مشخصات کتاب

سرشناسه:مرکز تحقیقات رایانه ای قائمیه اصفهان،1390

عنوان و نام پدیدآور:اعتقادات شیعه (تالیف شیخ صدوق با حواشی و توضیحات شیخ مفید رحمهما الله)/ گرد آوری : واحد تحقیقات مرکز تحقیقات رایانه ای قائمیه اصفهان

مشخصات نشر:اصفهان:مرکز تحقیقات رایانه ای قائمیه اصفهان ۱۳90.

مشخصات ظاهری:نرم افزار تلفن همراه و رایانه

تالیف: شیخ صدوق و شرح و تکمیل شیخ مفید رحمهما الله

مترجم: میر سیّد محمّد علی حسنی طباطبائی یزدی

شارح: مرحوم سید ابراهیم بن محمد حسینی نجفی

متن کامل رساله اعتقادات شیخ صدوق با حواشی و توضیحات شیخ مفید به انضمام پاورقی های ارزشمند مرحوم سید ابراهیم نجفی (تحت عنوان شارح) همراه با ویرایش، غلط گیری، اعراب گذاری متن عربی، تصحیح ترجمه فارسی، توضیح کلمات و عبارات مشکل متن و اضافات تحقیقی دیگر (بخصوص تحقیق منابع شیعی و سنی به عربی و فارسی) توسط جمعی از محققین مرکز تحقیقات رایانه ای قائمیه اصفهان، جهت سهولت دسترسی، دسته بندی گردید.

مقدمه مرکز تحقیقات رایانه ای قائمیه اصفهان

بسم اللهِ الرَّحمنِ الرَّحیم

اصول عقائد یا اعتقادات شیعه (فارسی - عربی)

اعتقادات اصیل شیعه به پیروی از روش قدماء (با إعراب گذاری مشکلات متون عربی و ترجمه تحقیقی فارسی)

متأسّفانه اخیراً شاهد هستیم که تدوین نرم افزارها و سایتهای عقیدتی شیعه، بعضاً با حذف عناوین کتاب های اعتقادی و اصیل قدماء شیعه و نیز کتب مرحوم علّامه محمّد باقر مجلسی – بزرگترین عالم شیعه اِثناعشریّه - صورت گرفته؛ و چیزهایی که به عنوان نرم افزار یا سایت و … . فضای فرهنگی جامعه را اشغال نموده اند، اغلب به ارائه کتاب های غیر اصیل و گاه پر از خطای برخی از معاصرین – که آگاهی کافی

از روایات اهل بیت (علیهِمُ السّلام) نداشته و ندارند - اکتفاء نموده و اگر هم ناچار از آوردن "بحار الأنوار" در برنامه های خود شده اند - آنهم با حذف و تحریف بخشهایی از آن که با عقاید خودشان مطابق نیست – از این جهت بوده که "بحار" خورشید کتب احادیث شیعه و یا معروف ترین منبع روایات ائمّه اطهار (ع) است و از آوردنش راه فراری برای کسی وجود ندارد و از بهانه آوردن در مورد حذف آن ناتوان هستند؛ ولی کتب محی الدین عربی، ابن سینا، میر داماد، ملاصدرا شیرازی، ملا محسن فیض کاشانی و … و هواداران معاصر آنها، به عنوان منابع یا مآخذ اصلی عقاید شیعیان، به خورد اذهان ناآگاه و مردم عامّی و غیر متخصّص در این رابطه، داده می شوند و همه در قالب نرم افزار و سی دی و کتب چاپی و نشریّات و سایتهای اینترنتی - و حتی کتابهای درسی برای دانش آموزان یا دانشجویان بی اطّلاع - ارائه شده اند و آنوقت همگی این عقاید پُر از غلط و تحریف، به جای عقائد حَقّه و به اسم اصول عقاید و … جعل و تبلیغ می شوند! حال آنکه در قبر، به هنگام سؤال و جواب، و در روز قیامت به وقت حساب، از اعتقادات و آراء ابن سینا، میرداماد، میر فِندِرسکی، ملا صدرا، فیض کاشانی، و یا مُمیت الدین عربی و … از ما سؤال نمی شود؛ بلکه از عقائد ائمّه اطهار که در کتب اعتقادات شیخ صدوق و علامه مجلسی(ره) به شکلی ساده، کامل و فشرده، در اختیار همگی قرار گرفته و به پندارهای شخصی کسی آلوده

نشده اند، از ما پرسیده می شود و به قول شاعر:

آه آه از دست صرّافان گوهر ناشناس!!

هر زمان، خرمهره را با دُرّ برابر می کنند!!

بنابراین، قائمیّه این را وظیفه شرعی خود می داند که علی رغم میل این افراد، کتب اصیل اعتقادات شیعه مثل اعتقادات شیخ صدوق و شیخ مفید و علامه مجلسی - أعلی اللهُ مقامَهُم - را توأم با اِعراب گذاری دقیق مشکلات متون عربی و با ترجمه ای روان، به خوانندگان محترم و محققان ارجمندی که جویای حقیقت اند، ارائه دهد. امید که ما را به دعای خیر یاد کنند و این نوشتار در روز بازپسین، پرده ای شود میان ابدان ما و آتش سوزان دوزخ که با کسی تعارف ندارد!

آثار ما بصفحه گیتی نشان ماست!

از بعد ما، نگاه به آثار ما کنید!

البته باید دانست که ما دراین برنامه ابتداءاً "اعتقادات صدوق(ره)" را مبنا قرار داده و شرح شیخ مفید را تا آنجا به این رساله ملحق می کنیم که وارد تکلّفات کلامی نشویم؛ زیرا در اخبار متواتره ای که در کتاب التوحید صدوق و اصول کافی کلینی و … آمده، ائمّه اطهار-ع- ما شیعیان را از ورود ونیز اشتغال به سه علم: کلام، فلسفه و عرفان نهی فرموده اند و این نهی اکید، جنبه تحریم شرعی دارد و ما نیز از طرح مشاجرات کلامی شرعاً معذور هستیم …

*تذکر: هرگونه مطلبی که درون دو قلاب و یا به اصطلاح کروشه[ … ] در متن عربی و فارسی مشاهده می شود، از شرح سیّد ابراهیم حسینی نجفی- رحمة الله علیه - افزوده و با عنوان "شارح" مشخص شده است و این

لفظ (شارح) در رساله اعتقادات صدوق، نباید با شیخ مفید اشتباه شود؛ زیرا هرجا از وی نقل قول کنیم، آن را با عنوان "مفید" مشخص می سازیم. بلی، گاهی نیز بعض اضافات تحقیقی از خود قائمیّه افزوده شده است.

ضمناً ترتیب این برنامه به نحوی است که یک شماره، فارسی و یک شماره عربی یا همان متن مربوطه است و با شماره یکسان نمره گذاری می شوند تا هر محققی براحتی بتواند متن عربی و ترجمه آن را مشاهده نماید و در صورت نیاز، آن دو را با هم تطبیق دهد.

مرکز تحقیقات رایانه ای قائمیّه - اصفهان

مقدّمه مصحّح چاپ انتشارات علمیّه اسلامیّه؛ شرح حال و آثار شیخ صدوق (أعلی اللهُ مقامَه)

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ

رئیس المُحدِّثین ابو جعفر محمد بن علی بن حسین بن موسی بن بابَوَیهِ القمّی ملقب به (صدوق) [متوفّای 381 هجری قمری] بزرگترین فرد علمی خاندان بابَوَیه است. جد بزرگ این خانواده دانشمند - که در طول چند قرن، فضلای نام آوری به عالم دین و دانش تقدیم داشته - بابویه نام داشت. علمای شیعه متفق اند که صدوق و برادر بزرگترش به دعای حضرت ولیّ عصر امام زمان بدنیا آمدند.

شیخ طوسی [م460ق] نقل می نماید که علی بن موسی بن بابویه دختر ِعموی خود محمد بن موسی بن بابویه را در حباله نکاح داشت و از او اولادی نداشت، نامه به خدمت شیخ أبو القاسم حسین بن رَوح [نوبختی] - سومین نائب خاص امام عصر (ع) در غیبت صغری - نوشت که از حضرت بخواهد که خدا را بخواند تا به او فرزندان فقیهی مرحمت شود. از ناحیه مقدسه جواب آمد که: "از این زن اولادی برای تو نخواهد آمد، ولی از جاریه [=کنیزی] دیلمیّه [=

منسوب به دیلم، نواحی گیلان] دو پسر فقیه نصیب تو خواهد شد"؛ و همین طور هم شد. خداوند متعال سه فرزند پسر به او عطا فرمود که اولی و سومی فقیه بودند: محمد و حسین؛ و دومی حسن از اهل عبادت و کناره گیر از خلق بود.

شیخ صدوق [فقیهی اخباری مشرب و] در حفظ حدیث در عصر خویش بی نظیر و مورد مراجعه شیعیان قم و خراسان بود و بلکه از بصره و کوفه و مصر و مدائن و قزوین و غیرها در فتاوی دینی به او رجوع می نمودند.

به خواهش رکن الدوله دیلمی از قم به ری سفری نمود و پس از آن سفرهای زیادی هم به شهرهای نیشابور و عراق و بغداد و کوفه و مشهد نموده و از علمای این دیار و بلاد بلخ [در شمال افغانستان] و همدان و سرخس [در شمال شرق خراسان] و فَرغانه و سمرقند [هردو در ازبکستان] و اُشروسَنَه [در تاجیکستان] اخذ حدیث کرده است.

مُعَظٌَّم لَه علاوه بر مقام افتاء و تعلیم مسائل دینی به شیعیان و تدریس علوم آل محمد [صلوات الله علیهم] به شاگردان و با اینکه مدت زیادی از عمر او در سفرها صرف شده موفق گردید تا حدود سیصد جلد کتاب تصنیف بنماید و کتاب "[فقیهُ] مَن لا یَحضُرُهُ الفقیهُ" او [بمعنی: فقیه برای کسی که نزد او فقیهی حاضر نباشد]، که یکی از چهار کتاب معروف مذهب جعفری [=کتب اربعه صحیحه – یا: صِحاح اربعه شیعه: 1- کافی شیخ کُلَینی/ 2- من لا یحضر شیخ صدوق/ 3- تهذیب و 4- استبصار شیخ طوسی – که تمامی احادیث آنها صحیح و معتبر

می باشد] است، عظمت علمی این مرد جلیل را می رساند. بدیهی است کثرت تألیفات او صدمه به وَثاقت [=مورد اطمینان و وثوق بودن] او نمیرساند و حقیقتا این کثرتِ کار او را جز به دعای حضرت ولی عصر عَجَّلَ اللَّهُ تعالیَ فرَجَهُ و قوت حافظه عجیب خدادادی او به چیز دیگری نمیتوان حمل نمود و به همین جهت علمای اعلام مَراسیل او [= جمع مُرسَلَة = حدیثی که در سند آن افتادگی و ارسال به خود معصوم باشد] را مانند مَراسیل ابن ابی عُمَیر [و بلکه دیگر مؤلفان کتب اربعه و کتب قدیمه حدیث امامیّه] می دانند [که هیچیک از این کتب قدیمه محتاج بررسی سند نیست؛ زیرا ایشان متخصّص شناخت و دِرایَتِ حدیث بوده اند و تا اطمینان نمیکردند که حدیثی معتبر است هرگز بخود اجازه نقل آنرا نمی داده اند و اگر اسناد برخی احادیث در این کتب، مجهول یا ضعیف هم باشد، باز هم ضرری به اعتبار و صحّت آن حدیث نمیرساند؛ زیرا قرائن بر صحّت آن حدیث بقدری بوده که ضعف یا مجهولیّت رجال سند را جبران می کرده است – رجوع شود به جلد اوّل "مُهَذَّبُ الأحکام – فی شرح العُروَة الوُثقیَ" از: مرحوم آیت الله سیّد عبدالأعلی سبزواری – مرجع فقید نجف – م1372ش – که در آن اعتبار و صحّت جمیع کتب قدماء امامیّه و بی نیازی ما از علم رجال را اثبات فرموده است و نیز: "الفوائد الرّضویّة" در علم اصول فقه، از: مرحوم حاجّ آقا رضا همدانی – م1322ق – که در آن بوضوح این مسأله را روشن ساخته است] و شدت دقت او [= صدوق] در نقل حدیث

تا بدان جا بوده که در کتابهائی مانند اَمالِیّ [جمع اِملاء] و عُیون اخبار ِالرِّضا(ع) محل روایت و نام راوی و تاریخ روز و ماه و سال استماع روایت را ضبط کرده و همین لقب صدوق مطلق که [از جانب امام زمان –عج- در جریان دعای مذکور] به او داده شده بزرگترین دلیل توثیق او می باشد.

این بزرگوار در حدود بیست و چند سال در غیبت صغری و در حیات پدر و شیخش کلینی [صاحِب "الکافی"] میزیسته (علی بن محمد سَمُری و کلینی و [علیّ بن بابَوَیه=] پدر صدوق هر سه نفر در سال 329 هجری رحلت نمودند) و در سال سیصد و هشتاد و یک پس از هفتاد و چند سال عمر سراسر افتخار چشم از دار فانی بربست و مخزنی از علوم و آثار حضرت رسول اکرم (صَلَّی اللَّهُ علَیهِ و آلِهِ و سَلّمَ) و اهل بیت اطهارش را برای آیندگان آماده و مورد استفاده قرار داد و شاگردانی بمانند شیخ مفید را برای عالم تشیع پروراند و کتبی بمانند مَن لا یَحضرُهُ الفقیه و عیون اخبار الرّضا(ع) و اَمالیّ و توحید و خِصال و … را از خود به یادگار گذاشت.

قبر شریف آن بزرگوار در [ایران- در جنوب شهر] تهران [= شهر ری] در باغ مُصفّائی [معروف به: مقبره ابن بابَوَیه] مورد زیارت خاص و عامّ است. رضوانُ اللَّهِِ علَیهِ و کَثَّرَ اللَّهُ اَمثالَه. [در بخش عربی 184 اثر از آثار شیخ صدوق معرّفی شده است؛ رجوع شود. در اینجا برای فارسی زبانان، تنها چند اثر از آثار مذکور را مورد اشاره قرار می دهیم:

1- فقیهُ مَن لا یَحضُرُهُ الفقیهُ: توضیح

آن گذشت … و صدوق هنگامی که در قصَبه "ایلاق" = Igran = از توابع تاشکند – چاچ قدیم – پایتخت ازبکستان امروزی، در مسافرت بوده، در پی درخواست شیعیان دور از ایران و عِراق، برای آنها به عنوان خودآموز فقه شیعه نوشت و نام آنرا به سیاق نام کتاب محمّد بن زکریّای رازی – طبیب و شیمیدان معروف شیعه، م 313ق – که "طبیبُ مَن لا یحضرُهُ الطبیبُ" بوده، انتخاب کرد؛ چنانکه خود در مقدّمه اشاره نموده است.

2- مدینة العلم: بزرگتر و کاملتر از من لا یحضر بوده و به گفته آقا بزرگ طهرانی در الذریعة (20/251): (( … خامس(=پنجمین) کتب اربعه شیعه بوده … و ابن شهرآشوب مازندرانی در "معالم العلماء" گفته که: مدینة العلم 10 جزء و من لا یحضر 4 جزء – یعنی کمتر از نصف آن – می باشد … ولی متأسّفانه نسخه این کتاب ارزشمند و مهمّ، از عهد پدر شیخ بهائی (شیخ حسین بن عبد الصمد عاملی – م984ق) که ظاهراً آن را دیده …، مفقود شده است و مرحوم علامه محمّد باقر مجلسی(م1110ق) اموال هنگفتی را صرف جستجوی این کتاب نمود ولی به آن دست نیافت [و گویند نسخه ای از مدینة العلم نزد سیّد محمّد میرلوحی اصفهانی – از مخالفین علامه مجلسی که در حق آن بزرگوار حسادت می نمود – موجود بوده و علامه از او درخواست فرموده که این کتاب را به وی امانت بدهد تا در مجموعه "بحارالانوار" بیاورد، که مبادا بر اثر حوادث دهر، نابود شود؛ امّا میر لوحی امتناع کرده و از روی حسادت، قبول نمی کند؛ لذا پس از حمله افغان به

ایران– 1135ق – و اشغال اصفهان و قتل علماء اخباری و غارت کتابخانه های آن، دیگر هیچ اثری از "مدینة العلم" – که اصلی ترین کتاب شیخ صدوق و مهمتر از من لا یحضر او بوده - به دست نمی آید … – دایرة المعارف علم و مذهب، دکتر سیّد ابراهیم مهدوی اصفهانی، ذیل مدخل "مدینة العلم – کتاب"]؛ و نیز مرحوم سیّد محمّد باقر شفتی اصفهانی [حجّة الإسلام عصر فتحعلیشاه قاجار، مدفون در مقبره جنب "مسجد سیّد" اصفهان – م1260ق] در امر طلب نسخه ای از این کتاب، مال بسیاری خرج نمود و نتیجه ای نگرفت … )). جهت رؤیت عبارت عربی الذریعة، به بخش عربی همین سایت مراجعه شود (کتاب رقم 9 از آثار شیخ صدوق). دکتر مهدوی در دایرة المعارف مذکور، در اظهار تأسّف از عملکرد میرلوحی و همکاری نکردن او با علامه مجلسی در إحیاء این میراث گرانسنگ شیعه، این دوبیتی را از شاعری نقل می کند:

دردا! که دوای دردِ پنهانی ما

افسوس! که چاره پریشانی ما/

در عهده جمعیست که پنداشته اند

آبادی خویش را زِ ویرانی ما!!/.

