده الهی - ان شاء اللَّه - مطابق آیه و روایات، قبل از نزول حضرت مسیح تحقق خواهد یافت».⁽³⁾

2 - اطلاق آیه شامل تمام روی زمین و نیز تمام صالحان خواهدبود.

3 - در ذیل آیه فوق روایاتی نقل شده که دلالت بر انطباق آیه بر عصر ظهور حضرت مهدی علیه السلام دارد.

ثوبان از رسول خداصلی الله علیه وآله نقل کرده که فرمود: «خداوند برای من زمین را جمع نمود پس من مشرق ها و مغرب های آن را مشاهده می کردم و امت من زود است که به آن خواهند رسید».⁽⁴⁾

امام باقرعلیه السلام فرمود: «مقصود به « عبادی الصالحون» اصحاب مهدی علیه السلام در آخرالزمان هستند».⁽⁵⁾

آیه چهارم

خداوند متعال می فرماید: « وَنُرِیدُ أَن نَّمُنَّ عَلَی الَّذِینَ اسْتُضْعِفُوا فِی الْأَرْضِ وَنَجْعَلَهُمْ أَئِمَّةً وَنَجْعَلَهُمُ الْوَارِثِینَ»؛⁽¹⁾«اراده ما بر این قرار گرفته که بر مستضعفین زمین منّت بگذاریم و آنان را پیشوایان و وارثان (روی زمین) قرار دهیم».

منّت در لغت به معنای نعمت سنگین است⁽²⁾زیرا «منّ» در اصل به معنای سنگینی است و منّت خدا همان نعمت های سنگین و ارزشمند اوست که به انسان ها ارزانی می شود⁽³⁾

مستضعف از ماده ضعف خلاف قوّت است.⁽⁴⁾و استضعاف آن است که کسی طلب ضعف شخصی را کند و مستضعف کسی است که ضعیف شمرده شده است.⁽⁵⁾

تعیین مصداق آیه

طبق سیاق آیه شریفه، مفسرین اهل سنت و شیعه، شأن نزول آیه را مربوط به قوم «بنی اسرائیل» می دانند.⁽⁶⁾آن ها بودند که در روی زمین به استضعاف کشیده شده و خداوند آن ها را بر فرعونیان پیروز گرداند، ولی حقیقت آیه دلالت بر یک قانون کلّی و اراده و مشیت همیشگی خداوند نسبت به مستضعفین تا روز قیامت دارد. خداوند اراده کرده که به حسب شرایط خاص،

مستضعفین عالم را پیروز گرداند، که نمونه آن تحقق مشیت الهی نسبت به پیروزی بنی اسرائیل و زوال حکومت فرعونیان بود. نمونه کاملتر آن حکومت پیامبر اسلام صلی الله علیه وآله بعد از ظهور اسلام است. و مطابق روایات، مصداق کامل و تمام آن در عصر ظهور حضرت مهدی علیه السلام است که خداوند حکومت آن حضرت را که حکومت مستضعفین است در سرتاسر عالم گسترش خواهد داد، و کره زمین را پراز عدل و داد خواهدکرد. این معنا را می توان از قرائن و شواهدی استفاده کرد:

1 - اراده خداوند در آیه فوق به صورت مضارع «نرید» بیان شده است که دلالت بر استمرار دارد، یعنی تا روز قیامت این اراده حتمی الهی پابرجاست که مستضعفین بر مستکبرین پیروز شوند، و این اراده در پایان تاریخ به صورت کلّی عملی خواهدشد.

2 - اراده حتمی الهی بر عنوان «مستضعفین» تعلّق گرفته است، مستضعفین بنی اسرائیل خصوصیت ندارند بلکه آن ها به عنوان یکی از مصادیق آن به حساب می آیند.

3 - روایاتی که از طریق شیعه و سنّی در ذیل آیه فوق وارد شده دلالت بر عمومیت این سنت و وعده و اراده الهی دارد.

