Name: امام سجاد علیه السلام جمال نیایشگران
Author: احمد ترابی

مشخصات کتاب

سرشناسه : آقائی، احمد، ۱۳۳۶ -

عنوان و نام پدیدآور : امام سجاد ((علیه السلام)) جمال نیایشگران تحقیق از گروه تاریخ اسلام [بنیاد پژوهشهای اسلامی آستان قدس رضوی ؛ نگارش احمد ترابی

مشخصات نشر : مشهد: بنیاد پژوهشهای اسلامی ۱۳۷۳.

مشخصات ظاهری : ص ۳۲۵

شابک : ۱۱۰۰۰ریال 964-444-318-7:

یادداشت : کتابنامه به صورت زیرنویس موضوع : علی بن حسین ((علیه السلام))، امام چهارم ۳۸ - ۹۴ق.

شناسه افزوده : بنیاد پژوهشهای اسلامی گروه تاریخ اسلام

شناسه افزوده : بنیاد پژوهش های اسلامی

رده بندی کنگره : BP۴۳/آ۷الف۸ ۱۳۷۳

رده بندی دیویی : ۲۹۷/۹۵۴

شماره کتابشناسی ملی : م ۷۴-۲۸۴

امام سجاد علیه السلام

جمال نیایشگران

با تجدید نظر و اضافات

تحقیق از گروه تاریخ اسلام

نگارش: احمد ترابی

فهرست مطالب

تصویر

پیشگفتار

تقدیم به امام نیایشگران، اسوه صبر و پایداری، که در بحرانی ترین شرایط سیاسی حاکم بر جهان اسلام، پیام معرفت و اخلاق و ایمان را با امواج لطیف نیایش درآمیخت و جان های خسته از ظلم امویان را به تابش دوباره خورشید حقّ و عدالت نوید داد.

پس از حمد و ثنای خداوند منان و درود بر روان پاک و مقدس پیامبر گرامی اسلام و خاندان معصوم و بزرگوارش، این بنده امیدوارم به غفران الهی، سید هاشم رسولی محلاتی، از سال 50 به بعد به کسالت شدید کلیوی مبتلا شدم و پس از بستری شدن در بیمارستان و انجام عمل جراحی با خود عهد کردم چنانچه خدای بزرگ بر من منت نهاده سلامت کامل عنایت فرماید با توجه به مطالعه و سابقه و تجربه کاری که داشتم به کار تدوین زندگانی پر افتخار سراسر آموزنده ائمه معصومین علیهم السلام دست زنم. باشد تا از این رهگذر شمه ای از نعمتهای بزرگ الهی را سپاسگزارم کرده و خدمتی هر چند ناچیز به آستان مقدس موالیان خویش نموده و ذخیره ای اندک برای روز بازپسین تهیه کرده باشم...

بحمدالله، توفیق الهی نیز یاری کرد و زندگی رسول خدا (ص) و دخت گرامیش حضرت فاطمه زهرا سلام الله علیها؛ را در سالهای 50 تا 75 تدوین کرده به چاپ رساندم، ولی با پیروزی انقلاب اسلامی و مشاغلی که در این راه برایم پدید آمد ادامه کار دچار رکود و وقفه شد. با این حال، خدای منان توفیق خود را از این بی مقدار سلب نفرمود و با همه مشاغلی که داشتم به تدوین زندگانی سه معصوم بزرگوار دیگر - حضرت امیر المومنان - علیه السلام - و امام حسن - علیه السلام - موفق شدم و این آثار نیز به چاپ رسید.

در این خلال دوست پر تلاش و ارجمند و دانشمندان گرانمایه، حضرت حجة السلام و المسلمین آقای الهی، که خدمت به فرهنگ اسلامی و شیعه در وجود ایشان از مرز وظیفه گذشته به سرحد عشق رسیده است در سفرشان به قم به مناسبت برگزاری سمینار

دارالقرآن، با این حقیر دیداری داشتند و از روی کرامت نفس و عنایت خاص خویش خدمت در گروه تاریخ اسلام بنیاد پژوهشهای اسلامی آستان قدس رضوی را به بنده بی بضاعت پیشنهاد فرمودند. پس از آن در سفری به مشهد به آستان قدس رضوی مشرف شدم و از نزدیک با اعضای محترم گروه تاریخ اسلام آشنایی پیدا کردم، آن عزیزان را اعوان و انصار خوبی برای همکاری در این زمینه یافتم، و به پذیرفتن دعوت جناب آقای الهی سلمه الله تعالی تشویق و دلگرم شدم. گروه تاریخ به پیشنهاد اینجانب، دست به کار تهیه مقدمات تدوین زندگانی بقیه ائمه معصومین علیهم السلام گردید.

در میان توفیقه بودند که پس از تهیه مقدمات تدوین زندگانی بقیه ائمه معصومین علیهم السلام آقای خداپرست دام توفیقه بودند که پس از تهیه و تنظیم فیشهای مورد نیز به تدوین و تاءلیف آنهاست با سبک و شیوه ای که مد نظر بود مشغول شدند و در این راه زحمات فراوانی کشیدند - شکر الله سعیه المشکور.

متاسفانه به خاطر گرفتاریهای ایشان و نوساناتی که در پیدا شد مجددا ادامه کار دچار وقفه شد تا این که خدای سبحان نعمت غیر مترقبه دیگری را به یاری ما فرستاد و نویسنده توانا و ارجمند، حجة السلام جناب آقای ترابی انجام این مهم به عهده گرفتند، و الحق با قلم شیوا و توانمند خویش بخوبی و بیش از حد انتظار از عهده کار بر آمدند، کتابی را که در دست و پیش رو دارید تالیفات کرده و همه ما را مرهون زحمات خویش قرار دادند. خداوند بر توفیقات ایشان بیفزاید، و توفیق بهروری و استفاده از آن را به همه ما عنایت فرماید، و همچنان ما را تا پایان کار موفق و مشمول عنایات خاصه خویش قرار دهد.

سید هاشم رسولی محلاتی

31 اردیبهشت ماه 73 شمسی

مطابق با عید قربان 1414 قمری

مقدمه چاپ اول

امام سجاد، حضرت علی بن الحسین ((علیه السلام))، چهارمین پیشوای شیعه و ششمین آفتاب عصمت است که در بحرانی ترین شرایط تاریخ اسلام عهده دار امر امامت گردید و قافله اهل ولایت را از ظلمات دوران حکومت بنی امیه به سلامت عبور داد سلامت عبور داد و شیعه را از اضمحلال و نابودی مصون داشت.

در روزگاری که همه صداها خاموش شده بود و امویان دارهایی را که ریخته بودند نمی شستند تا درس عبرتی باشد برای همه آنان که هنوز نفسی در سینه دارند و زمزمه ای زیر لب!

آری، امام سجاد ((علیه السلام)) در چنین روزگاری قافله سالار راهیان نور شد. وقتی نگذاشته که در روشنایی روز ندای، حقیقت را بر فراز منبر جدش رسول الله باز گوید، در دلهای شب با دعا و نیایش، عالی ترین رموز دینداری و حق جویی را به یارانش ابلاغ کرد. و با راز و نیازهای شبانه اش، صحیفه ای از معارف و رهنمودها و عبرتها و درسها تدارک اجازه نداد او در میان یارانش و در جمع پیروانش حضوری بایسته و علنی داشته باشد، آن حضرت با خلوت خویش جمع امویان را متشتت ساخت و آرامش آنان را برهم زد!

او براستی محراب نیایش را به میدان رویارویی با سیاستها و تبلیغات و تعالیم امویان مبدل ساخت محراب و از دعا که نرمترین شیوه گفتاری است حربه ای برنده علیه دشمنان دین و منکران ولایت پدید آورد.

او در مجلس یزید - ظالمانه ترین و بی رحم ترین دادگاه تاریخ - با چنان شهامت و شجاعتی از حریم شهیدان کربلا، دفاع کرد که طنین سخنانش برای همیشه در گوش زمان باقی ماند.

امام سجاد، در آن مجلس ونیز در بقیه عمر خویش به اثبات رسانید که در علم، حلم بخشش، فصاحت، شجاعت و محبوبیت اجتماعی چونان اجداد طاهرینش، سرآمد خلق است.

از آن پس هر گاه صدایش نیایش بلند می شد، همه دردها و رنجهایی که از سوی غاصبان خلافت و

دشمنان ولایت بر خاندان عصمت رفته بود، دوباره مجسم می گردید در نوای گرم دعا هایش پیام توحیدی رسول خدا (ص) و صلایت امیر المومنین و رنجهای حسن بن علی ((علیه السلام)) و مظلومیتهای حسین ((علیه السلام))، سالار شهیدان کربلا، موج می زد در عصر حقوق پایمال شده انسانیت و شرافت و دیانت، رساله حقوق آن گرامی، مایه پند و درس آموزی همه آنان شد که تا همیشه تاریخ در اندیشه تدوین حقوق انسانند.

و اکنون، در ساحت این محراب بلند به نیاز عرفان و شناخت ابعاد وجودی آن زینت بخش تقوا پیشه گان می نشینیم، بدان امید که مائده امدادهای حق، در این مسیر یاری و توانمان بخشید.

در این مقدمه لازم به یاد است که تحقیق بخش مهمی از منابع این کتاب توسط گروه تاریخ بنیاد پژوهشها حجة السلام آقای محمد خداپرست جزوه ای را تدوین کرده اند که پس از ویرایش علمی و ادبی و حذف و اضافاتی چند به شکل حاضر در منظر شما قرار گرفته است.

ضمن تشکر و تقدیر از دانشمند گرانمایه جناب حجة السلام آقای سید هاشم رسول محلاتی که طراح اصلی کار تدوین زندگی معصومین - علیه السلام - در این بنیاد بوده اند و بر روند کار نظارت و راهنمایی داشته اند، از درگاه خداوند توفیق و سعادت برای همه پژوهندگان معارف دینی و تلاش کنندگان در راستای نشر معارف اهل بیت و تعالی فرهنگی جامعه اسلامی را آرزومندیم.

احمد ترابی

مقدمه چاپ دوم

خدای را سپاسگزاریم که توفیق تدوین و نشر بخش هایی از زندگی اهل بیت عصمت و طهارت علیهم السلام را به ما عنایت کرد و این آثار مورد استقبال اهل نظر گرفت.

از آن جا که اثر در شرف چاپ مجدد بود گروه تاریخ اسلام بنیاد پژوهش های بر آن شد تا با نگاهی گذرا برخی را منابع را بر آن بیفزاید و در صورتی که تطبیق برخی مطالب با منابع موجود مشکل بنماید آن را با منابع شناخته شده تر جایگزین سازد و به لطف الهی این کار انجام گرفت.

لازم به یاد است که مطالب این کتاب بر اساس مطالعاتی تدوین شده است که در بیش از ده سال پیش در گروه تاریخ صورت گرفته بود. البته می شد در این مطالعه تدوین از منابع بیش تری استفاده کرد و از کتاب های تاریخی متقدم تری بهره گرفت که البته این مورد در دستور کار گروه تاریخ بنیاد قرار دارد. ان شاءلله در آینده شاهد کتاب هایی جامع تر و غنی تر در زمینه معرفی معارف و زندگی اهل بیت علیهم السلام خواهیم بود. در این مجال از تمام اعضای گروه تاریخ اسلام به ویژه جناب آقای عباسعلی صدیقی نسب و آقای محمد علی قائمی به خاطر بازنگری در منابع و ویرایش برخی قسمت های کتاب تقدیر می نمایم.

احمد ترابی

فصل اول: اجمالی از ولادت تا شهادت

ولادت علی بن الحسین علیه السلام

مشهورترین نقل، در تاریخ ولادت امام سجاد، زین العابدین (علیه السلام) این است که آن حضرت در روز پنجشنبه، پنجم شعبان المعظم سال 38 هجری قمری دیده به جهان گشوده است.

در سال تولد آن گرامی جز سال 38 معروفترین و صحیح ترین نظر شناخته می شود، ⁽¹⁾برخی از مورخان و محدثان به سال 37 ⁽²⁾و 36 ⁽³⁾و حتی 35 ⁽⁴⁾اشاره کرده اند.

در روز و ماه ولادت آن امام دو قول وجود دارد:

بیشتر مورخان چنان که یادآور شدیم پنجشنبه، پنجم شعبان را ترجیح داده اند. ⁽⁵⁾و

1) 1.- منابعی که این نقل را پذیرفته اند، عبارتند از: دلائل الامامه 80؛ اصول کافی 2/368؛ ارشاد 2/139 اعلام الوردی 151؛ مناقب 2/310؛ کشف النغمه 2/260؛فصول المهمه 201؛ تذکر الخواص 291؛ وفیات الاعیان 2/260؛ نور الابصار 139.

2) 2.- اعلام الوری 251: تذکر الخواص 29: اعیان الشیعه 2/629.

3) 3.- سال 36 مقارن با جنگ جمل می باشد مصباح المجتهد 733؛ مصباح کفعمی 29.

4) 4.- فیض کاشانی ره تاریخ وفات مادر امام سجاد را سال 35 هجری قمری دانسته است، اگر این نقل پذیرفته شود، لازمه آن این است که امام سجاد یادر همین سال و یا درسالهای قبل متولد شده باشد.

5) 5.- کشف الغمه 2/260؛ فصول المهمة 201؛ سعاف الراغبین 216؛ نورالابصار الشیعة 1/629

برخی دیگر جمعه یا یکشنبه نیمه ماه جمادی الاولی را برگزیده اند.

مکان ولادت

همه منابع حدیثی و روایی، به اتفاق، زادگاه امام سجاد را مدینه دانسته اند. ⁽¹⁾

برخی نویسندگان مانند ابن جریر طبری امامی در کتاب دلائل الامامه، حتی به خانه ای که امام سجاد در آن متولد شده اشاره کرده اند و گفته اند که آن حضرت در خانه فاطمه زهرا (سلام الله علیها) قدم به جهان نهاده است. ⁽²⁾

آنچه برای محققان منشا تردید شده، این است که اگر سالهای 38 یا 37 و یا 36 را سالهای ولادت آن گرامی بدانیم این سالها مقارن بوده است با جنگ جمل و حضور علی (علیه السلام) و خاندان وی در عراق، بنابراین حسین بن علی و همسر وی نمی توانسته اند چنین سالهایی را در مدینه باشند. ⁽³⁾

ولی این اشکال بآسانی قابل پاسخگویی است، چه این که سالهای یاد شده، سالهای بحرانی و پرکشمکش بوده و حضور علی (علیه السلام) و فرزندان او برای مقابله با اصحاب جمل صورت گرفته است و بعید نمی نماید که در چنین شرایطی، حسین بن علی (علیه السلام) همسرش را در مدینه گذاشته باشد تا در میان خویشاوندان و با آرامش کامل، فرزند خود - علی بن الحسین - را به دنیا آورد.

کنیه و القاب

برای امام زین العابدین (علیه السلام)، این کنیه ها یاد شده است:

ابوالحسن ⁽⁴⁾، ابومحمد ⁽⁵⁾، ابوبکر ⁽⁶⁾، ابوالحسین ⁽⁷⁾، ابوعبدالله ⁽⁸⁾و ابوالقاسم ⁽⁹⁾.

مشهورترین کنیه آن حضرت نخست

1) 6.- ارشاد 2/138: مناقب 3/310؛ اعلام الوری 251؛ کشف الغمه 2/201؛ فصول المهمه 187؛ اسعاف الراغبین 216؛ نور الابصر 139؛ اعیان الشیعه 1/629.

2) 7.- دلائل الامامه 80.

3) 8.- برخی از نویسندگان معاصر براساس همین شبهه اعتقاد یافته اند که سال ولادت امام سجاد در 36 هجری قمری بوده است زیرا چنین سالی خاندان علی (علیه السلام) در مدینه حضور داشته اند. ولی این نظریه، مخالف رای مشهور می باشد. رک: زندگانی علی بن الحسین (علیه السلام) سید جعفر شهیدی 17.

4) 9.- دلائل الامامه 80؛ اعلام الوری 251؛ تاج الموالید؛ کشف الغمه 2/297.

5) 10.- طبقات ابن سعد 5/157؛ النجوم الزاهره 1/229؛ بحار الانوار 45/329.

6) 11.- دلائل الامامه 80؛ موالید الائمه 4؛ نور الابصار 139؛ اعیان الشیعه 1/679.

7) 12.- طبقات ابن سعد 5/157؛ تاریخ الائمه (مجموعه نفیسه) 28.

8) 13.- حبیب السیر 2/62.

9) 14.- سیر اعلام النبلاء 4/386.

ابوالحسن و سپس ابو محمد است.

و اما القاب آن گرامی چنین است:

زین العابدین، ⁽¹⁾سید العابدین، ⁽²⁾سجاد، ⁽³⁾ذوالثفنات، ⁽⁴⁾قدوه الزاهدین، ⁽⁵⁾سید المتقین، ⁽⁶⁾امام المومنین، ⁽⁷⁾زین الصالحین، ⁽⁸⁾منار القانتین، ⁽⁹⁾الزکی، ⁽¹⁰⁾الامین، ⁽¹¹⁾و سید المجتهدین. ⁽¹²⁾

مشهورترین القاب آن حضرت، سجاد و زین العابدین است.

پدر و مادر

پدر ارجمند امام سجاد (علیه السلام): امام حسین بن علی (علیه السلام) سید الشهدا (علیه السلام) می باشد.

برخی زین العابدین را بزرگترین فرزند حسین بن علی (علیه السلام) دانسته اند ⁽¹³⁾ولی از بیشتر منابع تاریخی چنین استفاده می شود که علی اکبر - شهید کربلا - بزرگترین پسر خانواده بوده است و امام سجاد (علیه السلام) از وی سن کمتری داشته است و بر این اساس زین العابدین را علی اوسط نامیده اند. ⁽¹⁴⁾

1) 15.- ارشاد 139؛ اعلام الوری 251؛ تذکره الخواص 298؛ نور الابصار 139.

2) 16.- مناقب 4/175؛ تذکره الخواص 291؛ فصول المهمه 201.

3) 17.- علل الشرائع 232؛ مناقب 4/175؛ حبیب السیر 2/62.

4) 18.- کشف الغمه 2/72؛ شرح نهج البلاغه ابن ابی الحدید 10/79؛ ارشاد 138.

5) 19.- کشف الغمه 2/73. /

6) 20.- همان مدرک.

7) 21.- مناقب 4/175؛ کشف الغمه 2/73.

8) 22.- مناقب 4/175.

9) 23.- حلیه الاولیاء 3/133؛ مناقب 4/175.

10) 24.- کشف الغمه 2/74؛ فصول المهمه 201.

11) 25.- تذکره الخواص 291؛ فصول المهمه 201؛ نورالابصار 139؛

12) 26.- القاب الرسول و عترته 207.

13) 27.- ارشاد 2/136؛ اعلام الوری 251.

14) 28.- معارف ابن قتیبه 214؛ تاریخ یعقوبی 2/246 و 264؛ تاریخ طبری 4/347؛ کشف الغمه 2/260؛ و فیات الاعیان 2/429؛ سیر اعلام النبلاء 4/321 و 387؛ اعیان الشیعه 1/629.

بسیاری از منابع تاریخی و روایی مادر آن را ، شهربانو، دختر یزدگرد - آخرین شاه ساسانی - یاد کرده اند که طی فتوحات شهرهای ایران به دست مسلمانان اسیر شد وی را از ایران به مدینه آوردند و در پرتو حمایت علی بن ابی طالب (علیه السلام) ، به همسری حسین بن علی (علیه السلام) در آمد و افتخار یافت تا مادر امام زین العابدین (علیه السلام) باشد و نه امام معصوم از نسل او پدید آمد.

از علی (علیه السلام) نقل شده است که خطاب به حسین (علیه السلام) فرمود:

از همسرت (شهر بانو)

خوب محافظت و نگاهداری کن و به او نیکی نما،زیرا در آینده ای نزدیک برای تو فرزندی خواهد آورد که بهترین اهل زمین خواهد بود. ⁽¹⁾

این که شهربانو، در چه سالی دیده به جهان گشوده و در چه سنی به همسری حسین بن علی (علیه السلام) در آمده، و پس از آن چند سال با آن حضرت زندگی کرده است، مورخان و محدثان نظر قاطعی را ثبت نکرده اند.

از جمله نامها و القابی که برای مادر امام سجاد (علیه السلام) یاد کرده اند به موارد ذیل می توان اشاره کرد:

شهر بانو، شهر بانویه، ⁽²⁾

اعلام الوردی 250، تدکره الخواص 291، النجوم الزاهره 1/229.

سلافه، ⁽³⁾غزاله، ⁽⁴⁾سلامه، ⁽⁵⁾خولد ⁽⁶⁾برده، ⁽⁷⁾، جهان نویه ⁽⁸⁾شهرناز ⁽⁹⁾جهان شاه ⁽¹⁰⁾حرار ⁽¹¹⁾خلوه ⁽¹²⁾ام سلمه ⁽¹³⁾فاطمه ⁽¹⁴⁾و مریم. ⁽¹⁵⁾.

1) 29.- احتفظ بها و احسن الیها فستلدلک خیر اهل الارض. اصول کافی 2/369؛ اثبات الوصیه 145؛ اعیان الشیعه 1/629.

2) 30.- بصائر الدرجات 335؛ شاه زنان،

3) 31.- معارف ابن قتیبه 214؛انساب الاشراف 3/102؛عیون اخبار الرضا 4/8.

4) 32.- طبقات ابن سعد 5/156؛تاریخ یعقوبی 2/303؛صفة الصفوه 2/52؛وفیات الاعیان 2/429.

5) 33.- اصول کافی 2/368؛سیر اعلام النبلاء 386؛ حیاة الحیوان 1/196.

6) 34.- مناقب ابن شهر آشوب 3/311 کشف الغمه حیاة الحیوان 2/196.

7) 35.- همان مدرک

8) 36.- مناقب ابن شهر آشوب 3/311

9) 37.- مجمل التواریخ و القصص 456.

10) 38.- بصائر الدرجات 335؛ اثبات الوصیة 145.

11) 39.- تاریخ یعقوبی 2/303.

12) 40.- تاریخ الائمه (مجموعه نفسیه) 24.

13) 41.- تذکرة الخواص 921.

14) 42.- مناقب 3/311

15) 43.- همان مدرک.

آن بانوی گرامی که افتخار مادری ولی خدا و زینت عبادتگران را به دست آورده بود سوگمندنامه، پس از ولایت فرزندش، با فاصله ای بسیار اندک جهان را بدرود گفت و علی بن الحسین در دامان دایه ای پرورش یافت که هماره او را مادر صدا می زد. ⁽¹⁾

برخی مورخان گمان کرده اند مادر امام سجاد در واقعه کربلا حضور داشته و پس از شهادت حسین بن علی (علیه السلام) به همسری زبید در آمده و از او صاحب فرزندی به نام عبدالله شده است. ⁽²⁾

ولی چنان که مسعودی و دیگران گفته اند، مادر امام سجاد (علیه السلام) در اثر بیماری پس از وضع حمل وفات یافته است و زبید با کنیزی ازدواج کرده که دایه امام سجاد (علیه السلام) بوده و آن حضرت وی را مادر می خوانده است. ⁽³⁾ همین امر مایه اشتباه تاریخنگارانی چون ابن سعد شده است که گمان کنند شهربانو در واقعه کربلا حضور داشته و از آن پس به همسری غلامی با نام زبید در آمده است!

همسر و فرزندان

تنها همسری که از طریق عقد دائم به ازدواج امام سجاد (علیه السلام) در آمده است، ام عبدالله دختر عموی بزرگوارش - امام حسن مجتبی - علیه السلام - می باشد.

ام عبدالله از زنان با فضیلتی است که در بسیاری از افتخارهای معنوی، در عصر خویش یگانه بوده است. از آن جمله این که وی هم دختر امام و هم همسر امام و هم مادر امام می باشد.

همسری ام عبدالله با امام سجاد، دونسل امامت را به هم پیوند داد ⁽⁴⁾و نتیجه این پیوند، یگانه فرزندی بود که باقر العلوم نام گرفت ⁽⁵⁾و خط امامت را تداوم بخشید.

1) 44.- عیون اخبار الرضا 2/128؛ بحارالانورا 46/11؛ اعیان الشیعه 1/629.

2) 45.- طبقات ابن سعد 5/211 ش معارف ابن قتیبه 214؛ و فیات الاعیان 2/431.

3) 46.- اثبات الوصیة 140؛؛ رجال ابن داوود 371-372؛ و اعیان الشیعه 1/629.

4) 51.- اعلام الوری 259؛ مناقب 3/338 کشف الغمه 2/322.

5) 52.- برخی تاریخنگاران جز امام باقر - علیه السلام - فرزندان دیگری چون محمد، حسن و حسین و اکبر و عبدالله را فرزندان ام عبدالله شمرده اند. رک: طبقات ابن سعد 5/156؛ انساب الاشراف 3/147؛ تاریخ یعقوبی 2/305،

اما تعداد فرزندان امام سجاد در کتابهای تاریخی و حدیثی 15، ⁽¹⁾16 ⁽²⁾، 17 ⁽³⁾، و حتی 20 ⁽⁴⁾فرزند پسر و دختر ذکر کرده اند، در صورتی که این نقل ها را درست بدانیم باید بپذیریم که امام سجاد (علیه السلام) همسران دیگری نیز داشته است که «ام ولد» بوده اند.

شیخ مفید در کتاب الارشاد نام برخی از فرزندان امام را یاد کرده است ⁽⁵⁾و برخی مورّخان دیگر نیز بدان ها اشاره داشته اند ⁽⁶⁾.

بسیاری از فرزندان علی بن الحسین (علیه السلام) دارای اعقاب و نسلی نبوده اند و یا در تاریخ از نسل آنان چیزی ثبت نشده است.

ابن عنبه نسب شناس معروف، استمرار نسل امام سجاد (علیه السلام) را تنها از طریق شش تن از فرزندان آن حضرت به نامهای محمد الباقر (علیه السلام)، عبدالله، زید شهید، عمر اشرف، حسین اصغر و علی اصغر دانسته است. ⁽⁷⁾و ابن قتیبه در این زمینه تنها از محمد بن علی الباقر، حسن، زید، عبدالله وعلی بن علی بن الحسین یاد کرده است. ⁽⁸⁾

از محمد بن منکدر نقل شده است: «هیچ کس را ندیدم که در فضیلت با علی بن الحسین برابری کند، مگر زمانی که با فرزندش محمدالباقر (علیه السلام) مواجه شدم ⁽⁹⁾.

در میان فرزندان امام سجاد، با فضیلت ترین، عالم ترین و شریف ترین فرزند را نخست امام باقر (علیه السلام) و سپس زید بن علی دانسته اند.

هیچ کس را ندیدم که در فضیلت با علی بن الحسین برابر کند مگر زمانی که با فرزندش محمد الباقر (علیه السلام) مواجه شدم. ⁽¹⁰⁾

زید بن علی بن الحسین کنیه اش الوالحسین و یا الولاحسین. معروف به زید شهید است، در سال 79 هجری قمری دیده به جهان گشود و به سال 122 ه. ق در عصر خلافت هشام بن عبدالملک مروان به فرمان او و بدست یوسف بن عمر ثقفی به شهادت رسید.

او در مبارزه علیه دستگاه مستبد خلافت اموی، بسیار جدی و صریح بود و در عین اعتقاد و اذعان به امامت ولایت امام باقر (علیه السلام) و امام صادق (علیه السلام) ⁽¹¹⁾، قیام مسلحانه

1) 53.- ارشاد 5/154؛ فصول المهمه 206؛ تذکرة الائمه 124؛ نورالابصار 142.

2) 54.- اعلام الوری 297؛ کشف الغمه 2/286؛ اعیان الشیعه 1/630.

3) 55.- طبقات ابن سعد 5/156.

4) 56.- تاریخ آل محمد 127؛ تاریخ گزیده 203.

5) 57.- ارشاد 2/154.