3- التَّوحید: در خداشناسی، طبق روایات اهل بیت (ع) و به دور از آلودگیها و خیالات فلسفی و کلامی؛ که به فارسی نیز ترجمه و مکرّراً چاپ شده است.

4- عِلَلُ الشَّرایع: در بیان برخی علتها و حکمت های احکام شرع و دین، و سنن الهی در جهان؛ که به فارسی نیز ترجمه و مکرّراً چاپ شده است.

5- عُیونُ أخبارِ الرِّضا (ع) (= چشمه های احادیث امام رضا – ع): در عقاید و احکام و مناظرات با مخالفان؛ که به فارسی

نیز ترجمه و مکرّراً چاپ شده است.

6- اِکمالُ الدّین و اِتمامُ النِّعمَة – یا: کمالُ الدّین و تمامُ النعمة: در اثبات امامت امام دوازدهم شیعه، حضرت مَهدِیّ(عجَّلَ اللهُ فرَجَهُ) و اثبات ممکن بودن طول عمر او – با ذکر شواهدی تاریخی – و نیز غیبت آن حضرت و مقایسه آن با غیبت بسیاری از پیامبران؛ و ذکر توقیعات (= نامه های صادر شده) آن حضرت و شناخت برخی تکالیف دوران غیبت امام زمان(عج) و برخی از علائم ظهور و شناخت مدّعیان دروغین و … شیخ صدوق، این کتاب را به امر خود حضرت نوشته است … که به فارسی نیز ترجمه و مکرّراً چاپ شده است.

7- الرَّجعَة: در اثبات رجوع و بازگشت نیکان بسیار نیک و بدان بسیار بد، در دوره ظهور آن حضرت(عج)،و زنده شدن جسم آنها جهت مجازات و عبرت خلایق؛ و حکومت نمودن تمامی امامان قبل، پس از آن حضرت.

8- ثوابُ الأعمال و عِقابُ الأعمال: در اصل دو کتاب بوده ولی اکنون در یک جلد و به فارسی نیز ترجمه و مکرّراً چاپ شده است. در این دو کتاب، ثواب و فضیلت بسیاری از اعمال دینی و آداب و سنن مذهبی شیعه و نیز، گناه و عقوبت بسیاری از گناهان در دنیا و آخرت و زشتی آنها نزد خدا و ملائکه بیان شده است؛ از آن جمله: شدید بودن گناه نواختن موسیقی و خواندن غِناء (= سرود و آواز) ویا گوش کردن به آن دو، و نیز عظمت گناه بازی با آلات قِمار و نرد(=تخته) و شطرنج – ولو بدون شرط برد و باخت – و حتی نگاه کردن

به بازیگران و مسابقات آنها …، و شدّت عقوبت رابطه و دوستی با نامحرم و نیز عقوبتهای بزرگ گناهان جنسی و …؛ که همگی به صراحت در احادیث ائمّه اطهار(ع) بیان شده و راه را برای هر توجیهی بسته است.

9- صفات الشّیعَة: در صفاتی که باید یک شیعه از نظر اخلاق و رفتار و ظاهر و باطن دارا باشد … که به فارسی نیز ترجمه و چاپ شده است.

10- فضائل الشّیعَة/ یا: فضلُ الشیعة: در فضیلتها و نکویی های شیعیان و پاداشهای ایشان نزد خدا و در آخرت … که به فارسی نیز ترجمه وً چاپ شده است.

11- حقوق الإخوان: در بیان حقوق برادران دینی بر یکدیگر و آداب برادری …

12- أخبارُ سلمانَ(ع) و زُهدُهُ و فضائلُهُ: در شرح احوال سلمان فارسی و چگونگی آشنایی او با اسلام و پیامبر(ص) و حضرت علی(ع) و حقی که جناب سلمان بر ما ایرانیان دارد؛ که ما را از جاهلیّت آتش پرستی بیرون آورد و به نعمت اسلام و تشیّع مفتخِر ساخت.

13- اخبارُ عبدِالعظیم بن عبدِاللهِ الحَسَنی(ع): در شرح احوال امامزاده شاه عبد العظیم(ع) مدفون در شهر ری تهران؛ و عظمت مقام او.

14- اِبطالُ الغُلُوِّ و التَّقصیر: در باطل بودن غلوّ(=زیاده گویی) و تقصیر(=کوته اندیشی) در حقّ ائمّه اطهار(ع).

15- تحریمُ الفُقّاع: در حرام بودن آب جو(ماء الشعیر مُسکِر = دارای الکل و مست کننده).

16- المَلاهی: در حرام بودن هرگونه استعمال آلات موسیقی، و اثبات اینکه هر نوع موسیقی، حرام است و از مصادیق لهو و لعِب می باشد (ملاهی جمع مِلهَی – بر وزن پیدا – آلت و ابزار لهو و

ساز و آهنگ است).

17- المُتعَة: در بیان حلال بودن ازدواج موقت و ارزش آن برای جامعه؛ برعکس سُنّیان که آن را به تبعیّت از عُمَر حرام می دانند و غریزه جنسی جوانان را سرکوب می کنند.

18- إعتقاد الإمامیّة / یا: الإعتقادات: رساله حاضر که در سایت ارائه می دهیم؛ که به فارسی نیز ترجمه و مکرّراً چاپ شده است.

معرّفی کتاب"اعتقادات صدوق"و ترجمه آن؛ از مصحّح چاپ انتشارات علمیّه اسلامیّه

ص: 8

اصل کتاب رساله ایست مُوجَز[=خلاصه] از تصانیف شیخ ابو جعفر محمد بن علیّ بن الحسین بن موسی بن بابَوَیهِ القمّی که آن را به اعتبار موضوع: «الاعتقادات» و نسبت به مؤلف: «اعتقاداتُ الصّدوق» و یا «اعتقاداتُ ابن بابویه» می خوانند. شیخ اجلّ علامه شیخ آقا بزرگ طهرانی [ره] در کتاب «الذَّریعَة اِلیَ تصانیفِ الشّیعَة» این کتاب را زیر کلمه «الاعتقادات» شناسانده و چنین نوشته: ( «الاعتقادات» للشَّیخ ابی جعفر محمد بن علیّ بن الحسین بن موسَی بن بابَوَیهِ القمّی المُتَوَفَّی بالرَّیِّ سَنَة َ381[ق]؛ طُبِعَ مُکرَّراً. اوّلُهُ: «الحَمدُ لِلّهِ ربِّ العالَمینَ وحدَهُ لا شریکَ لَهُ» . اَملاهُ فی نَیشابورَ فی مجلسِ یَومِ الجُمُعَةِ، ثانی عَشَرَ، شعبانَ سَنةِ 368 لمّا سَألَهُ المَشایخُ الحاضِرونَ اَن یُملِیَ علَیهِم وصفَ دینِ الاِمامیَّةِ علیَ وجهِ الایجازِ؛ و لذا سَمّاهُ الشَّیخُ [الطوسیّ ُ] فی "الفِهرسِ" ب: "دینِ الامامیَّة". ذکَرَ فیهِ جمیعَ اعتقاداتِ الفرقةِ النّاجیَةِ الضَّرُوریّة َ مِنها و غَیرَِ الضَّرُوریَّةِ، الوِفاقِیَّة َ مِنها و غیرَ الوفاقیّةِ، و قالَ [الصّدوقُ] فی آخِرِهِ: «و سَاُملی شرحَ ذلِکَ و تفسیرَهُ اِذا سَهَّلَ اللَّهُ - عَز َّ اسمُهُ – علَی العَودِ مِن مقصدی اِلیَ نیشابورَ» وَ لم یُذکَر شرحٌ له فی فِهرسِ تصانیفِهِ الکثیرةِ و لعلَّهُ لَم یَتیَسَّر له و لذا عَمَدَ الشیخ ُالمفیدُ لِشرحِ الکتابِ؛ و

له شروحٌ و ترجَمَة ٌ نَذکُرُها فی مَحالِّها.) [= … مکرّر بچاپ رسیده. اوّلش چنین است: … و شیخ صدوق آنرا در نیشابور در مجلسی در روز جمعه 12 شعبان 368ق املاء نموده، هنگامیکه مشایخ حاضر در مجلس از او خواستند تا املاء کند وصف دین امامیّه را به نحو مختصر و موجَز؛ و برای همین، شیخ طوسی در "الفهرست" نام این کتاب را "دینُ الإمامیّة" ذکر کرده. صدوق در این کتاب جمیع اعتقادات فرقه ناجیه (= شیعه دوازده امامی) را ذکر نموده؛ اعمّ از ضروری و غیر ضروریّ آنها، مورد وفاق همه و یا مورد اختلاف آنها را و در پایان خود صدوق گفته: "بزودی شرح و تفسیری بر آن املاء خواهم نمود، هرگاه که خدای بزرگ آسان سازد بازگشت من از مقصد بعدی را دوباره به نیشابور" ولی هیچ ذکری از شرح این کتاب توسّط خود صدوق در فهرست تصانیف بسیار او به میان نیامده و شاید این برایش میسّر نگشته و برای همین، شیخ مفید قصد شرح دادن این کتاب را نموده است. و برای این کتاب شروح و ترجمه ای دیگر است که در محلّ خود، ذکر خواهند شد] [انتهای گفتار آقابزرگ طهرانی در "الذریعة"]. این کتاب در میان فقهای امامیه معروف و شروحی نیز به آن نوشته شده و از شُرّاح آن ابو عبدِاللَّه محمّدُ بن ُمحمّدِ بن النُّعمان المفید است که پس از مؤلف بشرح آن مبادرت کرده است، و چون این دو کتاب مانند سایر تصانیف این دو عالم بزرگ شیعی بزبان عرب بوده بعضی از علماء - موافق انشاء معمول هر عصر و زمان و مطابق ذوق

و سلیقه خود هر دو را از لغت عرب به فارسی نقل کرده اند و سعی نموده اند تا به فهم عامّه فارسی زبانان نزدیکتر شود و از آنها است مترجم ترجمه حاضر محمد علیّ بن سید محمّد حسنی که به أمر [شاهزاده قجری] محمّد ولی میرزا آن را به فارسی آورده است و عبد اللَّه ابن حسین مازندرانی و علیّ بن حسن زَواری که ترجمه خود را "وسیلة النجاة" نام نهاده و شخصی دیگر از اصحاب امامیه که ترجمه [خود] را "منهاج المؤمنین" خوانده است.

ص: 9

محمد ولی میرزا در ایام حکومت یزد جمعی را - از فقهاء و علماء آن دیار- به تالیف و ترجمه بعضی از کتب فقه و اخبار و متون سنن و آداب، معیّن و موظف کرده بود، و این طبقه از علماء به دستور این شاهزاده کتابهائی را تالیف و یا ترجمه کرده اند و از آنها است: أبو القاسم بن احمد یزدی که کتاب "اعتقادات" علامه محمّد باقر مجلسی را در هفدهم جُمادَی الاُولیَ سال هزار و دویست و چهل و دو هجری قمری به فارسی ترجمه کرده؛ و شخصی دیگر از علماء آن عصر، کتاب "رَوضه [=بوستان] کافی" را به فارسی نقل کرده و در هفدهم ماه شوال سال هزار و دویست و سی و نه هجری قمری به پایان رسانده و آن را «ذ ُخرُ المَعادِ» نام نهاده و سید احمد بن محمّد حسینی اردکانی که کتاب «اِکمالُ الدّین و اِتمامُ النِّعمة» [از شیخ صدوق در شناخت امام زمان عج] را ترجمه کرده … و از این گروه است محمّد علی بن سید محمد حسنی مذکور که همین

رساله "اعتقادات ابن بابویه" را از لغت عرب به فارسی آورده است و این شخص به گمان نگارنده سطور(جعفر سلطان القرّائی) جز مدرس یزدی معاصر فتحعلی شاه قاجار، کسی دیگر نیست و محمّد علی ابن سید محمّد حسنی در یزد همان میرزا محمّد علی مدرس متخلص به "حیران"، ابن سید محمّد بن سید مرتضی است. چنانکه در شرح حال او ترجمه این کتاب در شمار تصانیفش آمده و مؤلف "آینه دانشوران" [علیرضا ریحان الله یزدی] نیز بر آن تصریح کرده است و علامه شهیر شیخ آقا بزرگ تهرانی در جزء چهارم «الذریعة الی تصانیف الشیعة» هم آن را معرفی فرموده، اما در بیان سلسله نسب مترجم در آن کتاب کمی تسامح رفته است. در کتابخانه راقم این سطور (جعفر سلطان القرّائی) مجموعه کوچکی است مشتمل بر دو رساله فارسی؛ یکی از این دو رساله ترجمه رساله اعتقادات محمّد بن بابویه است از همین شخص «محمد علی بن سید محمّد حسنی» بخط مترجم … در سال هزار و دویست و چهل هجری قمری که سال ترجمه کتاب است نگاشته و به کتابخانه محمد ولی میرزا قاجار که کتاب به دستور او از عربی به فارسی نقل شده اهداء کرده است.

مترجم در دیباچه کتاب پس از توحید باری تعالی و نعت رسول اکرم و ائمه طاهرین دین روی طریقه بعضی از مؤلفین گذشته به مدح سلطان عصر خود فتحعلی شاه قاجار و پسرش محمّد ولی میرزای مذکور پرداخته …

ص: 10

… رساله دیگر که نسخه دوم این مجموعه است ترجمه شرح مفید است برآن کتاب. با دلالت بعضی قراین و اَمارات که در نسخه حاضر

موجود است و با اشارتی که میرزا محمّد علی بن سید محمّد حسنی مترجم رساله اعتقادات ابن بابویه در دیباچه ترجمه اش کرده می توان به قیاس و گمان گفت که این رساله نیز از مترجم رساله اعتقادات ابن بابویه است «میرزا محمّد علی پسر سید محمّد حسنی» .

ص: 11

این رساله را شخصی که ابو القاسم نام دارد در سال هزار و دویست و چهل و دو هجری قمری با خط شکسته نستعلیق در حواشی صفحات نسخه با رعایت محل و مقام ثبت کرده بنحوی که ترجمه رساله اعتقادات ابو جعفر ابن بابویه را متن و ترجمه «شرح شیخ ابو عبد اللَّه مفید» را در حاشیه قرار داده است … متن عربی این رساله که هنگام ترجمه به فارسی در دست مترجم بوده و در ترجمه اصل قرار یافته در بعضی جاها سفید داشته؛ مترجم نیز پس از اشاره به محل بیاض خود را از ترجمه معذور دانسته و در ترجمه مانند اصل سفید گذاشته و گذشته و همان قسمت از رساله که بسیار اندک است در ترجمه سفید مانده. مصحح چاپ اول این رساله جناب آقای سید محمود بن سید جعفر موسوی زرندی است. او که از سادات فضلاء است این نقص را چنان که خود در متن ترجمه در همان چاپ اول اشارت کرده مرتفع ساخته و آنجا را که ترجمه آن از مترجم اول فوت شده با تصریح به محل از روی متن عربی دیگر به فارسی آورده و ترجمه این رساله را با این نحو بسر حد کمال رسانده است. وَ الحَمدُ للَّهِ وَحدَهُ.

و من از کسانی که این دو

رساله را بخوانند و از آن بهره مند و متمتع شوند مُلتمِس دعا و متوقع طلب آمرزش و رحمتم و الحمدُ للَّهِ ربِّ العالَمین.

تبریز- جعفر سلطان القرائی

شرح حال و آثار شیخ مفید (رحمة الله علیه)؛ از مقدّمه مصحّح چاپ انتشارات علمیّه اسلامیّه

ص: 4

*[در مورد شارح این رساله: شیخ مفید: ] شیخ جلیل محمد بن محمد بن نُعمان بن عبد السلام [حارثی] بغدادی [م413ق] (نسب او طبق تحقیق شاگردش نجاشی به یَعرُب بن قَحطان می رسد). از اکابر علما و و اعاظم متکلمین شیعه و شیخ مشایخ امامیه می باشد. در عصر خویش در علوم مختلفه عقلیه و نقلیه محققی بی نظیر و بخصوص در فن کلام بی بدیل بوده بی نهایت حاضر جواب و در حمایت شریعت سید المُرسَلین(ص) و ترویج و اثبات مذهب [و عقائد] حَقّه جعفری کوششی بسزا داشته و به تصدیق علمای اسلام (کُلّ ُ مَن تأخَّرَ عَنهُ استَفادَ عَنه)[=هرکه پس از او آمده، از او استفاده کرده و بهرمند گشته است].