حضرت علی علیه السلام فرمود: «دنیا بعد از آن که در مقابل ما چموشی و سرکشی کرد همچون شتر بدخلق - که در بدو امر به فرزند خود شیر نمی دهد - به سوی ما روی می آورد و در برابر ما رام می شود. آن گاه این آیه را تلاوت فرمود: «ونرید...».⁽¹⁾

امام صادق علیه السلام فرمود: «إنّ هذه الآیة مخصوصة بصاحب الأمر الّذی یظهر فی آخرالزمان و یبید الجبابرة والفراعنة و یملک الأرض شرقاً وغرباً فیملأها عدلاً کما ملئت جوراً»؛ «همانا این آیه مخصوص به صاحب امری است که در آخرالزمان ظهور کرده و جباران و فرعونیان را نابود خواهدکرد. و شرق و غرب زمین را مالک می شود، پس زمین را پر از عدل و داد می کند همان گونه که از ظلم پر شده است».⁽¹⁾

آیه پنجم

خداوند متعال می فرماید: «یا أَیها الَّذِینَ آمَنُوا مَن یرْتَدَّ مِنکُمْ عَن دِینِهِ فَسَوْفَ یأْتِی اللَّهُ بِقَوْمٍ یحِبُّهُمْ وَیحِبُّونَهُ أَذِلَّةٍ عَلَی الْمُؤْمِنِینَ أَعِزَّةٍ عَلَی الْکافِرِینَ یجهِدُونَ فِی سَبِیلِ اللَّهِ وَلَا یخافُونَ لَوْمَةَ لَآئِمٍ ذَلِکَ فَضْلُ اللَّهِ یؤْتِیهِ مَن یشَآءُ وَاللَّهُ وَاسِعٌ عَلِیمٌ»؛⁽²⁾«ای کسانی که ایمان آورده اید! هر کس از شما از آیین خود بازگردد [به خدا زیانی نمی رسد ]خداوند جمعیتی را می آورد که آن ها را دوست دارد و آنان (نیز) او را دوست دارند. در برابر مؤمنان متواضع و در برابر کافران سرسخت و نیرومند، آن ها در راه خدا جهاد می کنند و از سرزنش هیچ ملامتگری هراسی ندارند. این فضل خداست که به هر کس بخواهد [و شایسته ببیند] می دهد، و (فضل) خدا وسیع، و خداوند داناست».

آیه فوق اشاره به «قانون استبدال» دارد. استبدال، ابدال، تبدیل، تبدّل، به معنای قرار دادن شیی ء به جای شیی ء دیگر است. و در اصطلاح عبارت از تبدیل جامعه ای به جامعه دیگر است.

عواملی در تبدیل یک جامعه به جامعه دیگر دخیل است که عبارتند از:

1 - طرد خلیفه به حقّ رسول خداصلی الله علیه وآله که از جانب خداوند منصوب است.

2 - کوتاهی در جهاد.

3 - سهل انگاری در تطبیق دین در جامعه و رها کردن مبادی و ارزش های اخلاقی و انحراف از شریعت دینی.

جامعه ای که جایگزین جامعه قبل می شود نیز دارای شرایطی است از آن جمله:

1 - تمسک به ولایت خلیفه الهی که به عنوان جانشین رسول از جانب خداوند معرفی شده است.

2 - جهاد در راه خدا.

3 - سعی و کوشش به جهت پیاده کردن اسلام در جامعه.

ابعاد تربیتی قانون استبدال

در قرآن کریم برای قانون استبدال دو بُعد تربیتی بیان شده است: یکی سلبی و دیگری ایجابی.