6) 58.- اعلام الوردی 297؛ کشف اغمه 2/284؛ فصول المهمة 209؛ نور البصار 142

7) 59.- عمدة الطالب 138.

8) 60.- معارف ابن قتیبه 215-216.

9) 61.- ارشاد 2/159؛ تهذیب 9/352؛ احقاق الحق 12/178.

10) 61.- ارشاد 2/159؛ تهذیب 9/352؛ احقاق الحق 12/178.

11) 62.- تنقیح المقال 1/668؛ بحارالانوار 47/19.

علیه دستگاه اموی را وظیفه خود می دانست.

مرکز اصلی فعالیتی سیاسی زید در کوفه بود و در همان منطقه قیام کرد و به شهادت رسید.زید علاوه بر مبارزات سیاسی، در علم و دانش نیز شخصیتی والا داشت و ابوخالد واسطی کتابی را نام الفقه به وی نسبت داده است که اگر این انتساب درست باشد نخستین کتاب فقهی به شمار می آید. ⁽¹⁾

رسالت دینی و اجتماعی امام سجاد (ع)

هدف اصلی و نهایی از تحقق و کاوش در زندگی معصومین (علیه السلام)، در حقیقت شناخت مواضع دینی و اجتماعی و پیام ها و درس ها و شیوه عملی ایشان است. زیرا امام یعنی جلودار قافله صالحان به سوی ارزش ها، امام یعنی هدایتگر خلق به سوی خدا و کسانی می توانند اهل ولایت و رهبری مسیر صلاح و هدایت باشند که نخست پیشوای خود را آن گونه که باید بشناسند و بر اساس شناخت و معرفت، وی را الگوی عملی و اعتقادی خود قرار دهند.

مهمترین بعد این شناخت را در زمینه پیامهای اعتقادی، اخلاقی، اجتماعی، سیاسی و عبادی باید جستجو کرد؛ شناخت نام، کنیه و لقب و... جنبه مقدماتی دارد و رهگذری است برای رسیدن به شناخت های اصلی و بنیادینی که باید الگو و برنامه عمل و عقیده قرار گیرد.

شهادت

امام سجاد، اسوه زهد و تقوا و نمونه صبر شکیبایی و مظهر آمیختگی علم و حلم پس از ایفای وظیفه الهی خود و حفظ ارزشهای دین و پاسداری از تشکل شیعی در سخت ترین ادوار سیاسی - اجتماعی -، در سال 95 هجری قمری به لقای پروردگار و وصال معبود

1) 63.- اعلام زرکلی 3/98-99.

خویش شتافت.

در تاریخ وفات آن حضرت سال 94، ⁽¹⁾95 ⁽²⁾و 96 هجری قمری ⁽³⁾گفته شده است ولی قدیمی ترین و معتبرترین نقل مربوط به سال 95 ه.ق می باشد.

البته جز این نقل ها، برخی مورخان به سالهای 92، ⁽⁴⁾93، ⁽⁵⁾99، ⁽⁶⁾100 ⁽⁷⁾نیز اشاره کرده اند. بنابراین، اگر نقل مشهور را در سال ولادت و نیز رحلت امام سجاد (علیه السلام) سال 38 هجری و 95 قمری - ملاک قرار دهیم، عمر شریف وی هنگام وفات 57 سال بوده است. دو سال از عمر آن حضرت مقارن با روزگار خلافت علی بن ابی طالب (علیه السلام) و ده سال آن در دوران امامت عموی گرامیش - حسن بن علی ع و ده سال در روزگار زعامت حسین بن علی (علیه السلام) بوده و 34 سال آن به دوران امامت خود آن حضرت اختصاص داشته است.

و اما آرا در زمینه ماه و روز رحلت آن حضرت نیز مختلف است. بیشتر نویسندگان روز دوازدهم محرم را متذکر شده اند. ⁽⁸⁾

برخی دیگر روزهای 18، 19، 22 و 25 محرم را مطرح کرده اند ⁽⁹⁾و نیز نقلی، روز 14 ربیع الاول را احتمال داده است.

درباره علت وفات امام سجاد - (علیه السلام) و چگونگی وفات آن پیشوای صالحان، عمده تاریخ نگاران تصریح کرده اند، ولید بن الملک، ایشان را مسموم کرده و آن حضرت در نتیجه همان مسمومیت درگذشته است.

بعضی هم نوشته اند که هشام بن عبدالملک

1) 64.- معارف ابن قتیه 215؛ کشف الغمه 4/275؛ کامل ابن اثیر 4/238؛ مطالب السئوول 79؛ تذکرة الخواص 341؛ سیر اعلام النبلا 4/400 فصول المهمه 208؛ تذکرة الائمه 124؛ بحارالانوار 64/8-13؛ اسعاف الراغبین 220.

2) 65.- تاریخ یعقوبی 2/303؛ دلائل الامامة 80؛ تاریخ الائمة؛ مروج الذهب 3/160؛ اصول کافی 2/372؛ ارشاد 2/139؛ اعلام الوری 251؛ کفایة الطالب 306؛ وفیات الاعیان 2/431؛ مصباح کفعمی 509.

3) 66.- تاریخ طبری 5/362

4) 67.- احقاق الحق 12/10

5) 68.- سیر اعلام النبلا 4/400؛ امام حسین و ایران 548.

6) 69.- تاریخ یعقوبی 2/303.

7) 70.- همان مدرک

8) 71.- اعلام الوری 251 مطالب السوول 79

9) 72.- کشف الغمه 2 / 297؛ اعیان الشیعه 1 / 629.

در روزگار خلافت ولید، امام علی بن الحسین - علیه السلام - را مسموم کرده است.

اما میان این دو نظر، تنافی و تعارضی وجود ندارد. زیرا بعید نیست که هشام بن عبدالملک به دستور برادرش ولید مرتکب چنین جنایتی شده باشد و ولید و هشام هر دو در این توطئه شریک باشند.

مدفن علی بن الحسین (ع)

بدن مطهر زین العابدین (علیه السلام) کنار تربت پاک امام حسن مجتبی (علیه السلام) در قبرستان بقیع مدفون است. ⁽¹⁾

بقیع قطعه کوچکی است که بسیاری از بزرگان اسلام از جمله چهار امام شیعه - امام حسن مجتبی (علیه السلام)، امام زین العابدین (علیه السلام)، امام محمد باقر (علیه السلام) و امام جعفر صادق - علیه السلام - را در خود جای داده است. عباس بن عبدالمطلب عموی پیامبر(ص) و فاطمه بنت اسد، همسران و فرزندان پیامبر(ص)، ام البنین، بسیاری از صحابه رسول خدا (ص) و جمعی از شهدای احد نیز در بقیع مدفون می باشند.

در گذشته ، مسلمانان و شیفتگان اسلام و اهل بیت، به تجلیل آبادی این مکان همت گماشته و برای هر یک از این بزرگان، حرم و بارگاهی بنا کرده بودند. اما سوگمندانه، وهابیان در شوال 1344 ه.ق این آثار را تخریب کردند و همه را با خاک یکسان نمودند! از آن پس، رفتار ناشایست وهابیان و حکام حجاز همواره از سوی محافل اسلامی مورد انتقاد شدید بوده است.

در این مدت تلاشهای زیادی صورت گرفت تا شاید وضع اسفبار بقیع سامان یابد به صورت نخستین آن برگردد و بی حرمتی ها پایان پذیرد، اما علی رغم قولهای مساعدی که گاه حکام حجاز داده اند، هرگز قدم مثبتی در این راستا برداشته نشده است.

امامت علی بن الحسین (ع)

پس از شهادت حسین علی (علیه السلام) در محرم سال شصت و یک هجری، منصب

1) 73.- شعرانی در کتاب طبقات احتمال داده است که مرقد امام سجاد (علیه السلام) در روستایی نزدیک مصر قدیم باشد ولی این احتمال بی مورد است و چه بسا آنچه سبب پیدایش این توهم این شده، مزاری باشد که منسوب به زیدبن علی بن الحسین است و بر اساس برخی نقلها سرزید شهید در آنجا مدفون است، رک: اسعاف الراغبین 221.

امامت به علی بن الحسین (علیه السلام) منتقل گردید و شیعه افتخار یافت که پس از علی بن ابی طالب (علیه السلام) و حسن بن علی (علیه السلام) و حسین بن علی (علیه السلام)، زمام رهبری را، سیدالساجدین، زین العابدین، امام سجاد (علیه السلام) عهده دار گشت.

امامت سیدالساجدین از سال (61ه.ق) تا سال (95ه.ق) استمرار یافت.

دوران امامت

مورخان، دوران امامت علی بن الحسین - علیه السلام - را گوناگون ثبت کرده اند. بعضی 33 ⁽¹⁾سال، برخی 34 ⁽²⁾سال و بیشتر تاریخنگاران 35 ⁽³⁾سال و چند ماه را یاد آور شده اند و همین نظریه اخیر، رای مشهور است.

قول ضعیفی هم مدت امامت آن حضرت را 20 سال دانسته است. ⁽⁴⁾

این اختلاف بی شک نتیجه اختلاف در سال رحلت امام سجاد، یعنی مربوط به پایان امامت آن حضرت است و نه آغاز آن، زیرا در این که محرم سال 61 هجری قمری آغاز امامت زین العابدین - علیه السلام - بوده، هیچ تردیدی نیست.

دلایل امامت علی بن الحسین علیه السلام

دلایل امامت امامان - علیه السلام - به محور عمده باز می گردد:

الف) شایستگی های علمی و عملی فضیلت های اخلاقی و معنوی برتر آنان.

ب) نصوص معتبر و تصریح از سوی پیامبر اکرم - صلی الله علیه وآله - و امام پیشین به امامت ایشان.

البته محور سومی هم وجود دارد که به نوبه خود شایان توجه است و آن را تحت عنوان کرامات و معجزات و نمودهای خارق العاده می توان بررسی کرد.

1) 74.- فصول المهمه 208

2) 75.- ارشاد 2/139؛ اعلام الوری 252؛ کشف الغمه 2/276.

3) 76.- دلائل الامامه 80؛ کافی 2/372؛ اثبات الوصیه 148؛ بحار46/154.

4) 77.- تاج الموالید مجموعه نفسیه 37.

این سه محور هر گاه در مجموع مورد بررسی قرار گیرد و در زندگی فردی تحقق و تجسم بیابد، در پیشگاه عقل و منطق، شرافت و فضیلت و امامت وی پذیرفته خواهد بود و انکار امامت او دلیلی جز هوی و هوس و تعصب و جهالت نخواهد داشت.

تصریح پیامبر اکرم (ص)

جابربن عبدالله انصاری روایت کرده است:

من در حضور رسول خدا (ص) بودم در حالی که حسین بن علی - علیه السلام - در دامان آن حضرت نشسته بود و پیامبر - صلی الله علیه وآله - او را نوازش می داد. در این میان پیامبر (ص) رو به جانب من کرد و فرمود: ای جابر فرزندم حسین - علیه السلام - در آینده پسری خواهد داشت که نامش را علی می نهند و چون روز قیامت شود منادی حق از عرش ندا دهد: سید العابدین بپا خیزد! در این هنگام علی بن الحسین وارد محشر می شود. ⁽¹⁾

این روایت نیز از پیامبر - صلی الله علیه وآله - نقل شده است که فرمود:

اذا مضی الحسین قام بالامر بعده علی ابنه علیه السلام و هو الحجة و الامام... ⁽²⁾

یعنی: پس از دوران امامت حسین - علیه السلام - فرزندش علی بن الحسین زمام امامت را عهده دار خواهد بود و او حجت و امام است.

حدیث لوح

حدیث دیگری نیز توسط جابرین عبدالله نقل شده است که به عنوان حدیث لوح مشهور می باشد. مضمون آن حدیث چنین است:

امام صادق - علیه السلام - می فرماید: پدرم باقر العلوم به جابربن عبدالله فرمود با تو کاری دارم و دوستدارم در جایی که غریبه ای نباشد با تو سخن بگویم.

در پی این سخن ملاقاتی

1) 78.- المختار مناقب الاخیار، 30؛ مطالب السؤ ول 81؛ الصواعق المرحقه 199؛ سنابیع الموده 332.

2) 79.- نفثة المصدور 63.

میان جابر و پدرم صورت گرفت.

پدرم (امام باقر علیه السلام) به جابر فرمود: می خواهم چیزی درباره لوح بدانم؛ آن لوحی که در دست مادرم فاطمه - علیه السلام - دیده ای.

جابر گفت: به خدا سوگند خدمت فاطمه دختر رسول خدا رسیدم تا تولد فرزندش (حسین علیه السلام) را به وی تهنیت گویم. آنچه در دست دارید چیست؟

فاطمه علیها السلام فرمود: این لوحی است که از جانب خداوند به پدرم هدیه شده است و در آن نام پدر، شوهر و نام فرزندانم که اوصیای ایشانند یاد شده است.

من از آن بانوی بزرگوار خواستم تا لوح را به من بسپارد تا از آن نسخه ای بردارم و ایشان در خواست مرا پذیرفت و من هم نسخه ای از آن برداشتم.

امام باقر - علیه السلام - به جابر اظهار آمادگی کرد و به خانه رفت و آن نسخه را به همراه آورد. امام باقر (علیه السلام) می خواند و او را ازروی نوشته خودش خط می برد. مطالب نوشته شده در آن لوح، چنین بود:

به نام خداوند رحمان و رحیم، این کتابی است از خداوند عزیز و آگاه که به وسیله جبرئیل بر محمد - صلی الله علیه وآله - خاتم پیامبران نازل شده است... ای محمد! من تو را بر همه انبیا برتری بخشیدم و اوصیای تو را بر همه اوصیا فضیلت دادم؛ حسن را پس از سپری شدن دوران پدرش - علی ابی طالب مخزن علم خویش قرار دادم و حسین بهترین اولاد نسلهای نخستین و آخرین است و امامت درخاندان اوست. و پس از وی علی، زین العابدین خواهد بود و.... ⁽¹⁾

1) 80.- عیون اخبار الرضا 1/41؛ اعلام الوری 261؛ مناقب 1/284؛ اثبات الهداة 2/480.

در این حدیث نام یکایک ائمه تا حضرت مهدی - علیه السلام - مورد تصریح قرار گرفته است.

شیخ مفید دلائل متعددی بر امامت سید الساجدین - علیه السلام - اقامه کرده است و علی بن عیسی اربلی درباره ادله مفید گفته است: اگر او - مفید ره - ابتدا حدیث پیامبر را نقل می کرد، نیازی به سایر ادله نبود و در این باب سخن پیامبر - صلی الله علیه وآله - کافی بود. ⁽¹⁾

تصریح علی بن ابی طالب - علیه السلام -

جابربن عبدالله نیز می گوید:

هنگامی که شهر بانو - به همسری حسین بن علی - علیه السلام - در آمد، امیر المؤمنین - علیه السلام - به فرزندش حسین - علیه السلام - فرمود: از این بانو، فرزندی نصیب تو خواهد شد که همانندش بر پهنه زمین نخواهد بود. آن گاه علی بن الحسین - علیه السلام - از آن بانو تولد یافت. ⁽²⁾

تصریح حسین بن علی (ع)

امام باقر - علیه السلام - می فرماید:

زمانی که حسین بن علی (علیه السلام) در کوران مسائل عاشورا قرار گرفت، دختر بزرگ خویش - فاطمه - را فرا خواند و نوشته پیچیده شده ای را به وی سپرد به گونه ای که دیگران شاهد آن صحنه بودند - در این ساعات علی بن الحسین آن چنان بیمار بود که همگان او را محتضر می پنداشتند - فاطمه پس از آن وقایع، وصایای پدر را به علی بن الحسین - علیه السلام - رسانید. و آن نوشته اکنون نزد ماست.

راوی حدیث می گوید: من از امام باقر - علیه السلام - پرسیدم در آن کتاب چه چیزی نوشته است؟

امام باقر - علیه السلام - فرمود: آنچه به آن مردم به آن نیازمندند، سوگند به خدا در آن کتاب همه حدود و قوانین ثبت است، حتی جریمه خراش وارد ساختن به دیگران! ⁽³⁾

1) 81.- کشف الغمه 2/278.

2) 82.- اثبات الهداة 5/216.

3) 83.- اصول کافی، کتاب الحجة، الاشرة و النص علی بن الحسین (علیه السلام).

لازم به یاد آوری است که چنین کتابی با چنین جامعیتی از چیزهایی است که تنها نزد امامان وجود داشته است.

در روایتی دیگر چنین آمده است:

امام صادق - علیه السلام فرمود: وقتی که حسین بن علی - علیه السلام - عازم عراق گردید، کتابها و وصیتهای خویش را به ام سلمه داده شده است می تواند غیر از نوشته و کتابی باشد که به فاطمه بنت الحسین سپرده شده تا به امام سجاد(علیه السلام) برساند.

منحرفان از خط امامت راستین

آنچه در بخش پیشین یاد آور شدیم، تنها بخشی از نصوص و احادیثی است که بر امامت علی بن الحسین - علیه السلام - دلالت دارد و تمامی آن ها نیست.

چنان که در بخش های دیگر کتاب خواهد آمد، موقعیت علمی و معنوی و اخلاقی امام سجاد (علیه السلام) خود از دیگر دلایل منصب الهی اوست ولی با این حال جریانهایی پیدا شدند که به انگیزه های غیر الهی و اهداف دنیایی شیطانی به انحراف ها دامن زدند و ذهن گروهی از مردم را نسبت به امامت زین العابدین مخدوش کرده و فرقه های منحرف را بیان نهادند.

فرقه کیسانیه نتیجه همین انحراف عقیدتی و معرفتی است که در جامعه شیعه مقارن با عصر امامت زین العابدین (علیه السلام) شکل گرفت و خطی را در قبال خط امامت راستین - امامت راستین علی بن الحسین (علیه السلام) - به وجود آورد.

البته این مشکل به همین مورد محدود نشد و بعدها فرقه های دیگری با شعارها و انگیزه های متفاوت از پیکر جامعه شیعه چون زخمهایی

سربرآودند مانند زیدیه ⁽¹⁾، اسماعیلیه ⁽²⁾و واقفیه. ⁽³⁾

فرقه کیسانیه

فرقه کیسانیه کسانی هستند که از امام علی بن الحسین (علیه السلام) کناره گیری کرده و خود را پیروان محمد حنیفه (فرزند امام علی ابی طالب - علیه السلام -) معرفی کردند و مدعی شدند که پس از حسین علی (علیه السلام) محمد حنیفه دارای مقام و منصب امامت و ولایت است.

در این که چرا این گروه به کیسانیه شهرت یافته اند، مطالب مختلفی گفته شده است.

برخی گفته اند: چون این گروه از یاران کیسان خدمتکار امیر المؤمنین (علیه السلام) بوده اند و کیسان پس از علی (علیه السلام) در زمره شاگردان محمد حنیفه در آمده و بر علوم تسلط خاصی یافته و در آیات و احکام نظریات ویژه ای از او ابراز شده است کسانی را که بر اساس این خصوصیت های وی جذب او شده اند کیسانیه نامیده اند. ⁽⁴⁾

جوهری می گوید: کیسان لقب مختار بن ابی عبیده ثقفی است و چون این گروه را مختار رهبری می کرد، آنها به کیسانیه شهرت یافتند. ⁽⁵⁾

شهرستانی در کتاب ملل و نحل چند شاخه برای این فرقه یاد کرده است که همه آن ها

1) 85.- زیدیه خویش را پیرو زیدبن الحسین (علیه السلام) می دانند و امامت باقرالعلوم و امام العلوم و امام صادق و ائمه پس از ایشان را نمی پذیرد. بلکه معتقدند پس از امام سجاد (علیه السلام) زیربن علی که با شمشیر علیه حکومت قیام کرده به شهادت رسیده است، امام است. البته از منابع تاریخی گواهی در دست نیست که خود زید مدعی امامت و منکر مقام ولایی امام باقر و امام صادق باشد. و اصولا جریان فکری و اعتقادی و سیاسی زیدیه پس از شهادت او شکل گرفته است.

2) 86.- باطنیه یا اسماعیلیه جریانی است که پس از وفات اسماعیل بن جعفر شکل گرفته است. اسماعیل در زمان حیات پدرش امام صادق - جهان را بدرود گفت و تا قبل از وفاتش هرگز فرقه ای بدین نام وجودنداشت و این می تواند گواهی باشد بر نقش عناصر مغرض و فرصت طلبی در تشکیل این فرقه پس از مرگ وی.

3) 87.- فرقه وافقیه معتقدند که امر امامت تا زمان امام کاظم تداوم یافته و پس از آن متوقف شده است و علی بن موسی الرضا - علیه السلام - واجد نبوده است. بسیاری از پیروان این فرقه در آغاز دست از انحراف خود برداشتند و به جمع یاران و شیعیان امام رضا (علیه السلام) پیوستند.

4) 88.- و فیات الاعیان 4/173.

5) 89.- همان مدرک.

در اعراض از امام سجاد (علیه السلام) و روی آوری به محمد حنفیه مشترک بوده اند و آن ها عبارتند: از کیسانیه، مختاریه، هاشمیه، بیانیه و رزامیه. ⁽¹⁾

سرشناس ترین و محوری ترین چهره هایی که در سطح رهبری فرقه کیسانیه مطرحند، نخست محمد حنفیه و سپس مختار بن ابی عبیده ثقفی است.

شخصیت محمد حنفیه

محمد حنفیه، فرزند امیر المؤمنین علی (علیه السلام) و مادرش خوله، دختر جعفر بن قیس مسلمه از قبیله بکر می باشد که در جریان جنگ یمامه به اسارت سپاه اسلام در آمده بود.

کنیه محمد حنفیه را ابوالقاسم دانسته اند و گفته شده است که نام و کنیه او به اشاره رسول اکرم (ص) تعیین شده است.

ابن خلکان حدیثی نقل می کند که نباید نام و کنیه پیامبر - صلی الله علیه وآله - را بر شخصی نهاد ولی این حکم در مورد محمد حنفیه استثنا شده است. ⁽²⁾

برخی بر ابن خلکان ایراد کرده اند که حتی اگر حدیث نبوی صحیح باشد کسی که به داشتن نام و کنیه رسول خدا (ص) مفتخر شده و داشتن چنین نام و کنیه ای برایش تجویز گردیده مهدی آل محمد - علیه السلام - است و نه محمد حنفیه. ⁽³⁾

چه بسا کسانی که گفته اند پیامبر نام و کنیه محمد حنفیه را تعیین کرده و چنین نام و کنیه ای فقط برای او تجویز شده در مصداق اشتباه کرده اند و یا به عمد روایاتی که درباره حضرت مهدی علیه السلام می باشد بر محمد حنفیه منطبق نموده اند تا از این طریق کرامت، شرافت و امامت وی را توجیه کنند و مورد تایید رسول خدا - صلی الله علیه وآله - قلمداد نمایند.

البته شخصیت محمد حنفیه فاقد امتیاز نبوده است چه این که وی در جنگ جمل و صفین کنار امیر المؤمنین دلاوری ها داشته و بنابر قولی در جنگ صفین پرچمدار سپاه آن حضرت بوده است و او را به شجاعت هایش ستوده اند. ⁽⁴⁾

1) 90.- الملل والنحل 1-2/131-137.

2) 91.- وفیات الاعیان 4/170.

3) 92.- تنقیح المقال 3/112.

4) 93.- وفیات الاعیان 4/171

محمد حنفیه و مساله امامت

محمد حنفیه به سال(81یا82ه.ق) در سن 65 سالگی در مدینه وفات یافت.

در این که آیا محمد حنفیه خود مدعی امامت برای خویش بوده و یا پس از مرگش کسانی او را متهم به این ادعا کرده اند و فرقه ای تشکیل داده اند! آرای مختلفی وجود دارد. از برخی روایات استفاده می شود که پس از شهادت حسین بن علی (علیه السلام)، شخص محمد حنفیه مدعی امامت شد و یا علی بن الحسین (علیه السلام) در این مساله به نزاع برخاست.

مرحوم کلینی با ذکر سند، از زراره نقل کرده است:

امام باقر فرمود: هنگامی که حسین بن علی (علیه السلام) به شهادت رسید، محمد حنفیه از علی بن الحسین (امام سجاد علیه السلام) تقاضا کرد تا ملاقاتی خصوصی با ایشان داشته باشد.

ملاقات صورت گرفت. در این دیدار، محمد حنفیه به علی بن الحسین (علیه السلام) گفت: ای پسر برادر! تو خود می دانی که پیامبر اکرم (ص) درباره امامت علی بن ابی طالب و امام حسن و امام حسین (علیه السلام) وصیت فرمود وایشان را به امامت منصوب داشت ولی هم اکنون که پدرت حسین بن علی (علیه السلام) به شهادت رسیده، در زمینه امامت کسی را معرفی نکرده است. در این میان، من عموی تو و فرزند علی (علیه السلام) هستم و از نظر سنی از تو بزرگترم. از این رو شایسته است که منصب امامت و رهبری شیعه از آن من باشد و این حق را برای من بدانی!

امام سجاد به او فرمود: ای عموی من! از خداوند بیم داشته باش و آنچه حق تو نیست برای خویش مخواه! تو را نصیحت می کنم که از نابخردان نباشی و در این باره خوب بیندیشی. بدان که پدرم - حسین بن علی (علیه السلام) - بی وصیت از دنیا نرفته است، او پیش از این که متوجه عراق شود، درباره امامت سفارشهای لازم را کرده و عهدنامه ای نیز نوشته است و من را جانشین خود در امر امامت قرار داده و سلاح پیامبر (ص) را به من سپرده و اکنون نزد من است. بنابراین از ادعای امامت دست بردار که مایه کوتاهی عمر

تو و گرفتاریت خواهد شد. تو باید بدانی که خداوند متعال امامت را در نسل حسین (علیه السلام) قرار داده است و اگر براستی از این ناحیه در شک هستی آماده شو تا نزد حجرالاسود رفته و او را به داوری بگیریم!

امام باقر علیه السلام فرمود: این ملاقات میان محمد حنفیه و امام سجاد علیه السلام فرمود: نخست تو از «حجر» بخواه تا اگر تو امامی بر امامت تو گواهی دهد. محمد حنفیه ناگزیر رو به حجر کرد و لب به دعا گشود و از خداوند خواست تا حجر را در تأیید امامت وی به سخن آورد! ولی دعایش نتیجه ای نداد! آن گاه امام سجاد علیه السلام فرمود اگر تو وصی پیامبر و امام و صاحب ولایت بودی بی شک دعایت مستجاب می شد. سپس خود دست به دعا برداشت و فرمود:

«اسئلک بالذی جعل فیک میثاق الاوصیا و میثاق الناس اجمعین لما اخبرتنا من الوصی و الامام بعد الحسین بن علی علیهاالسلام؟».

یعنی تو را سوگند می دهم به آن کسی که پیمان انبیا و اوصیا و پیمان همه مردم را در تو قرار داد، که ما را آگاه سازی و بگویی وصی و امام پس از حسین بن علی (علیه السلام) کیست؟

ناگاه حجر به جنبش در آمد، گویی که می خواهد از جایگاهش جدا شود و سپس از آن شنیده شد: خداوندا گواهی می دهم که وصایت و امامت، پس از حسین بن علی (علیه السلام) برای بن الحسین (علیه السلام) است.

در این هنگام، محمد حنفیه که به حقیقت پی برده بود، از امام سجاد (علیه السلام) عذر خواهی کرد و به راه افتاد و بنابر نقلی دیگر، خویش را برقدمهای امام افکند و به ولایت و امامت وی اقرار کرد. ⁽¹⁾

هر چند برخی خواسته اند تا با استناد به این حدیث، محمد حیفیه را متهم کنند و

1) 94.- دلائل الامامه 87؛ کافی 2/155؛ اثبات الوصیة 143؛ اعلام الوری 253؛ احتجاج 2/316. الغمة 2/309؛ اثبات الهداة 5/233.