ابن طَیّ در "تاریخ امامیه" گوید: او شیخ مشایخ و زبان طایفه امامیه و رئیس علوم کلام و فقه و جدل [به نحو مؤدّبانه و أحسَن] بوده و در دولتِ آل بویه مناظرات عظیمی با مخالفان خود نموده و آنها را مُلزَم می کرده؛ بسیار کثیر الصَّدَقات با خضوع و خشوع و کثیر الصَّلاة و الصَّوم بوده و لباس های خشن می پوشیده؛ جثه نحیف و گندم گون و میانه قد داشته؛ چه بسیار که عَضُد الدَّوله دیلمی [بزرگترین امیر آل بویه – م372ق] او را زیارت می نمود. هفتاد و شش سال زندگی نمود و در حدود دویست تصنیف داشته؛ جنازه او را هشتاد هزار شیعه مشایعت نمودند.

چون پدرش در واسط به معلمی اشتغال داشت او را ابن المعلم می گفتند و

نیز داماد او ابو یَعلیَ الجعفری گفته است: «ما کانَ المفیدُ یَنامُ مِنَ اللَّیل اِلاّ هَجعَة ً ثمَّ یَقومُ یُصَلِّی اَو یُطالِعُ اَو یُدَرِّسُ اَو یَتلُو» [= شیخ مفید نمیخوابید در شب مگر اندکی؛ سپس بر می خاست و نماز می خواند یا مطالعه می کرد یا تدریس می نمود و یا تِلاوت قرآن می کرد].

این مرد بزرگ که افتخار عالم تشیع است و استادانی مانند شیخ ابو جعفر صدوق و ابن قولَوَیه قمی و ابن جُنَید را درک نموده و شاگردانی مانند شیخ طوسی و سید مرتضی و سید رضی و کَراچَکی و نجاشی بعالَم دیانت تقدیم داشته، در سال سیصد و سی و شش هجری در قَریَه سُوَیقة بن البصری از دهات عُکبَرَی (بر وزن پُربَهاء) در ده فرسنگی بغداد چشم بدین جهان گشود و در رمضان 413 ق در حدود سن هفتاد و هفت سالگی از این جهان فانی بعالَم جاودانی رخت بربست و سید مرتضی در میدان اُشنان (در بغداد) بر او نماز خواند و کتبی مانند اِرشاد، و اِفصاح و اَمالیّ و تصحیح الاعتقاد ([شرح] کتاب حاضر) و الجُمَل و … برای آیندگان به ارث گذاشت.

ص: 5

قبر شریفش در بُقعه کاظمیّه [=کاظمَین عِراق] پائین پا نزد قبر شیخش ابن قولَوَیه قمی مورد زیارت شیعیان است.

در وجه تسمیه او به "مفید"، دو وجه در کتب تاریخ و رجال ذکر شده: وجه اول چند فقره توقیع رفیع همایونی است که از ناحیه مقدسه [=امام زمان عج] در شأن شیخ وارد شده و او را بخطاب الأخ السّدید و المَولیَ الرَّشید الشَّیخ المُفید … مفتخر فرموده اند.

وجه دوم آنکه مخالفین به او لقب داده اند

و آن چنان بوده که روزی قاضی عبد الجبّار معتزلی در بغداد در مجلس درس نشسته بود که شیخ مفید ناشناس آمد و در صفِّ نِعال [=کفشها] نشست و از قاضی اجازت سؤال خواست. قاضی گفت بپرس. فرمود: خبری که شیعه نقل می کنند [از لسان پیامبر اکرم –ص]: «مَن کُنتُ مَولاهُ فَعَلِیّ ٌمَولاهُ» [= هر که من مولای اویم، پس علی مولای اوست] مسلَّم است که پیغمبر در روز غدیرخم [در حجّة الوداع] فرمود و یا شیعیان ساخته اند؟! [قاضی سنی] گفت: خبر صحیح است. [مفید] گفت: به لفظ "مولا" چه می خواهید؟ [قاضی سنی] گفت: اَولیَ[= دارای ولایت و برتری]. [مفید] گفت: پس این خِلاف ها و خصومت ها چیست؟ قاضی گفت: "برادر! این خبر روایت است و خلافت ابو بکر دِرایَت [= فهم] و مردم عاقل از بهر روایت ترک درایت نکنند!!". شیخ [مفید] گفت: چه می گوئید در این خبر که پیغمبر (ص) فرمود: "یا علیّ ُ حَربُکَ حَربی و سِلمُکَ سِلمی"[=ای علی، جنگ تو جنگ من و صلح تو صلح من است]. قاضی گفت: صحیح است! شیخ[مفید] گفت پس در حق اصحاب جَمَل [پیروان عایشه و طلحه و زُبَیر که با علی(ع) جنگیدند] چه می گوئی؟! همانا بقول تو کافِرند! قاضی گفت: ایشان توبه کردند!! شیخ گفت: "ای قاضی [بقول خودت: ] حرب درایت است [و همه فهمیده اند] و توبه روایت؛ و مردم عاقل درایت را به روایت از دست ندهند!!". قاضی سر در پیش افکند و بعد گفت تو کیستی؟ گفت محمد بن محمد بن نعمان. قاضی برخاست و او را بجای خویش نشاند و گفت «اَنتَ المُفیدُ حَقًّا!»؛ و چون عضد الدوله دیلمی از

موضوع مباحثه مطلع شد خِلعَتی [= جامه اهدائی] گرانمایه برای شیخ فرستاد و مُقرَّری[=وجه ماهیانه] برای او و اصحابش مُقرَّر فرمود و غالباً او را در خانه اش زیارت می کرد و در ایام مرض هم او را عیادت می نمود.

برای ادخال سرور در قلب شیعیان و توجه بمقام علمی و حاضر جوابی این گونه نوابغ عظیم الشأن، قضیّه ذَیل را بنقل از "مجالس المؤمنین" قاضی نور اللّه شوشتری [شهادت 1019 ق] زینت افزای این صفحات می نمائیم.

قاضی گوید از جمله اهل ضلال که در دست شیخ نابود و مضمحلّ و پایمال شد قاضی ابو بکر باقِلاّنی است. روزی در مناظره با شیخ چون مرغ

ص: 6

رمیده از شاخی بشاخی و مانند غریقی بهر حشیشی متوسل می گردید. چون شیخ راه فرار او را بست و او را بیچاره کرد، باقِلاّنی خواست شیخ را خوش آمدی گوید که از تعقیب و الزام او دست بردارد و بیش از این او را شرمنده و رسوا نسازد؛ اعتراف به قدرت شیخ در فنون علم نموده و [به تمسخر] گفت: «أ لَکَ فی کُلِّ قِدر ٍ مِغرَفَة ٌ؟!!» یعنی: آیا ترا در هر دیگی کفگیری است؟!! شیخ گفت: (نِعمَ ما تَمَثَّلتَ بِاَدَواتِ اَبیکَ!!) یعنی: خوب به ادوات [شغلی] پدر باقلاپزت تمثیل کردی!! اهل مجلس بر باقِلاّنی بسی به خندیدند.

در احادیث آمده که: "هر که در روز صادق تر و باصفاتر [باشد] رؤیای شب او صادق تر است". رؤیای مشروحه زیر درجه صفا و صَداقت آن بزرگوار را می رساند.

شیخ در خواب دید که حضرت فاطمه زهرا (سَلامُ اللّهِ علَیها) حَسَنین (ع) را پیش او آورده و فرمودند: "یا شَیخ ُ!

عَلِّمهُمَا الفِقهَ [=ای شیخ، به آن دو فقه بیاموز!]" شیخ پس از بیداری در نِهایتِ حَیرَت بود تا آنکه صبح همان شب فاطمه والده ماجده سید مرتضی و سید رضی - دو پسر خود - را که در آن موقع صغیر بودند پیش شیخ آورد و شیخ برای رعایت جلالت آن مُخدَّره [=بانوی پوشیده و نجیب] سلامش کرده و بپای ایستاد، تا بعد از ادای احترامات معموله، فاطمه [مادر آن دو] همان عبارت مذکوره در رؤیای شیخ را بزبان آورده و گفت: "یا شیخ؛ اینها دو پسران منند «قَد اَحضَرتُهُما اِلَیکَ لِتُعَلِّمَهُمَا الفِقهَ» [= آن دو را نزدت آورده ام تا فقه بدانها بیاموزی!]. پس شیخ گریست و خواب را بدان مخدّره نقل [کرد] و به تعلیم آن دو برادر والاگهر اهتمام تمام نمود.

*تنبیه: شیعیان از عالم و عامی با خواندن شرح حال امثال صدوق و مفید باید عبرت گیرند که این خادمان عالم بشریت و دیانت با سنین عمر کم و آن همه اشتغالات درسی و فتوائی و اینکه برای شنیدن یک حدیث از شهری به شهری می رفتند و آن همه فشار سلاطین و دُوَل زمان و بودن در عصر تقیّه [=پرهیز از افشاء عقیده] و اختناق دینی و نبودن وسائل و … چگونه برای حمایت دین اسلام و ترویج مذهب حَقّ جعفری(ع) و اِحیاءِ آثار اهل بیت عصمت و طهارت (ع) کوشا بودند و با این همه گرفتاریها باز هم موفق می شدند که در حدود دویست یا سیصد تصنیف برای ما به یادگار بگذارند! و هیچ کاری آنان را از کار دیگر باز نمی داشت! …

ص: 7

… و کثرت تألیفات

علامه حِلّی و علامه مجلسی و … [نیز] معروف خاصّ و عامّ است - رضوانُ اللهِ علَیهِم اَجمَعینَ و کَثَّرَ اللَّهُ اَمثالَهُم. رسول اکرم(ص) فرموده: "من مسئولم و شما هم مسئولید!". خداوند متعال همه ما را هم موفق فرماید که به سهم خویش در ترویج و حمایت شریعت محمدی (صلَّی اللهُ علَیهِ و آلِهِ و سلَّم) و انتشار و تبیین مکتب اهل بیت عصمت (ع) بیش از پیش کوشا باشیم (ح- ف).

[*در بخش عربی سایت، 192 اثر از آثار شیخ مفید به عربی را به نقل از أعیان الشیعة، مورد اشاره و گاه توضیح قرار داده ایم؛ رجوع شود. در اینجا، تنها به برخی از آن آثار اشاره کرده و توضیحات لازم را برای فارسی زبانان می آوریم:

1- المُقنِعَة[فی فقه الأمامیّة]: کتابی در یک جلد، در فقه روائی شیعه، که در آن، روایات را بصورت فتوی درآورده و در حکم "توضیح المسائل" شیخ مفید است. این کتاب توسّط "جامعه مدرّسین قم" توأم با تحقیق به چاپ رسیده است. شیخ طوسی – شاگرد شیخ مفید – کتاب "تهذیب الأحکام" (در 10 جلد) را – که یکی از کتب اربعه صحیحه شیعه است – در شرح همین المُقنِعَه استادش – با استخراج منابع و مَآخِذ روائی هر فتوی - نوشته است.

2- کتابٌ فِی المُتعَة: در اثبات مشروع بودن ازدواج موقت و احکام آن.

3- وَقعَة الجَمَل: در تاریخ و حوادث جنگ جَمَل(= شتر؛ که عایشه در آن جنگ بر شتر سوار بود) و اثبات خروج عایشه و طلحه و زبیر از اطاعت رسول خدا(ص) به سبب این جنگ که علیه حضرت علی(ع) براه انداختند.

4-

ایمانُ ابی طالب ٍ(علیه السّلام): در اثبات ایمان و اسلام جناب ابوطالب(ع)، پدر گرامی حضرت علی(ع)، از منابع و مدارک مورد قبول نزد شیعه و سُنی؛ و اینکه سُنّیان از روی عِناد و لِجاج و حسد در حقّ علی(ع)، اسلام و ایمان ابی طالب را انکار کرده اند.

5- إمامة أمیر المؤمنین(ع) من القرآن: در اثبات امامت و خلافت بلافصل حضرت علی(ع) از آیات قرآنی که به اعتراف خود سُنّیان، در شأن آن حضرت نازل شده اند.

6- المسألة الموضِحَة فی تزویج أمیرالمؤمنین(ع) بِنتَهُ من عُمَر (رقم 80 و 185 بخش عربی): مسآله ای بیانگر تحقیق در مورد اینکه آیا حضرت علی(ع) دختر خود (اُمّ کلثوم) را به عقد عُمَر بن خطّاب درآورده؟! با وجود علم آن حضرت به فسق و عدم ایمان عُمَر در باطن، و حسد و دشمنی او با آن حضرت. شیخ مفید در این رساله-ص13- بیان داشته که خبر این ازدواج توسّط زُبَیر بن بَکّار (م256ق) نسَب شناس و قاضی عهد مُعتصِم عبّاسی، نقل و روایت شده، و این شخص از سُنّیانی بوده که کینه او نسبت به حضرت علی(ع) معروف است؛ پس چگونه می توان این شخص را مُوثَّق دانست؟! آنهم با وجود چند ضدّ و نقیض در داستان این ازدواج … و آنهم با وجود روایت کردن عدم قبول حضرت علی(ع) و در جای دیگر، قبول کردن آن حضرت از روی اِکراه و اجبار … پس چنین حدیث و روایتی از اعتبار ساقط می باشد.

7-أجوبَة المسائل السَّرَویَّة: پاسخ به سؤالات اهل ساری (در مازندران ایران)، که در در صفحات 62 تا 64 این رساله نیز اثبات می کند که داستان ازدواج

عمر با دختر حضرت علی(ع) اگر راست هم باشد، دلالتی بر فضیلت و خوبی عمر بن خطاب ندارد …

8- المسآلة المُوضِحَة فی تزویج [النَّبیّ (ص) ابنتَیهِ] مِن عثمانَ (رقم 80 و 125 بخش عربی): شبیه رساله مذکور در فوق است؛ در اثبات سبب و حکمت موافقت پیامبر اکرم(ص) در امر ازدواج دو دخترش (زینب و رُقَیَّة) با عثمان بن عَفّان، با وجود علم آن حضرت به فسق و نفاق و عدم ایمان عثمان در باطن؛ و اینکه این ازدواج دلیلی بر خوبی یا فضیلت عثمان نیست (بلکه در روایات معتبره آمده که: رُقیّه – دختر حضرت رسول(ص) – بر اثر ضربات سختی که عثمان هنگام کتک زدن، به بدن او وارد ساخت – که چرا پنهان شدن عموی عثمان (مُغیرَة بن ابی العاص – دشمن پیامبر) را در خانه عثمان، به پدرش رسول الله(ص) گزارش کرده است – جان سپرد و پیامبر اکرم(ص) نیز دانست که عثمان آن دختر را کشته و با وجود آنکه سخت اندوهگین شد، جهت پرهیز از ایجاد فتنه میان مسلمانان صدر اسلام، سکوت فرمود … - فروع الکافی، شیخ کُلَینی، 3/251-253 باب الجنائز، حدیث: 504؛ الإحتجاج، شیخ طَّبَرسیّ، 1/94-96، حدیث: 156؛ بِحارُ الأنوار، علامه مجلسی، 31/174 و 22/158و162و202).

9- الرّدّ ُعَلی الحَلاّجیّة؛ أو: الرّدّ علی أصحاب الحلاّج: در اثبات کفر و ارتداد حسین بن منصور حلاّج (صوفی مقتول و به دار آویخته در سال 309 هجری قمری) و اصحاب و پیروان او که اعتقاد به عقیده کفرآمیز "وحدت وجود" داشته اند و در اینکه هرکس چنین عقیده ای را بپذیرد از اسلام خارج می شود و مرتدّ است … باید

دانست که اساس شیوع خرافه "وحدت وجود" در میان برخی مسلمان نمایان، همین شخص گمراه بوده که ادّعای نایب امام زمان(عج) بودن و بابیّت از طرف آن حضرت را نیز نموده و از جمله افرادی است که خود امام زمان(عج) توقیع(= نوشته صادر شده) در لعن و بَرائت و بیزاری از او و پیروانش صادر فرموده است. جناب حسین بن رَوح نوبختی – نائب سوّم از نوّاب اربعه – نیز از جمله فقهای بغداد بوده که حکم شرعی به وجوب اعدام حلاّج صادر نموده و قتل او را به سبب کفر و ارتداد و گمراه ساختن مردم، واجب دانسته است. توقیع حضرت مهدی(عج) در لعن و برائت از حلاّج، بحدّی معتبر و معروف می باشد که ملا محسن فیض کاشانی نیز - با آنکه خود از هواداران صوفیّه بوده – آنرا در "نوادر الأخبار"(ص235) آورده و صحّت آنرا پذیرفته است! شیخ بهاء الدّین عامِلی (شیخ بهائی) نیز در حاشیه منظومه "شیر و شکر" خودش، قطعه شعری، با وزن متفاوت، در این رابطه سروده است:

کفر "حلاّج" و لعن آن ناکِث

از حُسَین بن رَوح نائب ثالث/

حجّت آمد برایَت ای "بی دین!"