1 - بُعد سلبی

یعنی عقوبت جامعه ای که قرار است تبدیل به جامعه ای دیگر شود. خداوند متعال می فرماید: « إِلَّا تَنفِرُوا یعَذِّبْکُمْ عَذَاباً أَلِیماً وَیسْتَبْدِلْ قَوْماً غَیرَکُمْ وَلَا تَضُرُّوهُ شَیاً وَاللَّهُ عَلَی کُلِ ّ شَی ءٍ قَدِیرٌ»⁽¹⁾«اگر [به سوی میدان جهاد] حرکت نکنید شما را مجازات دردناکی می کند و گروه دیگری غیر از شما را به جای شما قرار می دهد و هیچ زیانی به او نمی رسانید و خداوند بر هر چیزی تواناست».

2 - بعد ایجابی

که عبارت است از تکریم جامعه جایگزین. خداوند متعال می فرماید: «یا أَیها الَّذِینَ آمَنُوا مَن یرْتَدَّ مِنکُمْ عَن دِینِهِ فَسَوْفَ یأْتِی اللَّهُ بِقَوْمٍ یحِبُّهُمْ وَیحِبُّونَهُ»؛⁽¹⁾«ای کسانی که ایمان آورده اید! هر کس از شما از آیین خود باز گردد به [خدا زیانی نمی رسد]، خداوند جمعیتی را می آورد که آن ها را دوست دارد و آنان [نیز ]او را دوست دارند».

تحقق استبدال در تاریخ از آیات قرآن استفاده می شود که سنّت استبدال در طول تاریخ در وسعت ها و محدوده های مختلف واقع شده و در آینده ای نه چندان دور نیز در سطح وسیع تحقق خواهد یافت.

استبدال در تاریخ قوم بنی اسرائیل

خداوند متعال می فرماید: « وَوَ عَدْنا مُوسَی ثَلثِینَ لَیلَةً وَأَتْمَمْناها بِعَشْرٍ فَتَمَّ مِیقتُ رَبِّهِ أَرْبَعِینَ لَیلِةً وَقالَ مُوسَی لأَِخِیهِ هرُونَ اخْلُفْنِی فِی قَوْمِی وَأَصْلِحْ وَلَا تَتَّبِعْ سَبِیلَ الْمُفْسِدِینَ»⁽²⁾و ما با موسی سی شب وعده گذاشتیم سپس آن را با ده شب دیگر تمام کردیم، به این ترتیب میعاد پروردگار با او، چهل شب تمام شد. و موسی به برادرش هارون گفت: جانشین من در میان قومم باش. و آن ها را اصلاح کن، و از روش مفسدان پیروزی منما».

قوم حضرت موسی علیه السلام سه شرط سنت استبدال را عملی کردند:

الف - طرد خلیفه به حقّ رسول

خداوند متعال می فرماید: « وَلَمّا رَجَعَ مُوسَی إِلَی قَوْمِهِ غَضْبانَ أَسِفاً قالَ بِئْسَما خَلَفْتُمُونِی مِنْ بَعْدِی أَعَجِلْتُمْ أَمْرَ رَبِّکُمْ وَأَلْقَی الأَْلْوَاحَ وَأَخَذَ بِرَأْسِ أَخِیهِ یجُرُّهُ إِلَیهِ قالَ ابْنَ أُمَّ إِنَّ الْقَوْمَ اسْتَضْعَفُونِی وَکادُوا یقْتُلُونَنِی

فَلَا تُشْمِتْ بِی الأَْعْدَآءَ وَلَا تَجْعَلْنِی مَعَ الْقَوْمِ الظَّلِمِینَ»⁽¹⁾«و هنگامی که موسی خشمگین و اندوهناک به سوی قوم خود بازگشت، گفت: «پس از من، بد جانشینانی برایم بودید (و آیین مرا ضایع کردید)! آیا درمورد فرمان پروردگارتان (و تمدید مدّت میعاد او)، عجله نمودید (و زود قضاوت کردید؟!)» سپس الواح را افکند، و سر برادر خود را گرفت (و با عصبانیت) به سوی خود کشید؛ او گفت: «فرزند مادرم! این گروه، مرا در فشار گذاردند و ناتوان کردند؛ و نزدیک بود مرا بکشند، پس کاری نکن که دشمنان مرا شماتت کنند و مرا با گروه ستمکاران قرار مده!»