شخصیت وی را مخدوش شمارند ولی حق این است که اگر حدیث در مجموع مورد نظر قرار گیرد و پایان آن نیز ملاحظه شود، پرستش محمد حنفیه ناشی از ندانستن بوده و او با طرح مطالب نخستین خود، در خود حقیقت در پی شناخت واقعیت بوده، و آنگاه که حق را دریافته، تسلیم شده و امامت امام سجاد - علیه السلام - را پذیرفته است.

از جمله نکاتی که این نظر را تایید می کند این است که گاه کسانی با این پندار که محمد حنفیه امام است نزد او می آمدند ولی محمد حنفیه آنها را به برادرزاده اش علی بن الحسین رجوع می داد و می گفت امام، آن حضرت است. ابوخالد کابلی که مدت زیادی در خانه محمد حنفیه خدمت کرده بود و ادارات خاصی به وی داشت، بر این اعتقاد بود که محمد حنفیه نیز مانند پدر و مادر و حجت خدا درمیان خلق است.

ابوخالد می گوید: روزی به محمد حنفیه گفتم:

تو را به پیامبر اکرم (ص) و امیر المؤمنین (علیه السلام) سوگند می دهم که حقیقت را به من بگویی! آیا تو خود همان امام و حجت خدا که اطاعتش بر همگان واجب است، نیستی؟

محمد حنفیه گفت:

امام من و امام تو و امام همه مسلمانان، علی بن الحسین - امام سجاد - است. ⁽¹⁾

در روایت دیگری امام صادق (علیه السلام) می فرماید:

ابوخالد کابلی نخست قایل به امامت محمد حنفیه بود ولی بارها شاهد بود که محمد حنفیه علی بن الحسین (علیه السلام) را با تعبیر یا سیدی ای آقای من مورد خطاب قرار می دهد! و خطابی سوی کوچکتر نسبت به شخص بزرگتر صورت می گیرد.

ابو خالد که محمد حنفیه را امام می پنداشت با مشاهده این موارد با تعجب از محمد حنفیه پرسید: تو پسر برادرت - علی بن الحسین - را با تعبیر یا سیدی مورد خطاب قرار می دهی در حالی که دیگران چنین تعبیری ندارند!

1) 95.- تنقیح المقال 3/111.

محمد حنفیه گفت: علی بن الحسین (علیه السلام) امامت راستین است، او حجر السود را به شهادت و گواهی طلبید و حجر به امامت او گواهی داد و بر من ثابت شد که وی سزاوار مقام امامت است. ⁽¹⁾بر این اساس، می توان دریافت که محمد حنفیه خود مدعی امامت برای خویش نبوده است و بر فرض که در مقطعی امر بر او مشتبه بوده و چنین پنداری به او دست داده باشد و در نهایت، حق را دریافته و به امامت سجاد (علیه السلام) اقرار کرده است.

چنان که کسانی چون ابوالخالد کابلی و سید حمیری در آغاز امر، می پنداشتند که محمد حنفیه امام است ولی بعدها بینش صحیح یافتند و در زمره شیعیان امام سجاد - علیه السلام - در آمدند. اما برخی از این توهم و پندار بی اساس، در مقام سوء استفاده بر آمدند و با انگیزه های متفاوت، بر امامت محمد حنفیه اصرار ورزیدند و از وی امامی ساختند و قائم آل محمد به شمارش آوردند!

محمد حنفیه و رخداد عاشورا

از دیگر مواردی که برخی خواسته اند به خاطر آن، شخصیت محمد حنفیه را زیر سؤ ال برده و وی را متهم به جدایی از خط ولایت کنند، عدم شرکت او در کربلا و عدم همراهی وی با حسین بن علی (علیه السلام) می باشد.

شک نیست که اگر حضور نیافتن وی در کربلا، بدون عذر واقعی بوده و عنوان تخلف از دعوت امام را به خود گیرد، شخص محمد حنفیه از عدالت و وثاقت ساقط خواهد بود ولی سخت نخست در همین نکته است که آیا شرکت نجستن وی در زمره یاران حسین بن علی - علیه السلام - به علت بوده است؟

این سؤ ال برای هر کاوشگری که گام در تحقیق تاریخ آن عصر بگذارد مطرح بوده و خواهد بود.

شخصی به نام مهنا بن سنان همین پرسش را از علامه حلی داشته است. او ضمن سؤ الهایی می پرسد: نظر شما درباره محمد حنفیه چیست؟ آیا او معتقد به امامت

1) 96.- همان مدرک.

حسن بن علی و حسین علی و امام سجاد (علیه السلام) بوده است و یا خیر؟ و آیا کناره گیری او از واقعه کربلا بر اساس عذری شرعی و موجه بوده است یا نه؟ و در صورتی که تخلف او بدون عذری شایسته باشد، محمد حنفیه و عبدالله جعفر چه وضعی خواهند داشت.

علامه حلی در پاسخ می گوید: بی تردید اصل امامت از ارکان ایمان است و در کنار اصل توحید، عدل نبوت و معاد مطرح می باشد و کسانی چون محمد حنفیه عبدالله جعفر برتر و منزه تر از این هستند که به اصل امامت پایبند نبوده و در جرگه افراد فاقد ایمان قرار داشته باشند. و اگر محمد حنفیه در یاری امام حسین (علیه السلام) شرکت نجسته، به خاطر بیماری بوده است و چه بسا نمی دانسته است که سرنوشت برادرش به مساله جنگ و شهادت منتهی می شود.

مرحوم مامقانی، درباره نکته اخیر علامه حلی نظر دارد و می گوید بیماری محمد حنفیه در موقع بازگشت اهل بیت از سفر شام بوده است و نه هنگام حرکت حسین بن علی (علیه السلام) به سمت مکه و عراق. از این رو مامقانی معتقد است که در حل این مشکل این پاسخ بهتر است:

اولا شهدای کربلا افراد معینی بودند که از آغاز حرکت برای حسین بن علی (علیه السلام) چهره آنان معلوم بود و ثانیا"حرکت حسین بن علی (علیه السلام) به سمت عراق، طاهرا عنوان جهاد نداشت تا بر هر مسلمانی شرکت در آن واجب باشد بنابرین کسی که مانند محمد حنفیه از واقع امر اطلاعی ندارد به خاطر عدم شرکت در چنین سفری، متهم نمی شود چه اینکه افراد دیگری نیز مانند او در کربلا حضور نداشته اند و این عدم حضور مایه بی عدالتی آنان شمرده نشده است زیرا است زیرا حسین بن علی (علیه السلام) به آنان تکلیف نکرده بود که در این سفر همواره او باشید و با این بیان، همراه نبودن آنان با امام در این سفر، تخلف آنان از امر امام و انحراف ایشان از مساله امامت به حساب نمی آید.

علاوه بر این داوریها، حدیثی از امیرالمومنین (علیه السلام) در توصیف و مدح محمد حنفیه نقل شده است.

امام علی بن موسی الرضا (علیه السلام) می فرماید:

قال امیر المومنین: ان المحامده تابی ان

یعصی الله عزوجل. قلت: و من المحامده؟ قال: محمد بن جعفر، محمد بن ابی بکر، محمد بن ابی حدیفه و محمد بن امیر المومنین ابن الحنفیه ⁽¹⁾رحمه الله علیهم. ⁽²⁾

یعنی: امیر المومنین فرمود: چند نفرند که محمد نام دارند و از معصیت خداوند ابا و اجتناب دارند، و آنها عبارتند از محمد بن جعفر، محمد بن ابی بکر، محمد بن ابی حذیفه و محمد فرزند امیر المومنین (که مشهور به) ابن حنفیه است، خدایشان رحمت کند.

البته در کتابهای تاریخ، مطالب دیگری نیز به محمد حنفیه نسبت داده اند که دلایل کافی و مورد اعتماد درباره آنها نقلها مشهود نیست. مانند این گفته اند: بنا به دعوت یزید به شام رفته و با او بیعت کرده است. ⁽³⁾

بسیاری از مورخان به این گونه نقلها اشاره نکرده اند و چه بسا آن را صحیح و شایسته نقل نیافته اند.

چگونگی پیدایش کیسانیه

با بیان این نکته که شخص محمد حنفیه مدعی مقام امامت برای خویش نبوده و سر در خط ولایت معصومین (علیه السلام) داشته است این سوال جدی مطرح می شود که بنابراین چگونه عده ای به امامت وی اعتقاد یافتند و فرقه کیسانیه را به وجود آوردند؟!

آیا ممکن است کسی خود مدعی امامت نباشد ولی کسانی به امامت وی معتقد شوند!

پاسخ این سوال از جهتی روشن و آسان است و از جهت دیگر نیاز به بررسی زمینه های سیاسی - اجتماعی آن عصر دارد.

اصل این که کسی مدعی مقامی نباشد ولی عده ای براساس انگیزه ها و توهمهای خاصی، برای او مقامها و عناوینی بی پایه، قایل شوند، امری امکان پذیر است و تاریخ بروشنی از تحقق چنین مساله ای خبر می دهد: عیسی (علیه السلام) به گواهی قرآن، هرگز مدعی مقام الوهیت برای خویش نبود و خود را هرگز

1) 97.- حنفیه لقب مادر محمد بن امیرالمومنین می باشد. نام آن بانو خوله بنت جعفر بن قیس بوده است. تنقیح المقال 3/111.

2) 98.- همان مدرک.

3) 99.- انساب الاشراف 3/276 - 296.

فرزند خدا نخواند، اما مسیحیان چنین نسبتهایی به او دادند! ⁽¹⁾

یعنی: نصارا گفتند مسیح فرزند خداست.

لقد کفر الذین قالوا ان الله هوم المسیح بن مریم مائده / 17.

یعنی: کافر شدند آنان که گفتند خدا همان مسیح فرزند مریم است.

لن یستنکف المسیح ان یکون عبدالله نساء / 172.

یعنی، مسیح هرگز ابا و پرهیز نداشت از این که بنده خدا باشد.

عزیز هرگز مدعی نبود که فرزند خداست ولی یهود چنین نسبتی به او دادند! ⁽²⁾

بنابراین چندان غیر ممکن نیست که محمد حنفیه تا پایان زندگیش کسی را به امامت خود دعوت نکرده باشد و ادعای امامت نداشته باشد ولی منحرفان و سود جویانی وی را به دروغ امام خوانده و از مباحثات اولیه محمد حنفیه با امام سجاد (علیه السلام) سوء استفاده کرده باشند.

اما آنچه در این میان شایان توجه بررسی است این است که چه عوامل و انگیزه های سیاسی - اجتماعی در پیداش این اندیشه های انحرافی و ساختگی دخالت داشته است.

زمینه سیاسی - اجتماعی پیداش (کیسانیه)

به طور مسلم آنچه درباره امامت محمد حنفیه از سوی فرقه کیسانیه مطرح شده است مربوط به سالهای پس از شهادت حسین بن علی (علیه السلام) می باشد. یعنی قابل از سال 61 هجری قمری هرگز نشانی از کیسانیه یا ادعای امامت از سوی محمد حنفیه برای خویش نیست. پس بستر پیدایش فرقه کیسانیه سالهای تاریک و پر تشنج و بحرانی پس از 61 هجری قمری می باشد. روزگاری که تقریبا تمامی نهادها و ارزشهای دینی جامعه بشدت آسیب دیده و بحرانی عقیدتی، اخلاقی، سیاسی و اجتماعی بلاد اسلامی را تهدید می کرد!

مساله خلافت به وسیله معاویه تبدیل به شاهنشاهی و وراثت شده بود. مردم

1) 100.- در قرآن کریم آمده است: و قالت النصاری المسیح ابن الله توبه / 30.

2) 101.- و قالت الیهود عزیر ابن الله توبه / 30. یعنی یهود گفتند: عزیر فرزند خداست.

نه نظارتی بر دستگاه خلافت داشتند و نه حق اظهار نظر. جوانی خوشگذران، بی تعهد و بی تدبیر بر جامعه حکم می راند، بنی امیه - نسلی که بنیانشان بر پایه دین ستیزی و اشرافیت استوار بود - در همه پستهای حساس و کلیدی جامعه اسلامی نفوذ یافته بودند.

حسین بن علی (علیه السلام) به عنوان مشخص ترین چهره دینی و معنوی زمان و فرزند پیامبر اسلام در جنگی نابرابر و با شیوه ای سفاکانه به شهادت رسیده بود.

این عوامل در مجموع فضایی آکنده از یاس و ناامیدی را در قلب مردم پدید آورده و بذر عصیان و طغیان را از یک سو در قلبهایشان کاسته و از سوی دیگر ناکامیها و شکستهای مکرر روحیه انزواطلبی و آرمانسازی را در مردم تقویت می کرد.

دستگاه خلافت با آغشته ساختن دستان خویش به خون عزیزترین فرزندان پیامبر (ص) خود را فاقد کمترین پشتوانه اجتماعی و دینی می دید، از این رو برای حفظ خود راهی جز خشنونت بی حد نمی شناخت.

واقعه حره (هجوم لشکر یزید به مدینه و اقدام آنان به قتلها و هتک حرمتهای بسیار) و نیز حمله آنان به مسجد الحرام به وسیله سنگها و منجنیقها، خود گواه بی باکی بنی امیه در ارتکاب هر جنایت به ساحت دین و جامعه بود.

در چنین شرایطی، دردهای نهفته جامعه در جستجوی مجالی است که بروز باید و منتقدان و دردمندان در اندیشه یافتن گروه، تشکیلات و پایگاهی هستند تا در لوای آن عقده های خویش را بگشایند

بسیاری از شخصیتهای واقعی و یا دورغین در چنین شرایطی ظهور می یابند؛ رهبری را به عهده می گیرند.

رهبران راستین باید در این هنگام رسالت الهی خویش را ایفا کنند و نیروهای مردمی را به سوی رهایی از ظلم و استبداد یاری دهند و رهبری کنند چنان که به فرموده امیر المومنین علی (علیه السلام) گرد آمدن یاران و تجمع مردم پیرامون رهبری، حجت الهی را بر وی تمام می سازد و او ملزم به قیام خواهد بود.

اکنون باید دید که موضع امام سجاد (علیه السلام) در قبال این نوع گرایشهای اجتماعی چه بوده است.

ما در این نوشته تحت عنوان زندگی سیاسی امام سجاد (علیه السلام) با بیانی مف به این نکته خواهیم پرداخت. اما فشرده سخن این است که امام سجاد (علیه السلام) در مقام

رهبری قیام مسلحانه علیه بنی امیه نبوده است نه بدان جهت که قیام علیه بنی امیه را صحیح نمی دانسته! و نه بدان جهت که قیام مسلحانه را جایز نمی شمرده است، بلکه وقایع تلخ گذشته به روشنی ثابت کرده بود که این گروهها و جریانهای سیاسی - اجتماعی، علی رغم همه شعارهای کوبنده ای که در مبارزه با استبداد می دهند، از صداقت و پایمردی لازم برخوردار نیستند.

جریان خوارج در جنگ نهروان؛

برخورد سران سپاه و نیروهای رزمی امام حسن مجتبی (علیه السلام) با آن حضرت در جنگ با معاویه و خیانت بسیاری از آنان نسبت به رهبری خویش و منتهی شدن جنگ به صلح تحمیلی!

از همه آنها مهمتر، خیانت آشکار و شگفت انگیز کوفیان نسبت به حسین بن علی (علیه السلام) و دعوت مصرانه آنان از امام خویش برای در دست گرفتن رهبری سیاسی آنان و قرار دادن آن حضرت در برابر انبوه دشمن!

زشت تر از همه، قرار گرفتن دعوت کنندگان از حسین (علیه السلام)، در سپاه یزید!

همه و همه دلایل روشن و گویایی بود که وظیفه امام سجاد (علیه السلام) را در این میدان مشخص می ساخت.

با چنین نامردیها که از مردم زمانش دیده بود، و با آن پاکباختگانی که در صحنه عاشور از پیکره جهاد اسلامی چونان شاخه های نخل بریده شده بودند، مجالی برای اعتماد به توبه تائبان و مدعیان جهاد و مبارزه باقی نمانده بود! و بر فرض که در آن میان تائبان صادقی هم وجود می داشتند، شمار آنان و توانشان به اندازه ای نبود که اما با اتکا بر آنان جنگی دوباره را علیه امویان سامان دهد - چنان که منتهی شدن قیام تائبان به شکست، خود گواه این واقعیت است - بیشتر مردم آن روزگار ثابت کرده بودند که در برابر ظلم تاب نمی آورند اما شیفته عدالت هم نیستند! فریادهایشان از درد استبداد است و نه به تمنای آزادی و آزادگی و دینداری!

کسی چون امام سجاد که چه بسا تا پایان عمر آثار زنجیرهای اموی را بر اندام داشت و جراحتهای عمیقی که آنان بر قلبش وارد ساخته بودند تا پایان زندگیش هرگز التیام نیافت، نمی توانست عداوت حکومت اموی را در دل نداشته باشد.

قلب او از همه امت ملتهب تر بود. درد او از همه شدیدتر و فریادش از همه رساتر! اما دردش را با که

می گفت؟

با کوفیان! یا شامیان!

او را متهم می کردند که شمشیر پدر را در نیام فرو برده و بیرون نمی کشد!

اما قبل از او علی (علیه السلام) نیز بیست و پنج سال سکوت کرد. و حسن بن علی (علیه السلام) در نتیجه بی مهری و تزویر یارانش، دست از نبرد مسلحانه برداشت و...!

در آن شرایط غیر منتظره نبود که تائبان واقعه عاشورا و از پانشستگان آن روز، باز هوس قیام به سرشان راه یابد! و انتظار داشته باشند که امام سجاد (علیه السلام) به صورت علنی رهبری ایشان را بر عهده گیرد!

ولی امام زمینه را مساعد نمی یابد و چه بسا صداقت را در چهره بسیاری از آنان نمی خواند!

از این رو مدعیان قیام و مبارزه باید در اندیشه محوری دیگر باشند!

و شخصیتهای دیگر این چنین در برابر امامان راستین ساخته می شوند!

و در این دوران است که قیام مختار و تبلیغ وی از محمد حنفیه صورت می گیرد.

این که مختار به چه انگیزه و یا چه عنوانی از محمد حنفیه تبلیغ می کرده نکته ای است که خواهد آمد.

مختار و کیسانیه

مختار بن ابو عبیده بن مسعود ثقفی در سال اول هجرت، در طائف تولد یافت. در دوران خلافت عمر، همراه پدر به مدینه آمد. پدرش در یوم الجسر که مسلمانان با ایرانیان در نبرد بودند، کشته شد.

پس از شهادت حسین بن علی (علیه السلام)، مختار از سرسخت ترین مخالفان عبیدالله بن زیاد به شمار می آمد. از این رو او را دستگیر کرده، به زندان افکندند و شکنجه دادند ولی سرانجام با وساطت عبدالله بن عمر (که شوهر خواهر مختار بود) از زندان رهایی یافت.

مختار پس از مرگ یزید (سال 56 هجری قمری) عازم مکه شد تا با عبدالله بن زبیر علیه حکومت امویان همکاری کند. اما وجود اختلافات نظرهای آن دو مانع همکاری ایشان شدند. ⁽¹⁾

مختار به تنهایی در عراق به فعالیت پرداخت و هوا دارانی گرد آورد و در صدد مبارزه مسلحانه علیه حکومت امویان بر آمد.

بدیهی است که در هر جامعه به تناسب باورها و معتقدات آن می بایست برای انگیزش مردم و تشویق آنان به قیام از پایگاهی مورد قبول عامه مردم استفاده کرد. در

1) 102.- مروج الذهب، مترجم 2/78.

محیطی که مختار برای قیام زمینه چینی می کرد، گرایشهای شیعی از ویژگیهای آشکار آن بود. مردم آن سامان علی رغم همه بی وفاییها و عقب گردهایی که در حمایت از خاندان علی (علیه السلام) از خویش نشان داده بودند، اما در قلب، شرافت و فضیلت خاندان علی (علیه السلام) را باور داشتند و از سوی دیگر سستیها و کندیهای گذشته، آنان را ملامت می کرد.

مختار، شرایط را بدرستی دریافته بود، از این رو می بایست حرکت خویش را به گونه ای با خاندان علی (علیه السلام) مرتبط سازد. این است که در آغاز کار، خود را نماینده محمد حنفیه، (فرزند علی بن ابیطالب (علیه السلام) معرفی کرد.

چندی نگذشت که هفده هزار نفر به طور پنهان با او بیعت کردند.

در نخستین مراحل قیام، والی کوفه - عبدالله بن مطیع - را شکست داد و کوفه را پایگاه مرکزی قیام قرار داد.

در مرحله بعد، مختار به موصل لشکر کشید و بر آن نواحی نیز تسلط یافت.

در این میان یکی از اهداف رسمی مختار و لشکریان او، انتقام گرفتن از کسانی بود که در واقعه عاشورا نسبت به خاندان پیامبر (ص) ظلم روا داشته و در جنگ علیه ایشان گامی موثر برداشته بودند.

او سران سپاه یزید را کشت ولی پس از شانزده ماه جنگ و نبرد، در سن 67 سالگی به دست مصعب بن زبیر به قتل رسید. ⁽¹⁾

باید یاد آورد شد که قبل از قیام مختار، قیام توابین رخ داد، که رهبر آن سلیمان بن صرد بود و به وسیله قوای امویان کشته شد و قیام توابین سرکوب گردید.

مختار پس از این جریان، قیام خویش علیه دستگاه امویان را آغاز کرد و طبیعی است که گروهی از توابین و سرکوب شدگان قیام سلیمان بن صرد نیز در زمره هواداران مختار قرار گرفته باشند.

تمایز قیام توابین و قیام مختار

فرقی که میان این دو قیام مشهود می باشد، این است که در قیام توابین، تنها انگیزه قیامگران، انتقام از قاتلان حسین بن علی (علیه السلام) بود و آنها با این حرکت می خواستند سهل انگاریها و گناهان گذشته خود را جبران کنند، چه این که آنان با شرکت نجستن در سپاه

1) 103.- مروج الذهب 3/96 - 100؛ مختصر الدول 331؛ سیر اعلام النبلاء 4/191؛ اعلام زرکلی 8/70 - 71؛ دائره المعارف اسلامیه 1/68 /

حسین بن علی (علیه السلام) وتنها گذاشتن وی در مقابل دشمن، بشدت خود را مجرم و مستحق عذاب الهی می دیدند و در صدد بودند به گونه ای آن گذشته تاریک را محو سازند. و جز این هدفی سیاسی یا عقیدتی برای آنان یاد نشده است.

اما در قیام مختار وضع به گونه دیگری است. هر چند قیام مختار همانند قیام توابین شعار انتقام از قاتلان حسین (علیه السلام) را از شعارهای اساسی قرار داده بود اما اهداف دیگری هم در قیام مختار دنبال می شد که بیشتر جنبه سیاسی داشت.

درباره مختار، شخصیت و قیام او دو نظرگاه ناهمساز ارائه کنند.

عقیده مختار درباره امامت علی بن الحسین (ع)

از برخی منابع استفاده می شود که مختار نه تنها امامت علی بن الحسین (علیه السلام) معتقد بوده، بلکه مبارزات خویش علیه دستگاه اموی را فقط به منظور یاری اهل بیت - علیه السلام - و انتقام از قاتلان ایشان صورت داده است و ائمه (علیه السلام) برای او دعای خیر کرده و کارهای او را ستوده اند.

در قبال این منابع، مدارکی وجود دارد که دقیقا خلاف آن را ثابت می کند و چنین می نمایاند که مختار از امامت علی بن الحسین (علیه السلام) روی گردانده و به امامت محمد حنفیه - فرزند علی (علیه السلام) و برادر حسین بن علی (علیه السلام) - اعتقاد داشته است و حمایت او از محمد حنفیه و مستند ساختن نهضت خویش به وی، باعث پیدایش فرقه کیسانیه شد. و علی بن الحسین (علیه السلام) نه تنها کارهای او را امضا نکرده، بلکه از او تنفر و انزجار داشته و حتی او را در مورد طعن و لعن قرار داده است.

روایاتی در مدح مختار

از امام باقر (علیه السلام) نقل شده است:

لا تسبوا المختار قتل قتلتنا و طلب ثارنا و زوج ارلملنا و قسم المال فینا علی

العسرة ⁽¹⁾

به مختار ناسزا نگویید، زیرا او از قاتلان ما، انتقام گرفت و زمینه ازدواج زنان بی سرپرست ما را فراهم آورد و در شرایط سختی و تنگدستی به ما کمک رسانید.

در حدیثی دیگر چنین آمده است:

مردی از اهل کوفه به حضور امام باقر (علیه السلام) تشرف یافت، خواست دست امام را ببوسد، امام مانع شد. آن حضرت از او پرسید: نامت چیست؟

مرد گفت: من ابومحمد، فرزند مختار هستم.

امام دست او را گرفت و در کنار خود با گرمی جای داد.

ابو محمد گفت: ای فرزند رسول خدا،، مردم درباره ما پدرم سخنانی می گویند و او اموالی است که مختار برای ما فرستاده است. او خانه های ما را بناکرده و به خونخواهی شهدای ما برخاست، خدای او را رحمت کند. ⁽²⁾

در بیانی دیگر مختار چنین مدح شده است:

امام باقر (علیه السلام) به فرزند مختار فرمود: خداوند پدرت را رحمت کند! خداوند پدرت را رحمت کند! هیچ کس حقی از ما نزد کسی نبود، جز این که آن را برای ما باز پس گرفت!

از علی بن الحسین (علیه السلام) روایت شده که فرمود:

الحمدلله الذی ادرک لی ثاری من اعدایی و جزی الله مختار خیرا ⁽³⁾

یعنی؛ سپاس خدای را که انتقام خون ما را از دشمنانمان گرفت و خداوند به مختار جزای نیک دهد!

روایات دیگری از رسول خدا و امیر المؤمنین (علیه السلام) ثبت شده است که در آنها از مختار به عنوان کسی که انتقام ذریه رسول خدا را از دشمنانشان می گیرد، یاد شده

1) 104.- اختیار معرفة الرجال 125.

2) 105.- تنقیح المقال 3/203؛ بحار 45/351.

3) 106.- اختیار معرفة الرجال 128؛ مناقب 4/144؛ اثبات الهداة 5/229؛ اعیان الشیه 1/636.

است. ⁽¹⁾

چه بسا بر اساس همین روایات میثم تمار در روزگاری که مختار زندانی بود به ملاقات رفت و بشارت آزادیش و خونخواهی وی از دشمنان اهل بیت ع را به او داد. ⁽²⁾

من قال بن عمرو می گوید: حضور امام سجاد (علیه السلام) رسیدم، آن حضرت از من پرسید:: من قال! حرملة بن کاهل اسدی ⁽³⁾چه شد و در چه حالی به سر می برد!

منهال می گوید: عرض کردم وقتی من از کوفه بیرون آمدم او زنده بود.

امام دستها را به سوی آسمان برداشت و سه مرتبه فرمود: خدایا حرارت آهن را به او بچشان!.

منهال می گوید: من از منزل آن حضرت به سوی کوفه رهسپار شدم، خبر قیام مختار را دریافت کردم برای ملاقات مختار شتافتم، لحظه ای رسیدم که حرمله را دستگیر کرده بودند و مختار دستور داد دست و پای او را قطع کنند و وی را در آتش بسوزانند! ناگاه با دیدن این منظره گفتم: سبحان الله.

مختار رو به من کرد و پرسید، آیا سبحان الله گفتن تو دلیلی داشت؟

آنچه میان من و امام سجاد (علیه السلام) گذشته بود برای مختار نقل کرده و گفتم، تسبیح من بدان جهت بود که استجابت دعای امام سجاد را به دست تو، مشاهده کردم.

مختار از مرکب پیاده شد، دو رکعت نماز خواند و سجده آن را طولانی ساخت.

پس از نماز او خواستم تا برای صرف غذای میهمان من باشد. ولی او گفت: من به سپاس لطف الهی؟ دعای امام سجاد را با دست من مستجاب کرده است، امروز را روزه خواهم بود. ⁽⁴⁾

روایاتی در مذمت مختار

حبیب خثعمی از امام صادق (علیه السلام) نقل کرده است: مختار مطالبی را به دروغ، منتسب

1) 107.- تنقیح المقال 3/204.