بوده امر "امام غائب" این! … /.

10- تفضیلُ الأئمّة (ع) علَی الملائکة: در اثبات فضل و برتری امامان معصوم(صلوات الله علیهم) بر جمیع فرشتگان، حتی بر جبرئیل و میکائیل و اسرافیل و عزرائیل – علیهم السّلام.

11- مسألة فی قول النَّبیّ(ص)"اصحابی کَالنُّجوم": مسأله ای در بررسی حدیثی که سنّیان از پیامبر(ص) روایت کرده اند که فرموده: "اصحاب من مثل ستارگانند … " و اینکه اگر فرضاً این حدیث، معتبر و صحیح بوده و

جعلی نبوده باشد، بازهم نمیتوان آنرا شامل منافقان و فاسقان و بدکاران صحابه پیامبر اکرم(ص) دانست؛ زیرا آن حضرت هیچگاه امّت خود را امر به اطاعت و تبعیّت از فرد فاسق یا بدکار یا منافق نمی کند و چنین امری خِلاف اصول اساسیّه اسلام است …

12- مسألة [قول النبیّ ص] اِنّی مُخلِّفٌ فیکم الثِّقلَین [کتابَ اللهِ و عِترَتی]: رساله ای در بیان حدیث شریف و متواتر ثِقلَین، که سنّی و شیعه آنرا روایت نموده اند؛ که پیامبر(ص) فرمودند (با اختلافات جزئی در الفاظ روایت): اِنّی تارِکٌ فیکُمُ الثِّقلَین کتابَ اللهِ و عِترَتی؛ ما تمَسَّکتُم بهِما لَن تَضِلُّوا اَبَداً (= من در میان شما مسلمانان دو امانت گرانبها به ودیعه می گذارم: کتاب خدا و عِترت خودم (= اهل بیت – ع) را؛ و تا آن زمان که به آن دو تمسُّک بجویید (و از آندو جدا نشده باشید) هرگز گمراه نخواهید شد) (جهت مشاهده منابع فراوان و معتبر اهل سنّت در نقل این حدیث، رجوع شود به کتاب "فضائل الخمسة مِن الصِّحاح السِّتّةِ" – السیّد مرتضی الفیروزآبادی – نشر الإسلامیّة – طهران؛ الباب 56 فی قول النبی صلی الله علیه و آله و سلم: انی تارک فیکم الثقلین … . المجلَّد 2 / ص 43 الی 53؛ نیز ترجمه همین کتاب با نام "فضائل پنج تن علیهِمُ السلام در صِحاح ششگانه اهل سنت" ترجمه: محمّد باقر ساعدی – نشر فیروزآبادی- باب 56 در فرمایش پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله: «انی تارک فیکم الثقلین» … . جلد 2/

ص: 241 تا 256).

13- کتابٌ فی قوله ص [لعلیّ ع] "أنت مِنّی بمنزلةِ هارونَ مِن موسی":

در بیان فرموده حضرت رسول(ص) در حقّ حضرت علی (ع) که: "تو نسبت به من، مثل هارون (جانشین و برادر حضرت موسی) نسبت به موسی هستی!"(جهت مشاهده منابع این حدیث شریف متواتر در کتب معتبره اهل سنّت، رجوع شود به: همان کتاب، متن عربی، باب 32، ج1/ ص299-317؛ نیز: همان ترجمه: باب 32، ج 2/ ص9-29؛ نیز: مناقِبُ علیّ بن ابی طالب – کرَّمَ اللهُ وَجهَهُ، ابن المُغازِلیّ الشّافعی (م483ق) – نشر دارُ الأضواء – بَیروت، ص79-87؛ نیز: همین کتاب، ترجمه فارسی: سیّد جواد مرعشی، نشر کتابخانه آیت الله مرعشی نجفی – قم، ص67-74؛ و نیز: خصائصُ امیرِ المؤمنینَ علیّ بن أبی طالب – کرَّمَ اللهُ وَجهَهُ، احمد بن شعیب ٍ النَّسائیّ (مِن أئمّةِ أهل السّنّة – م303ق)، ترجمه: فتح الله نجّارزادگان، نشر "بوستان کتاب" – قم – ایران، ص60-74).

14- جوابات المافَرّوُخی: جواب سؤالات مُفضَّل بن سعد بن حسین ماه فرّخی اصفهانی – منسوب به جدّش: ماه فرّخ بن بختیار - صاحِبُ کتاب "محاسن اصفهان" که آنرا در 421 ق به عربی تألیف نموده و معروفست.

15- مسألة فی معرفة النبیّ ص به الکتابة: در اثبات آشنائی رسول اکرم(ص) با هر خطّ و هر زبان و هر نوشتار، به اعجاز الهی؛ و نیز اینکه اُمّی بودن حضرت (ص) به اعتبار آنست که استاد ندیده، نه آنکه سواد نداشته باشد!

16- مسألة فی المِعراج: در اثبات جسمانی بودن معراج پیامبر اکرم(ص) با همان بدن زمینی شریف خودشان، که اعتقاد به جسمانی بودن آن بر هر مسلمانی واجب و ضروری است.

17- کتاب العُمدَة (یا: العُمَد، یا: العَمَد) فی الإمامة (رقم 146 و 171 بخش عربی):

در عمده ترین و اساسی ترین دلائل امامت ائمّه اطهار-علیهِمُ السّلامُ. عمدة بمعنای چیزی است که بدان اعتماد و تکیه کنند و عُمَد جمع آنست و عَمَد و عُمُد هردو جمع عِماد و عمود به معنای ستون خانه است.

18- کتاب الأمالیّ: در احادیث املاء شده توسّط مشایخ حدیث؛ که به آن "مجالس" شیخ مفید نیز گویند – همانند أمالی یا مجالس شیخ صدوق - و شامل متفرّقات حدیث می باشد و بارها به چاپ رسیده است.

19- الإختصاص: در اثبات امامت ائمّه اطهار- ع – از راه احادیث. بارها چاپ شده است.

20- الإرشاد فی معرفة حُجَج اللهِ علی العِباد: در شرح احوال و شناخت سیره ائمّه اطهار-ع- که بارها توأم با ترجمه فارسی چاپ و منتشر شده و از بهترین کتب تاریخی شیعه است.

21- شرح اعتقادات الصّدوق، یا: تصحیحُ الإعتقاد: کتابی که در همین سایت، بخشهایی از آن پس از اعتقادات شیخ صدوق، ارائه می شود].

متن

سرآغاز؛ توحید وخداشناسی، کفر و ایمان، احادیث جعلی (04)

((ترجمه اعتقادات شیخ صدوق – اَعلَی اللهُ مقامَه))

[از: میر محمّد علی حسنی طباطبائی یزدی (فوت 1240ق)]:

ص: 2 – 6:

بسم الله الرّحمن الرّحیم

[مقدمه مترجم

[بعد از حمد و سلام و صلوات بر محمّد و آل او]:

… اما بعد چون همه همّتِ همایون … اَعنی: والاحضرت … فخر دودمان ِ … السلطان ابن السلطان، شاهنشاه عالَمپناه ظِلّ اللَّه، السلطان فتحعلی شاه … قاجار … [فرزندش: ] شاهنشاه زاده آزاده … نَوّاب اشرف والا: محمد ولی میرزا (خلَّدَ اللَّهُ اَیّامَ وَلائِهِ … )، همواره مصروف فتح ابواب سعادات … [است] …، این … داعی: … ابن سید محمّد الحسنی، محمّد علی - عُفِیَ عَنهُما بالنّبیِّ

و الولیِّ - با کمال قصور و ناقابلی، از اینکه به خدمت این طبقه [=علماء] منسوب بود، نظر عنایت خسروانه از ایشانش محسوب فرمود و به ترجمه رساله اعتقادات ابن بابَوََیه و شرح شیخ مفید بر آن - رحمة اللَّه علیهما - مامور ساخت، اکنون … [مقدّمه مترجم مفصّل است؛ به اصل کتاب مراجعه شود. آغاز متن ترجمه: ]

ص: 7

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ الحمدُ للهِ ربِّ العالَمین، وَحدَهُ لا شریکَ له و صلَّی اللَّهُ علیَ سَیِّدِنا محمّدٍ و آلِهِ الطَّیِّبینَ الطّاهِرینَ؛ و حَسبُنَا اللَّهُ و نِعمَ الوَکیلُ.

باب اول در بیان اعتقاد امامیه در توحید، و معرفت ربّ مجید:

(1) شیخ عالم ربانی ابو جعفر محمّد بن علی بن الحسین بن موسی بن بابویه قمی فقیه، مصنف این کتاب فرموده:

بدان که اعتقاد ما در توحید این است که خدای تعالی یکی است، و هیچ چیزی مثل او نیست، قدیم است [یعنی: هیچ مبدأ و حدّ زمانی نداشته و همواره وجود داشته و داشته … و وجود خواهد داشت و خواهد داشت … ] و همیشه شنوا و بینا و دانا و درستکار و زنده و به امر خلایق قیام کننده و غالب و پاک از تمام معایب و توانا و صاحب غِنا [=بی نیازی] بوده و خواهد بود؛ نه موصوف به جَوهَر [=مادّه اصلیّه] می شود، و نه به جسم و نه صورت و نه عَرَض [=عوارض فرعیّه] و نه خط و[رنگ و] سطح و سنگینی و سبکی و قرار و حرکت و مکان و زمان [زیرا همگی اینها حدّ هستند و خداوند خود ایجاد کننده حدود است و هیچ حدّ و محدودیّتی در

او راه ندارد]، و برتر است از همه صفتهای آفریدگان، و بیرون است از هر دو حدّ: حدّ اِبطال و نیستی و حدّ تشبیه و مانند داشتن. و حق تعالی چیزی [دارای وجود] است نه مثل سایر چیزها [که موجودند ولی محدودند ومخلوق]، و او یگانه است؛ [صَمَد – بی نیاز و پر است]، جَوف[=اندرون] ندارد، فرزند نیاورده که وارثش شود، و زاده نگردیده که دیگری شریک مُلکش باشد، و اَحَدی کُفو[=همسان] او نبوده؛ نه او را مقابلی است و نه شبیهی، و نه جفتی و نه مثلی، و نه نظیری و نه شریکی، نمی یابد او را چشمها و وهمها؛ و[ولی] او می یابد آنها را، و او را پینکی (نُعاس خ ل) [=چُرت] و خواب نمیگیرد و او صاحِب لطف و لطافت و آگاهی است؛ خالق همه چیز است؛ نیست خداوندی مگر او؛ مخصوص او است آفرینش و فرمان، تَبارَکَ اللَّهُ رَبُّ الْعالَمِینَ [=بلند مرتبه است پروردگار جهانیان].

ص: 8

و هر که معتقد [به] تشبیه باشد مشرک است [مانند صوفیّه و دراویش که ادّعا می کنند در حالت مکاشفه خدا را می بینند!! و یا بیشتر سُنّیان که معتقدند در قیامت میتوان خدا را دید!! حال آنکه ثابت کردیم که دیدن و حسّ نمودن خدا به هیچ حسّی ممکن نیست؛ زیرا مستلزِم تصوّر حدّ برای خدا است که مُحال و ممنوع است عقلاً و شرعاً – شارح]. و هر که نسبت به امامیّه دهد خِلاف این اوصاف را در امر توحید، دروغگو است؛ و هر حدیثی که مخالف این فقرات باشد جعل و اختراع است [مانند احادیثی که در "مشارق الانوار" – کتابی دروغین، تألیف شیخ

رجب بُرسی صوفی مسلک غلوّ کننده (غالی) – خذله الله – آمده و کفرآمیز است]؛ و هر حدیثی که موافقت با کتاب خدا نمی نماید باطل است [مانند آنچه در کتاب دروغین "مصباح الشریعة" آمده و به امام صادق ع نسبت داده شده است - شارح]؛ و اگر در کتب علما موجود باشد تدلیس و خدعه است [مانند احادیثی جعلی که در "عَوالِی اللَّئالی" ابن جمهور أحسائی آمده؛ که وی از جمله علمائی بوده که بدون تحقیق، هر حدیث و خبری را در کتاب خود می آورده و نقل می کرده است و لذا سبب گمراهی بسیاری از خوانندگان شده و برخی علماء اخباری نیز کتاب "عوالی اللئالی" او را "مَجمَع المَجاعیل"(=مجموعه احادیث مجعول) لقب داده اند! پس امثال این احادیث نزد امامیّه پذیرفته نیست؛ زیرا در آنها چیزهایی است که با اساس شریعت مطهّره در تضادّ و تعارض است و گاه سبب کفر می شود - شارح].

تأویل یا تفسیر متشابهات قرآن در توحید به وسیله احادیث (05)

و آن احادیثی که جهال پندارند که تشبیه حق تعالی بخلق است، معنی صحیح آنها همان معنی صحیح نظیر آنها از آیات قرآنی است؛ زیرا که در قرآن است: کُلّ ُ شَیْ ءٍ هالِکٌ إِلَّا وَجْهَهُ [القصص-88] یعنی ((هر چیزی فانی است الا روی خدا))، و معنی "روی" دین است و روئی است که آمدن بسوی خدا از آن روی است، و بدان روی توجه به خداوند می شود.

و در قرآن است: یَوْمَ یُکْشَفُ عَنْ ساقٍ وَ یُدْعَوْنَ إِلَی السُّجُودِ (تا آخر) وَ هُمْ سالِمُونَ [القلم-42] یعنی ((روزی که ساق مکشوف می شود؛ و مجرمان تکلیف نموده می شوند بسجود و نمیتوانند کرد؛ در حالی که چشمهای آنها به خشوع است، می رسد بآنها

ذلتی عجیب؛ و بتحقیق که بودند همانها که دعوت کرده می شدند به سجود در آن حال که سالم و قادر بر سجود می بودند در دنیا))؛ و معنی ساق، [چگونگی] کار و شدّت امر است.

ص: 9

و در قرآن است: أَنْ تَقُولَ نَفْسٌ یا حَسْرَتَی عَلی ما فَرَّطْتُ فِی جَنْبِ اللَّهِ [الزُّمَر- 56] یعنی ((مبادا که یکی بگوید وا حسرتا بر آنچه کوتاهی نمودم در پهلوی خدا))؛ و مراد از جنب و پهلو اطاعت است.

و در قرآن است: وَ نَفَخْتُ فِیهِ مِنْ رُوحِی [الحِجر-29] یعنی ((دمیدم در آدم علیه السّلام از روح خودم))، و مقصود روحی است مخلوق که حق سبحانه و تعالی حضرت آدم علیه السّلام و حضرت عیسی علیه السّلام را از آن روح آفرید و اینکه خداوند فرموده: "روح من"، نیست الا مثل اینکه فرموده: پیغمبر من؛ و بنده من؛ و بهشت من؛ و آتش (یا دوزخ) من؛ و آسمان من؛ و زمین من.

ص: 10

و در قرآن است: بَلْ یَداهُ مَبْسُوطَتانِ [المائدة - 64]: ((دو دست خدا گشاده است))، یعنی نعمة دنیا و نعمت آخرت.

و در قرآن است: وَ السَّماءَ بَنَیْناها بِأَیْدٍ وَ إِنَّا لَمُوسِعُونَ [الذاریات – 47] یعنی ((آسمان را بنا نمودیمش به دستها و به تحقیق که ما هر آینه وسعت دهندگانیم)). و "اَید" عبارت از قوّت است. چنان که در آیه دیگر درباره حضرت داود ع آمده: وَاذکُر عَبدَنا داوُدَ ذَا الأیدِ [سورة ص – 17]: ((یاد کن بنده ما داوود را که صاحِب قدرت بود))].

و در قرآن است: یا إِبْلِیسُ ما مَنَعَکَ أَنْ تَسْجُدَ لِما خَلَقْتُ بِیَدَیَّ [سورة ص – 75] یعنی ((ای

ابلیس چه مانع شد تو را از اینکه سجده نمائی برای چیزی که بدست خودم آن را آفریدم؟)) یعنی به قدرت و قوت خودم. «5» و در قرآن است: وَ الْأَرْضُ جَمِیعاً قَبْضَتُهُ یَوْمَ الْقِیامَةِ [الزمر-67] یعنی ((زمین بالتّمام یک قبضه اوست روز قیامت))؛ یعنی مِلک او است؛ و دیگری به شراکت او مالک آن نیست.