ب - کوتاهی در جهاد

خداوند متعال می فرماید: « وَإِذ قالَ مُوسی یاقَوْمِ ادْخُلُوا الْأَرْضَ الْمُقَدَّسَةَ الَّتِی کَتَبَ اللَّهُ لَکُمْ وَلَا تَرْتَدُّوا عَلَی أَدْبارِکُمْ فَتَنقَلِبُوا خاسِرِینَ* قالُوا یا مُوسَی إِنَّ فِیها قَوْماً جَبّارِینَ وَإِنّا لَن نَّدْخُلَها حَتَّی یخْرُجُوا مِنْها فَإِن یخْرُجُوامِنْهَا فَإِنّا دَ خِلُونَ...»⁽²⁾«ای قوم! به سرزمین مقدّسی که خداوند برای شما مقرّر داشته، وارد شوید! و به پشت سر خود بازنگردید (و عقب گرد نکنید) که زیانکار خواهید بود!* گفتند: «ای موسی! در آن (سرزمین)، جمعیتی (نیرومند و) ستمگرند؛ و ما هرگز وارد آن نمی شویم تا آن ها از آن خارج شوند؛ اگر آن ها از آن خارج شوند، ما وارد خواهیم شد!»

ج - دوری از ارزش های الهی

خداوند متعال می فرماید: « وَاتَّخَذَ قَوْمُ مُوسَی مِنْ بَعْدِهِ مِنْ حُلِیهِمْ عِجْلاً

جَسَداً لَّهُ خُوَارٌ أَلَمْ یرَوْا أَنَّهُ لَا یکَلِّمُهُمْ وَلَا یهْدِیهِمْ سَبِیلاً اتَّخَذُوهُ وَکانُوا ظلِمِینَ»⁽¹⁾«قوم موسی بعد (از رفتن) او (به میعادگاه خدا)، از زیورهای خود گوساله ای ساختند؛ جسد بی جانی که صدای گوساله داشت! آیا آن ها نمی دیدند که با آنان سخن نمی گوید، و به راه (راست) هدایتشان نمی کند؟! آن را (خدای خود) انتخاب کردند، و ظالم بودند!».

عقوبت استبدال در قوم حضرت موسی علیه السلام

خداوند متعال در حکایت از حضرت موسی علیه السلام می فرماید: « قالَ رَبِ ّ إِنِّی لَآ أَمْلِکُ إِلَّا نَفْسِی وَأَخِی فافْرُقْ بَینَنا وَبَینَ الْقَوْمِ الْفسِقِینَ* قالَ فَإِنَّهَا مُحَرَّمَةٌ عَلَیهِمْ أَرْبَعِینَ سَنَةً یتِیهُونَ فِی الْأَرْضِ فَلَا تَأْسَ عَلَی الْقَوْمِ الْفسِقِینَ»؛ ⁽²⁾«(موسی) گفت: «پروردگارا! من تنها اختیار خودم و برادرم را دارم، میان ما و این جمعیت گنهکار، جدایی بیفکن! * خداوند (به موسی) فرمود: «این سرزمین (مقدس)، تا چهل سال بر آن ها ممنوع است (و به آن نخواهند رسید)؛ پیوسته در زمین (در این بیابان)، سرگردان خواهند بود؛ و در باره (سرنوشت) این جمعیت گنهکار، غمگین مباش!»

سنت استبدال در تاریخ امت اسلامی

قرآن کریم به قانون استبدال در امت اسلام توجه بیشتری داشته است؛ زیرا آخرین استبدال تاریخی است. و این استبدال با سه شرط محقق خواهد شد:

1 - غصب خلافت اولیای الهی

خداوند متعال می فرماید: « یأَیها الَّذِینَ آمَنُوا مَن یرْتَدَّ مِنکُمْ عَن دِینِهِ