2) 108.- تنقیح المقال 3/204.

3) 109.- حرمله کسی است که در مقاتل به عنوان یکی از عناصر فعال سپاه یزید در روز عاشورا معرفی شده و نقش عمده وی تیراندازی بوده است که با همین شیوه برخی از خاندان حسین (علیه السلام) را به شهادت رسانیده است.

4) 110.- مناقب 4/133؛ بحار 5/332؛ اعیان الشعیه 1/636.

به علی بن الحسین (علیه السلام) می ساخت و به آن حضرت نسبت می داد. ⁽¹⁾

یونس یعقوب می گوید: امام باقر (علیه السلام) می فرمود:

مختار نامه ای همراه هدایا برای امام سجاد (علیه السلام) فرستاد، اما امام نپذیرفت و نامه را نخواند و فرمود: من هدایای دروغگویان را نمی پذیرم و نامه آنان را نمی خوانم ⁽²⁾

در حدیثی دیگر چنین آمده است:

در روز قیامت، پیامبر - صلی الله علیه وآله -، علی بن ابی طالب (علیه السلام) و حسن و حسین (علیه السلام) از کنار دوزخ می گذرند، فردی از میان آتش فریاد بر می آورد و پیامبر و امیر مؤمنان را به یاری می طلبد، اما به او توجهی می طلبم.

رسول خدا از فرزندش حسین (علیه السلام) می خواهد تا او را شفاعت کند. و او چنین می کند.

راوی حدیث می گوید: به امام صادق گفتم: آن شخص کیست؟

امام فرمود: او مختاربن ابی عبیده ثقفی است.

پرسیدم: چرا در آتش می سوزد؟

امام فرمود: چون در اعتقاد او نسبت به پیامبر و (علیه السلام) خللی بوده است و اگر در قلب جبرئیل و میکائیل نیز خللی نسبت به آن دو باشد، در آتش خواهند سوخت. ⁽³⁾

در روایاتی دیگر، انگیزه مختار از قیام، رسیدن به سلطنت و قدرت معرفی شده است و در آن روایت این نکته نیز آمده است که در قلب جبرئیل و میکائیل نیز ذره ای محبت دنیا باشد، خدا آنها را در آتش می افکند. ⁽⁴⁾

از امام سجاد - علیه السلام - نقل کرده اند که آن حضرت بارها، مختار را نفرین کرده و می گفت: مختار به ما نسبت دروغ داده است و چنین گمان کرده است که به او در مورد امامت سفارش شده است. ⁽⁵⁾

1) 111.- تنقیح المقال 3/204

2) 112.- اختیار معرفة الرذجال 125.

3) 113.- بحار 45/339.

4) 114.- تنقیح المقال 3/205.

5) 115.- طبقات ابن سعد 5/158؛ تذکرة الخواص 294؛ تنقییح المقال 3/205.

شخصیت مختار در نگاه امامیه

هر چند در مورد مختار و قیام او و نقش وی در شکل گیری فرقه کیسانیه، آرای مختلفی رسیده است. اما در مجموع دو نظرگاه عمده وجود دارد.

الف: برخی از محققان بر این عقیده اند که مختار، شیعه ای مخلص و معتقد به امامت علی بن الحسین - علیه السلام - بوده و هدفش از قیام، تنها برای انتقام از قاتلان اهل بیت بوده و برای کارهای خویش از سوی امام سجاد (علیه السلام) اذن اجازه داشته است. زیرا اگر جز این بود برای او طلب رحمت نمی کردند و هدایایش را نمی پذیرفتند.

و اما روایاتی که در بردارنده مذمت مختار می باشد، برخی از روی تقیه صادر شده و برخی دلایل سیاسی - اجتماعی داشته است.

در این بینش، نقش مختار در پیدایش فرقه کیسانیه و انحراف از امامت زین العابدین بکلی مورد انکار قرار گرفته است و او منزه از چنین مساله ای شناخته شده است. ⁽¹⁾

ب - گروهی دیگر معتقدند که مختار هر چند با قیام خویش، از قاتلان اهل بیت (علیه السلام) انتقام بایسته ای گرفت و تا اندازه ای جراحتهای عمیق عاشوراییان را التیام بخشید و هر چند ائمه برای او طلب رحمت کرده اند، ولی همه اینها دلیل آن نیست که او براستی هدفی جز حمایت از اهل بیت نداشته و هوای حکومت در سر نمی پرورانده است.

شاد شدن اهل بیت از برخی کارهای او دلیل رضایت آنان به همه مواضع فکری و عملی وی نیست. او به هر حال خدمتی به اهل بیت کرده است و آنان برایش دعا کرده اند ولی چه بسا در ادعاها و اعتقادها و نیز رفتارشان نارساییها و کجرویهایی هم بوده است.

علامه مجلسی، پس از نقل حدیثی شفاعت حسین بن علی (علیه السلام) برای مختار و این که مختار دوزخی است ولی به برکت خدمتهایی که برای اهل بیت انجام داده، سرانجام مورد شفاعت قرار می گیرد، می گوید:

این روایات جمع کننده و تلفیق دهنده میان احادیث مختلفی است که در باره مختار وارد شده است. با این بیان که مختار

1) 116.- رک: بحار 45/386 سخنان جعفربن نا مصنف هذا الثار.

هر چند در مراتب ایمان و یقین کامل نبوده و از سوی امام معصوم اجازه صریحی در مورد اعمال خویش نداشته است،

لکن از آنجا کارهای شایسته بسیاری به وسیله او صورت گرفت و با برنامه های او قلب مؤمنان از جراحتهای ستم التیام یافت، فرجامش به خیر و نجات است. در حقیقت مختار مشمول این آیه از قرآن می باشد که می فرماید: و دسته ای دیگر هستند که به گناهانش اعتراف کرده و عمل نیک و بد را به هم در آمیخته اند، امید است که خداوند ایشان را مورد آمرزش قرار دهد ⁽¹⁾و اما من درباره مختار از کسانی هستم که از داوری کردن بازایستاده اند، هر چند مشهور میان علمای شیعه این است که کارهای او ارزنده و شخصیت او شایسته مدح است. ⁽²⁾

انگیزه های سیاسی در شکل گیری کیسانیه

محور اصلی سخن در فصل، بررسی امامت امام سجاد (علیه السلام) می باشد و از این رهگذر، به ضرورت، نگاهی به منکران امامت زین العابدین - کیسانیه - افکندیم تا حجت و منطق و انگیزه آنان را بشناسیم و این نگاه به بررسی شخصیت محمد حنفیه و مختار به عنوان دو عنصر مطرح در فرقه کیسانیه انجامید، اکنون به موضوع اصلی باز می گردیم و از آنچه به اختصار یاد آور شدیم، نتیجه می گیریم.

شرایط تاریخی - سیاسی - اجتماعی عصر امام سجاد (علیه السلام) می نمایاند که انگیزه های سیاسی، بیش از هر انگیزه و دلیل دیگر در شکل گیری فرقه کیسانیه دخالت داشته است. زیرا به هر حال مطرح شدن محمد حنفیه در قیام مختار به جای علی بن الحسین (علیه السلام) یا به دلیل تقیه ام سجاد از حضور مستقیم در جریان قیام بوده و از این رو محمد حنفیه به عنوان نماینده آن حضرت در این حرکت مطرح گشته ولی بعدها از سوی عناصر ناآگاه و یا مغرض نقشی اصیل به او داده شده است!

و یا این که براستی محمد حنفیه در این دوره خود را امام می شمرده و بعدها در مباحثه با امام سجاد شده است که امامت از آن زین العابدین است و نه او.

1) 117.- توبه /102

2) 118.- بحار الانوار 45/339.

احتمال سوم این است که مختار صرفا برای پیشبرد اهداف خویش، حرکتش را منتسب به محمد حنفیه کرده است. بی این که اجازه ویژه ای برای پیشبرد اهداف خویش، حرکتش را منتسب به محمد حنفیه کرده است. بی این که اجازه ویژه ای از سوی او داشته باشد. و در این راستا بوده که مختار از محمد حنفیه به عنوان مهدی ⁽¹⁾یاد کرده تا هواداران و هواخواهان بیشتر را گرد آورد.

احتمال چهارم این است که اصولا مساله امامت محمد حنفیه نه در دوران قیام مختار بلکه در عصر حکومت عباسیان، ساخته و پرداخته شده تا از نقطه های مبهم و کور گذشته، مستندهایی برای حکومت عباسیان، جستجو شده باشد.

هر یک از این احتمالها که تقویت شود، این نکته به دست می آید که به هر حال اعتقاد به امامت محمد حنفیه دارای دلایل علمی و مستند به نصوص و منابع شوعی نیست و شرایط خاص سیاسی آن عصر، پنداری فرقه کیسانیه را رقم زده است.

البته از قراین استفاده می شود که نخست احتمال سوم و سپس احتمال چهارم نزدیکتر به واقع است. زیرا به هر حال مختار برای جذب نیروهای متمایل به تشییع ناگزیر بود خود را به پایگاهی علوی مستند سازد تا قیامش مشروعیت. مقبولیت عام پیدا کند و بعدها عباسیان نیز برای تضعیف پایگاه امامت، بشدت نیازمند اندیشه ای بودند که مردم از اطراف بودند که مردم ائمه معصومین (علیه السلام) ساخته اند و به مرکزیتی متوجه سازند که بر ایشان مساله ساز نباشد و کیسانیه و اعتقاد و به امامت محمد حنفیه ای که حضور در زمان ندارد و زندگی را بدرود گفته - و یا به اعتقاد کیسانیه در غیبت به سر می برد! - همان مرکزیت و قبله گاه مور پسند بنی العباس بشمار می رفت.

1) 119.- در نامه ای که مختار برای متقاعد ساختن ابراهیم بن اشتر به او داده شده و چنین اظهار داشته که نامه ای از سوی محمد حنفیه نوشته شده محمد حنفیه بانام محمد مهدی یاد گردیده است! بحار 45/366.

فصل دوم: شخصیت معنوی و اجتماعی امام سجاد - علیه السلام

امام سجاد (ع) در محراب عبادت و معنویت

امام سجاد، زین العابدین (علیه السلام)، پیشوایان متقین، در عصری که سفاکان و دین گزان، محراب را با خون اولیای خدا گلگون می ساختند و حقگویان برخاسته از محراب را به جرم سر فرود نیاوردن در برابر غیر خدا، مورد سخت ترین آزارها و نارواترین دشنامها قرار می دادند و ماذنه ای هدایت و مناره های دین را ناجوانمردانه به خون تکبیر گویان عزت و دینداری می آغشتند، آری در چنین عصری از محراب، ماذانه رفیع، رفیعتر از همه برجها ساخته بود نجواهای پنهانش را رساتر از هر فریاد به گوش غفلت زدگان و راه گم کردگان زمانش و نیز فرزندان آینده اسلام برساند.

علی بن الحسین (علیه السلام) چنان در این میدان می کوشید که وقتی فاطمه، دختر امیر المؤمنین (علیه السلام) آن تلاش طاقت فرسا و آن عبادت بی وقفه را در فرزند برادرش، مشاهده کرد، بر سلامتی او بیمناک شد و از جابرین عبدالله یاری خواست تا شاید امام سجاد را از آن همه زحمت و مرارت که در مسیر عبادت به خویش روا می داشت باز دارد.

به جابر گفت: تو می دانی که ما خاندان رسول خدا، حقوقی بر شما داریم، از آن جمله این است که اگر خطری ما را تهدید کند، شما باید به یاری ما بشتابید. اینک فرزند برادرم از کثرت عبادت خویش را در معرض خطر قرار داده است از او دیدار کن و از وی بخواه تا قدری نیز استراحت کند.

جابر به حضرت امام سجاد (علیه السلام) رسید، حضرت را در حال عبادت یافت در حالی که بدان آن گرامی بشدت ضعیف شده بود. جابر نگرانی عمه آن بزرگوار را به ایشان یاد آوری کرد و گفت: ای فرزند رسول خدا! مگر نه این است که خداوند بهشت را برای شما و دوستان شما قرار داده جهنم را برای دشمنان شما؟ پس تحمل این همه رنج در مسیر عبادت برای چیست؟

امام سجاد (علیه السلام) فرمود:

ای جابر تو از اصحاب رسول خدایی و می دانی که جدم رسول خدا با این که مورد غفران عام و همه جانبه خدا بود و آیه لیغفر لک الله ما تقدم من ذنبک و ما تاخر ⁽¹⁾به وی اطمینان همیشگی می داد، اما باز هم آن عزیز چنان خدای را عبادت می کرد که قدمهایش متورم می شد و چون علت آن همه سعی در عبادت را از وی می پرسیدند می فرمود: افلا اکون عبدا شکورا یعنی؛ آیا من نباید در برابر خداوند بنده ای شکرگزار باشم! ⁽²⁾

امام صادق (علیه السلام) در توصیف عبادتهای امیر المؤمنین (علیه السلام) می فرمود: در امت اسلامی هیچ کس نتوانست همانند رسول خدا به عبادت اهتمام ورزد جز علی بن ابی طالب (علیه السلام). او چنان عبادت می کرد که گویی بهشت و دوزخ را می بیند..

آنگاه فرمود: درمیان اهل بیت امیر المؤمنین شبیه تر از همه به او زین العابدین (علیه السلام) می باشد چه این که در راستای عبادت چنان پیش تاخت که فرزندش امام باقر (علیه السلام) در او خیره شد، اثر عبادت را در چهره اش آشکار یافت و از مشاهده حال پدر گریست

امام سجاد که علت گریستن فرزند را دریافته بود فرمود: آن نامه و صحیفه ای که عبادتهای علی (علیه السلام) در آن ثبت شده بیاور!

امام باقر (علیه السلام) نامه را به پدر داد و آن حضرت مشغول مطالعه شد. پس ا لختی مطالعه، درنگ کرد و آهی عمیق از سینه آورد و گفت: کیست که بتواند مانند امیر المؤمنین (علیه السلام)، آن همه عبادت خدا کند. ⁽³⁾

1) 120.- فتح /2.

2) 121.- بحارالنوار 46/60.

3) 122.- اعلام الوری 255

درباره آن حضرت نقل کرده اند که در هر شبانه روز هزار رکعت نماز می گزارد.

وقتی به وی گفتند که شما بیش از جدتان علی (علیه السلام) عبادت می کنید، امام اظهار داشت:

مع انی نظرت فی عمل صلوات علیه یوما واحدا فما استطعت ان اعدله من الحول الی الحول

یعنی؛ من در عمل یک روز علی - علیه السلام - نگریستم و تامل کردم و دریافتم که قادر نیستم در طول یک سال اعمالی انجام دهم که با عمل یک روز امیر المؤمنین (علیه السلام) برابری کند.

البته ممکن است منظور حضرت، عبادت از نظر کمی نباشد بلکه به جنبه کیفی و ارزشی عمل اشاره داشته باشد، چنان که این معنا از برخی روایات دیگر نیز استفاده می شود بویژه روایاتی که می گوید: ضربت علی (علیه السلام) در روز جنگ خندق بر عبادت جن و انس فضیلت و شرافت دارد.

امام سجاد - علیه السلام - در آستانه نماز

امام سجاد (علیه السلام) چون برای نماز آماده می شد وضو می گرفت، رنگ رخسارش دگرگون می شد و چون از علت آن می پرسیدند، پاسخ می داد:

آیا می دانی که می خواهم به آستان چه بزرگی رهیابم و در مقابل چه مقامی قرار بگیرم. ⁽¹⁾

بارها می دیدند که وقتی امام زین العابدین (علیه السلام) وضو گرفته و به انتظار رسیدن وقت نماز به سر می برد، از شدت خضوع وضو گرفته و به انتظار رسیدن وقت نماز به سر می برد، از شدت خضوع (علیه السلام) در برابر حق و احساس بندگی به درگاه خدا، آثار نگرانی در اندامش ظاهر بود. ⁽²⁾

علی بن حسین، سید الساجدین

زیادی سجده ها و تداوم هر سجده امام علی بن الحسین سبب گردید که آن حضرت را سید الساجدین لقب دهند و چون این سجده های طولانی و فراوان،

1) 123.- ارشاد 1632: اعلام الوری کشف الغمه 2/280؛ فصول المهمة 201.

2) 124.- حلیة اولیاء 133.

بر پیشانی آن پیشوای متقین اثر گذارده و پوست آن زبر شده بود (به ایشان (ذووالثفنات) می گفتند.

امام باقر (علیه السلام) پدرم هیچ نعمتی را به یاد نمی آورد که با یاد کرد آن به درگاه خداوند سجده می برد. هنگام قرائت چون به آیه های سجده می رسید و نیز به وقت خطر و احتمال رخداد حادثه ای ناگوار و همچنین پایان نمازهای فریضه و یا هر زمانی که موفق می شد که خدمتی انجام دهد و میان دو مؤمن را اصلاح کند سر به سجده می نهاد و بر درگاه خداوندی سپاس می نهاد ⁽¹⁾

یکی از خدمتکاران آن حضرت، امام را چنین یاد می کند:

روزی مولایم به سوی صحرا رفت و من همراه وی بودم، در گوشه ای از صحرا به عبادت پرداخت، به هنگام سجده سر را بر سنگهای زبر و درشت می نهاد و با گریه و تضرع یاد خدا می کرد. سعی کردم تا آنچه حضرت می گوید بشنوم. آن روز شمردم که امام در سجده خویش هزار مرتبه گفت:

لا اله الله حقا تعبدا و رقا، لا الله لیمانا و تصدیقا.

چون امام سر از سجده برداشت، صورت و محاسنش به اشکهایش آغشته بود. ⁽²⁾

دعاها و تعبیرهایی که امام سجاد (علیه السلام) در نیایش با خدا و بویژه در حال سجده به کار می گرفت خود، در اوج عبودیت و بندگی و معرفت حق بود.

از جمله ذکرهای آن امام در حال سجده چنین است:

الهی عبدک بفنائک، مسکینک، سائلک بفنائک، فقیرک بفنائک. ⁽³⁾

در بسیاری از روایات نقل شده است که آن حضرت خویش را موظف می داشت تا در هر شبانه روز رکعت نماز بگزارد و این نامه را تا پایان عمر عملی می ساخت. ⁽⁴⁾

1) 126.-اعلام الوری 256

2) 127.- احقاق الحق 12/26

3) 128.- دعائم الاسلام 1/208؛ سیر اعلام انبلاء 4/392؛ فصول المهمة 202؛ نوالابصار 139.

4) 129.- مطالب السؤ ول 79؛ تاریخ ابن عساکر 4/392؛ روض الریاحین 55؛ احقاق الحق 2/23.

انجام هزار رکعت نماز در یک شبانه روز، آن هم برای کسی که می بایست به امور زندگی و مسایل اجتماعی بپرازد، چه بسا در ذهن برخی بعید بنماید، ولی شرایط خاص زندگی آن حضرت و محدودیتهای شدیدی که خلفا برای آن امام به وجود آورده بودند، عملا مجلال بیشتری به امام سجاد (علیه السلام) می داد تا به این برنامه بپبردازد.

شایان توجه است که این گونه روایات را بیشتر نویسندگانی ثبت کرده اند که علی بن الحسین (علیه السلام) را به عنوان امام مفترض الطاعه نمی شناسند و وی را صاحب کرامت و معجره نمی دانند و از او به عنوان شخصیتی ممتاز معنوی و فرزندی نمونه از نسل رسول خدا (ص) یاد کرده و لقب زین العابدین و سید الساجدین را به وی داده اند. ⁽¹⁾

علی بن الحسین (ع) واهتمام به حج

راویان و مورخان برای امام سجاد (علیه السلام) بیست سفر به حج ثبت کرده اند، آن هم سفرهایی که آن حضرت فاصله میان مکه و مدینه را پیاده طی کرده است.

امام در این سفرها، مرکب به همراه داشت ولی مصمم بود تا طریق خانه خدا را با پای خویش بپیماید و در مسیر محبوب، از وجوب خود مایه بگذارد. ⁽²⁾

عرفان و حب امام به خداوند، بر تمامی اعمال عبادی او پر افکن بود و به همه برنامه ها عبادت وی رنگی الهی و جلوه ای معنوی می بخشد.

یکی از حالات درس آموز امام (علیه السلام) هنگام پوشیدن لباس احرام بود. چنان که:

وقتی آن حضرت لباس احرام می پوشد، رنگش از یاد خدا و جلال او تغییر می کرد و چنان در جذبه معنویت حق معنوی وی بشدت تحت تاثیر قرار گرفته و می پرسیدند: چرا لبیک نمی گویید؟

1) 130.- طبقات ابن سعد 5/160؛ حلیة اولالیاء 133؛ مختار مناقب اختیار 27؛ مشارق الانوار 119؛ تذکرة الحافظ 1/75؛ فصول المهمه 201؛ الصواعق المحرقه 119؛ الکواکب ادریة 1/139؛ ینابیع المودةُ 5/160؛ اسعاف الراغبین 239؛ نور الابصار شبلنجی 140.

2) 133.- القاب الرسول و عترته مجموعه نفیسه 52؛ ارشاد 2/146؛ اعلام الوری 256؛ کشف الغمه 2/280.

امام در پاسخ به ایشان می فرمود: بیم آن دارم که لبیک بگویم ولی خداوند در جوابم ندا دهد: لا لبیک!

امام همچنان تا پایان اعمال حج، در جذبه ای الهی و توجهی خاص به خداوند قرار داشت. ⁽¹⁾

رسیدگی به نیازمندان و تهیدستان

از بارزترین امتیازهای ائمه (علیه السلام) بر سایر انسانها، این است که انسانها معمولا با گرایش به بعدی از ابعاد معنوی یا مادی، از سایر جنبه ها غافل می شوند، ولی امامان (علیه السلام) در بعدی از ابعاد معنوی یا مادی، از سایر جنبه ها غافل می شوند، ولی امامان (علیه السلام) در پرتو هدایت ویژه حق، از افراط و تفریط ایمنند و در رفتار فردی و اجتماعی و اعمال عبادی و معنوی و نیز زندگی آنان، تعادلی منطقی و معقول مشهود است. و این ویژگی است که ایشان را سزاوار جایگاه و شایسته الگو بودن برای خلق، ساخته است.

در ملاکهای بشری و انسانهای معمولی، کسی که دارای آن حالات فوق العاده در نماز و وضو و دعا و مناجات و حج و... باشد و در سجده هایش صدها و هزارها مرتبه، ذکر خدا را تکرار کند، انسانی است که منزوی که تمام وقت و عمر خود را صرف عبادت فردی کرده و به هیچ نیازهای زندگی مادی و حیات اجتماعی توجه ندارد! در حالی که زندگی امام سجاد (علیه السلام) برداشت را به اثبات می رساند.

وی با وجود آن همه دعاها و مناجاتها طولانی و کم نظیر، از جامعه خود و نیازها واقعیتهای زمانش غافل نیست بلکه در میدان وظایف اجتماعی و اخلاقی نیز پیشوایی الگو و نمونه است.

براستی جای تامل و پند آموزی و همچنین شگفتی دارد که زینت عبادتگران، سرور سجده گزاران مقتدای زاهدان و متقیان، با آن همه سجده های طولانی و شب زنده داریهای مداوم، مخارج زندگی صد خانواده محروم مدینه را

1) 134.- کفایه الطالب 301؛ سیر اعلام الانبلاء، 392؛ تهذیب التهذیب 7/305؛ تاریخ الاسلام 4/37.

متکفل بوده و نیازهای آنان را بر آورده می ساخته است. ⁽¹⁾

چقدر فاصله است میان زندگی اثر آفرین امام سجاد (علیه السلام) با آنان که به خیال زهد و عبادت، چشم از همه واقعیتهای زمانشان فرو بسته و نه تنها قادر به اداره چند نیازمند و مستمند دیگر بلکه قادر به اداره زندگی فردی خویش نمی باشند و به ادعای زهد و درویشی کشکول نیاز نزد دیگران دراز کرده و یا زندگی خود را بر در آمدهای عمومی و کمکهای بلاعوض و بیت المال تحمیل کرده و می کنند!

تشریح و توضیح حالات معنوی و عبادتهای طولانی ائمه و همچنین امام سجاد (علیه السلام) همیشه این نگرانی را در خود نهفته دارد که مبادا، انزوا گرفتگان و عزلت جویان بی خاصیتی که نه به کار خویش می آیند و نه به کار خلق تاثیری در پیشبرد دین و نه دنیا، آن همه عبادت را دلیل حضور نداشتن ائمه در مسایل جاری زمانشان تصور کنند و روش نادرست خویش را با این تصور و روش نادرست خویش را با این تصور بیجا توجیه نمایند!

کمک به محرومان، در نهان

محمد بن اسحاق می گوید: بسیاری از خانواده های محروم و نیازمند مدینه، شبانگاه از لطف و بخشش مردی ناشناس بهره مند می شدند و هرگز او را نشناختند مگر زمانی که علی بن الحسین (علیه السلام) در گذشت و آن مرد ناشناس دیگر به سراغ آنان نیامد. آنگاه بود که دانستند آن امدادگر ناشناس، زین العابدین (علیه السلام) بوده است. ⁽²⁾

ابوحمره ثمالی میلادی 150 هجری قمری می گوید:

امام زین العابدین (علیه السلام) در تاریکی شب، نان ونوای مستمندان را بر دوش می کشید و به طور ناشناس آن را انفاق می کرد و می فرمود:

ان صدقة السر تطفی غضب الرب

یعنی: صدقه پنهانی، خشم الهی را فرو می نشاند. ⁽³⁾

چنین بود که پس از شهادت آن گرامی وقتی بدنش را غسل می دادند، آثاری بر

1) 135.- طبقات ابن سعد 5/164؛ اعلام الوری 256؛ کشفالغمه 2/266.

2) 136.- کشف الغمه 2/266.

3) 137.- اغانی 14/75؛ حلیة الاولیاء 3/135؛ کشف الغمة 2/266؛ اعیان الشعیه 1/633.

پشت و شانه های وی مشاهده گردید و چون علتش را پرسیدند، دانستند که آنها آثاری است از نانها و کوله بارهایی که امام (علیه السلام) برای تهیدستان بر دوش می کشیده است. ⁽¹⁾

ابن سعد متوفای حدود 200 هجری قمری می نویسد:

چه بسا نیازمندانی که به حضور امام سجاد می رسیدند و قبل از اظهار نیاز، خواسته خود را از امام دریافت می کردند و امام فرمود:

صدقه قبل از این که به دست نیازمند برسد، نخست به دست خداوند می رسد. ⁽²⁾

یکی از پسرها عموهای آن حضرت، مستمند و نیازمند بود. و امام همیشه در نهان و به طور ناشناس وی را کمک می کرد. اما از آنجا که امام را نمی شناخت، همواره از آن حضرت گله مند و شاکی بود که چرا به وی رسیدگی نمی کنند!

امام سجاد با شنیدن گلایه های او، خویش را از معرفی خود باز می داشت و هرگز به او نفرمود که آن ناشناس امدادگر منم. تا اینکه امام بدرود حیات گفت و رحلت کرد. آن روز پسر عموی گلایه گذار از واقعیت آگاه شد و در کنار قبر آن حضرت به گریه عذر خواهی نشست. ⁽³⁾

سفیان بن عینیه از زهری نقل می کند: شبی سرد و بارانی امام علی بن حسین، زین العابدین را در کوچه های مدینه دیدم که مقداری آرد و هیزم بر پشت گرفته و عزم خانه تهیدستان دارد. به آن حضرت گفتم: ای پسر رسول خدا چه بر پشت داری؟

امام فرمود: سفری در پیش دارم و توشه آن را آماده کرده ام و می خواهم در جای امنی قرار دهم.

عرض کردم آیا اجازه می دهید خدمتکار من شما را در امر این کار و حمل این آذوقه کمک کند؟

امام فرمود خیر.