ص: 11

و در قرآن است: وَ السَّماواتُ مَطْوِیَّاتٌ بِیَمِینِهِ [الزمر-67]، یعنی ((آسمانها پیچیده شدگانند در دست راست خدا روز قیامت)) و معنی یمین خداوند، قدرت او است.

و در قرآن است: وَ جاءَ رَبُّکَ وَ الْمَلَکُ صَفًّا صَفًّا [الفجر-22] یعنی ((آمد پروردگار تو ای محمّد (ص) و آمدند ملائکه صف صف))؛ یعنی آمد امر پروردگار تو.

ص: 12

و در قرآن است: إِنَّهُمْ عَنْ رَبِّهِمْ یَوْمَئِذٍ لَمَحْجُوبُونَ [المُطفِّفین – 15]. یعنی ((بدرستی که آن جماعت از پروردگارشان آن روز هر آینه محجوبند))، یعنی از ثواب پروردگار محرومند.

و در قرآن است: هَلْ یَنْظُرُونَ إِلَّا أَنْ یَأْتِیَهُمُ اللَّهُ فِی ظُلَلٍ مِنَ الْغَمامِ وَ الْمَلائِکَةُ [البقرة – 210] یعنی ((آیا آن جماعت، چشم براه امری دیگر دارند، جز اینکه بیاید ایشان را خداوند در پاره هائی از ابر سفید و بیاید ملائکه؟!)) یعنی بیاید امر و عذاب خدا. یا: بیاورد خدا به ملائک [یعنی بفرستد ایشان را برای تعذیب قوم]. و ملائکه نازل شده اند در پاره ابر، چنان که نازل شدند بر عیسی ع برای آوردن مائده آسمانی.

و در قرآن است: وُجُوهٌ یَوْمَئِذٍ ناضِرَةٌ إِلی رَبِّها ناظِرَةٌ [القیامة-22و23] یعنی ((روئی چند در آن روز درخشان است و نظر دارنده بسوی پروردگارشان))؛ یعنی مشرفند در انتظار ثواب پروردگار.

و در

قرآن است: وَ مَنْ یَحْلِلْ عَلَیْهِ غَضَبِی فَقَدْ هَوَی [طه – 81] یعنی ((هر که وارد شود بر او خشم من پس به تحقیق که هلاک شده))، و معنی غضب خداوند عِقاب او است و رضا و خشنودی او ثواب او است.

و در قرآن است از زبان حضرت عیسی علیه السّلام که عرض بدرگاه احدیّت می فرماید: تَعْلَمُ ما فِی نَفْسِی وَ لا أَعْلَمُ ما فِی نَفْسِکَ [المائدة-116] یعنی ((تو می دانی آنچه در نفس من است و من نمی دانم آنچه در نفس تو است))، یعنی تو می دانی راز پنهان مرا و من نمیدانم سرّ نهان تو را.

و در قرآن است: وَ یُحَذِّرُکُمُ اللَّهُ نَفْسَهُ [آل عِمران – 28] یعنی ((می ترساند شما را خداوند از نفس خود))، یعنی از انتقام خود.

ص: 13

و در قرآن است: إِنَّ اللَّهَ وَ مَلائِکَتَهُ یُصَلُّونَ عَلَی النَّبِیِّ [الاحزاب – 56] یعنی ((به درستی که خداوند و ملائکه خدا صلوات می فرستند بر پیغمبر صلَّی اللَّهُ علَیهِ و آلهِ و سلّم))؛ و در قرآن است: هُوَ الَّذِی یُصَلِّی عَلَیْکُمْ وَ مَلائِکَتُهُ [الاحزاب - 43] یعنی ((خداوند آن چنان کسی است که صلوات می فرستد بر شما، و فرشتگان او))؛ و مراد از صلوات خداوند رحمت است و از صلوات فرشتگان طلب آمرزش و از صلوات آدمیان دعا.

و در قرآن است: مَکَرُوا وَ مَکَرَ اللَّهُ وَ اللَّهُ خَیْرُ الْماکِرِینَ [آل عِمران - 54]؛ یعنی ((مکر نمودند آن قوم و خداوند به آنها مکر فرمود و خدا بهترین مکرکنندگان است))؛ و اَیضاً: یُخادِعُونَ اللَّهَ وَ هُوَ خادِعُهُمْ [النساء – 142] یعنی ((معامله به خدعه با خدا می کنند و خدا [نیز]

فریب دهنده آن جماعت است))؛ و همچنین: اللَّهُ یَسْتَهْزِئُ بِهِمْ وَ یَمُدُّهُمْ [البقرة - 15] یعنی ((خدا ریشخند و استهزا به آن جماعت می نماید و مهلتشان می دهد))؛ و نیز: سَخِرَ اللَّهُ مِنْهُمْ [التوبة – 79] یعنی ((سُخریّه و استهزاء نمود خدا از آن جماعت))؛ و دیگر: نَسُوا اللَّهَ فَنَسِیَهُمْ [التوبة – 67]؛ یعنی ((فراموش کردند خدا را، پس فراموش ساخت خدا آنها را))؛ و معنی همه اینها این است که حق تعالی جزای اعمال آنها را می دهد: جزای مکر و جزای مخادعه و جزای استهزاء و جزای سُخریّه. و جزای نسیان و تلافی فراموشی آنها آن است که خود آنها را از یادشان ببرد چنانچه حق تعالی فرمود: وَ لا تَکُونُوا کَالَّذِینَ نَسُوا اللَّهَ فَأَنْساهُمْ أَنْفُسَهُمْ [الحشر- 19] یعنی ((مباشید مثل آن کسانی که فراموش نموده اند خدا را پس خدا خود آنها را از یادشان برد!))؛ زیرا که حق تعالی در حقیقت مکر و خدعه و استهزاء و سخریه و نسیان نمی کند، تعالَی عن ذلِکَ عُلُوّاً کبیرًا. و نیست در آن اخباری که مخالفان و مُلحِدان بدانها بر ما تشنیع [=عیبجویی] می کنند، مگر مثل همین الفاظی که در قرآن کریم نیز آمده است.[*تذکر شارح: تمامی این معانی تفسیری قرآنی، مأخوذ از احادیث شریفه ای هستند که صدوق خود، آنها را در کتبی چون "التوحید" و"معانی الأخبار" آورده است].

صفات الهی دو نوعند: صفات ذاتی قدیم و صفات فعلی حادث (06)

ص: 15و16

باب دوم در صفات ذات و صفات افعال:

ابن بابَوَیه [صدوق] - رحمة اللَّه علیه - گوید: هر چه ما وصف نمودیم خداوند را به آن از "صفات ذاتش"، غرض و قصد ما از هر صفتی نفی ضدّ آن صفت می باشد از "ذات مقدس

او" و می گوئیم: در ازل[=قدیم]، حق تعالی سمیع [شنوا] و بصیر[بینا به هر چیز- اگرچه در آینده] و علیم [آگاه از همه چیز] و حکیم [دانای همه چیز – اگرچه در آینده] و حیّ [زنده جاوید] و قیّوم - یعنی بذات خود برپا - و واحد [یگانه و یکتا] و قدیم [بدون هیچ حدّ و مبدأ زمانی] بوده، و اینها صفات ذات او است.

و نمی گوئیم که: خدا در ازل خلق کننده است و کار کننده و خواهنده و خواهش کننده و خوشنود شونده و خشم آورنده و روزی دهنده و بخشنده و سخن گوینده [متکلم]، زیرا که اینها صفات کارهای او [="صفات افعال"] است و آنها حادِث [=بوجود آمده] اند، و جائز نیست قائل شدن به آنکه خداوند در ازل موصوف بآنها بوده است [زیرا مخلوقات او هیچیک قدیم و ازلی نبوده و نیستند؛ و هنگامی که مخلوق نباشد، این صفات که همواره نسبت به کسی یا چیز مخلوقی معنی پیدا می کنند، معنی ندارند؛ بر خِلاف اَشاعِرَة – اکثر اهل سنت – که قائلند به قدیم بودن قرآن کریم، به این توهّم که "تکلّم" را "صفت ذاتی و قدیم" خدا دانند و نه "صفت فعلی" مربوط به مخلوق مُحدَثِ او؛ و این عقیده – قِدَم قرآن - نزد شیعه کفر محسوب می شود – شارح].

خدا مردم را در حدّ توان تکلیف به چیزی فرموده نه در حدّ طاقت (07)

ص: 17

باب (سوم) اعتقاد در تکلیف:

ابن بابوَیه رحمة اللَّه علیه گوید: اعتقاد ما در باره تکلیف این است که خداوند تکلیف نفرموده بندگانش را مگر به نازلتر [=کمتر؛ فروتر] از آنچه طاقت می دارند؛ چنانچه فرموده:

لا یُکَلِّفُ اللَّهُ نَفْساً إِلَّا وُسْعَها [= تکلیف نمی کند خدا هیچ کس را

مگر به اندازه توانایی او][بقره -286]؛ و حدّ وُسع نازلتر از حدّ طاقت است. و جناب [امام] صادق علیه السّلام فرموده که: "خدا تکلیف نکرده بندگان را مگر کمتر از طاقت ایشان، زیرا که تکلیف نموده ایشان را در هر شبانه روزی پنج نماز؛ و تکلیفشان فرموده در سال بروزه سی روز؛ و ایشان را مکلّف ساخته در هر دویست درهم پنج درهم (یعنی زکاة)؛ و مکلفشان فرموده در مدت العمر، به یک حج؛ با وجود آنکه ایشان بیش از این طاقت می دارند".

نه جبر صحیح است و نه تفویض (اختیار مطلق) بلکه امری است بین دو امر (08)

ص: 18-20

باب (پنجم) اعتقاد در نفی جبر و تفویض:

[*جبر – که عقیده اَشاعِرَه است - یعنی مجبور ساختن خدا انسان را بر هر کاری – از بد و نیک - و سلب اراده و اختیار از او. و "تفویض" [=واگذاری بی قید و شرط] که عقیده مُعتزله است – عکس آن است؛ یعنی کاملاً مختار بودن و مطلقاً با اراده بودن انسان در هرچه می کند؛ بدون در نظر گرفتن نقش قضاء و قدَر الهی در امور عالَم خلقت، و سرنوشتِ هر چیز و هر کس، و حتی نقش دعا و امثال آن … – شارح]:

ابن بابوَیه رحمة اللَّه علیه گوید:

اعتقاد ما در این باب قول جناب [امام] صادق علیه السّلام است که: "نه جبری است و نه تفویضی؛ بلکه امری است میان دو امر". پس شخصی پرسید که چه چیز است امر میان دو امر؟ آن جناب فرمود: "این مثل آنست که تو مردی را مُشرِف بر معصیتی دیده، منعش نموده باشی، و او باز نایستاده باشد از آن معصیت؛ پس تو او را بحال خود واگذارده باشی

و او آن معصیت را کرده باشد؛ پس در آن مقام که قبول منع ننمود و تو او را واگذاردی، نه این است که تو باشی آن کسی که او را امر به معصیت نموده" [بلکه او را به حال خود رها نموده ای - شارح].

اراده و مشیّت خداوند، لازمه اش جبر یا فعل قبیح نیست (09)

ص: 21-23

باب (ششم) اعتقاد در اراده و مشیّت الهی:

ابن بابوَیه رحمة اللَّه علیه گوید:

اعتقاد ما در این باب، قول جناب [امام] صادق علیه السّلام است که: " خدا خواسته و اراده نموده و دوست نداشته و نپسندیده؛ باین تفصیل که خواسته است که هیچ چیز نباشد مگر بعلم او، و اراده نموده همچنین، و دوست نداشته که [مثلاً مسیحیان] سوّمین سه خدایش گویند، و نپسندیده کفر را برای بندگانش، و حق تعالی فرموده که: یا محمّد(ص)! تو هدایت نمی نمائی هر که را مایلی و لیکن خدا هدایت می فرماید هر کس را (که) می خواهد «1»؛ و اَیضاً فرموده که: نمی خواهید شما بندگان مگر آنچه که خدا بخواهد «2»؛ و ایضاً فرموده که: اگر خواسته بود پروردگار تو - یا محمّد(ص) - هر آینه ایمان آورده بود هر که در روی زمین است کلّهُم اَجمَعین، آیا پس تو به جبر می داری مردم را تا همه مؤمن باشند؟ «3»؛ و فرموده که: مقرّر نبوده برای هیچ نفسی اینکه ایمان بیاورد مگر به اذن خداوند «4»؛ و فرموده که: شدنی نبوده برای هیچ نفسی آنکه بمیرد الا به اذن خدا، نوشته [شده] بمدّت معین «5»؛ و فرموده که: می گویند لشکریان اسلام که اگر ما را نصیبی از غلبه بود کشته نگردیده بودیم؛ در اینجا، بگو - یا

محمّد صلی اللَّه علیه و آله و سلّم - که اگر در خانه های خود بودند هر آینه بیرون می آمدند اشخاصی که قتل سرنوشت آنها شده بود، بسوی مکانهای مرگشان «6»؛ و فرموده که: اگر خدا خواسته بود، نکرده بودند آن کار را، پس واگذار آن قوم را با افترائشان «7»؛ و فرموده: اگر خواسته بود خداوند شرک نمی آوردند آن جماعت و ما تو را نگهبان قرار نداده ایم – ای محمّد ص! «8»؛ و فرموده که: اگر خواسته بودیم هر آینه هدایت هر نفسی را بخودش داده بودیم «9»؛ و فرموده که: هر کس را خدا می خواهد که هدایتش نماید باز می کند سینه اش را برای اسلام و هر کس را می خواهد گمراهش کند می گرداند سینه اش را تنگ به مرتبه که گویا صعود در آسمان می نماید «10»؛ و فرموده که: می خواهد خداوند که بیان فرماید برای شما و بنماید شما را طریقه های آن کسانی که پیش از شما بوده اند و بازگشت فرماید بر شما به رحمت «11»؛ و فرموده: می خواهد خدا که قرار ندهد برای آنها حَظّی [=بهره ای] در آخرت «12»؛ و فرموده که: می خواهد خدا که تخفیف دهد مَشَقَّت را از شما «13»؛ و فرموده: می خواهد خدا بشما آسانی را و نمیخواهد بشما دشواری را «14»؛ و فرموده که: خدا می خواهد که بازگشت فرماید بر شما به عفو و رحمت؛ و می خواهند آنان که از پی شهوت ها می روند که میل کنید شما میلی عظیم «15»؛ و فرموده که: خدا نمیخواهد ظلمی را برای بندگان «16» .

خلاصه؛ این است اعتقاد ما در اراده و مشیّت. و مخالفان [= سنّیان] طعن بر ما می زنند در

این باب و می گویند که: ما می گوئیم خدا معصیت ها را خواسته و کشتن حسین بن علی علیهِمَا السّلام را خواسته، و ما چنین نمی گوئیم؛ بلکه می گوئیم که حق سُبحانَه و تعالی خواسته که معصیت عاصیان خلاف طاعت مطیعان باشد،

ص: 24

و خواسته که معصیتها نسبتی به او نداشته باشند از راهِ [انجام دادن]، و خواسته است که خودش موصوف باشد به علم به معصیتها پیش از وجود آنها، و می گوئیم که خدا خواسته که قتل حسین علیه السّلام معصیت او باشد بر خلاف طاعت.

و می گوئیم خدا خواسته که قتل او مَنهِیّ [=مورد نهی] باشد نه مأمور[=مورد امر] و می گوئیم خدا خواسته که قتل او قبیح باشد نه مُستحسَن [=نیکو] و خدا خواسته که قتل او موجب سَخَط [=خشم] الهی باشد نه رضای او.

و می گوئیم که خدا خواسته که به طریق جبر و قدرت، مانع قتل آن جناب (ع) نشود، چنانچه بطور نهی [شرعی]، مانعش شده؛ و می گوئیم خدا خواسته که دفع قتل از او نفرماید، چنانچه دفع سوختن از ابراهیم علیه السّلام فرمود در وقتی که خِطاب نمود به آتشی که ابراهیم ع درآن افکنده [شده] بود که: ای آتش سرد و سلامت باش بر ابراهیم «17»؛ و می گوئیم: در ازَل، خداوند عالم بود به آن که حسین علیه السّلام کشته می شود و بواسطه شهادت، ادراک سعادت ابدی می نماید و کشنده او شقیّ ابدی می شود.

و می گوئیم [چنانکه امام صادق ع فرمودند]: "هر چه خدا خواسته، هست و هر چه نخواسته، نیست" «18» .

زنندگان بر ما از مُلحِدان!

1- قال اللّه تعالی-: إِنَّکَ لا تَهْدِی مَنْ أَحْبَبْتَ وَ لکِنَّ اللَّهَ یَهْدِی مَنْ یَشاءُ [القِصَص- 56].

2- و قال تعالی: وَ ما تَشاؤُنَ إِلَّا أَنْ یَشاءَ اللَّهُ [الدهر- 30].

3- و قال: وَ لَوْ شاءَ رَبُّکَ لَآمَنَ مَنْ فِی الْأَرْضِ کُلُّهُمْ جَمِیعاً؛ أَ فَأَنْتَ تُکْرِهُ النَّاسَ حَتَّی یَکُونُوا مُؤْمِنِینَ؟ [یونُس-99].

4- و قال عزّ و جلّ: وَ ما کانَ لِنَفْسٍ أَنْ تُؤْمِنَ إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ[یونس-100].

5- کما قال تعالی: وَ ما کانَ لِنَفْسٍ أَنْ تَمُوتَ إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ کِتاباً مُؤَجَّلًا [آل عِمران- 145].

6- و کما قال عزّ و جلّ: یَقُولُونَ لَوْ کانَ لَنا مِنَ الْأَمْرِ شَیْ ءٌ ما قُتِلْنا هاهُنا؛ قُلْ لَوْ کُنْتُمْ فِی بُیُوتِکُمْ لَبَرَزَ الَّذِینَ کُتِبَ عَلَیْهِمُ الْقَتْلُ إِلی مَضاجِعِهِمْ [آل عمران -154].

7- و قال تعالی: وَ لَوْ شاءَ رَبُّکَ ما فَعَلُوهُ فَذَرْهُمْ وَ ما یَفْتَرُونَ [الأنعام- 112].

8- و قال جلّ جلاله: وَ لَوْ شاءَ اللَّهُ ما أَشْرَکُوا وَ ما جَعَلْناکَ عَلَیْهِمْ حَفِیظاً [الانعام-107].

9- و قال تعالی: وَ لَوْ شِئْنا لَآتَیْنا کُلَّ نَفْسٍ هُداها [السجدة-13].

10- و قال عزّ و جلّ: فَمَنْ یُرِدِ اللَّهُ أَنْ یَهْدِیَهُ یَشْرَحْ صَدْرَهُ لِلْإِسْلامِ وَ مَنْ یُرِدْ أَنْ یُضِلَّهُ یَجْعَلْ صَدْرَهُ ضَیِّقاً حَرَجاً کَأَنَّما یَصَّعَّدُ فِی السَّماءِ [الأنعام- 125].

11- و قال اللّه تعالی: یُرِیدُ اللَّهُ لِیُبَیِّنَ لَکُمْ وَ یَهْدِیَکُمْ سُنَنَ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِکُمْ وَ یَتُوبَ عَلَیْکُمْ [النساء-26].

12- و قال تعالی: یُرِیدُ اللَّهُ أَلَّا یَجْعَلَ لَهُمْ حَظًّا فِی الْآخِرَةِ [آل عِمران-176].

13- و قال: یُرِیدُ اللَّهُ أَنْ یُخَفِّفَ عَنْکُمْ [النساء-28].

14- و قال تعالی: یُرِیدُ اللَّهُ بِکُمُ الْیُسْرَ وَ لا یُرِیدُ بِکُمُ الْعُسْرَ [البقرة-185].

15- و قال

عزّ و جلّ: وَ اللَّهُ یُرِیدُ أَنْ یَتُوبَ عَلَیْکُمْ وَ یُرِیدُ الَّذِینَ یَتَّبِعُونَ الشَّهَواتِ أَنْ تَمِیلُوا مَیْلًا عَظِیماً [النساء-27].

16- و قال: وَ مَا اللَّهُ یُرِیدُ ظُلْماً لِلْعِبادِ [المؤمن-31].

17- یا نارُ کُونِی بَرْداً وَ سَلاماً عَلی إِبْراهِیمَ [الانبیاء-69].

18- [قال الصّادق ع: "ما شاءَ اللّهُ کانَ، و ما لَم یَشَأ لم یَکُن" - فقیهُ مَن لا یَحضرُهُ الفقیهُ، الشیخ الصّدوق – الحدیث 5868].

شیخ مفید(ره): توضیح گفتار شیخ صدوق(ره) در "اراده و مشیّت الهی" (10)

عَنْکُمْ وَ خُلِقَ الْإِنْسانُ ضَعِیفاً = اراده می نماید خداوند که سبک کند از شماها و خلق شده است آدمی ضعیف[النساء-28]. پس خبر داده است خداوند سُبحانَه، اینکه: اراده نمی نماید در باره بندگانش دشواری را، بلکه اراده می نماید در باره ایشان آسانی را؛ و اراده می نماید در باره ایشان بیان حق را و اراده نمی نماید گمراهی را؛ و اراده می نماید سبکی را از ایشان و اراده نمی نماید سنگین کردن کار را بر ایشان؛ پس اگر بود خداوند سبحانه اراده نماینده معاصی ایشان، هر آینه مُنافی بود این اراده با اراده بیان حق از برای ایشان و آسان نمودن از برای ایشان. پس کتابُ اللّه گواه است بضدّ آنچه رفته اند بسوی آن گمراهان [اشاعِرَة، از سُنّیان] و افتراءبندان بر خدا دروغ را!! برتر است خداوند از آنچه ظالمون میگویند برتری بزرگی! و اما آنچه [اشاعره] آویخته اند و چنگ زده اند به آن از قول خداوند [در] آیه: فَمَنْ یُرِدِ اللَّهُ أَنْ یَهْدِیَهُ یَشْرَحْ صَدْرَهُ لِلْإِسْلامِ(الی آخِر آیه)، یعنی: پس کسی که خواسته است خداوند که بگشاید سینه اش را از برای اسلام(تا آخِر آیه) [الأنعام-125]، پس نیست از برای جبریّه [=اشاعره] چنگ زدن و آویختن به آن و نه در آن حجتی است [بنفع ایشان]، از جهت آنکه معنی این آیه آن است که: کسی که اراده نماید خداوند که نعمت بخشد او را به جهت جزاء بر طاعتش، بگشاید سینه اش را از برای اسلام به لطفهائی که عطا می کند او را! پس بیشتر بنماید از برای او به آن الطافِ همیشگی، طاعات را؛ و هدایت در این موضع نعیم است؛ فرموده است خداوند تعالی در آنچه خبر داده

است به آن از اهل بهشت که: الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِی هَدانا لِهذا(الی آخر آیه)= حمد و ستایش مختص خداوند آنچنانی است که هدایت نموده است ما را از برای این [الأعراف-43]، یعنی نعمت بخشیده است ما را به آن و جزا داده است ما را به آن؛ و ضلال و گمراهی در این آیه [125 سوره انعام] عذاب است. فرموده است خداوند تعالی که: إِنَّ الْمُجْرِمِینَ فِی ضَلالٍ وَ سُعُرٍ= بدرستی که گناهکاران در گمراهی و عذاب سَعیر[=آتش شعله ور] اند[القمر-47]؛ پس نام گذارده است عذاب را ضلال و نعیم را هدایت و اصل در آن این است که ضلال هلاکت است و هدایت نجات؛ فرموده است خداوند در مقام حکایت از عرب که: أَإِذا ضَلَلْنا فِی الْأَرْضِ أَإِنَّا لَفِی خَلْقٍ جَدِیدٍ، یعنی: هر گاه ما هلاک شدیم در زمین، تازه [و دوباره] خلق خواهیم شد؟[السجدة-10]. و بوده باشد معنی در قول خداوند: "فَمَنْ یُرِدِ اللَّهُ أَنْ یَهْدِیَهُ" آنچه مقدم داشتیم آنرا؛ و در قول خداوند: "وَ مَنْ یُرِدْ أَنْ یُضِلَّهُ" آنچه وصف نمودیم آنرا؛ و معنی قول خداوند "یَجْعَلْ صَدْرَهُ ضَیِّقاً حَرَجاً" سلب توفیق او است به جهت عقوبت او بر عِصیانش؛ و منع از او است الطاف را به جهت جزاء او بر بدی او؛ پس شرح صدر، ثواب اطاعت است بتوفیق؛ و تضییق صدر، عِقاب معصیت است به سلب توفیق؛ و نیست در آیه بنا بر آنچه ما بیان نمودیم آنرا، شبهه [ای] از برای اهل خِلاف [=اشاعرة] در آنچه ادعا نموده اند آنرا که: "خداوند گمراه می نماید از ایمان!! و منع می نماید از اسلام!! و اراده می نماید کفر را!! و می خواهد ضلالت

را!!".

و اما قول خداوند که: وَ لَوْ شاءَ رَبُّکَ لَآمَنَ مَنْ فِی الْأَرْضِ کُلُّهُمْ جَمِیعاً [=و اگر پروردگارت بخواهد، تمام آنانکه در زمین اند همگی ایمان آورند - یونُس-99]؛ پس مراد به آن، خبر دادن از قدرت خود است و اینکه اگر خواسته باشد که مُلجَأ [=ناچار و مجبور] کند ایشان را بسوی ایمان و حمل کند [=اجبار کند] ایشان را بر ایمان، به اِکراه و اضطرار، هر آینه[=براستی] بوده باشد قادر بر آن، لیکن خواسته است خداوند تعالی از ایشان ایمان را به طَوع [= به میل و اطاعت] و اختیار؛ و آخر آیه دلالت می کند بر آنچه ذکر نمودیم آن را و آن قول خداوند است که: "أَ فَأَنْتَ تُکْرِهُ النَّاسَ حَتَّی یَکُونُوا مُؤْمِنِینَ= پس آیا تو خواهی که مردم را اجبار و اکراه کنی بر اینکه ایمان آورندگان با شند؟"؛ اراده می نماید خداوند که او قادر است بر اجبار ایشان بر ایمان، لیکن نمی کند آنرا و اگر خواسته باشد آسان است بر او. و هر آنچه [اشاعره] می آورند و چنگ می زنند به آن از امثال این آیه، پس قول در آن آن چیزی است که ذکر نمودیم آنرا و توجیه [=تفسیر و تأویل] می کنیم آن را به نحوی که بیان نمودیم آنرا … )).

قضاء و قدَر؛ تحریم علوم ناظر در آن دو مثل فلسفه و کلام (11)

ص: 25- 28

باب (هفتم): اعتقاد در قضاء و قدر:

ابن بابَوَیه [صدوق] رحمة اللَّه علیه گوید: اعتقاد ما در این باب قول جناب صادق علیه السلام است که در جواب سؤال زُرارَه فرمودند. [زراره]عرض کرد: چه می فرمائید در قضا و قدر؟ آن جناب فرمودند: " می گویم که چون جمع فرماید خداوند بندگان را، از ایشان پرسش

عهدی می کند که به ایشان فرموده، و از آنچه قضا در باره ایشان نموده سؤالشان نمی نماید".

و سخن گفتن در قدَر الهی از مَناهی است [یعنی در شرع مقدّس از آن نهی شده است و به همین جهت نزد فقهاء امامیّه، نظر در دو علم فلسفه و کلام، حرام است؛ زیرا مباحث این دو علم همواره به بحث پیرامون قضاء و قدَر و یا صفات یا ذات خداوند منجرّ می شود، که جملگی در روایات شیعه، تحریم شده است – شارح]، چنانچه جناب امیر [المؤمنین علی] علیه السلام به مردی که از قدَر سؤال نمود فرمود که: "بَحری است عمیق [و پر موج]! داخل در آن مشو! "؛ آن مرد دوباره پرسید، فرمودند: "راهی است تاریک! در آن راه مرو! دفعه سیم سؤال کرد، فرمودند: "سرّ خداوند است! بیجا مَشَقّتِ فهمش را مَکِش! ". و ایضا جناب امیر علیه السلام در باب قدر فرمودند: ((مُتنبّه شوید بتحقیق؛ که قدَر سرّی است از سرّ خداوندی و سِتریست از سِتر[=پوشش] خداوندی و حِرزی است از حِرز[=محلّ محفوظ] خداوندی؛ در حِجاب الهی بالا برده شده [یعنی: از فهم بندگان بالاتر و خاصّ خود خداوندست – شارح] و از خلق خدا در پیچیده[=پوشیده] گردیده و به [مُهر] خدا مُهر شده؛ سابق در علم خداوند است [یعنی: از آغاز، خاصّ خود خداوند بوده است –شارح]؛ حق تعالی پایه بندگان را از دانستن قدَر پست تر آفریده و قدَر را بالاتر از مشاهده و ادراکشان گردانیده، زیرا که در نمی یابند او را به حقیقت ربّانیّتش و نه بقدرت صَمَدانیّتش و نه به عظمت نورانیّتش و نه بعزّت وحدانیّتش؛ زیرا که قدَر دریائی

است مَوّاج و خالص است برای خدا، عمقش ما بین آسمان است و زمین، عرضش ما بین مشرق و مغرب [یعنی: بی اندازه وسیع و بی نهایت و بی حدّ و مرز است – شارح]؛ سیاه، چون شب تاریکی بار [که هیچ چیز در آن دیده نمی شود]؛ بالا می رود و یکدفعه پائین می آید [یعنی: موقعیّت آن نسبت به حوادث عالَم هرگز قابل پیشبینی برای بشر نیست و فراز و فرود فراوان دارد – شارح]؛ پر از مارها و ماهیها است [یعنی: خطرهای بسیاری در آن ایمان انسان را تهدید می کند؛ همانند ماهی های بزرگ دریایی و مارهایی که جان انسان را تهدید می کنند – شارح]؛ در قعرش آفتابی است که می درخشد [یعنی: فروغ قضا و قدَر، تابنده است بر جمیع کائنات و حوادث عالَم خلقت – شارح]، سزاوار نیست [یعنی ممکن و جائز نیست] که مطلع شود بر آن [آفتاب] مگر [خدای] یگانه فرد؛ پس هر که در صدد اطلاع بر آن برآید عِناد با خدا نموده در حکمش، و نزاع با او نموده در سلطنتش، و راز و سِتر خدا را فاش کرده [به دروغ و افترا و گفته های نادرست] و باز گشته به غضبی از خدا و جایگاه او جهنم است و بد جای بازگشتی است جهنم!)).

و روایت شده که جناب امیر علیه السلام کناره گرفت از پیش دیواری که میل کرده بود [به فروریختن] و رفت بمکان دیگر، شخصی عرض نمود: یا امیرَ المؤمنین! از قضاء خدا می گریزی؟ آن جناب فرمودند: می گریزم از قضاء خدا بقدَر خدا [زیرا قضاء، حکم خداوندست به فروریختن دیوار کج؛ و قدَر اندازه و میزان

و شرائط اجرای قضای مذکور است – شارح]. و شخصی از حضرت صادق علیه السلام پرسید که: آیا افسون [و طِلَسم و دعا] هیچ دفع قدَر می نماید؟ فرمود: این هم از قدَر است [یعنی: تأثیر دعا و طلسم و افسون نیز تحت قدَر و شرائط قضای الهی است – شارح].

باب فطرت و هدایت (تصحیح الاعتقاد مفید: معنای فطرت) (12)

ص: 29-34

باب (هشتم) اعتقاد در فِطرت [=سرشت آفرینش انسان] و هدایت

ابن بابوَیه رحمة اللّه علیه گوید:

اعتقاد ما در این باب این است که خدای عزَّ و جلَّ، همه مردم را در اول یگانه پرست آفریده؛ و این است معنی قول الهی: فِطْرَتَ اللَّهِ الَّتِی فَطَرَ النَّاسَ عَلَیْها [یعنی: ای رسول؛ از طریق دین خدا که فطرت خلق را بر آن آفریده، پیروی کن][روم-30].

و حضرت صادق علیه السلام در بیان قول حق تعالی که فرموده: ما کانَ اللَّهُ لِیُضِلَّ قَوْماً بَعْدَ إِذْ هَداهُمْ حَتَّی یُبَیِّنَ لَهُمْ ما یَتَّقُونَ، یعنی: نبوده خداوند که گمراه کند قومی را بعد از آنکه هدایتشان نمود، تا ظاهر سازد برای آنها آنچه را که باید از آنها پرهیز نمایند[توبه-115]؛ آن حضرت فرمود: یعنی تا بیاموزدشان هر آنچه را که وسیله رضای او است و هر چیزی را که باعث خشم او است.

و اَیضًا در معنی قول الهی: فَأَلْهَمَها فُجُورَها وَ تَقْواها، یعنی: در دل ِ هر نفسی انداخته بدعملی و تقوا [=پرهیزگاری] او را[شمس-8]؛ آن حضرت فرمود: یعنی آنکه: بیان نمود برایش آنرا که باید بعمل آورد و آن عملی را که بایست ترک نماید.

و ایضاً در شرح قول خدای تعالی: إِنَّا هَدَیْناهُ السَّبِیلَ إِمَّا شاکِراً وَ إِمَّا کَفُوراً [یعنی: براستی که ما راه

صحیح را به انسان نمایاندیم؛ حال، او خود یا سپاسگزار است و یا ناسپاس] [دهر-3]؛ فرمود: یعنی راه را به آدمی شناسانیدیم در حالی که فراگیرنده راه است، یا ترک کننده آن.