گفتم: اجازه بدهید خودم شما را کمک کنم.

امام باز هم فرمود: خیر چیزی که در به کار من می آید، چرا خودم آن را متحمل نشوم، تو را به خدا سوگند! مرا تنها بگذار!

1) 138.- خصال صدوق 517؛ حلیة الاولیاء 3/135؛ کشف الغمة 2/266؛ اعیان الشعیه 1/633.

2) 139.- طبقات ابن سعد 5/160.

3) 140.- حلیة الاولیاء 3/140، کشف الغمه 2/303.

آن شب گذشت، چندی بعد خدمت امام رسیدم و عرض کردم: آن سفر که عازم بودید چگونه صورت گرفت؟

امام فرمود: آن سفر، از آن نوع سفرها که تو پنداشتی نبود، منظور من سفر آخرت بود، و من برای آن جهان، خود را آماده می کنم. با دوری از حرام، بخشش و انجام کارهای نیک. ⁽¹⁾

سفیان بن عینیه نیز می گوید: در یکی از سفرها که امام علی بن حسین (علیه السلام) عازم حج بود، خواهرش سکینه، دختر حسین بن علی (علیه السلام) هزار درهم به عنوان کمک هزینه سفر در اختیار وی نهاد ولی هنگامی که امام به نزدیکی حره ⁽²⁾رسید، تمامی آن مبالغ را میان مستمندان تقسیم کرد. ⁽³⁾

امام باقر می فرماید: چه بسیار مواردی که پدرم، در کنار یتیمان و بینوایان می نشست، و با دست خویش به آنها غذا می داد و برای آنان که علاقه مند بودند، غذا می فرستاد. ⁽⁴⁾

امام صادق می فرماید:

علی بن الحسین (علیه السلام) در روزهایی که روزه داشت گاه با دست خود غذا می پخت و هنگام افطار، آنها را به خانه نیازمندان می فرستاد و چه بسا مواردی که از آن غذا برای خود آن حضرت باقی نمی ماند و با نان و خرما افطار می کرد. ⁽⁵⁾

برخورد امام با نیازمندان، برخورد فردی توانمند و برتر با فردی زبردست و منت پذیرد نبود، بلکه آن حضرت سعی داشت تا هنگام رفع نیاز مستمندان، در ایشان آثار تذلل و کوچکی آشکار نگردد. از این رو، قبل از اظهار نیاز، به آنان کمک می کرد و می فرمود:

مرحبا بمن یحمل زادی الی الاخرة

یعنی؛ آفرین بر کسی که توشه مرا به سوی آخرتم بر؛ دوش کشد و مرا یاری دهد. ⁽⁶⁾

عفو و گذشت، در روابط اجتماعی

از جمله صفات بارز امام سجاد (علیه السلام) تحمل و شکیبایی او در برابر ناگواریها و عفو و گذشت از کسانی است که نسبت به وی بی حرمتی یا جفا کرده بودند.

مردان الهی همیشه تاریخ

1) 141.- علل الشرائع 231، مناقب 4/ 153.

2) 142.- حره در مسیر مکه در ناحیه بطن العتیق قرار دارد (معجم البلدان 2/ 247).

3) 143.- طبقات ابن سعد 5/164، اعیان الشیعه 1/633.

4) 144.- علل الشرائع 231، مناقب 4 / 153.

5) 145.- تدکرة الخواص 184.

6) 146.- همان مدر؟

دشمنانی داشته اند که گاه در نتیجه ناآگاهی و زمانی دلیل دنیا پرسی و دنیا داری با اولیای به ستیز برخاسته وایشان را مورد اهانت و آزار قرار می داده اند.

امام سجاد (علیه السلام) نیز که در عصر حاکمیت جور و جهل امویان می زیست و دستگاه خلافت به عناوین مختلف از اهل بیت و فرزندان علی (علیه السلام) عیبجویی و بدگویی داشت، مردم عامی و جاهل جامعه تحت تبلیغات سوء آنها نسبت به شخصیت ائمه بدگمان شده بودند گاه در برخوردهای اجتماعی بشدت علیه ایشان به ناسزاگویی می پرداختند.

از آن جمله مردی با مشاهده علی بن الحسین (علیه السلام) دهان به اهانت گشود و سخت ناسزا گفت.

امام همراهانی داشت که خواستند آن مردم را تنبیه کنند اما امام مانع شد و فرمود: متعرض او نشوید؛ سپس رو به آن مرد کرده و فرمود: کار ما بیش از اینها بر تو پوشیده است اگر نیازی داری بگو تا بر آوریم.

مرد از این صبر و شکیبایی و گذشت و بزرگواری و نیز آن لحن ملایم و محبت آفرین بشدت متاثر شد شرم تمامی وجودش را در برگرفت تا آنجا که صورت از خجالت پوشانید و دیگر نمی توانست به صورت امام نگاه کند.

امام بی درنگ دستور داد خدمتکارانش هزار درهم در اختیار او قرار دهند.

از آن روز به بعد هر گاه آن مرد امام را می دید می گفت گواهی می دهم که تو از فرزندان رسول خدایی و از خاندان وحی نبوتی. ⁽¹⁾

هشام بن اسماعیل والی مدینه بود و در مدت فرمانروایی خود امام سجاد علیه السلام را مورد آزار و اذیتهای بسیار قرار داد. سرانجام ولید او را از حکومت عزل کرد و منادیان ولید در میان مدینه ندا دادند: هر کس در زمان فرمانروایی هشام مورد ظلم قرار گرفته و یا حقی را او ضایع نشده است می تواند حق خود را از وی مطالبه کند.

هشام بیش از همه از جانب امام سجاد برخود بیم داشت زیرا در حق آن حضرت بیش از دیگران جفا کرده بود.

اما بر خلاف تصور او هنگامی که امام ع با وی روبرو شد، بر او سلام کرد و به یاران خود نیز سفارش نمود که متعرض او که اکنون ضعیف و ناتوان است نشوند و سرانجام امام (علیه السلام) به او اطمینان داد و فرمود ای هشام بن

1) 147.- نور الابصار 128 اسعاف الراغبین حاشیه نور الابصار 208

اسماعیل تا می توانی رضایت مظلومان و بی پناهان را جلب کن و از ناجیه ما نگران نباش. ⁽¹⁾

در حدیثی دیگر چنین آمده است:

یکی از عمو زاده های امام سجاد (علیه السلام) به نام سخن بن حسن با آن حضرت کدورتی پیدا کرده بود روزی حسن وارد مسجد شد و امام زین العابدین علیه السلام را در آنجا دید بی درنگ به پرخاش و تندگویی پرداخت و آن حضرت را آزرده خاطر ساخت ولی امام در برابر سخنان او کمترین عکس العملی از خود نشان نداد، تا حسن از مسجد خارج شد.

شب هنگام امام سجاد علیه السلام به خانه اش رفته و به او فرمود:

برادر آنچه امروز در حضور اهل مسجد درباره من گفتی اگر راست باشد از خداوند می خواهم که مرا بیامرزد و اگر نسبتهای ناروای تو به من دروغ باشد از خداوند می خواهم که مرا بیامرزد و اگر نسبتهای تو به من دروغ باشد از خداوند می خواهم که تو را بیامرزد درود بر تو رحمت و برکات خدا شامل حال تو باد.

امام این سخنان را گفت و از او جدا شد.

حسن که هرگز انتظار چنین برخوردی را از امام نداشت و خود را برای شنیدن سخنان تند و کوبنده آماده کرد بود، به خود آمد و خویش را در برابر کوهی از بزرگواری و شرافت یافت شرمنده شد و در پی حضرت با چشمی گریان روان گردید و از امام عذر می طلبید.

امام بر حالش رقت آورد و به او اطمینان داد که وی را بخشیده است. ⁽²⁾

اهتمام در آزادی بردگان

یکی دیگر از خدمتهای اجتماعی امام علی بن الحسین، زین العابدین، سعی و جدیت آن حضرت در دستیابی بردگان به آزادی بود.

امام سجاد (علیه السلام) غلامان و کنیزان بسیار می خرید، اما نه برای کار کشیدن از ایشان، بلکه منظور تربیت اخلاقی و دینی و

1) 148.- ارشاد 2 146 تذکره الخوناص 295

2) 149.- مناقب 4/158؛ کشف الغمه 2/262؛ مشارق الانوار 119؛ تذکرة الخواص 295.

سپس فراهم آوردن زمینه آزادی آنان.

تلاش آن حضرت در این راستا، هم عملی و هم از طریق تشویق و ترغیب دیگران به این کار بود. چنان که مورخان و محدثان نقل کرده اند:

امام سجاد: هزار بنده را در راه خدا آزاد کرد. ⁽¹⁾

و نیز در تعالیم خود به شاگردان و پیروان خویش می فرمود:

هیچ مؤمنی بنده را آزاد نمی کند، مگر این که خداوند به جای هر عضوی از اعضای آن بنده، عضوی از اعضای او را ایمن از آتش دوزخ می سازد. ⁽²⁾

در بسیاری موارد، امام سجاد (علیه السلام) به بهانه های مختلف تعدادی از بردگان را آزاد می ساخت و چه بسا یک عمل یا یک سخن شایسته آنان، زمینه آزادی ایشان را فراهم می کرد.

کنیزکی می خواست آب وضو برای آن حضرت فراهم آورد که ظرف سفالین از دستش فرو افتاد و شکست!

امام به کنیزک نگاهی کرد و کنیز گمان کرد که مولایش خشمگین شده است. از این رو جمله ای از قرآن خواند و گفت: و الکاظمین الغیظ یعنی؛ متقین بهشتی و برخوردار از غفران پروردگار آنانند که... خشم خود فرو خورند. ⁽³⁾

امام فرمود: من از تو گذشتم.

کنیز ادامه داد: والله یحب المحسنین یعنی؛ خداوند نیکوکاران را دوست دارد. امام فرمود: تو را در راه خدا آزاد ساختم. ⁽⁴⁾

استفاده بجا و آگاهانه کنیز از این جمله های قرآنی، از یک سو تربیت دینی و معرفی وی را در زندگی امام سجاد (علیه السلام) می رساند و از سوی دیگر آشنایی کنیز و روح قرآنی و معنوی امام سجاد (علیه السلام) را می فهماند. و کنیزی که تا این حد رشد یافته باشد، سزاواری آزادی است.

از آنجا که هدف اسلام از جنگ و دفاع، نخست دفع تهاجم دشمن و سپس دعوت آنان

1) 150.- کشف الغمه 2/279

2) 151.- دعائم الاسلام 2/301

3) 152.- آل عمران /134.

4) 153.- ارشاد /142؛ اعلام الوری 259؛ کشف الغمه 2/274.

راه حق و مسیر توحید است، زنده نگاه داشتن آنان و فراهم آوردن زمینه تربیت و هدایت ایشان را توصیه کرده و زمانی که به ایمان گراییدند، راههای زیادی برای آزاد شدنشان نشان گشوده است.

سیره و روش امام سجاد (علیه السلام) این بود که در ماه مبارک رمضان هیچ غلامی یا کنیزی را مؤاخذه نمی کرد. و اگر امضایی از آنان را گرد خود فرا می خواند و لغزشهای هر یک را به وی گوشزد می کرد، سپس در میان ایشان می ایستاد و دستور می داد تا همه با صدای بلند بگویند:

یا علی بن الحسین ان ربک قد احصی علیک کل ما عملت، کما احصیت علینا کل ما عملنا...

یعنی؛ ای علی بن الحسین! پروردگار تو تمامی اعمالت را یکایک برشمرده و ثبت کرده است، همان گونه که تو اعمال ما را ثبت کرده ای، نزد خداوند کتابهایی است که در آنها هیچ عمل کوچک و بزرگی فروگذار نشده است. و اعمالت نزد تو از خطای مادر گذر تا خداوند از تو درگذرد. خداوند می فرماید: ولیعفوا ولیصفحوا الا تحبون ان یغفرالله لکم. ⁽¹⁾

یعنی؛ عفو کنید و گذشت داشته باشید، آیا دوست ندارید که خداوند خطاهایتان را ببخشد و عفو کند؟

پس از آن امام می فرمود همه یکصدا بگویند:

پروردگارا! تو ما را فرمان دادی از کسانی که به ما ستم روا داشته اند در گذریم و ما بر اساس فرمان تو از آنان گذشتیم، پس تو نیز از ما درگذر، زیرا تو از ما به عفو و بخشش سزاوارتری.

پس از این سخنان امام رو به جانب برگان کرده، می فرمود: اکنون من از شما گذشتیم و بدیهایتان را بخشیدم و شما را برای خشنودی خدا آزاد کردم، شما هم از خداوند

1) 154.- نور /22.

بخواهید تا از من درگذرد و مرا از آتش غضب خدا آزاد کردم، شما هم از خداوند بخواهید تا از من درگذرد و مرا از آتش غضب خویش ایمن دارد. ⁽¹⁾

برگزاری این مراسم، در حقیقت هم درسی بود به سایر مؤمنان که از روش آن حضرت پیروی کنند و زمینه آزادی بردگان بیشتری فراهم آید. و هم آخرین درسهای معنوی و اخلاقی به بردگان بود که می بایست از آن پس آزاد زندگی کنند و چونان مؤمنی صالح و با تقوا به زندگی شخصی خود ادامه دهند.

امام این درسها را در حساسترین شرایط زندگی به غلامان و کنیزان می دهد تا در جان و روح آنان برای همیشه ثبت شود. زیرا آزادی برای یک برده چونان مائده آسمانی و حیات و راه و روش ایثار و فداکاری و انسانیت و معنویت را در اعماق وجود آنان به ثبت می رسانده است.

به هر حال آن حضرت، در پایان هر رمضان حدود بیست بنده را آزاد می ساخت و این عمل موجب آن می شد که معمولا کنیزان و غلامان بیش از یک سال در خدمت آن بزرگوار نباشد و آزاد شوند. ⁽²⁾

امام سجاد - علیه السلام -، از دیدگاه دیگران

ابن خلکان متولد 671 هجری علی بن الحسین (علیه السلام) را از سادات و بزرگان تابعین دانسته و از محمد بن شهاب زهری متولد 124 هجری نقل کرده است:

ما رایت قرشیا افضل من علی بن الحسین (علیه السلام). ⁽³⁾

یعنی؛ در میان قبیله قریش - که خود قبیله ای ممتاز است - هیچ کس را برتر و با فضیلت تر از علی بن الحسین نیافتم.

مورخان از ابو حازم متولد 140 هجری سفیان بن عیینه متولد198 هجری و زهری نیز آورده اند: ما رایت هاشمیاافضلا من علی بن الحسین - علیه السلام -. ⁽⁴⁾

1) 155.- اعیان الشعیه 2/633

2) 156.- اعیان الشعیه 1/633

3) 157.- وفیات الاعیان 3/267؛ فصول المهمة 77؛ الائمة الاثنی عشر 75.

4) 158.- حلیة الولیاء 3/141؛ مناقب ابن شهر آشوب 4/159؛ کشف الغمه 2/380؛ تذکرة الخواص 182؛ تذکرة الحفاظ 1/75؛ تهذیب التهذیب 7/305.

در میان بنی هاشم - که شریفترین نسل قریش می باشد - هیچ کس را برتر از علی بن الحسین نیافتم.

ابن وهب از مالک متولد 140 هجری نقل می کند:

لم یکن فی اهل بیت رسول الله - صلی الله علیه وآله - مثل علی بن الحسین - علیه السلام - ⁽¹⁾

یعنی؛ در میان اهل بیت رسول خدا - که شریفترین و ممتازترین بیت در میان بنی هاشم اند - کسی همتای امام سجاد (علیه السلام) نبود.

جابربن عبدالله انصاری متولد 78 هجری صحابی معروف و مورد و احترام پیامبر اسلام (ص) که موفق به درک حضور امام سجاد - علیه السلام - شده است می گوید:

والله ما رای فی اولاد الانبیا بمثل علی بن الحسین، الا یوسف بن یعقوب، والله اذریة علی بن الحسین افضل من ذریة یوسف بن یعقوب، و ان منهم لمن یملا الارض عدلا کما ملئت جورا. ⁽²⁾

یعنی؛ سوگند به خداوند! در میان فرزندان انبیا کسی چونان امام سجاد (علیه السلام) دیده نشده است، مگر یوسف، فرزند یعقوب (علیه السلام). اما سوگند به خداوند! که دودمان علی بن الحسین (علیه السلام) از دودمان یوسف برتر است، چه این که در میان فرزندان علی بن الحسین (علیه السلام) کسی خواهد آمد که زمین را از عدل پر خواهدکرد، چونان که از ظلم پر شده است!

عمر بن عبد العزیز متولد 101 هجری که از وابستگان به بنی امیه و مروانیان است، اما به دلیل برخی خصلتهای منصفانه از ایشان متمایز می باشد، علی رغم تعارض و تضادی که میان حکومت بنی امیه با اهل بیت و شخص امام سجاد - علیه السلام - وجود داشت، گاه به خدمت آن حضرت می رسید و اظهار ادب و خضوع می کرد. و بعد از شهادت آن امام گفت: ذهب سراج الدنیا و جمال اسلام، زین العابدین. ⁽³⁾

یعنی؛ مشعل روشنگر دنیا و مایه جمال و زیبایی اسلام، زین العابدین، چشم از جهان

1) 159.- ارشاد 2/145؛ کشف الغمه 2/280؛ سیر اعلام الانبلاء 4/390؛ تاریخ ابن عساکر 12/19.

2) 160.- طبقات ابن سعد 5/158؛ کشف الغمه 2/258 /

3) 161.- مناقب 4/167؛ اعیان الشیعه 1/631.

فرو بست.

در یکی از محافلی که امام سجاد (علیه السلام) حضور داشت. عمربن عبدالعزیز نیز شرکت جست. امام سجاد قبل از او مجلس را ترک گفتند.

پس از بیرون رفتن امام ابن عبدالعزیز از حاضران پرسید:

امروز شریفترین مردم در جامعه ما چه کسی است؟

طبق معمول آن دوره، همه گفتند: شخص خلیفه.

ابن عبدالعزیز گفت: نه، چنین نیست که شما می گویید! شریفترین مردم کسی است که هم اکنون از مجلس ما خارج گردید علی بن الحسین (علیه السلام) زیرا او از خاندانی است که همه مردم آرزو دارند از آن خاندان باشند ولی او هرگز تمایل ندارد که به خاندانی جز خاندان خویش بپیوند و منتسب باشد. ⁽¹⁾

کمال الدین، محمد بن طلحه شافعی متولد 652 از علمای قرن هفتم می نویسد:

علی بن الحسین زینت اهل عبادت، پیشوایان زاهدان، بزرگ پرهیزکاران و رهبر و پیشتاز مؤمنان است. شیوه زندگی او خود گواهی می دهد که از سلاله نسل رسول خدا (ص) است. اخلاق و منش او، خود می نمایاند که او از بندگی مقرب خداست. آثار برجای مانده بر سیمایش، نشانگر نمازهای بسیار و شب زنده داریهای هدایت یافته اوست. و الفت هماره او با دعا و راز و نیاز، دلیل انس او با خداست.

در طاعت و بندگی حق، چنان تاخت که زین العابدین شناخته شد. شب زنده داریهایش، راه تاریک آخرت را بر او روشن ساخته و روزه های مستمر او، توشه جهان دیگر را برایش تدارک دیده بود.

کرامتها و کارهای خارق عادت، بسیار از آنها ثبت شده و همه اذعان دارند که وی از سروران خلق در قیامت است. ⁽²⁾

1) 162.- مناقب 4/167؛ اعیان الشیعه 1/631.

2) 163.- مطالب السؤ ول 77.

حماسه فرزدق

یکی از گویاترین نشانه های عظمت اجتماعی امام سجاد (علیه السلام) قصیده معروف فرزدق متولد 110 هجری می باشد.

در روزگاری که شعر از قویترین ابزارها تبلیغی به شمار می آمد و ستایشی در قالب شعر می توانست شخصیتی را به دورترین قبایل، به نیکی و ارزش بشناساند و هجوی می توانست قبیله ای را به بدنامی و بی آبرویی بکشاند و ایشان را وادار به مهاجرت سازد، فرزدق را از مرز مدیحه سرایی تا اوج حماسه ای انقلابی پیش برده، شرایطی است که فرزدق، شعر خود را در آن شرایط انشاد کرده است.

در روزگاری که شاعران به ندرت می توانستند از خشم دستگاه اموی بیمناک نباشند و کم بودند کسانی که بتوانند دل از عطاها و هدایای خلیفه بپوشند، فرزدق از خطرها نهراسید و دل از عطای خلیفه برید تا رضای خداوند را در اظهار محبت و ارادت به خاندان رسالت جستجو کند و به دست آورد.

فرزدق شعرش را در پستوی خانه اش نسرود و در گمنامی و بی نشانی آن را منتشر نساخت! بلکه در برابر چشمان خشم آلود هشام - که در آن روز برادر خلیفه و از مقربترین عناصر حکومتی و نزدیکترین خشم آلود هشام - که در آن روز برادر خلیفه و از مقربترین عناصر حکومتی - نزدیکترین شخص به ولید بن عبدالملک به شمار می آمد - و در منظر انبوه حج گزارانی که از جای جای خطه اسلام گرد آمده بودند، به ستایش از امام سجاد (علیه السلام) پردااخت.

ستایش فرزدق از امام سجاد (علیه السلام) در آن شرایط و در آن محیط و در آن محیط که بزرگترین مجتمع اسلامی و مهمترین پایگاه دینی به شمار می آمد، ستایشی ساده و بی پیامد نبود، زیرا مدح علی (علیه السلام) و خاندان وی در ذهن مردم ارتباطی ناگسستنی با رد و طرد غاصبان خلافت داشت.

ستودن بارزترین چهره علوی - امام سجاد (علیه السلام) - به معنای رویارویی صریح با تمامی و مروانیان شناخته می شد، چرا که این دو جریان همیشه ستیزی بی امان داشته اند و ناهمسازی آنان بر کسی مخفی نبود.

فرزدق زمانی شعر خود را با طنین گرمش انشاد کرده که هشام با تکبر و غرور در حلقه یاران و هوادارانش گام در خانه خدا نهاده تا طواف کند.

حج گزاران انبوه بودند و بی توجه به حضور هشام!

هشام

خواست استلام حجر کند اما ازدهام جمعیت مانع شد و او باناکلمی به کناری رفت و با همراهانش به نظاره طواف کنندگان خانه خدا نشست.

در این هنگام شخصی با جامه ها و هیئتی مردمی اما با چهره ای جذاب و هیبتی معنوی به جمع طواف گزاران پیوست و چون به حجر نزدیک شد و خواست استلام حجر کند، مردم احترامش کردند، راه گشودند و او بآسانی استلام حجر کرد.

همراهان هشام با دیدن آن منظره به شگفت آمده و از هشام پرسیدند: آن شخصی که مردم برایش راه گشودند و احترامش کردند کیست؟

هشام که احساس حقارت و کوچکی می کرد، چنین وانمود که او را نمی شناسد! فرزق که از نزدیک ناظر این گفتگوها بود، دانست هشام از سر حسادت و حق پوشی اظهار ناآشنایی می کند و با خود گفت اکنون، لحظه ایفای رسالت و گاه حق گویی است.

فرزدق قدم پیش نهاد و جایی ایستاد که صدایش را هر چه بیشتر بشنوند و گفت: ای هشام - ای فرزند عبدالملک و ای برادر خلیفه -! اگر تو آن شخص را نمی شناسی، من او را خوب می شناسم.

گوش فرا ده تا وی را به تو معرفی کنم

دریایی عطوفت و احساسات فرزدق به جوش آمده بود. واژه های عشق و محبتش به خاندان علی چونان امواج دریا به حرکت در آمده و به شیوه شاعران پرتوان عرب، شعری بالبداهه در وصف امام سجاد انشاد کرد.

امواج صدایش در مسجد الحرام پیچید و تاثیری عمیق بر روح و جان مردمان نهاد جان مردم را پرورید و روح هشام را چون خرقه ای پوسیده درید! ⁽¹⁾

اکنون قبل از پرداختن به قصیده فرزدق نگاهی اجمالی به شخصیت وی خواهیم داشت.

1) 164.- البیان و التیین 1/370؛ الشعر و الشعرا9؛ المحاسن و المساوی 212؛ العقد الفرید 1/27؛ الاغانی 21/376؛ المعجم الکبیر 143؛ ارشاد 2/150؛ حلیة الاولیاء 3/139؛ امالی سید مرتضی 67؛ زهرالاداب 1/59؛ محاضراات الادباء 1/299؛ فایق زمخشری 8/219؛ مناقب ابن شهر آشوب 4/169؛ کشف الغمه 2/92؛ مطالب السؤ ول 79؛ تذکرة الخواص 338؛ و فیات العیان 5/145؛ دیوان حماسه گزیده 213.

شخصیت فرزدق

فرزدق کنیه اش ابوفراس و پدرش غالب صمصعه مجاشعی و مادر وی لبنه، دختر قرظة ین ظبیة است. در سال 38 هجری تولد یافت و به سال 100 هجری در بصره به چشم از جهان فرو بست.

او از بزرگان بنی تمیم بود و چونان پدرش به جود و سخاوت شهرت داشت.

فرزدق در خرد سالی به همراه پدرش، خدمت امیر المؤمنین (علیه السلام) شرفیاب شد.

پدر وی را به حضور آن حضرت معرفی کرد و یاد آور شد که فرزندش - با وجود خردسالی - قادر به سرودن اشعار می باشد.

علی - علیه السلام - به پدر او توصیه کرد که بهتر از شعر گفتن، تعلیم قرآن است و همین سفارش سبب گردید تا فرزدق به آموزش و حفظ قرآن روی آورد.

بسیاری از تاریخنگاران، فرزدق را دوستدار اهل بیت دانسته اند. برای خاندان علی (علیه السلام) به نیکی شعر می گفت و از آنان به عظمت یاد می کرد و دشمنانشان - بویژه معاویه، یزید هشام و حجاج - را بشدت مورد استهزا قرار می داد و هجو می کرد.

از جمله مهمترین اشعار وی قصیده معروفی است که در ستایش امام زین العابدین - علیه السلام - سروده و آن را در مسجد الحرام و در حضور هشام و جمع حج گزاران انشادکرده است.

گروهی وی را ستوده اند و برخی او را مذمت کرده اند.

مذمت کسانی چون فرزدق که در عصر خلافت امویان به تمجید و تعظیم قدر امامان و اهل بیت (علیه السلام) پرداخته است، از سوی قلم به مزدان درباری و معاندان اهل بیت، چندان دور از انتظار نیست.

در منظر تعصب پیشگان، چه جرمی بالاتر از دفاع و حمایت از خاندان علی - علیه السلام - و هجو سلطه داران!

مذمتها و نسبتهای ناروایی که به فرزدق داده اند، منحصر به شخص وی نیست بلکه هر شاعری که به تعریف و تمجید از اهل بیت پیامبر - صلی الله علیه وآله - پرداخته و به آنان اظهار محبت کرده است، از نیزه طعن و کینه معاندان در امان نمانده است، چونان که همان نسبتها را به ابوالاسود دلائلی، کمیت اسدی و دعبل بن علی خزاعی و... نیز داده اند!

در برابر این نارواگوییها، اکثر علمای رجال، فرزدق را توثیق کرده و شهامت و رادمردی او

را ستوده اند.

شیخ طوسی متولد 460 هجری او را از اصحاب امام سجاد - علیه السلام - دانسته اند و به خاطر قصیده اش وی را به نیکی یاد کرده است. ⁽¹⁾

کشی متولد 340 هجری بر اخلاص او در محبت اهل بیت - علیه السلام - تایید دارد و می گوید:

دلیل بر اخلاص او همین بس که ابتدا صله امام را نپذیرفت و گفت من شعر را برای رضای الهی سروده ام و نه دریافت صله... ⁽²⁾

متن قصیده فرزدق

1- هذا الذی تعرف وطاته

والبیت یعرفه والحل والحرم ⁽³⁾

2- هذا ابن خیر عباد الله کلهم

هذا التقی النقی الطاهر العلم ⁽⁴⁾

پرهیزکار، منزه، پاکیزه و نشانه راهنما و ملاک هدایت است.

3- هذا ابن فاطمه ان کنت جاهلد

بجده انبیاء الله قد ختموا ⁽⁵⁾

4- ولیس قولک من هذا بضائره

العرب تعرف من انکرت و العجم ⁽⁶⁾

5- کلتایدیه غیاث عم نفعهما

تستو کفان و لا یعروهما عدم ⁽⁷⁾

همواره بخششها از آن دریافت می شود بی این که پایان پذیرد و بخشکد!

6- سهل الخلیقة لاتخشی بو ادره

تستو کفان و لا یعرو هما عدم ⁽⁸⁾

دوقصلت او را زینت بخشیده: نیک خلقی و نیک رفتاری

1) 165.- رجال طوسی 100.

2) 166.- اختیار معرفة الرجال رجال کشی 129.

3) 167.- این اوست که بطحا سرزمین و نبوت با آثاری برجای مانده از گامهایش آشناست. و خانه خدا نز او را می شناسد، چونانا که حل و حرم.

4) 168.- فرزند برترین بندگان خداست.

5) 169.- این، فرزند فاطمه علیها السلام است، اگر راستی جاهلی و او را نمی شناسی!

6) 170.- این که به ادعای ناشناسی می پرسی؛ او کیست؛ زبانی به او و عظمتش نمی زند.

7) 171.- نزم خوبی است او باران گسترده ای است پر ثمر

8) 172.- نرم خوبی است که کسی از او هراس و بیمناک نشده است.

7- حمال انفال اقوام اذا افتدحوا

حلو الشمائل تحلو عنده نعم ⁽¹⁾

خوش سیمایی که آری گفتن به نیاز و خواهش مردم برایش خوش وشیرین است.

8- ما قال لا قط الا فی تشهده

لولا لاتشهد کانت لاه نعم ⁽²⁾

9- عم البریة بالااحسان و فانقشعت

عنها الغیاهب و الاملاق و العدم ⁽³⁾

10- اذا راته قریش قال قائلها

الی مکارم هذا ینتهی الکرم ⁽⁴⁾

11- یعضی حیاء و یغضی من مهابتة

فمایکلم الا حین یبتسم ⁽⁵⁾

هرگز سخنی نگوید مگر اینکه در حال تبسم باشد.

12- بکفد خیزران ریحه عبق

من کف اروع فی عرنینه شمم ⁽⁶⁾

14- یکاد یمسکه عرفان راحتة

رکن الحطیم اذا ماجاء یستلم ⁽⁷⁾

15- ای الخلائق لیست فی رقابهم

جری بذاک له فی لوحه القلم ⁽⁸⁾

16 - من یشکر الله یشکر اولیه ذا

قالدین من بیت هذا بیت هذا ناله الامم ⁽⁹⁾

17- یتمی الی ذروة الذدین التی فصرت

عنها الا کف و عن ادرکها القدم ⁽¹⁰⁾

1) 173.- بر دوش کشنده نیازهای و رنجهای مردم گرفتاری و حرمان دیده.

2) 174.- هرگز نه نگفته جز در تشهد نمازش.

3) 175.- تمامی بندگان خدا را مورد احسان خئیش قرار داده است، تا تیرگی فقر و ناداری را از آنان بزداید.

4) 176.- قریش چون او را بنگرد گویند: همه ارزشها و کرامتها در مکارم و فضایل او خلاصه شده و کمال پذیرفته است.

5) 177.- او چشم خویش از روی حیا می بندند و دیده خلق از جلالت او فرو می افتند.

6) 178.- عصای خیزرانش، عطر می پراکند. بیننده را به شگفت آورد، زیبایی و تناسبی که در چهره دارد.

7) 179.- چون برای سودن حجر السود رکن حطیم آید با عرفانی که حجر به او دارد خواهد که دست او را وانگذارد.

8) 180.- از دیرزمان، خدا او را شریف و بزرگ آفریده و قلم تقدیر این شرف و بزرگی را بر لوح نگاشته است.

9) 181.- کسی که خدای را شکر می گزارد، در حقیقت سپاسگزارم پدران اوست، چرا که دین مردم از این خاندان سررشته یافته است.

10) 182.- جایگاهدینی او آن چنان به اوج پیوسته که دستها بدان نرسد و پای اندیشه راه نیابد.

18- مشتقه من رسول الله نبعتة

طابت مغارسه و الخیم و الشیم ⁽¹⁾

19- مشتقه من رسول الله نبعته

طابت مغارسه و الخیم و الشیم ⁽²⁾

20- ینشق ثوب الدجی عن ور غرته

کفر و قربهم منجی و معتصم ⁽³⁾

21- من معضر حبهم دین و بعضعهم

کالشمس تنجاب عن اشراقها الظلم ⁽⁴⁾

22- مقدم بعد ذکر الله ذکرهم

فی کل بدء و مختوم به الکلم ⁽⁵⁾

23- ان عدم اهل التقی کانوا ائمتهم

اوقیل من خیر اقل الارض قیل هم ⁽⁶⁾

24- لا یستطیع جواد بعد جودهم

ولا یدانیهم قوم و ان کرموا ⁽⁷⁾

25- هم الغیوث اذاما ازمة ازمت

و الا سد اسد الشری و الباس محتدم ⁽⁸⁾

26- لا ینقص العسر بسطا من اکفهم

سیان ذلک ان اثروان عدموا ⁽⁹⁾

27- یستدفع الشرو اللوی بحبهم

و یسترب به الاحسان و النعم ⁽¹⁰⁾

پیامهای قصیده فرزدق

بر اساس آنچه تاریخ از روش و منش خلفا ثبت کرده بدیهی است که فرزدق با بیان این سخنان کو بنده و صریح، خویش را برای رویارویی با

1) 183.- او کسی است که همه پیامبران به فضیلیت و برترین جدش - محمد - صلی الله علیه وآله - گردن نهادند و امتش برترین امتها به شمار آمدند.

2) 184.- نهال وجودش رسته از بوستان نبوت است، پاک نژاد و پاکیزه خو و نیک سیرت است.

3) 185.- او از خاندانی است که محبت آن خاندان دین است و دشمنی آنان گمراهی و نزدیک شدن به ایشان مایه نجات و ایمنی است.

4) 186.- نور پیشانیش پرده ظلمت را می درد، چنان که آفتاب سینه تاریکی را.

5) 187.- بفد از یاد خدا، پیشاپیش هر سخنی و نام و یاد ایشان است و نیز در پایان هر گفتاری.

6) 188.- اگر اهل تقوا بر شمارند، این خاندان سرور آنانند و اگر از بهترین انسانها سراغ گیرند، همه گویند: ایشانند.

7) 189.- هیچ بخشنده ای برابری با آنان نتواند، و هیچ کس را میسر نشود که خود را در بزرگی به آنان رساند.

8) 190.- در خشکسالی باران ریزنده اند و در میدان کارزار شیران.

9) 191.- در تنگدستی با فراخ دستی می بخشند، برای آنان یکسان است، که بی نیاز باشند با مستمند.

10) 192.- دوستی آنان بازدارنده شر و نقمت است و موجب زیادت احسان ونعمت.

هر شکنجه و آزار و انتقال از سوی هشام بن عبدالملک آماده کرده بود!

مامقانی به نقل از کتاب خرائج می نویسد:

فرزدق پس از انشاد این قصیده مدتها زندانی شده و به فرمان هشام محکوم به مرگ گردید.

فرزدق شرایط دشوار خود را به امام علی الحسین - علیه السلام - رسانید و آنحضرت برای نجات و رهایی او دعاکرد.

فرزدق پس از آزادی به حضور امام سجاد - علیه السلام - رسید و از وضع نابسامان اقتصادی خود شکایت کرد و گفت: خلیفه تمام حقوق پیشین او را قطع کرده است.

حضرت پرسید: حقوق دریافتی تو در سال چه اندازه ای بوده است؟

فرزدق، مقداری را اظهار داشت.

امام (علیه السلام) به اندازه ای چهل سال او، هزینه زندگیش را تاءمین کرد و فرمود: اگر می دانستم که به بیش از این نیاز داری به تو می بخشیدم.

فرزدق، هدیه امام را دریافت کرد و پس از همان مدت، بدرود حیات گفت. ⁽¹⁾

انگیزه فرزدق

توضیح

بسیاری از شاعرانی که به ستایش یا مذمت شخصیتهای اجتماعی - سیاسی عصر خود پرداخته، انگیزه آنان را یا چشمداشتهای مادی تشکیل می داده است و یا نگرانیها و تهدیدهایی که از سوی عوامل قدرتمند، متوجه آنان است.

ولی این موضوع شامل شاعران درباری و زورپرستان و زرجویان است و نه شاعرانی که با بیان فکر و عقیده خویش به تبلیغ ارزشهای الهی و حمایت از عدالت اجتماعی و انتقاد از استبداد و جباریت حاکمان و خلفا می پرداخته اند.

فرزدق چگونه می تواند به چشمداشت امور مادی و دنیایی به توصیف امام سجاد - علیه السلام - پرداخته باشد، با این که خود را رویارویی کنیه عمیق هشام قرار می دهد! در مطالب قبل، هر چند یاد شد که امام سجاد - علیه السلام - زندگی آینده فرزدق را تاءمین کرد اما نباید از نظر دور داشت که فرزدق، اصولا برای دریافت صله و مزد و پاداش دنیوی قصیده یاد شده را نسروده است.

کشی متولد 340 هجری ضمن ستایش از فرزدق و بیان اخلاص وی در مسیر اهل بیت - علیه السلام - می گوید: دلیل اخلاص او همین بس که امام سجاد - علیه السلام - دوازده هزار دینار به عنوان صله برای او فرستاد ول فرزدق نکرد و به امام پیغام داد: من آن قصیده را برای صله نگفته ام و جز رضای خداوند متعالی، چیزی نخواسته ام.

1) 193.- تیقیح المقال 2/4

امام سجاد - علیه السلام - برای او دعا کرد و فرمود: عمل تو مورد رضای خداست ولی ما خاندان وقتی چیزی را به کسی بخشیدیم، از او باز پس نمی گیریم. فرزدق در پی این فرمایش، و به خاطر رعایت این ادب، هدیه حضرت را پذیرفت. ⁽¹⁾

البته میان این نقل - که فرزدق ابتدا صله را نپذیرفت - و میان نقلی که - حاکی از شکایت فرزدق از وضع مال خویش مالی خویش می باشد - منافاتی نیست. زیرا ممکن است نقل نخست مربوط به قصیده هایی بوده که فرزدق قل از قصیده معروفش برای اهل بیت سروده است، ولی اظهار نیاز زمانی صورت گرفته، که فرزدق صورت گرفته که فرزدق از سوی هشام در تنگنای زندگی گرفتار آمده است.

احتمال دیگر این است که هر دو نقل مربوط به یک مرحله باشد به این گونه که فرزدق مشکل مالی خود را با امام در میان گذرانده است اما نه برای دریافت صله و مالی بدون عوض بلکه برای گرفتن راهنمایی و یامساعده و زمانی که امام سجاد، آن همه صله را به او می بخشد، او اظهار داشته که منظورش از گزارش وضع خود، هرگز دریافت صله نبوده است و آن نمی پذیرد. اما امام - علیه السلام - وی را برای پذیرش آن تخشش متقاعد می سازد.

حماسه فرزدق، ثبت در دیوان ادب

قصیده فرزدق، آن چنان در منابع تاریخی و ادبی تثبیت شده است که جای هر گونه ابهام را زدوده و آن را از نهان شدن در غبار گمنامی و فراموشی، ایمن داشته است.

عبدالرحمن جامی از شاعران پارسی گوی قرن هشتم هجری 817 - 897 هجری که در زمره مفسران و فقیهان و عارفان و ادبیان عصر خویش جای داشته لاست، ⁽²⁾قصیده فرزدق و نیز عکس العمل دستگاه خلافت را در برابری نظم در آورده است و این خود می نمایاند که بازتاب و تاءثیر حماسه فرزدق در محافل علمی و ادبی هماره مثبت و نیرومند بوده است:

عبد الرحمن جامی، چنین سروده است:

پور عبدالملک به نام هشام

در حرم بود با اهالی شام

می زد اندر طواف کعبه قدم

لیکن از ازدحام اهل حرم

1) 194.- تنقیح المقال 2/4.

2) 195.- شذرات الذهب 7/360؛ الاعلام زرکلی 4/67.

استلام حجر ندادش دست

بهر نظاره گوشه ای بنشست

ناگهان نخبه نبی و ولی

زین عبادین حسین علی

در کساءبها و حله ونور

بر حریم فکنده عبور

هر طرف می گذشت بهر طواف

در صف خلق می فتاد شکاف

زد فدم بهر اسالام حجر

گشت خالی ز خلق راه گذر

شامی ای کرد از هشام سؤ ال

کیست این با چنین جمال و جلال

از جهالت در آن تعلل کرد

وزشناسائیش تجاهل کرد

گفت نشانسمش، ندانم کیست

مدنی، یا یمانی، یا مکیست

بو فراس آن سخنور نادر

بود در جمع شامیان حاضر

گفت من می شناسمش نیکو

زو چه پرسی به سوی من کن رو

آن کس است این که مکه بطحاء

زمزم و بو قبیس و خیف و منی

مروه، مسعی، صفا حجر، عرفات

طبیه، کوفه، کربلا و فرات

هر یک آمد به قدر او عارف

بر علو مقام او واقف

قرة العین سید الشهداست

زهره شاخ دوحه زهراست

میوه باغ احمد مختار

لاله راغ حیدر کرار

چون کند جای در میان قریش

رود از بخر بر زبان قریش

که بدین سرور ستوده شیم

به نهایت رسید فضل و کرم

ذروه عزتست منزل او

حامل دولت است محمل او

از چنین عز و دلت ظاهر

هم عرب هم عجم بود قاصر

جد او را به مسند تمکین

خاتم الانبیاست نقش نگین

لایح از روی او فروع هدی

فائح از خوی او شمیم وفا

طلعتش آفتاب روزافزون

روشنایی فزای و ظلمت سوز

جد او مصدر هدایت حق

از چنان مصدری شده مشتق

زحیا نایدش پسندیده

که گشاید به روی کس ندیده

خلق از او نیز دیده خوابانند

کز مهابت نگاه نتوانند

نیست بی سبقت تبسم او

خلق را طاقت تکلم او

در عرب در عجم بود مشهور

گو ندانش مغفلی مغرور

همه عالم گرفت پرتو خور

گر ضریری ندید از آن چه ضرر

شد بلند آفتاب بر افلاک

بوم از آن گر نیافت بهره چه باک

بر نیکو سیرتان و بدکاران

دست او ابر موهبت باران

فیض آن ابر بر همه عالم

گر بریزد نمی ت نگردد کم

هست از آن معشر بلند آیین

که گذشتند ز اوج علیین

حب ایشان دلیل صدق و وفاق

بغض ایشان نشان کیفر و نفاق

قربشان پایه علو و جلال

بعدشان مایه عتو و ظلال

گر شمارند اقل تقوی را

طالبان رضای مولا را

اندر آن قوم مقتدا باشند

وندر آن خیل پیشوا باشند

گر بپوسد ز آسمان بالفرض

سائلی، من خیار اهل الارض

بر زبان کواکب و انجم

هیچ لفضی نیایدالا هم

هم غیوث الندی اذا و هبو

لیوث الشری اذا نهبوا

ذکرشان سابق است ذر افواه

بر همه خلق بعد ذکر الله

سر هر نامه رارواج افزای

نامشان هست بعد نام خدای

ختم هر نظم و نثر را الحق

باشد از یمن نامشان رونق

چون هشام آن قصیده غراء

که فرزدق همی نمود انشاء

کرد از آغاز تا به آخر گوش

خونش اندر رگ از غضب زد جوش

بر فرزدق گرفت حالی دق

همچو بر مرغ خوشنوا عقعق

ساخت در چشم شامیان خوارش

حبس بنمود بهر آن کارش

اگرش چشم راست بین بودی

راست کردار و راست بین بودی

دست بیداد و ظلم نگشادی

جای آن حبس، خلعتش رسید

قصه مدح بو فراس رشید

چون بدان شاه حق شناس رسید

از درم بهر آن نکو گفتار

کرد حالی روان ده و دو هزار

بو فراس آن درم نکرد قبول

گفت مقصود من خدا و رسول

بود از آن مدح، نی نوال و عطا

زان که عمر شریف را ز خطا

همه جا از برای همجی

کرده ای صرف در مدیح و هجی

تافتم سوی این مدیح عنان

بهر کفاره چنان سخنان

فلته خلصا لوجه الله

لا، لان استعیض ما اعطاه

قال زین العباد و العباد

ما نودیه عوض لا یرداد

زان که ما اهل بیت احسانیم

هر چه دادیم باز نستانیم

ابر جودیم بر نشیب و فراز

قطره از ما به مانگردد باز

آفتابیم بر سپهر علا

نفتد عکس ما دگر سوی ما

چون فرزدق به آن رفا و کرم

گشت بینا قبول کرد درم

از برای خدا بود و رسول

هر چه آمد از او چه رد چه قبول

بود از آن هر دو قصدش الحق حق

می کنم من هم از فرزدق دق

رشحه زان سحاب لطف و نوال

بندم از دولت ابد، طرفی

صادقی از مشایخ حرمین

چون شنید آن نشید دور از شین

گفت نیل مراضی حق را

بس بود این عمل فرزدق را

گر جز اینش ز رفتر حسنات

بر نیاید نجایت یافت نجات

مستعد شد رضای رحمان را

مستحق شد ریاض رضوان را

زان که نزدیک حاکم جابر

کرد حق را برای حق ظاهر ⁽¹⁾

تحلیلی بر قصیده فرزدق

مورخان و کتابهای ادبی، ابیات انی قصیده را از نظر تعداد، مختلف نقل کرده اند و چه بسا برخی به نقل چند بیت اکتفا نموده اند.

علت این اختلاف نقلها ممکن است بدان جهت باشد که هر نویسنده به ذوق

1) 196.- مثنوی هفت اورنگ جامی، اورنگ اول سلسله الذهب 141

خویش چند بیتی را انتخاب می کرده است و نه این که بقیه ابیات را منتسب به فرزدق ندانسته و یا بدانها دست نیافته باشد.

شیخ مفید ره فقط بیتهای یک دو، ده، یازده، سیزده، پانزده، و شانزده را با مختصر اختلافی - یاد کرده است. ⁽¹⁾

سید مرتضی ره (متولد 436 هجری) به پیروی از شیخ مفید ره همان ابیات را نقل نموده و سپس متذکر شده است تمام آنهانشده است. ⁽²⁾

ابوالفرج اصفهانی متولد 356 هجری بیست بیت از قصیده را آورده است. ⁽³⁾در حالی که مناقب به چهل و یک بیت تصریح کرده است. ⁽⁴⁾محمد بن فتال نیشابوری متولد 508 هجری بیست ونه بیت را متذکر شده است ولی با کمی اختلاف محتوایی با آنچه در دیوان فرزدق ثبت گردیده است. ⁽⁵⁾

در دیوان فرزدق بیست و بیت برای این قصیده ثبت شده است که در صفحات قبل به نقل همانها اکتفا کردیم و افزون بر آن را نیاوردیم.

علی بن عیسی اربلی متولد 692 هجری بیست و سه بیت، ⁽⁶⁾ابن خلکان بیست وهفت بیت ⁽⁷⁾، جلال الدین سیوطی متولد 927 هجری بیست و سه بیت ⁽⁸⁾و سید محسن امینی عاملی متولد 1371 هجری سی و دویست برای این قصیده یاد کرده اند. ⁽⁹⁾

و علامه محمد باقر مجلسی ره چهل و یک بیت برای این قصیده متذکر شده است و پس از نقل ابیات می نویسد:

هشام پس از شنیدن شعر فرزدق، خشمگین شد و حقوقش را قطع کرد و با اعتراض به وی گفت: چرا از این گونه شعرها برای ما خاندان اموی و مروانی نمی گویی؟

1) 197.- ارشاد 2/150.

2) 198.- امالی سید مرتضی 1/67-68

3) 199.- الاغانی 14/75 طبع الساسی مصر.

4) 200.- مناقب 4/169-172.

5) 201.- روضة الواعظین 201-200.

6) 202.- کشف الغمه 3/93-93

7) 203.- و فات الاعیان 5/145-146

8) 204.- شرح شواهد 732-734.

9) 205.- اعیان الشعیه 1/269.

نقد شبهات

فرزدق در پاسخ گفت: اگر تو هم جدی همانند جد او و پدری چونان پدر او و مادری به منزلت مادر او داشتی ، برای تو هم می گفتم!..

درباره قصیده فرزدق شبهاتی نیز مطرح شده است:

الف: برخی احتمال داده اند که شعر فرزدق در ستایش حسین علی - علیه السلام - سید الشهدا باشد، زیرا فرزدق اشعاری در وصف آن حضرت دارد که از نظر سبک و وزن همگونی تمام با قصیده مورد بحث دارد.

شعری که فرزدق در وصف حسین علی - علیه السلام - سروده است با این ابیات آغاز می شود.

هذا حسین رسوا والده

امست بنور هداة تهتدی الامم

هذا ابن فاطمة الزهراء عترتها

فی جنة الخلد مجریا به القلم ⁽¹⁾

و...

ولی با همه شباهتها و همگونی زن و قافیه، قرینه های موجودنشان می دهد که این اشعار در مقایسه با قصیده معروف فرزدق از یک قصیده در وصف یک شخص نیستند زیرا اولا، قصیده معروف است و این ابیات هرگز از چنان شهرتی برخوردار نمی باشد. ثانیا، این اشعار دردیوان فرزدق و در سایر کتب تاریخی به صورت قصیده واحد ثبت نشده است.

1) 206.- کشف الغمه 2/43

ب: بعضی قصیده فرزدق را به حزن بن کنانی نسبت داده اند و معتقدند که او این اشعار را در وصف عبدالملک مروان سروده است.! ⁽¹⁾

ولی این شبهه - به طور مسلم - درباره برخی از ادبیات این قصیده به کلی منتفی است زیرا آنجا سخن از تبار والای امام علی - علیه السلام - به میان آمده، هیچ کس نمی تواند جز امام مصداق آن باشد.

علاوه بر این حبیب بن اوص طائی متولد 233 هجری اعتراف کرده است که قصیده مذکور در وصف زین العابدین (علیه السلام) سروده شده است.

بلی با توجه به شباهت زیاد اشعار و سبک شعری حزن بن کنانی با فرزدق احتمال این هست که برخی از ابیات قصیده یادشده از آن فرزدق نباشد. و از اشعار خزن بن کنانی وارد قصیده او شده باشد. ⁽²⁾و این بیتها از نظر مفهومی قابل شناسایی است مانند بیت یازدهم و دوازدهم قصیده که سخن از هیبت و بیم افکنی و عصای خیزران و... دارد. چه این که عارفان به مقام امام، ائمه را معمولا با این تعابیر موردستایش قرار نمی داده اند.

وارد شدن شعری از شاعری در اشعار دیگرانی که هم سبک او بند سابقه داشته است و فراوان به چشم می خورد. مانند قصیده ابوالاسود دئلی در ستایش امیر المؤمنین - علیه السلام - که چون با اشعار ام هیثم نخعی هم وزن و هم قافیه بوده، از نظر اهل ادب، بعضی از ابیات آن دو به دیگری نسبت داده شده است. ⁽³⁾

1) 207.- شرح شواهد مغنی 734؛ دیوان ابو تمام حبیب بن اوس طائی 2/284

2) 208.- اعیان الشیعه 1/269

3) 209.- زهالاداب 1/62-69

نماز امام سجاد (ع)، ابلاغگر پیام شهیدان

طاووس بن کیسان یمانی (متولد 106) از اعلام تابعین و رجال گرانقدر و از اصحاب امام زین العابدین (علیه السلام) است و خاطرات بسیاری عبادتها و مناجاتهای آن حضرت دارد. او می گوید:

در حضر اسماعیل امام را مشاهده کردم، او مشغول عبادت و مناجات با پروردگار بود، چون برای نماز می ایستاد، رنگ چهره ای گاه و گلگون می گشت، بیم از خدا در اندامش متجلی بود و چنان نماز می گزارد که گویی آخرین نماز اوست. چون به سجده میرفت، تا دیر زمان در سجده می ماند و چون سر بر می داشت قطرات عرق بر بدنش جاری بود. هماره تربت سید الشهدا (علیه السلام) همراه داشت و جز بر آن پیشانی نمی نهاد. ⁽¹⁾

امام سجاد (علیه السلام) این گونه محراب را با میدان نبرد و نماز را با شهادت و مناجات نیمه شب را با مناجات حسین (علیه السلام) در خاکهای تفتیده کربلا و یاد خدا را با یاد راهیان راه حق پیوند می زند این چنین به نماز و عبادت او جهت می بخشد و عبادت های طولانیش برای مردم پیام رهنمایی و بیداری بسوی عزت و آزادی و دین داری و ظلم ستیزی چرا که وقتی سر بر خاک شهیدان کربلا می نهاد به همگان اعلام می کرد که نماز انزوا نماز رهبانیت نماز فرار از واقعیت های زمان نیست نمازیست است چنان نماز حسین (علیه السلام) در نیمروز کربلا و در میدان شهادت و نمازی است که بر خاک شهیدان راه خدا ارج می نهند و با پیام به لطافت نسیم سحری و نفوذ اشعه خورشید می رساند که اوج عبادت و اوج عبودیت سر نهادن بر خاک شهیدان در راه خدا و برای خداست.

محو در جمال پروردگار

هنگامی که امام سید الساجدین به نماز و راز و نیاز با پروردگار می ایستاد، چنان در جمال حق محو می شد و در یاد خدا می گشت که کمترین توجه به اطراف خود نداشت.

گاه در خانه حضرت مشکلی رخ می داد ولی حضرت چون به نماز ایستاده بود، فارغ از دردها و مشکلات دنیا، توجهی بدانها نمی یافت.

روزی در خانه آن حضرت آتش سوزی رخ داد ⁽²⁾و زمانی دیگر یکی از فرزندان وی آسیب دید ⁽³⁾ولی تا پایان نماز، امام از آنها اطلاع نیافت.

فصل سوم: زندگی سیاسی امام سجاد - علیه السلام -

زندگی سیاسی امام سجاد - علیه السلام -

رهبران الهی، با اهداف و انگیزهای همانند، برای جوامع بشری از سوی خداوند برگزیده شده اند.

در بینش شیعه، معصومین (علیه السلام) ادامه دهنده خط تبلیغ و هدایتگری پیامبر اکرم - صلی الله علیه وآله - می باشند و از سوی خداوند، برای این امر تجهیز و تقویت شده اند.

همه امامان (علیه السلام) نوری یگانه اند.

آنچه شیوه عملکرد و برخورد ائمه را نسبت به مسایل اجتماعی - سیاسی از یکدیگر متمایز می سازد، مربوط به شرایط و مقتضیات زمانشان می باشد و نه مبتنی بر تفاوت فهم و برداشت آنان از دین و مسایل سیاسی و نه متکی بر تفاوت امکانات علمی و قوای جسمی و روحی ایشان.

در عقیده شیعه، ائمه - علیه السلام - چونان پیامبر اکرم (ص) از علمی خدادادی و توانی معنوی و الهی برخوردارند. پیامبر (ص) در قدر و منزلت معنوی، برتر از همه ایشان است ولی ائمه در مرتبه امامت خویش مقام و منزلتی همسان دارند.