و در بیان قول حق جَلَّ شأنُه: وَ أمَّا ثَمُودُ فَهَدَیْناهُمْ فَاسْتَحَبُّوا الْعَمَی عَلَی الْهُدَی یعنی: و اما قوم ثمود، پس هدایتشان نمودیم و بعد از هدایت، کوری را بر قبول هدایت ترجیح دادند [فُصِّلت-17]؛ آن حضرت فرمود: ترجیح دادند در حالی که می دانستند.

و شخصی از معنی آیه: وَ هَدَیناهُ النَّجدَین ِ[= و هدایت کردیم انسان را به شناخت دو راه آشکار] [بلد-10] پرسید، آن حضرت فرمود: نَجد خیر و نجد شرّ؛ یعنی نمودیم آدمی را راه خوبی و راه بدی.

و فرمود هر چه خداوند، حائل[و مانع] علم آن گردیده از بندگان، پس تکلیف آن برداشته شده از ایشان.

و ایضاً فرمود که: حق تعالی حجّة گرفته بر مردم به آنچه داده به ایشان و شناسانیده ایشان را.

مخلوقین کسانی یافت می شوند که خدا را واحد نمی دانند و او را به توحید عبادت نمی کنند و این خود دلیل است بر اینکه خداوند توحید را در [وجود] خلق خود نیافریده بلکه آنها را خلق کرده است تا توحید را کسب کنند [به فطرت خود] و بدست آورند [به اندیشه قلب خود]؛ و شاهد گفتار ما قول حق تعالی است: وَ ما خَلَقْتُ الْجِنَّ وَ الْإِنْسَ إِلَّا لِیَعْبُدُونِ(سوره ذاریات- آیه 56)، پس خداوند بیان فرموده که: بندگان را خلق کرده تا آنکه او را عبادت کنند و ستایش نمایند.

و به تحقیق که از پیغمبر صلی اللَّه علیه و آله روایتی وارد شده که عامّه و خاصّه آن را به قبول تلقّی کرده اند. فرمود:

"کلّ ُ مَولودٍ یُولَدُ فهُوَ علَی الفِطرَةِ وَ اِنَّما اَبَواهُ یُهَوِّدانِهِ أو یُنَصِّرانِهِ أو یُمَجِّسانِهِ"

یعنی: " هر فرزندی که از مادر متولد شود بر فطرت توحید است و جز این نیست که پدر و مادرش او را یهودی یا مسیحی یا زرتشتی می گردانند" … )).[ترجمه این بخش از بیان شیخ مفید، از مصحِّح چاپ است، با اندکی تصرّف و تصحیح از ما – قائمیّه].

معنای استطاعت و توانایی انسان بر انجام عمل، بدون جبر (13)

اعتقادات شیخ صدوق ره-ترجمه حسنی، متن،

ص: 35

باب (نهم) اعتقاد در استطاعت(=توانایی بر انجام اختیاری یک عمل):

ابن بابَوَیه (رَحمة ُاللَّهِ علیه) گوید:

اعتقاد ما در این باب همان است که امام موسی بن جعفر (علیهِمَا السّلامُ) فرموده، در وقتی که شخصی گفت: آیا بنده، مُستطیع (=توانا) نمی شود؟ آن حضرت فرمود: بلی، می شود؛ بعد از چهار چیز: بی مانع بودن شخص، و صحّت جسم، و سلامت اعضاء، و وارد شدن سببی برای او

از جانب خدا؛ و چون به اِتمام رسد اینها، بنده مُستطیع (=توانا بر انجام کاری) است. یکی عرض نمود: مثل چه؟ آن حضرت فرمود: مثل اینکه شخص بی مانع است و صحیح البدن و سالم الاعضاء؛ لیکن قادر بر زنا نیست مگر آنکه زنی را ببیند؛ و چون یافت زن را، یا این است که خدا نگاهش می دارد [نه به جبر؛ بلکه به راهنمایی و ارشاد]، پس سرباز می زند، چنانچه یوسف (ع) سرباز زد؛ و یا خدا وامی گذارد میانه او و آن زن [را؛ زیرا راهنمایی و ارشاد قلب او ممکن نیست] و زنا می کند و آن مرد [در این صورت، به اِستطاعتِ خودش] زناکننده است «1» و اطاعت کرده نمی شود خداوند بجبر نمودن او بنده را، و معصیت کرده نمی شود به غلبه بنده بر خدا.

و شخصی از جناب [امام] صادق علیه السّلام پرسید از معنی قول الهی: وَ قَدْ کانُوا یُدْعَوْنَ إِلَی السُّجُودِ وَ هُمْ سالِمُونَ؛ یعنی: بتحقیق که بودند مجرمان که تکلیف کرده می شدند بسجود در حالی که سالم بودند در دنیا [القلم-43]؛ آن جناب فرمود: یعنی مستطیع سجود بودند و می توانستند که فراگیرند عمل مأمور [=امر شده] را و ترک نمایند عمل مَنهِیّ [=نهی شده] را و به این امتحان شدند.

و جناب [امام] باقر علیه السّلام فرمود که: در تورات نوشته: "یا موسی؛ بدرستی که من آفریدم تو را و برگزیدم و قوتت بخشیدم و به طاعت خودم امرت نمودم، و از معصیت خود نهی ات فرمودم؛ پس اگر فرمان مرا بردی تو را مدد می نمایم بر طاعت خود، و اگر نافرمانی کردی امدادت نمیکنم بر معصیت خود،

و مرا منت بر تو است در حال طاعت تو مرا و مرا حجت بر تو است در وقت معصیت نمودن تو مرا".

بَداء: آشکار شدن حکمی از جانب خدا پس از حکمی دیگر (14)

اعتقادات شیخ صدوق ره - ترجمه حسنی،

ص: 40

باب (دهم) اعتقاد در بَداء [=آشکار شدن حکمی از جانب خدا پس از حکمی دیگر که زمان آن سپری شده است - شارح]:

ابن بابَوَیه (رحمة اللَّهِ علیه) گوید که: یهود گفتند که خداوند فارغ از کار خود شده، و ما می گوئیم: بلکه "او [هر روز] در کاریست" (1) و او را شغل کاری، مانع کار دیگر نیست؛ "زنده می کند و می میراند" (2)؛ و خلق می کند و رزق میدهد؛ و "هر چه خواهد می کند" (3)؛ و می گوئیم: "محو می فرماید خدا هر چه را می خواهد و ثابت می نماید هر چه را می خواهد و نزد اوست سرنوشت اصل و اُمّ الکتاب" (4)؛ و خدا محو نمی کند مگر چیزی را که بوده، و ثابت نمی نماید مگر امری را که نبوده، …

و حضرت صادق علیه السّلام فرمود: ((خداوند عالم هرگز هیچ پیغمبری را مبعوث نساخت تا اوّلاً اقرار از او گرفت برای خدا به بندگی و ترک خدایان ناحقّ دیگر، و به آن که خدا تأخیر می کند هر چه را می خواهد و تعجیل می نماید هر چه را می خواهد)). و منسوخ شدن شریعتها و حکمهای پیش به شریعت پیغمبر ما صلی اللَّه علیه و آله از اینست، و نسخ کتابهای آسمانی به قرآن از اینست.

و اَیضاً فرمود: ((هر کس گمان کند که اراده می کند خدا امروز در چیزی که نمی دانسته آن را دیروز، پس از او بیزاری به جوئید)).

و فرمود که: ((هر که گمان

کند که برای خدا بَداء روی داده – به وجه پشیمانی - او نزد ما کافِر است به خداوند عظیم)). و اما قول حضرت صادق علیه السّلام که فرمود: ((هیچ بَدائی نشده برای خدا مثل بَدائی که شد برای او درباره اسماعیل، پسر من -))؛ پس غرض آن حضرت این بوده که: به ظهور نیامد برای خدای تعالی در هیچ امری مثل آنچه به ظهور آمد در اسماعیل پسر من، ((- آنگاه که نهال حیاتش را از بن برآورد پیش از من، تا معلوم شود که او امام بعد از من نیست)).

=============================================

(1 تا 4):

"کُلَّ یَوْمٍ هُوَ فِی شَأْنٍ"[الرّحمن-29] … "یُحْیِی وَ یُمِیتُ"[البقرة-258] … "یَفْعَلُ ما یَشاءُ"[آل عِمران-40] … "یَمْحُوا اللَّهُ ما یَشاءُ وَ یُثْبِِتُ وَ عِِِنْدَهُ أُمّ ُالْکِتابِ"[الرّعد-39].

تحریم بحث و جدل در مورد خدا و علومی چون فلسفه (15)

اعتقادات شیخ صدوق ره- ترجمه حسنی، ص: 41-46

باب (یازدهم) اعتقاد در احتراز از جدل [در امر دین و در امور مربوطه بخدا]:

«1» ابن بابَوَیه رحمة اللَّه علیه گوید:

جدل در معرفت خداوند منع شده جهت آنکه منجر می شود به چیزی که لایق او نیست [و این یکی از دلائل حرام بودن تعلیم و تعلّم علومی چون فلسفه و کلام عقلی نزد ما شیعیان است، زیرا عمده مباحث آن دو در این رابطه است – شارح].

و شخصی از حضرت صادق علیه السّلام معنی قول خدا: "وَ أَنَّ إِلی رَبِّکَ الْمُنْتَهی"[النّجم – 42] را پرسید، فرمود: "چون سخن به خداوند رسد زبان نگاهدارید!".

و آن حضرت علیه السّلام می فرمود: "ای فرزند آدم! اگر قلب تو را مرغی بخورد سیر نشود! و چشم تو اگر بقدر سوراخ گذر سوزنی بر آن نهاده شود هر

آینه آن را بپوشد! تو می خواهی که باین دو عضو، معرفت ملکوت آسمانها و زمین را حاصل نمائی؟!! اگر راست می گوئی پس این آفتاب آفریده ایست از آفریده های خدا؛ اگر توانی که چشمت را از آن مَملُوّ نمائی پس چنان است که تو می گوئی!!".

و جدل در کل امور دین حرام شده [زیرا اقلّ آن این است که باعث آزار و ایذاء غیر، ویا عُجب (=خودبینی) و تکبّر، ویا حَیرت (=سرگردانی) و تشکیک(=به شک انداختن)، ویا ایجاد شدن شبهه جدیده خواهد شد، که همگی اینها شرعاً حرام است – شارح]. جناب امیر[المؤمنین] علیه السّلام فرمودند: "هر کس دین را به جَدَل طلبد، زَندیق [= بی دین و فاسد العقیده] شود".

و حضرت صادق علیه السّلام فرمود: "هلاک می شوند صاحِبان کلام و نجات می یابند تسلیم کنندگان [امور دین به خود خدا و جانشینان معصوم او] زیرا که تسلیم کنندگانند نجیبان[این امّت]".

و اما اقامه حجت بر مخالفان حق، بقول خدا و بقول رسول – صلَّی اللَّهُ علیه و آله- و بقول ائمه -علیهِمُ السّلام- یا به معانی کلام ایشان [منحصراً در محدوده احادیث ایشان]، بر کسی که وقوف و معرفت طریق کلام دارد جایز است [مادام که منجرّ نشود به غور کردن باحث در مباحث عقلیّه کلامیّه گمراه کننده برای نوع بشر، مثل فلسفه؛ و گرنه، حرام است مطلقاً و در هر صورت – شارح]؛ و بر کسی که وقوف [بر] کلام [در آن محدوده را] ندارد [مثل مردم عوامّ] حرام است [زیرا مورث ضلالت و گمراهی و حَیرَت و سرگردانی خواهد بود – شارح].

و حضرت صادق علیه السّلام فرمود: "گفتگو و مجادله کنید مردم

را به سخن من؛ بس اگر به حجّت غالب آمدند بر شما، من مغلوب خواهم بود نه شما!"[یعنی: پس جواب شبهه ایشان با من معصوم خواهد بود و نه با شما که معصوم نیستید. زیرا که معصوم عالم است به علم غیب – در حدّ امامت خود، به إذن الله – و از جواب هیچ شبهه ای عاجز نمی ماند، و در عین حال، ایمن است از سهو و خطا در گفتار به هنگام بحث، و خارج نمی شود از جدال حَسَن (= بحث به شیوه نیکو). ولی غیر معصوم چنین نیست؛ و چه بسا که هنگام بحث، بخطا رفته و با عقل بشری ضعیف و پر از خطا و اشتباه خود، افترائی بخدا یا دین او ببندد! – شارح].

و ایضا از آن حضرت مرویست که فرمود: "سخن در حق بهتر از سکوت بر باطل است".

و منقول است که أبو الهُذ َیل به هِشام بن الحَکَم گفت: مناظره می کنم با تو بر این شرط که اگر تو غالب آمدی بر من، من برگردم به مذهب تو؛ و اگر من غالب شدم بر تو، تو رجوع بمذهب من نمائی! هشام گفت: انصاف ندادی مرا! بلکه با تو مباحثه می کنم بر این شرط، اگر من غالب شدم تو به مذهب من بازگردی؛ و اگر تو فائق آمدی، من رجوع به امام خود نمایم.

[*شارح گوید: شیخ صدوق – أعلی اللهُ مقامَه – در "کتابُ التَّوحید"، "باب نهی از کلام و جدال و مِراء در مورد خداوند عزّ و جلّ (باب 67)، 35حدیث در تحریم کلام عقلی و فلسفه و مِراء در أمر الله روایت نموده است؛

از آن جمله، از أَبِی حَفْصٍ (حدیث 31 - ص460) از امام صادق علیه السّلام روایت کرده که چنین فرمود: " مُتَکَلِّمُوا هَذِهِ الْعِصَابَةِ مِنْ شَرِّ مَنْ هُمْ مِنْهُ مِنْ کُلِّ صِنْفٍ! = متکلّمان این طایفه از پست ترین اشخاص هستند از هر صنف که باشند! " - الشارح].

اعتقاد در مورد لوح محفوظ و قلم (16)

باب (دوازدهم) اعتقاد در لوح و قلم

آنچه را که عمل کنند. و بتحقیق که آمده است باین مضمون اخباری چند از پیغمبر - صلی اللَّه علیه و آله - و از ائمّه علیهم السّلام … [نظیر آنچه در تفسیر سوره قدر و نیز در رابطه با شبهای قدر و نزول ملائکه بر امام زمان – عجّلَ اللهُ فرَجَه – جهت تعیین سرنوشت انسانها در آن سال، روایت شده است – شارح] … )).

کرسی، ظرف مخلوقات خداست و فقط معصومین علیهم السلام می دانند که آن چیست؟ (17)

اعتقادات شیخ صدوق ره-ترجمه حسنی، متن،

ص: 47

باب (سیزدهم) اعتقاد در کرسی [و اینکه ماهیّت آنرا جز معصوم ع کسی نمیداند]

ابن بابَوَیه رحمة اللَّه علیه گوید:

اعتقاد ما در کرسی آن است که آن ظرفِ کلّ آفریدگان و عرش و آسمانها و زمین است. و هر چیز که خدا خلق نموده در کرسی است.

و در وجه دیگر [در احادیث]، کرسی علم [فراگیر الهی] است؛ و شخصی جناب صادق علیه السّلام را از قول الهی: وَسِعَ کُرْسِیُّهُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ؛ یعنی فرا گرفته و احاطه نموده کرسی خداوند آسمانها را و زمین را [بقره – 255]، پرسید، آن حضرت فرمود مراد "علم خدا" است.

عرش، محیط بر جمیع مخلوقات می باشد و علم به ماهیّت آن نزد معصوم ع است (18)

اعتقادات شیخ صدوق، ترجمه، ص47-49

باب (چهاردهم) اعتقاد در عرش:

ابن بابَوَیه رحمة اللَّه علیه گوید:

اعتقاد ما در باره عرش این است که: عرش، کلّ مجموع مخلوقات است [چنانکه در احادیث آمده است].

و در وجه دیگر [وارد شده در حدیث، عرش] علم [الهی واسع] است [مثل کرسی]؛ و از جَناب صادق علیه السّلام سؤال شد از معنی قول الهی: الرَّحْمنُ عَلَی الْعَرْشِ اسْتَوی یعنی خداوند رحمان بر عرش قرار گرفت [سوره طه، آیه 5]، آن جناب فرمود: ((قرار

گرفت [در موضع حکم الهی و تصرّف] در هر چیزی؛ پس هیچ چیز نزدیکتر به او نیست از چیزی دیگری)).

و اما آن عرشی که کل مجموع مخلوقات است … حاملان عرش، الحال، چهارند و چون قیامت شود هشت مَلَک شوند.