اگر علی بن ابی طالب - علیه السلام - در میدان مسایل اجتماعی زمان خویش، در جنگلها، تصمیم گیریها، تشکیل حکومت، تبلیغ احکام و ارائه هشدارها و رهنمودهای اخلاقی و فرهنگی و اجتماعی، تبلوری ویژه دارد؛

اگر حسن بن علی - علیه السلام - نخست شیوه پدر را در پیش گرفته ولی سپس ناگزیر به صلح با معاویه می شود واز منصبهای مهم و کلیدی جامعه اسلامی دور نگاه داشته می شود!

اگر حسین بن (علیه السلام) نخست شیوه برادرش حسن بن علی (علیه السلام) را در دوران خلافت معاویه، ادامه می دهد ولی با تغییر شرایط و جباریت دستگاه خلافت

1) 125.- احقاق الحق 12/26.

2) 131.- حلیة الولیاء 133؛ مشارق النوار 119؛ تذکرة الخواص 293؛ سیر اعلام انبلاء؛ ینابیع امودة 15/160؛ اسعاف اراغبین 216.

3) 132.- عیون المعجزات 73؛ کشف الغمه 2/302 اخبار ادول و آثار الاول 108.

برنامه جدیدی را تحت عنوان، هجرت و نهضت علیه دستگاه اموی و تاءسیس حکومت اسلامی دنبال می کند؛

و اگر پس از شهادت آن خضرت امام سجاد - علیه السلام - حضوری ویژه در جامعه اسلامی دارد و سعی می کند تا پیامش را با بیانی خاص و در پرتو نیایشها ابلاغ کند.. همه و همه با توجه به نیازهای و شرایط زمان صورت گرفته است.

بنابراین در تجزیه تحلیل مواضع سیاسی - اجتماعی هر یک از ائمه - علیه السلام - شناخت شرایط و مقتضیات عصر آنان نمی تواند بایسته و مطابق با واقع باشد. کسانی که میان جنگ و صلح، قیام و سکوت و انتقاد و تقیه ائمه - علیه السلام - نمی توانند رابطه ای مستحکم و منطقی جستجو کنند، ناکامی ایشان معلول بی توجهی آنان به واقعیها و عینیتهایی است که نقش تعیین کننده در خط مشی سیاسی اجتماعی رهبران دارد.

در صورتی که زمینه ها شناخته شود، تعارضی در برنامه های امامان معصوم - علیه السلام - دیده نخواهد شد.

رعایت عینیتها و نیازها، لازمه علم و عقل است.

موجود فاقد دانش تدبیر، در همه شرایط یک کارایی و یک بازتاب دارد، اما اندیشمندان و مدبران، با محاسبه زمینه ها و بررسی جوانب و نیازها، برنامه های ثمر بخش را در پیش می گیرند.

به هر حال علی بن الحسین - علیه السلام - که بنیان امامتش در روز میلاد خود و قیام و شگفت ترین نهضت تاریخ اسلامی و در سرزمین شهادت و ایثار، قوام یافته بود، از آن پس با مشکلات و واقعیتهایی روبرو گردید که می بایست با خط مشی صحیح، از یک سو حماسه حسینی را در سینه ها زنده نگاه دارد و نگذارد که دست تحریف کند و از سوی دیگر پایه های آسیب دیده تشکیلات علوی و شیعی را بازسازی کند و استحکام بخشد و از بخشد و از اضمحلال و نابودی شیعی که همان تفکر ناب اسلامی است، جلوگیری نماید.

ایفای مسئولیت، در اوج دشواریها

امام سجاد - علیه السلام - در شرایطی عهده دار امر امامت گردید که سنگین ترین غمها و

جراحتهای روحی و عاطفی بر قلبش وارد شده بود. شهادت مظلومانه یک قبیله یار پاکباخته، یک کاروان خویشاوند و همراه و هم پیمان!

برجای ماندن دهها مادر داغدیده و فرزندان یتیم و پدر کشته و آواره.

تنها ماندن در بیابانی تفتیده، در حصار نیزه هایی بی عاطفه و شمشیرهایی تشنه به خون مظلومان!

امام سجاد - علیه السلام - می بایست در چنین شرایطی، وظیفه بزرگ امامت و رهبری را ایفا کند و با توجه به سه مشکل اساسی، برنامه هایش را دنبال نماید.

الف: فقدان صادق ترین و مخلصترین نیروهای مدافع و عناصر حمایتگر.

ب: مواجه با حکومتی که با اقدام به ریختن خون فرزندان پیامبر (ص) نشان داده است که از انجام زشت ترین و خشونت بارترین کارها باکی ندارد و با عملکرد خویش نفس ها را در سینه ها حبس کرده و جراءت اعتراض و انتقاد را از توده ها سلب نموده است.

ج: عدم اعتماد به مدعیان هواداری از حریم امامت و کسانی که خویش را طرفدار اهل بیت - علیه السلام - و دشمن دستگاه جبار اموی معرفی می کردند ولی در یک بحران سیاسی و احساس خطر جدی دست از یاری امام می نشستند یا سکوت می کردند و یا به صف دشمن می پیوستند.

در میان سه مشکل یاد شده سومین آن ها را باید مهم ترین و جدی ترین دشواری به حساب آورد.

زیرا تنهایی رهبر در سطح رهبری، به هر حال کار رهبری را فلج نمی کند و حمایت پیروان، می تواند جبران کننده آن باشد. چنان که بیشتر انبیا، یک تنه به هدایت مردم پرداخته اند. جباریت سلطه های اجتماعی نیز، مانع جدی به شمار نمی آید، زیرا با وجود حمایت مردمی، می توان در برابر استبدادها مقاومت ورزید.

اما اگر رهبری، از پیروان صادق و وفادار و آگاه برخوردار نباشد، با همه توان معاونان و مشاوران، قادر به ایفای رسالت خویش نخواهد بود.

خوارج در جنگ صفین این واقعیت تلخ را آشکار ساختند و نشان دادند که ناآگاهی و جمود آنان تا چه حدی می تواند شکننده باشد.

نیروهای فرماندهی و رزمی سپاه حسن بن علی - علیه السلام - در مقابله با معاویه، برای دومین مرتبه این صحنه غمبار را پدید آوردند و با بی وفایی به رهبری خود، او را در برابر دشمن

تنها گذاشتند.

تخلف کوفیان از حمایت حسین بن علی - علیه السلام - این تراژدی دهشتبار را به اوج فضاحت رساند و برای همیشه سست عنصری آن نسل را قلم زد.

ابن ابی الحدید در شرح نهج البلاغه و مرحوم مجلسی در بحار النوار روایتی را نقل کرده اند که بروشنی، مطلب فوق را می نمایاند.

روای در حدیث می گوید از امام علی بن الحسین (علیه السلام) شنیدم که می فرمود: ⁽¹⁾

در مکه و مدینه بیست مرد وجود ندارند که که ما را براستی دوست داشته باشند. امام سجاد - علیه السلام - در حالی این سخن را فرمود که هزاران نفر داعیه پیروی از ائمه و محبت اهل بیت را داشته اند ولی امام سجاد - علیه السلام - در پس این ادعاها، واقعیت را به گونه دیگری می بیند. اکنون باید دید، امام سجاد - علیه السلام - در کوران چنین دشواریهایی وظیفه امامت را چگونه برعهده گرفت و خط رهبری را چگونه تداوم بخشید.

از کربلا تا کوفه

غروب عاشورا، غمبارترین لحظاتی است که خاندان پیامبر - صلی الله علیه وآله - و تاریخ شیعه به خود دیده است. بدنهای گلگون شهیدان، با سرهای جدا شده، افتاده بر بستر خاکها!

خیمه ها، تنها پناهگاه زنان و فرزندان داغدیده، سوخته در آتش عداوت سپاه یزید!

امکانات محدود اهل بیت، غارت شده به وسیله سنگدلان کوفی! جمعی پراکنده در بیابان و برخی دست به دامان یکدیگر و زانو زده در پناه هم!

و امام، در بستر بیماری! اما شاهد تمامی دردها و رنجها!

امام سجاد (علیه السلام) در آن روزگار بیش از بیست سال از سن مبارکش می گذشت. در سنی قرار داشت که هرگز به خود اجازه نمی داد زنده باشد و آن همه بی حرمتی به حریم خاندان رسول (ص) را نظاره کند! اما چه کند که تقدیر الهی برای حفظ حجت خدا او را به صبر و شکیبایی فرا خوانده تا پس از شهیدان را به همه نسلها برساند و آنچه را دیده برای امت اسلام بازگوید.

1) 211.- شرح نهج البلاغه ابن ابی الحدید 4/104؛ بحار 46/143

برخی مورخان چنین پنداشته اند که امام سجاد - علیه السلام - در واقعه عاشورا، کودک یا نوجوانی کم سن و سال بوده که هنوز محاسن در صورت نداشته است ولی دلایل و قراین بسیاری نشان می دهد که سن آن حضرت بیش از بیست سال بوده است.

ابن سعد در کتاب طبقات می گوید:

علی بن الحسین - علیه السلام - در واقعه کربلا همراه پدر بود در حالی که از سن وی بیست و سه یا بیست و چهار سال می گذشت.

سپس می گوید: این که برخی گفته اند وی کودک بوده و یا موی بر صورت نداشته، سخنی بی اساس است، زیرا چگونه ممکن است این چنین باشد در صورتی که فرزندش محمد بن علی در رخداد عاشورا را حضور داشته است و بعدها جابربن عبدالله انصاری را ملاقات کرده و از او نقل حدیث نموده است با توجه به این که وفات جابر به سال 78 هجری قمری می باشد. ⁽¹⁾

ابن جوزی می گوید: علی بن الحسین - علیه السلام - از طبقه دوم تابعین می باشد و در عاشورا همراه پدر حضور داشته و به دلیل بیماری توان جنگ نداشته است و در آن ایام بیست و سه سال از عمر آن حضرت می گذشته است. ⁽²⁾

بسیاری از دیگر مورخان نیز همین نظریه را ابراز کرده اند. ⁽³⁾

به هر حال، پس از عاشورا، صبحگاه روز بعد خاندان پیامبر را به عنوان اسیران جنگی به سوی کوفه حرکت دادند.

آمار دقیقی از اسیران، در دست نیست. برخی مورخان تعداد زنان را 64 نفر تا 86 نفر و تعداد مردان و پسران را 14 نفر دانسته اند. ⁽⁴⁾

بعضی از تاریخنگاران تعداد شترانی را که حامل اسیران بوده اند چهل شتر نوشته اند که بر روی هر یک هودجی بی سرپوش بسته بودند. ⁽⁵⁾

البته میان این سخن و نقل (84زن و 14مرد) تنافی نیست زیرا چه بسا در هر هودج و بر هر شتر ، بیش از یک نفر جای داشته اند.

تعداد مردان جنس ذکور از اسیران به هنگام ورود به مجلس یزید در شام، دوازده

1) 212.- طلقات ابن سعد 5/166

2) 213.- تذکرة الخواص 291

3) 214.- دلائل الامامه 80؛ کشف الغمه 4/258؛ فصول المهمه 209؛ احقاق الحق 12/9؛ نورالابصار شبلنجی 139؛ اعیان الشیعه 1/365.

4) 215.- ریاص القدس بحدائق الشیعه 1/365

5) 216.- مقتل الحسین مقرم 355؛ بحارالانوار 45/114 و 196.

نفر ذکر شده که همه آنها در زنجیر بوده اند و یا با ریسمان بسته شده بودند. ⁽¹⁾

در میان مردان قافله، علی بن الحسین بزرگترین فرد به شمار می آمد. و از این رو سختگیری دشمن نسبت به آن حضرت نیز فزونتر بود چنان که بسیاری از تاریخ نویسان یاد کرده اند که امام سجاد (علیه السلام) را بر شتری برهنه و بیجهاز سوار کرده، دستهای آن گرامی را بر گردن بسته و بر تن آن حضرت زنجیر نهاده بودند!

کمتر مورخی است که اشاره به غل و زنجیر نکرده باشد. ⁽²⁾

ورود به شهر کوفه

بیشتر مورخان روز ورود خاندان عصمت و اهل بیت پیامبر (ص) را به شهر کوفه روز دوازدهم محرم سال 61 هجری قمری دانسته اند. ولی در این که چند روز در کوفه توقف داشته اند، نظر دقیقی ابراز نشده است، هر چند از قراین مختلف و نقلهای مربوط به ورود قافله حسینی به شهر شام، می توان نتیجه گرفت که توقف آنان در کوفه بیش از یک هفته نبوده است.

البته برخی روز ورود قافله حسینی به شهر کوفه را روز شانزدهم و یا هفدهم محرم دانسته اند که قرینه ای بر صحت آن در دست نیست. ⁽³⁾زیرا میان کربلا و کوفه فاصله چندانی نبوده است.

بعضی از نویسندگان نیز بر اساس محاسبه ای مجموع سفر قافله حسینی - از کربلا تا مدینه - را صد و سی روز دانست اند و معتهدند که اهل بیت - علیه السلام - حدود یک ماه در زندان کوفه نگاه داشته شده اند. ⁽⁴⁾

این نظریه نیز دلایل کافی به همراه ندارد.

سخنان آتشین امام سجاد با کوفیان

رسالت بیدادگرانه امام سجاد - علیه السلام - خیلی زود آغاز شد و علی رغم همه دردهای

1) 217.- بحارالانوار 45/132.

2) 218.- ترجمه ابی مخنف 150؛ انساب الاشراف 3/206؛ تاریخ طبری 4/352؛ ارشاد 2/123؛ بحارالانوار 45/114 و 168؛ ینابیع امودة 350؛ نورالابصار مازندرانی 13؛ مقتل الحسین مقرم 314.

3) 219.- رک: امام حسین و ایران 480.

4) 220.- زندگانی چهارده معصوم 711-712

درونی و رنجهای جسمی، امام بر سکوی رهبری ایستاد.

از لابلای توده های غم و درد، قد برافراشت و چنان با سخنان برنده اش فضای تیره اتهامها و تبلیغات مسموم امویان را شکافت که کورترین چشمها، درخشش حقیقت را دیدند و سنگترین دلها، لرزید و بر مظلومیت حیسن و خاندانش گریستند و بر آینده خویش بیمناک شدند!

امام علی بن الحسین - علیه السلام - در مدت اقامت خویش در کوفه، دو بار به احتجاج برخاست، یک بار روی سخنش با مردم پیمان شکن کوفه بود، و بار دیگر در دارالاماره و در برابر عبیدالله بن زیاد.

نخست، احتجاج آن حضرت با مردم کوفه را می آوریم:

قافله حسینی را پی از عاشورا به سوی کوفه آوردند و برای آنان در کنار شهر، خیمه زدند.

خاندان حسین - علیه السلام - را - که اکنون اسیران حکومت اموی شناخته می شوند - در آن خیمه ها جا دادند.

جارچیان حکومت، در شهر نفرت و خیانت، کوفیان را فرا می خوانند تا از اسیران جنگی خویش دیدار کنند!

از میهمانانشان، فرزندان پیامبرشان، استقبال نمایند!

براستی مگر خانه هاشان را برای پذیرایی از حسین و خاندانش تزیین نکرده اند!

مگر نخلستانها و باغستانهایشان به ثمر ننشسته است!

و مگر برای حمایت از ولایت و امامت آماده نیستند!

آیا با مسلم، نماز پیمان نخوانده اند!

اکنون نامه ای که مسلم از زبان آنان برای حسین (علیه السلام) نوشته بود، قاصدان شهادت پاسخش را آورده اند و در کنار دروازه های کوفه، منتظر استقبالند!

کوفیان، آن قدرها هم که شهرت یافته اند بی وفا نیستند!

خون از سرنیزه و لبه شمشیرهایشان شستند.

و غبار شرم و خجالت از چهره های سیاهشان پاک کردند.

و مهر سکوت خانه نشینی وترس از قلبها و قدمهایشان برداشتند!

عبیدالله اجازه داده بود که از خانه ها بیرون بیایند!

کوفیان هم، بی شرمان آمدند.

آمدند برای تماشا!

تماشای بزرگترین ستم تاریخ بر اهل بیت پیامبر - صلی الله علیه وآله -.

ستمی که کوفیان پایه های آن را بنیان نهاده بودند!

کوفیان ایستاده اند و منتظر دیدن اسیران!

علی بن الحسین - علیه السلام - از خیمه ها خارج می شود.

برای نخستین بار نگاهش در چشمان بی مهر و چهره های پیمان شکن کوفیان خیره می گردد.

براستی، علی بن الحسین با غم انبوهی که در سینه دارد و با شکوه های بی پایانی که از کوفیان در قلبش نهفته است، چه بگوید واز کجا آغاز کند!

تاریخنگاران ثبت نکرده اند که در نخستین لحظه، کوفیان با مشاهده علی بن الحسین (علیه السلام) چه عکس العملی نشان دادند.

گریستند، ناله بر آوردند؟ یا هلهله کردند و کف زدند!

هر چه بود، فضای بیابان آرام نبود.

حذیم بن شریک اسدی روایتگر آن صحنه می گوید:

علی بن الحسین (علیه السلام) با اشاره از مردم خواست تا قدری آرام شوند.

همه آرام شدند.

امام برجای ایستاد، سخنش را با ستایش پروردگار آغاز کرد و بر پیامبر اسلام درود فرستاد و سپس چنین فرمود:

هان ای مردم! آن که مرا می شناسد، سخنی با او

ندارم ولی آن کس که مرا نمی شناسد، بداند که من علی بن الحسین فرزند عمان حسین هستم که در کنار رود فرات، با کینه و عناد، سرمقدسش را از بدن جدا کردند بی این که جرمی داشته باشد و حقی داشته باشند!

من فرزند کسی هستم که حریم او را حرمت ننهادند، آرامش او را ربودند، اموالش را به غارت بردند و خاندانش را به اسارت گرفتند.

من فرزند اویم که دشمنان انبوه محاصره اش کردند و در تنهایی و بی یاوری - بی آن که کسی را داشته باشد تا به یاریش برخیزد و محاصره دشمن را برای او بشکافد - به شهادتش رساندند.

و البته این گونه شهادت،

• شهادت در اوج مظلومیت و حقانیت - افتخار ماست!

هان، ای مردم ای کوفیان! شما را به خدا سوگند، آیا به یاد دارید نامه هایی را که برای پدرم نوشتید! نامه های سراسر خدعه و نیرنگتان را! در نامه هایتان با او عهد پیمان بستید و با او بیعت کردید! ولی او را کشتید، به جنگ کشاندید و تنهایش گذاشتید!

وای بر شما! از آنچه برای آخرت خویش تدارک دیده اید! چه زشت و ناروا، اندیشیدید و برنامه ریختید!

پیامبر اکرم (ص) را با کدام رو با کدام چشم نگاه خواهید کرد؟ ⁽¹⁾

ایها الناس ناشد بالله هل تعلمون انکم کتبتم الی الی و خدعتمئه، و اعهطیتموه من انفسکم العهد و المیثاق و الیبعة؟ ثم قاتلتموه فتبا لکم ما قدمتم لا نفسکم و سوء لرایکم، باءیه عین تنظرون الی رسول الله - صلی الله علیه وآله -.

او به شما خواهد گفت: شما خاندان مرا کشتید ، حرمتم را شکستید بنابراین از امت من نخواهید بود.

سخنان امام سجاد که به این جا رسید صدای کوفیان به گریه بلند شد و وجدان های خفته برای چندمین بار بیدار شدند و کوفیان به ملامت و سرزنش خویش پرداختند!

1) 221.- قال حذیم بن شریک الاسدی: خرج زین العابدین - علیه السلام - الی الناس و اومی الیهم ان اسکتوا فسکتوا، و هو قائم فحمدالله و اثنی علیه و صلی علی نبیه، ثم قال: ایها الناس، من عرفنی فقد عرفنی! و من لم یعرفنی فاءنا علی بن الحسین المذبح بشط الفرات من غیر ذحل و ل ترات، انا ابن من انتهک حریممه، و سلب نعیمه و انتهب ماله و سبی عیاله، اءنا ابن من قتل صبرا، فکفی بذلک فخرا.

امام سجاد (علیه السلام) به سخنانش ادامه داد:

خدای رحمت کند کسی را که رهنمودهای مرا بپذیرد

امام سجاد - علیه السلام - در این بخش از سخنان خویش به آیه ای از قرآن اشاره کرد که خداوند می فرماید ولکم فی رسول الله اسوة حسنه یعنی برنامه های پیامبر و شیوه عمل او الگویی شایسته برای شماست. گویا امام با مطرح ساختن این آیه، می خواست به کوفیان بنمایاند که روش آنان مخالف روش پیامبر اسلام است، چه این که پیامبر (ص) نسبت به خویش بویژه نسبت به فاطمه زهرا و علی بن ابی طالب و فرزندان ایشان - حسن بن علی وحسین بن علی - علیه السلام - محبتی خاص داشت و درباره رعایت حقوق و حرمت آنها سفارشهای صریحی به امت کرده بود. از سوی دیگر کوفیان که به ظاهر هوادار اهل بیت بوده و از دیرزمان با منطق استدلالی شیعه آشنایی داشتند بسرعت منظور امام سجاد - علیه السلام - را دریافتند و یک بار دیگر سخنان علی بن ابی طالب - علیه السلام - در گوشهایشان طنین افکند و گویی با همین آیه، همه چیز را دریافتند از این رو به جای این که بگذارند بیان امام سجاد و استدلال آن حضرت تمام شود، به اضهار پشیمانی و ندامت و ابراز همدردی پرداختند.

کوفیان یکصد فریاد بر آوردند:

ای فرزند رسول خدا! تمامی ما گوش به فرمان شما و پاسدار حق شماییم بی این که از این پس، روی بگردانیم و نافرمانی کنیم!

اکنون با کسی که به جنگ شما برخیزد خواهیم جنگید. و با کسی که در صلح با شما باشد صلح و سازش خواهیم داشت.

ما حق خودمان را از ظالمان باز خواهیم گرفت! ⁽¹⁾

1) 222.- فقالو باجمعهم: نخن کلنا یا ابن رسول الله سامعون مطیعون حافظون لذمامک، غیر زاهدین فیک و لا راغبین عنگ، فمرنا باءمرک رحمک الله فانا حرب لحربک، وسلم لسلمک، لناءخذن ترئک و ترئنا، ممن ظلمک و ظلمنا.

سخنان ندامت آمیز کوفیان، جدی می نمود و شعارهایشان رنگی جذاب داشت ولی نه برای امام سجاد و نه برای آنان که بارها شعارها و دعوتها و حمایتهای کوفیان را تجربه کرده بودند! از این رو امام سجاد - علیه السلام - بی این که تحت تاءثیر شعارهای مقطعی و بی اساس کوفیان قرار گیرد بدانها پاسخی مناسب داد.

امام سجاد (علیه السلام) در پاسخ کوفیان فرمود: هرگز! هرگز تحت شعارهای شما قرار نخواهم گرفت و به شما اعتماد نخواهم کرد ای خیانت پیشگان مکار!

میان شما و آرمانهایی که اظهار می دارید فاصله ها و موانع بسیار است. ⁽¹⁾

آیا می خواهید همان جفا و پیمان شکنی که با پدران و من داشتید، دوباره درباره من روا دارید!

نه به خدا سوگند! هنوز جراحتهای گذشته ای که از شما بر تن داریم، الیتام نیافته است همین دیروز بود که پدرم به شهادت رسید در حالی که خاندانش در کنار او بودند.

داغهای برجای مانده از فقدان رسول خدا، پدرم و فرزندانش و جدم امیر مؤمنان فراموش نشده است.

طعم تلخ مصیبتها هنوز در کامم هست و غمها در گسترده سینه ام موج می زند.

در خواست و سفارش من درباره یاری خواستن از شما نیست تنها می خواهم که شما - شما کوفیان! - نه هزم یاری ما کنید و نه به دشمنی و ستیز با ما برخیزید! ⁽²⁾

1) 223.- امام سجاد - علیه السلام - در اینجا به آیه ای اشاره دارد که از جهات مختلف به موضوع مورد سخن آن حضرت ارتباط دارد. پیوند عمیق این آیه با موضوع یاد شده ژرفای علم امام و احاطه آن خضرت بر مفاهیم پیام وحی را می رساند. در این آیات خداوند به پیامبر می فرماید: ای پیامبر به امت خویش بگو شما را موعظه می کنم به قیام در راه هدا.. ای پیامبر به اینان بگو: آنجه من از شما می طلبم در جهت منافع خود شماست... در ادامه این آیه خداوند به مجرمان و متخلفان از جهاد و یاری پیامبر هشدار داده و می فرماید: کافران هنگام مشاهده غذاب الهی نگران و مضطرب شده و می گویند ما هب حق ایمان آوردیم ولی آنها کجا و ایمان کجا! آنها در زندگی دنیا و در آنجا که فرصت و زمینه داشتند کافر شدند و امروز که میان ایشان و آرمانهایشان فاصله افتاده، دم از ایمان می زنند! و حیل بینهم و بین ما یشتهون رک: سوره سباء آیه 46 تا 54.

2) 224.- فقال علی بن الحسین - علیه السلام -: هیهات! ایها الغدره، المکرة، یل بینکم بین شهوات انفسکم، اتریدون ان تاءتوا الیکما اتیتم الی آبائی من قبل. کلا و رب الرقصات الی منی، فاءن الجرح لما یندمل، قتل اءبی بالامس و اهل بیته معه، فلم ینسنی ثکل رسول الله (ص) و ثکل اءبی و بنی اءبی و جدی شق لهاز و مرارته بین حناجری و حلقی و غصصه تجری صدری و مساءلتی لا تکونو النا و لا علینا. ثم قال - علیه السلام -: لا غرو ان قتل الحسین و شیخه... احتجاج طبرسی 2/306

امام سجاد (علیه السلام) در پایان این سخنان که آتش ندامت و حسرت را درجان کوفیان برافروخت و مهر بی اعتباری و بی وفایی را برای همیشه بر پیشانی آنان زد، اندوه عمیق خویش را با این شعرها اظهار کرد و بر التهاب قلبها افزود:

لا غرو اءن الحسین و شیخه

قد کاان خیرا من حسین و اءکرما

قتیل تفرحوایا اهل نفسی فداؤ ه

جزاء الذی اءراده نار جهنما

یعنی: اگر حسین - علیه السلام - کشته شد، چندان شکفت نیست.

چرا که پدرش با همه آن ارزشها و کرامتهای برتر نیز قبل از او شهادت رسید.

ای کوفیان! با آنچه نسبت به حسین روا داشتند شادمان نباشید.

واقعه ای عظیم صورت گرفت و آنچه گذشت رخدادی بزرگ بود!

جانم فدای او باد که در کنار شط فرات، سر بر بستر شهادت نهاد.

آتش دزخجزا کسانی است که او را به شهادت رساندند.

در مجلس عبیدالله بن زیاد

با توجه به این که امام سجاد - علیه السلام - در جمع کاروانیان شهادت، متمایز از دیگران بود، با ورود آنان به مجلس عبیدالله - والی کوفه - نخستین چیزی که نظر عبیدالله را جلب کرد وجود مرد جوانی درمیان آن کاروان بود.

عبید الله که گمان می کرد در کاروان حسین (علیه السلام) مردی باقی نمانده و همه آنان به قتل رسیده اند از ماءموران خود درباره امام سجاد - علیه السلام - استفسار کرد و توضیح خواست.

کینه و ناپاکی او عمیق عبیدالله به او اجازه نمیداد که شاهد زنده بودن جوانی از نسل حسین - علیه السلام - باشد، چنین می نمود که تصمیم گرفته است تا علی بن الحسین (علیه السلام) را نیز به

شهادت رساند.

امام سجاد (علیه السلام) که نیت و عزم عبیدالله را دریافته بود، به عبیدالله فرمود:

اگر براستی عزم کشتن مرا دارید، شخص امینی را ماءمور کنید تا از زنان و کودکان سرپرستی کند.

عبیدالله با شنیدن این سخن، از تصمیم خویش منصرف شد و گفت نه: تو خود همراه قافله خواهی بود.

ابن جریر طبری، در نقلی دیگر، واقعه را با تفصیل بیشتری یاد کرده، می نویسد:

با ورود قافله حسینی به مجلس تشریفاتی عبیدالله، عبیدالله به جانب علی بن الحسین - علیه السلام - رو کرد و پرسید: نامت چیست؟

امام سجاد - علیه السلام - فرمود: نامم علی بن الحسین است.

عبیدالله گفت: مگر خداوند علی بن الحسین را در کربلا نکشت؟

عبیدالله با این تعبیر مانند همه جباران سعی کرد تا عمل وحشیانه خود را مستند به دین کند و دشمنان خود را دشمن خدا قلمداد نماید و علاوه بر این می خواست تا با زهر زبان قلبهای رنجیده یتیمان و زنان داغدیده آن محفل را آزرده تر کند.

علی بن الحسین، لختی سکوت کرد.

اما عبیدالله خشن تر و مستبدتر از آن است که سکوت را از امام سجاد - علیه السلام - بپذیرد، از این رو گفت: چرا پاسخ نمی دهی!

علی بن الحسین - علیه السلام - فرمود:

الله یتوفی الانفس حین موتها. ⁽¹⁾

خداوند جانها را به هنگام مرگ دریافت می کند.

کنایه از این که خداوند کسی را به قتل نمی رساند، قتل مظلومان ، کار ظالمان و کسانی چون تو است.

و ما کان لنفس ان تموت الا باذن الله. ⁽²⁾

هیچ انسانی نمی میرد مگر به اذن مگر به اذن الهی.

کنایه از این که نه تنها خداوند روح پاکمردان را دریافت می کند، بلکه مرگ همه انسانها به اذن و اجازه خداست و این اذن و اجازه بدان معنا نیست که خداوند انسانها

1) 225.- زمد /42

2) 226.- آل عمران 145

را می کشد.

عبیدالله با مشاهده آن حضور ذهن و دریافت آن جواب کوبنده، از جوانی که زنجیر اسارت بر تن و جراحتهای انبوه در قلب دارد! خشمگین شد و دستور داد تا علی بن الحسین را نیر به شهادت برسانند. ولی زینب کبرا علیها السلام فریاد بر آورد.

یا بن زیاد حسبک من دمائنا اسالک بالله ان فتلته الا قتلتنی معه..

یعنی؛ ای ابن زیاد! آن همه از خونها ما که ریخته ای برایت کافی نیست! سوگند به خدا! اگر می خواهی او را بکشی مرا هم بکش...

به هر حال سوز و گداز سخنان زینت و شرایط محفل به گونه ای بود که ابن زیاد از کشتن امام سجاد - علیه السلام - چشم پوشید. ⁽¹⁾

از کوفه تا شهر شام

قافله خزان دیده خاندان حسین - علیه السلام - چند روزی در کوفه تحت نظر قرار داشتند ⁽²⁾و به شدت کنترل می شدند!

دستگاه خلافت یزید که همواره در جریان پیشرفت کار سپاه و شهادت حسین بن علی - علیه السلام - و اسارت خاندانش قرار می گرفت، از پیروزی سریع خویش بر نهضت حسینی، بشدت هیجان زده بود!

دستگاه خلافت، درصدد بر آمد تا از این پیروزی سیاسی، در استحکام بخشیدن به پایه های استبداد و فرو نشاندن نغمه های مخالف، حداکثر استفاده را بکند. از این رو تصمیم گرفت تا قافله اسیران کربلا را با شکلی خاص و عبرت انگیز از کوفه به شام حرکت دهند تا طی مراسمی ویژه آنان به مجلس یزید وارد شود و همه نمایندگان سیاسی سایر کشورهای و نیز مدعیان داخلی، سلطه یزید بر جامعه خویش را در یابند.

بر این اساس پس از چند روزی، کاروان اسیران کاروان اسیران کربلا، همره با سرهای پاک شهدا به سوی شام به حرکت در آمدند. و این در حالی بود که هنوز آثار بیماری از

1) 227.- طبقات ابن سعد 157 انساب الاشراف 3/206؛ تاریخ طبری 4/350

2) 228.- بحار انوار 45/154

علی بن الحسین - علیه السلام - زدوده نشده بود! ⁽¹⁾

بلاذری می نویسد: همراه با قافله اسیران 72 سر از یاران حسین (علیه السلام) نیز از کربلا به کوفه حمل گردید و کسانی که نظارت و دخالت داشتند، عبارتند از: شمر بن ذی الجوشن، قیس بن اشعث، عمروبن حجاج زبیدی و غرة بن قیس احمسی. ⁽²⁾

بعید نیست که همه سرهای مقدسی که از کربلا به کوفه حمل شده بود، از کوفه نیز به سوی شام فرستاده شده باشد.

البته در تعداد سرهای مقدسی که به شام حمل شده اتفاق نظر وجود ندارد.

کسانی که ماءموریت یافتند تا قافله حسینی را از کوفه تا شام ببرند، بنابر نقل ابن جریر طبری عبادت بودند از: مخفربن ثعلبه و شمر بن ذی الجوشن. ⁽³⁾

مورخان دیگری نیز از این دو تن یاد کرده اند. ⁽⁴⁾

ولی روشن است که این دو نفر عنوان سرپرستی داشته اند، و جز آن دو تعداد زیادی از سپاهیان، همراه قافله بوده اند به طوری که برخی مورخان تعداد آنها را تا پانصد نفر دانسته اند. ⁽⁵⁾

بنا بر آنچه علامه مجلسی یاد کرده است، تنها چهل نفر از سپاه ابن زیاد، مسئولیت حمل سرهای شهدا را بر عهده داشته اند. ⁽⁶⁾

خط سیر قافله اسیران

فاصله میان کوفه تا شام حدود صد و هفتاد فرسخ بوده است ولی به طور قطعی روشن نیست که خط سیر قافله اسیران از کوفه تا شام چگونه بوده است.

برخی از مورخان و محققان براساس تحقیقات خویش بر این عقیده اند که مسیر کاروان، از شمال بین النهرین

1) 229.- انساب الاشراف، 3/206

2) 230.- انساب الاشراف 3/212

3) 231.- تاریخ طبری 4/352-454

4) 232.- ترجمه مقتل ابی مخنف 142؛ انساب الاشراف 3/214؛ اللهوف 84.

5) 233.- مقتل مخنف 162.

6) 234.- بحار 45/184

می گذشته است و این معروفترین راهی بوده که اعراب و دمشق را با یکدیگر است و این معروفترین راهی بوده که اعراب و دمشق را با یکدیگر مرتبط می ساخته است.

قسمتی از این مسیر، از کنار ساحل غربی فرات می گذشته است.

در این خط سیر، اولین پس از کوفه قادسیه بوده است و سپس اثیم - که یکی از میدان های جنگ رومیان و ایرانیان در دوره ساسانیان به شمار آمده است - البته میان قادسیه و اثیم منزلهای دیگری نیز منزلهای دیگری نیز وجود داشته است. مجموع منزلهایی که در این مسیر یاد کرده اند، عبارت است: قادسیه، هیت، ناووسه، آلوسه، حدیثه، اثیم، رقه، حلاوه، سفاخ، علیث و دیر الزوز که پس از آن وارد دمشق می شده اند. ⁽¹⁾

درباره خط سیر قافله بیت - علیه السلام - نظر دیگری نیز وجود دارد که آن را ابی محنف مقتل خویش - که معتبرترین مقاتل به شمار می آید - یاد کرده است.

او می گوید:

کاروان اسیران از طریق بیابانهای خشک به سوی شام برده شده اند زیرا این مسیر کوتاهترین راه میان عراق و سوریه به شمار می آمده است.

منزلهایی که در این مسیر وجود داشته عبارت است از: کوفه، شرق حصاصه، ⁽²⁾تکریب، ⁽³⁾دیر اعور، ⁽⁴⁾لبا، ⁽⁵⁾کحیل، ⁽⁶⁾حجینه، ⁽⁷⁾موصل، ⁽⁸⁾تصیبین، ⁽⁹⁾عین الورد، ⁽¹⁰⁾قنسرین، ⁽¹¹⁾معرة النعنان، ⁽¹²⁾کفر طاب، ⁽¹³⁾حماة، ⁽¹⁴⁾حمص، ⁽¹⁵⁾بعلمبک، ⁽¹⁶⁾

1) 235.- امام حسین و ایران 485-492

2) 237.- حصاصه، به فتح و تشدید دوم از روستاهای عراق و در نزدیکی قصر ابی هبیره قرار دراد مراصد الاطلااع، 1/404

3) 238.- تکریت شهری است معروف بین بغداد و موصل و در فاصله سی فرسخی بغداد و غرب دجله قرار دارد. معجم البلدان 2/38

4) 239.- دیر اعور، در پشت کوفه است و آن را شخص معروع به نام اعور بنا کرده است. مراصد الاطلاع 2/552.

5) 240.- این موضع در نزدیکمی عقر قرار دارد و از اراضی موصل به شمار می آید. مراصد الاطلاع 3/1196

6) 241.- کحیل مصغر کحل است که قبلا شهر بزرگی بوده و الان به صورت قریه ای در آمده و در نزدیکی موصل است و در غرب دجله قرار دارد. مراصد الاطلاع 3/1150.

7) 242.- حجینه یکی از روستاهای بزرگ موصل است که در ناحیه دجله واقع شده است. مراصد الاطلاع 1/363

8) 243.- موصل یکی ز شهرهای معروع عراق است که به علت تصال آن به دجله و فرات و یا به جزیره و عراق، آن را موصل نامیده اند و تا بغداد 74 فرسخ فاصله دارد معجم البلدان 5/223

9) 244.- نصیبین یکی از شهرهای آباد عرااق است که بر سر راه موصل به شام قرار دارد و دیر بزرگی در آن واقع است و علاوه ر آن مسیحیان در اطراف آن چنین دیر و صومعه دارند. معجم البلدان 5/288

10) 245.- عین الورد: مشهور به حزیره است و سرمنشاء آب بسیاری از قنوات است. مراصد الاطلاع 2/979

11) 246.- این شهر یکی از شهرهایی است که تا شهر حلب یک مرحله فاصله دارد. معجم البلدان 4/403

12) 247.- این شهر منسوب به نعمان بن بشیر صحابی است که گویا در قبله آن قبری است معروف به یوشع بن نون و این شهر بی حماة و حلب واقع است. مراصد الاطلاع 1/1288

13) 248.- کفر طاب: شهری است بین معره و حلب. معجم البلدان 4/470

14) 249.- حماة: یکی از شهرهای بزرگ سوریه که آن را حمص بن مکنف علقمی بنا کرده است و بین دمشق و حلب می باشد. معجم البلدان 2/302.

15) 250.- حمص یکی از شهرهای برزگ سوریه آن را حمص بن مکنف علقی بناکرده است و بن دمشق و حلب می باشد. معجم البلدان 2/302.

16) 251.- بعلبک از شهرهای معروف که سه روز با سوریه فاصله دارد.

صومعه راهب، ⁽¹⁾شام. ⁽²⁾

از جمله رخدادهایی که در این خط سیر یاد کرده اند این است که وقتی قافله اهل بیت (علیه السلام) به سفاخ رسید ، باران شدید حرکت شتران را با مشکل مواجه ساخت.

ناگزیر چند روزی توقف کردند و این توقف زمینه ای شد تا شائق پسر سهل بن ساعدی (از صحابه پیامبر) از موضوع شهادت فرزند رسول خدا و اسارت اهل بیت او آگاه شود و احادیثی را درباره محبت رسول خدا نسبت به حسین بن علی (علیه السلام) برای مردم بازگو کند و

اهل بیت در آن سرزمین مورد حمایت و محبت مردم قرار گیرند.

ابن جریر طبری می نویسد:

علی بن الحسین در طول مسیر کوفه تا شام، باکسی سخن نگفته است. ⁽³⁾

اما، از برخی منابع دیگر استفاده می شود که هر جا زمینه ای پدید می آمده، امام سجاد - علیه السلام - از فرصت استفاده می شود که هر جا زمینه ای پدید می آمده، امام سجاد - علیه السلام - از فرصت استفاده کرده و به هدایت و روشنگری مردم می پرداخته است.

در یکی از منزلهای میان راه امام اشعاری را برای مردم خواند که در آنها برخی حقایق گنجانیده شده بود.

آن اشعار را چنین ثبت کرده اند:

1) 252.- صومعه راهب: آخرین منزلی بوده که به شام منتهی می شده و بعید نیست همان دیر الزور باشد.

2) 253.- مقتل ابی مخنف 180-198؛ منتهی الامال 1/303/304

3) 254.- تاریخ طبری 7/375

ساده العلوج فما ترضی بذا العرب

وصار یقدم راءس الامة الذنب

یا للرجال مما یاءتی الزمان به

من العجیب الذی مامثله عجب

ال الرسول علی الافتاب عاریة

و ال مروان یسری تحتهم نجب ⁽¹⁾

یعنی؛ مردمان پس و فرومایه، به سیادت وآقایی رسیدند و آنان کهدر علم و شرافت و ارزشهای انسانی - در پایین ترین مرتبه قرار دارند، جای رهبران راستین را گرفته و بر منصبهای اجتماعی تکیه زده اند، و این چیزی است که غیر تمندان عرب بدان رضا نمی دهند.

وای بر مردان نمی دهند.

وای بر مردان و مردمان از شگفتیهایی که روزگار برایشان پدید می آورد!

خاندان پیامبر بر شتران برهنه سوار باشند! ولی خاندان مروان بر اسبهای رهوار سوار گردند و راه پویند!

گذاری غمبار از شهر بعلبک

چنان که از برخی تاریخی یاد شد خط سیر کروان اهل بیت (علیه السلام) از شهر بفلبک نیز می گذشت.

شهرها هر چه به شام، منطقه حاکمیت امویان نزدیکتر می شد، مردمانش از اهل بیت دورتر بودند و الفت آنان با اسلام اموی بیش از شناخت ایشان از اسلام محمدی و علوی بود.

سلطه امویان بر این مناطق، اجازه نمی داد تا راویان صادق، فضایل اهل بیت و علی بن ابی طالب را برای مردم بازگو کنند، بلکه به عکس راویانی اجازه حدیث گفتن داشتند که در راستای اهداف و منافع دستگاه خلافت به جعل حدیث بپردازند.

از این رو دور از انتظار نمی نمود که ساکنان بعلبک با مشاهده کاروان اهل بیت - علیه السلام - و اسیران ستمدیده، به شادی و سرور بپردازند. بویژه که حاکمان و مسؤ ولان آن منطقه، از قبل تبلیغاتی علیه آن کاروان صورت داده بودند!

با این زمینه ها مردم بعلبک تاشش مایلی از شهر بیرون آمده و به روش خاص خود به جشن و شادی پرداختند!

منظره ای بود که چه بسا، کاروانیان شهادت و اسارت، تا آن روز تلختر از آن را ندیده بودند.

شلاق خنده ها، تنهای رنجور یتیمان و زنان داغدیده را بشدت شکنجه می داد.

سخنان شماتت آمیز و آکنده از طعن آنان، قلبهای مجروح را مجروح تر

1) 255.- ترجمه مقتل ابی مخنف 121.

می ساخت.

این چنین بود که ام کلثوم - دختر امیر المؤمنین علیها السلام - بر آن مردم نفرین کرد و فرمود:

اباد الله کثر تکم و سلط علیکم من لا یرحمکم. ⁽¹⁾

خداوند جمعتان را پراکنده و نابود سازد و کسی را بر شما مسلط نماید که بر شما رحم نیاورد.

و در این شرایط قطره های اشک بر چهره علی بن الحسین فرو می غلتید و شعله های قلبش را با این اشعار به مردمان غفلت زده بعلبک می نمایاند.

هو الزمان فلاتفنی عجابیه

عن الکرام و ماتهدی مصائبه

فلیت شعری الی کم ذا تحربنا

صروفه الی کم ذا نجاذبه

یسری بنا فوق افتاب بلاوطا

صروفه الی کم ذا نجاذبه

کاننا من اساری الروم بینهموا

کاننا کل ما قاله الرحمن کاذبه

کفرتم برسول الله و یلکموا

فکنتم مثل من ضلت مذاهبه ⁽²⁾

یعنی؛ آری روزگار است و شگفتینهای پایان ناپذیر و مصبیتهای مداوم آن!

ای کاش می دانستم کشمکشهای گردون تاکی و تاکجا ما را به همراه می برد و تا چه وقت روزگار از ما روی بر می تابد!

ما را بر پشت شتران برهنه سیر میدهد در حالی که سواران بر شترهای نجیب، خویش را از گزند دشواریهای راه در امان می دارند.

گویی که ما اسیران رومی هستیم که اکنون در حلقه محاصره ایشان قرار گرفته ایم! ما با ما چنان روبرو می شوند که گویی ما منکر تمامی آیات قرآنیم!

وای بر شما، ای مردمان غفلت زده، شما به پیامبر - صلی الله علیه وآله - کفر ورزیدید و زحمات او را ناسپاسی کردید، و چونان گمراهان راه پیمودید!

ورود به شام، دشوارترین لحظه ها

امام سجاد - علیه السلام - از پس مرارتهای فراوان، سرانجام جام همراه با کاروان رنجدیده اسیران

1) 256.- ینابیع الموده 352

2) 257.- ینابیع الموده 352.

به شهر شام، شهر دشنام، شهر دسیسه های سیاسی و شهر عدوات با اهل بیت - علیه السلام - نزدیک می شود.

از شهری که مردان و زنان پنجاه ساله اش در طول عمرشان جز بدگویی از علی بن ابی طالب نشنیده بودند و لعن و سب او را فریضه می شمردند، چه انتظاری می رفت.

کوفیان که هوادار بودند و علی بن ابی طالب در میانش به ارزشهای بی بدیل شناخته شده بود، چه کردند! که شامیان بکنند!

شام از روزی که به وسیله مسلمانان به سرزمینهای اسلامی پیوسته بود، همواره فرمانروایی به خود دیده بود چونان خالدبن ولید و معاویه بن ابی سفیان؛ نه پیامبر - صلی الله علیه وآله - را دیده بودند و نه با شخصیت صحابه راستین آشنایی داشتند. از این رو الگوی اسلام و مسلمانی آنان، معاویه و امویان بودند!

مسعودی مورخ نام آشنا، در کتاب مروج الذهب نکته ای را یاد کرده است که نشانگر میزان آگاهی شامیان از واقعیتهای جهان اسلام و معارف اسلامی است. او و مردم آن سامان با برخی واقعیتهای قدری آشنا شده بودند عبدالله بن علی، گروهی از بزرگان شام نزد سفاح - نخستین خلیفه عباسی - فرستاد و گفت اینان از خردمندان این سرزمین هستند و همه سوگند یادمی کنند که تاکنون جز بنی امیه خویشاوندی برای رسول خدا نمی شناخته اند تا میراث بر او باشند! ⁽¹⁾

توجه به این نکات و زمینه های، روشن می سازد که آنچه مورخان و صاحبان مقاتل درباره ورود اهل بیت به شام نوشته اند، چندان دور از واقعیت و دور از انتظار نبوده است!

نخستین طنین حق در گوش شامیان

دیلم بن عمر می گوید: آن روز که کاروان اسیران آل رسول وارد شام شدند، من در شام بودم و حرکت آنان را در شهر با چشمان خویش دیدم. اهل بیت را به طرف مسجد

1) 258.- مروج الذهب 2/73

جامع شهر آوردند، لختی آنان را متوقف ساختند.

در این میان پیرمردی از شامیان در برابر علی بن الحسین که سالار آن قافله شناخته می شد ایستاد و گفت: خدای را سپس که شما را کشت و مردمان را از شر شما آسوده ساخت و پیشوای مؤمنان - یزید بن معاویه - را بر شما پیروز گردید!

علی بن الحسین - علیه السلام - لب فرو بسته داشت تا آنچه پیرمرد در دل دارد بگوید.

وقتی سخنان پیرمرد به پایان رسید امام فرمود:

همه سخنانت را گوش دادم و تحمل کردم تا حرفهایت تمام شود. اکنون شایسته است تو نیز سخنان مرا بشنوی.

پیرمرد گفت: برای شنیدن آماده ام؟

علی بن الحسین - علیه السلام - فرمود: آیا قرآن تلاوت کرده ای؟

پیرمرد: آری.

علی بن الحسین: آیا آیه ره خوانده ای که خداوند می فرماید: قل لااسالکم علیه اجرا الا المودة فی القربی ⁽¹⁾

یعنی ای پیامبر به مردمان بگو من در برابر تلاشهایی که برای هدایت شما به کار بسته ام پاداشی نمی خواهم جز این که خویشان و نزدیکان مرا دوست بدارید

پیرمرد آری این آیه را خوانده ام (ولی این آیه چه ارتباطی با شما دارد؟

امام سجاد ع مقصود این آیه از خویشان پیامبر مائیم.

سپس امام ع پرسید ای پیرمرد آیا این آیه را خوانده ای که خداوند می فرماید: وآت ذاالقربی حقه ⁽²⁾

یعنی حق خویشاوندان و نزدیکانت را به ایشان پرداخت کن.

مرد شامی: آیا شمایید ذوی القربی و خویشاوند پیامبر؟

امام علی (علیه السلام): بلی ما هستیم. آیا سخن خدا را در قرآن خوانده ای که فرموده است:

واعلمو انما غنمتم من شیی ء خمسه و للرسول ولذی القربی. ⁽³⁾

1) 259.- شوری /22.

2) 260.- انفال / 41

3) 261.- انفال /41.

آنچه غنیمت به چنگ می آورید یک پنجم آن از خدا رسول ونزدیگان اوست.

مرد شامی: آری خوانده ام.

امام: مقصود از ذوی القربی در این آیه نیز ما هستیم. آیا تلاوت کرده ای این آیه:

انما یرید الله لیذهب عنکم الرحبس اهل البیت و یطیهرا ⁽¹⁾

یعنی: همانا خداوند اراده کرده است که پلیدی و گناه از شما اهل بیت زدوده شود و شما را به گونه ای بی بدیل پاک گرداند.

ای مرد شامی آیا در میان مسلمانان کسی جز ما اهل بیت رسول خدا شناخته می شود!

مرد شامی که تا آن لحظه با منطق قرآنی اهل بیت مواجه نشده بود وآنچه از اسلام شنیده و شناخته بود، گزافه های دستگاه تبلیغاتی و مسموم اموی بود، به خود آمد، شرمسار شد، دستهایش را به سوی آسمان بالا برد و با همان طنین که تا لحظه ای قبل ندانسته و ناخواسته برای دستگاه اموی شعار می داد، به توبه و استغفار پرداخت و گفت:

اللهم انی اتوب الیک، اللهم انی اتوب الیک، اللهم انی اتوب الیک، من عداوة آل محمد و ابراء الیک ممن قتل اهل بیت محمد (ص) و لقد قراءت القرآن منذ دهر فما شعرت بها قبل الیوم ⁽²⁾

مرد شامی سه مرتبه از درگاه خداوند طلب آمرزش کرد و گفت: خداوندا من از دشمنی خاندان پیامبری بیزاری می جویم و به سوی تو رو می آوریم. و انزجار خود را از کشندگان خاندان پیامبر (ص) اعلام می کنم. من روزگاران دراز قرآن تلاوت کرده ام ولی تا امروز مفاهیم و معارف آنرا درک نکرده بودم.

آنچه میان علی بن الحسین - علیه السلام - و این مرد شامی رد و بدل گردید شاید نخستین ضربه ای بود که بر پندار خفته شامیان وارد شد و باورهای گذشته آنان را بشدت

1) 262.- احزابل /33.

2) 263.- احتجاج 2/305-307؛ مقتل خوارزمی 61-62.

مخدوش ساخت و هلهله های و شادمانیهای آنان را به سردی و سکوتی پر معنا فرو برد.

شماتت کینه توزان

منظره حزن انگیز کودکان یتیم و زنان محجوب و گرفتار در بند اسارت و چهره های معنوی خاندان رسالت و سخنانی که میان ایشان و کاروانیان رد و بدل می شد، چه بسا در قلب گول خوردگان شامی و مردمان بی غرض ایشان تاءثیر می کرد و شادیهایشان را به غم اظهار خشمشان را نسبت به اقل بیت به ملاطفت و همدردی مبدل می کرد. اما در این کینه توزانی بودند که نور حقیقت راهی به دلهایشان نداشت و اسارت و مظلومیت اقل بیت را فرصت مناسبی برای انتقامجویی و شماتت آنان

می پنداشتند.

ابراهیم فرزند طلحه از جمله این شماتت کنندگان است.

وی کسی است که پدرش طلحه از جمله برافروزندگان آتش جنگ جمل بود. ⁽¹⁾

طلحه در همان جنگ که علیه علی بن ابی طالب برپاشده بود کشته شد.

ابراهیم مرگ پدرش را از ناحیه خاندان علی (علیه السلام) می دید و دی دل کینه دیرینه داشت.

او نیز مانند شامیان به تماشای کاروان اسیران اهل بیت (علیه السلام) آمده بود.

نگاهش به علی بن الحسین (علیه السلام) افتاد گویی جراحت عقده هایش دوباره شکافته مجسم گردید. از روی انتقامجویی گفت:

ای فرزند علی، چه کسی پیروز است؟

منظور از ابراهیم از این سخن، یادآوری گذشته بود.

او می خواست بگوید، اگر بنی هاشم در جنگ جمل پیروز شدند، اما در نهایت همه آن پیروزیها به شکست منتهی شده است. و شما که فرزندان علی (علیه السلام) هستید امروز در بند اسارتید من که فرزند طلحه هستم، اکنون آزادم و تماشاگر!

مجال، مجال استدلال و مباحثه نبود. ابراهیم با مرد شامی فرق می کرد. مرد شامی گول خورده بود و بی غرض، اما ابراهیم اهل بیت را خوب می شناخت و سخنانش از

1) 264.- تاریخ یعقوبی 2/182؛ المختصر فی الخبار البشر 1/173.

روی کینه و انتقامجویی بود. امام سجاد (علیه السلام) به او پاسخی کوتاه می دهد و می فرماید:

اگر می خواهی بدانی چه کسی پیروز است، هنگام نماز اذان و اقامه بگو. ⁽¹⁾

سخن کوتاه - اما قاطع - امام سجاد (علیه السلام) به ابراهیم، پیامی ژرف به همراه داشت. و به او یاد آوری می کرد که ای ابراهیم جنگ ما در گذشته و خال برای عزت و قدرت دنیایی نبود که اکنون ما شکست خورده باشیم و تو و یزید پیروزمند باشید. جنگ و قیام ما برای زنده ماندن پیام توحید و ندای وحی و رسالت بود تا زمانی که از ماءذنه ها ندای شهدای لا اله الا الله و اشهد ان محمدا رسول الله بلند باشد و مسلمانان برای نماز خویش در اذان و اقامه این شعارهای توحیدی و محمدی را تکرار کنند، ما پیروزیم.

ورود به مجلس یزید

هر چه زمان می گذرد، شرایط جسمی و روحی اهل بیت (علیه السلام) دشوارتر می شود.

سختیهای راه، سختگیریهای ماءموران، شماتتهای مردم و گذشتن از میان بازارهای شلوغ شام، قرار گرفتن بانوان محجوب اهل بیت در معرض نگاه بیگانگان و اکنون ورود به مجلس جشن یزید!

این که آیا در شام دو مجلس برگزار شده است، یکی در مسجد جامع دمشق و دیگری در کاخ یزید و یا این که تمامی رخدادهای اسف انگیز شام و سخنان حضرت زینب و امام سجاد - علیه السلام - در یک مجلس اظهار شده، دلایل قطعی در دست نیست و تعیین این موضوع تاءثیر مهمی در اصل بررسی آن حوادث ندارد.

آنچه مورخان درباره ورود اهل بیت (علیه السلام) به مجلس یزید نوشته اند، مفصل و داشته و مواضعی که آن حضرت در برابر امویان اتخاذ نموده تا توانسته است از اسارت مظلومانه خویش و خاندانش، قیامی دیگر و قیامهایی دیگر بیافریند.

1) 265.- امالی طوسی 2/290