و اما عرشی که علم است حَمَله او چهار کس اند از اولین و چهار کس از آخِرین. اما چهار از اولین: نوح است و ابراهیم و موسی و عیسی علیهِمُ السّلام، و اما چهار از آخِرین: محمّد است و علی و حسن و حسین صلوات اللَّه علَیهِم. به این طریق روایت شده به سندهای صحیحه از ائمه علیهم السّلام در بیان عرش و حاملان آن و سبب آنکه این اشخاص حاملان عرش شده اند این است که: پیغمبرانی که بر چهار شریعت معهوده بوده اند - پیش از پیغمبر ما صلی اللَّه علیه و آله - نوح و ابراهیم و موسی و عیسی [علیهم السّلام] بوده اند، و از این چهار کس علمها بسوی پیغمبران دیگر آمده؛ و همچنین آمده علم بعد از محمّد – صَلَّی اللَّهُ علیهِ و آلهِ و سلَّمَ - و علی و حسن و حسین - علیهم السّلام - به سوی امامانی که بعد از امام حسین علیهم السلام اند.

گفته است شاعر:

قدِ استَوَی بِشرٌ عَلَی العِراق ِ(ی)

مِن غَیر ِ سَیفٍ و دَم ٍ مُهراق ٍ(ی)

یعنی: [بِشر] مُستَولی شد بر عِراق، بدون شمشیری و خونی که ریخته شود.

و اما عرش آنچنانی که بر می دارند آن را ملائکه علیهم السّلام، پس او پاره[ای] از مُلک خداوند است و آن عرش است که خلق نموده است آن را خداوند در آسمان هفتم و عبادت فرموده است ملائکه را علیهم السّلام به برداشتن و تعظیم نمودن آن، چنانکه خلق نموده است خداوند سبحانه خانه [ای] در زمین و امر فرموده است بشر را بقصد آن و زیارت آن و حجّ بسوی آن و تعظیم آن؛ و بتحقیق که آمده است حدیثی که: خداوند سبحان خلق نموده است خانه [ای] در زیر عرش که نام گذارده است آن را بَیت المَعمُور [=خانه آباد و پرجمعیّت] که حج می کنند ملائکه آن را در هر سال … و خلق نموده است بیت الحرام را در زمین … و خلق ننموده است عرش را از برای خود که وطن قرار دهد آن را [برای خودش]، برتر است خداوند از این؛ لیکن خلق نموده است عرش را که اضافه نموده است آن را بسوی خود به جهت تکریم و تعظیم آن، و عبادت فرموده است ملائکه را به برداشتن آن، چنانکه خلق نموده است خانه [کعبه] را در زمین و خلق ننموده است آنرا از برای خودش و ساکن نمی گردد آن را، برتر است خداوند از همه آنها، و لیکن خلق نموده است آن را از برای خلقش و اضافه نموده است آن را بسوی خودش [=بیت الله الحرام]

به جهت اِکرام و اِعظام، و عبادت فرموده است خلق را به زیارت و حج بسوی آن … )) - مفید.

نفوس و ارواح و احوال ایشان در برزخ بر حَسَب اعمال (19)

اعتقادات شیخ صدوق - ترجمه، ص51-60:

باب (پانزدهم) اعتقاد در نفوس و ارواح:

ابن بابَوَیه (رحمة اللَّه علیه) گوید:

اعتقاد ما در نفوس انسانیه این است که آنها روح هایی می باشند که زنده بودن آدمی بواسطه آنها است و آنها خلقت اوّلند، جهت آنکه پیغمبر صلی اللَّهُ علَیهِ و آلِهِ و سَلَّمَ فرمودند که: ((اول چیزی که حق تعالی از نو آفرید، نفوس مقدسه مطهره بود، پس آنها را به یگانگی خود گویا فرموده، بعد ازآن آفرید سائر خلایق را)).

اعتقاد ما آن است که نفوس برای بقاء خلق شده اند نه برای فانی شدن؛ از جهت فرموده جناب پیغمبر صلی اللَّه علیه و آله و سلم که: ((خلق نشده اید شما برای فنا بلکه خلق شده اید برای دوام؛ و غیر از آن نیست که بُرده می شوید از خانه به خانه دیگر))، و آنکه: نفوس انسانیه در روی زمین غریبند و در بدنها به زندانند.

و عقیده ما این است که چون نفوس جدا از بدنها شوند، باقی هستند؛ بعضی در نعمت و بعضی در عذاب [در برزخ]؛ تا وقتی که حق تعالی بقدرت کامله بازآورد آنها را به بدنها [در قیامت و معاد جسمانی، که در قرآن کریم وعده داده است - شارح].

و حضرت عیسی علیه السّلام به حواریّین فرمود که: ((حق را بشما می گویم: بدرستی که بالا نمیرود به آسمان مگر همانچه از آن فرود آمده)).

و حق تعالی در قرآن فرموده که: ((اگر خواسته بودیم هر آینه بالا برده بودیم بَلعَم

باعورا [= عالم بی عمل بنی اسرائیل] را به سبب آیات کتاب های آسمانی، یا اسم اعظم ربّانی که می خواند؛ لکن او راغب بدنیا شد و تبعیّت هوای نفس نمود)) «1» پس هر نفسی از آن نفوس که به ملکوت سماوات بالا برده نشود می ماند [به جهت بدکاری و گناهانش] بکار فرو رفتن در هاویه [= جهنم – البته در اینجا: جهنم برزخی] و این به سبب آن است که بهشت درجه ها است و آتش درکه ها است.

و حق تعالی فرمود که: ((بالا می رود ملائکه و روح بسوی خداوند)) «2» و فرموده: ((به درستی که پرهیزکاران در باغها و نهرها اند در نشیمنگاه درست (خوب خ ل) نزد پادشاهی با اقتدار)) «3» و فرمود: ((گمان مکن زنهار که آنانکه کشته در راه خدا گشته اند مردگانند؛ بلکه زندگانند، نزد پروردگارشان روزی داده می شوند)) «4» و فرموده که: ((مگوئید در باره کسانی که کشته در راه خدا می شوند که: آنها مردگانند)) «5» .

و جناب پیغمبر صلی اللَّه علیه و آله فرمودند که: ((ارواح، گروههای فراهم آمده اند؛ پس هر کدام از آنها که شناسا به یکدیگر شدند الفت با هم گرفتند و آنان که ناشناس یک دیگر شدند مختلف گردیدند)) [یعنی میان ارواح انسانها تناسب یا عدم تناسب است، مانند تناسبهای موجود در ریاضیّات و حساب؛ و همین سبب دوستی و علاقه دوجانبه، یا دشمنی و نفرت ناخودآگاه دوجانبه، بین مردم است، که تجرِبه شده و گاه سبب تعجّب انسان می شود! – شارح].

و حضرت صادق علیه السّلام فرمود: ((بدرستی که حق تعالی برادری قرار داده میان ارواح در عالم اَظِلَّه [= سایه ها، جمع ظِلّ؛

عالم ذرّ= که در آن ارواح به صورت ذرّات غبار معلّق بودند - شارح] پیش از آنکه خلق کند بدنها را، به دو هزار سال؛ پس اگر بر پا شود قائم ما اهل بیت[عج] هر آینه میراث خواهد داد [خواهد برد خ ل] آن برادری [را] که اُخوّت قرار داده حق تعالی میانشان در عالم اَظِلَّه و میراث نخواهد داد [نخواهد برد خ ل] برادر ولادتی [را])).

و فرمود: ((بتحقیق که ارواح ملاقات می نمایند در هواء و شناسائی بهم می دهند و پرسش احوال از هم می کنند و چون آید روحی از زمین، ارواح گویند: بحال خودش گذارید که از هول عظیمی روی آورده (جَسته خ ل)[یعنی از جان کندن]؛ بعد از آن می پرسندش: فلان چه شد و فلان چه شد؟ و هر چه گوید: [فلان] در دنیا مانده، امید دارند که آن کس به ایشان ملحق شود [بعد از مرگش]؛ و هر چه گوید: [فلان] مُرد، ارواح گویند: به گودال افتاد! به گودال افتاد!))[یعنی: وارد جهنم برزخی شده، وگرنه نزد ما آمده بود!].

و حق تعالی فرمود: ((هر کس وارد شود بر او غضب من پس بتحقیق که به هلاکت افتاده)) «6» و فرموده: ((اما کسی که سبک است ترازوهای اعمالش، پس مادرش گودال هاویه است! و چه دانستی که چیست هاویه؟ آتشی است گداخته شده!)) «7» .

و مَثَل دنیا و صاحب دنیا مثل دریا و ناخدا و کشتی است و لقمان حکیم به پسر خود فرمود: ((ای فرزند من بدرستی که دنیا دریائی است عمیق و بتحقیق که هلاک شده اند در آن عالَمی فراوان. پس تو کشتی خود را در آن ایمان به

خداوند قرار ده و توشه خود را در آن تقوای خدا نما و بادبان آن کشتی را در این دریا توکل بر خداوند کن، پس اگر نجات یافتی به رحمت خدا بوده و اگر هلاک شدی به گناهان خودت هلاک شده ای نه از جانب خدا)).

و سخت ترین ساعتهای آدمیزاد سه ساعت است: ((روزی که متولد شده و روزی که می میرد و روزی که زنده برانگیخته می گردد))، و بتحقیق که حق تعالی سلام داده بر یحیی علیه السّلام در این ساعتها.

و فرمود: ((سلام بر یحیی روزی که زاده شد و روزی که بمیرد و روزی که زنده مبعوث شود)) «8» .

و عیسی علیه السّلام سلام داده بر خودش فرموده: ((سلام بر من روزی که زادم و روزی که بمیرم و روزی که زنده برآورده شوم)) «9» .

و اعتقاد ما در ذات روح آن است که از جنس بدن نیست و خلقتی دیگر است؛ جهت آنکه خداوند فرموده: ثُمَّ أَنْشَأْناهُ خَلْقاً آخَرَ فَتَبارَکَ اللَّهُ أَحْسَنُ الْخالِقِینَ [= سپس بعد از آنکه پیکر انسان را کامل آفریدیم، خلقتی دیگر- به دمیدن روح - در او ایجاد نمودیم؛ پس آفرین بر خداوندی که بهترین آفرینندگان است - المؤمنون/14].

و اعتقاد ما در باره انبیا و رسل و ائمه صلوات اللَّه علیهم اجمعین آن است که در ایشان پنج روح است: روح قدس - یعنی روح عصمت - و روح ایمان و روح قوّت و روح شهوت و روح مَدرَج - یعنی روح حرکت. و در مؤمنان چهار روح است: روح ایمان و روح قوّت و روح شهوت و روح مَدرَج.

و اما اینکه حق تعالی در

قرآن فرمود که: ((میپرسند تو را یا محمّد (ص) از روح، بگو روح از امر خدا است)) «10» [و کذا قوله تعالی: تَنَزَّلُ المَلائِکة ُ وَ الرّوحُ = پیوسته فرود می آیند فرشتگان و روح در شب قدر – سورة القدر/4]؛ مراد از این روح، خلقتی است بزرگتر از جَبرَئیل و میکائیل - علیهِمَا السّلام - که با رسول خدا و ائمه هدی است - صلی اللَّهُ علیهم - و او از ملکوت است.

[شیخ صدوق ره: ] و در این باب کتابی تصنیف می نمایم که در آن شرح معانی این مُجمَلات [در باب ارواح و احوال ایشان در برزخ را] دهم؛ اِن شاءَ اللَّهُ تعالی وَ اللَّهُ اَعلمُ.

1- وَ لَوْ شِئْنا لَرَفَعْناهُ بِها وَ لکِنَّهُ أَخْلَدَ إِلَی الْأَرْضِ وَ اتَّبَعَ هَواهُ [الأعراف/176].

2- تَعْرُجُ الْمَلائِکَةُ وَ الرُّوحُ إِلَیْهِ [المَعارِج/4].

3- إِنَّ الْمُتَّقِینَ فِی جَنَّاتٍ وَ نَهَرٍ، فِی مَقْعَدِ صِدْقٍ عِنْدَ مَلِیکٍ مُقْتَدِرٍ [القمر/54 و55].

4- وَ لا تَحْسَبَنَّ الَّذِینَ قُتِلُوا فِی سَبِیلِ اللَّهِ أَمْواتاً بَلْ أَحْیاءٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ یُرْزَقُونَ [آل عِمران/169].

5- وَ لا تَقُولُوا لِمَنْ یُقْتَلُ فِی سَبِیلِ اللَّهِ: أَمْواتٌ؛ بَلْ أَحْیاءٌ وَ لکِنْ لا تَشْعُرُونَ [البقرة/154].

6- وَ مَنْ یَحْلِلْ عَلَیْهِ غَضَبِی فَقَدْ هَوَی [طه/81].

7- وَ أَمَّا مَنْ خَفَّتْ مَوازِینُهُ فَأُمُُّهُ هاوِیَة ٌ، وَ ما أَدْراکَ ما هِیَهْ؟ نارٌ حامِیَةٌ [القارعة / 8 الخ].

8- وَ سَلامٌ عَلَیْهِ یَوْمَ وُلِدَ وَ یَوْمَ یَمُوتُ وَ یَوْمَ یُبْعَثُ حَیّاً [مریم/15].

9- وَ السَّلامُ عَلَیَّ یَوْمَ وُلِدْتُ وَ یَوْمَ أَمُوتُ وَ یَوْمَ أُبْعَثُ حَیّاً [مریم/33].

10- وَ یَسْئَلُونَکَ عَنِ الرّوحِ قُلِ الرّوحُ مِنْ أَمْرِ رَبِّی [الإسراء/85].

شیخ مفید (ره): احادیث مربوط به ارواح و احوالشان در برزخ (20)

*تصحیح الاعتقاد، شیخ مفید - در حاشیه

همین بخش از "اعتقادات صدوق" - ترجمه:

… و روایت شده است از پیغمبر صلَّی اللَّهُ علیهِ و آلِهِ، که ایستاد بر سر چاه بدر، پس فرمود از برای مشرکینی که کشته گشته بودند آنروز و انداخته شده بودند در چاه [به این خِطاب] که: ((هر آینه به تحقیق که بودید شماها بد همسایه ای از برای رسول خدا صلَّی اللَّهُ علیه و آلهِ! بیرون نمودید او را از مکان ولادتش و راندید او را! بعد از آن، جمعیت فراهم آوردید بر سر او، پس جنگ نمودید با او! پس بتحقیق که یافتم من آنچه را که وعده داده بود مرا پروردگار من حق، پس آیا یافتید شماها آنچه را که وعده داده آن را پروردگار شما حق؟)) پس عُمَر [که باطناً هیچگاه ایمان نیاورد] عرض نمود که: "ای رسول خدا(ص) چیست خطاب تو از برای سری چند [که هلاک گشته اند]؟! ". پس فرمود آن حضرت (ص) که: ((ساکت شو ای پسر خطّاب! پس بخدا سوگند است که نیستی تو شنواتر از ایشان! و نیست میانه ایشان و میانه آنکه گیرند ایشان را ملائکه به گرزهای آهن مگر آنکه بگردانم روی خود را چنین از ایشان!)).

و مَرویَّست از حضرت امیر المؤمنین علیّ بن ابی طالب علیه الصّلاة و السّلام که سوار شد آن حضرت(ع) بعد از فراغ از جنگ بصره، پس می گردید در میانه صفهای کشتگان تا آنکه گذشت آن حضرت(ع) بر کَعب بن سَورَة - و بود او قاضی بصره که والی نموده بود او را عمر بن الخطاب [و مشغول بود] به شغل قضاوت در میانه اهل بصره زمان خلافت عمر و

عثمان، پس چون که واقع شد فتنه در بصره [=جنگ جَمَل]، آویخت در گردن خود مُصحَفی [=قرآنی] را و بیرون رفت با اهل و فرزند خود که جنگ کند با امیر المؤمنین علیه السّلام - در حالتی که کعب افتاده بود در میانه کشتگان، پس آن حضرت فرمود که: بنشانید [کعب را. پس او را نشاندند] بقدر یک نفس کشیدن [یا در میان دو نفر] و فرمود [به] او که: ((ای کعب بن سَورَة! بتحقیق که یافتم من آنچه را که وعده داده بود مرا پروردگار من، حق؛ پس آیا یافتی تو آنچه را که وعده داده بود پروردگار تو، حق؟!)). بعد از آن فرمود که: بخوابانید کعب را؛ و رفت آن حضرت اندکی، پس گذشت به طلحة بن عُبَیدِ اللَّه در حالتی که افتاده بود، پس آن حضرت فرمود که: بنشانید طلحه را! پس نشانیدند او را، پس فرمود آن حضرت علیه السّلام: ((ای طلحه! بتحقیق که یافتم من آنچه را که وعده داده بود مرا پروردگار من، حق؛ پس آیا یافتی تو آنچه را که وعده داده بود پروردگار تو، حق؟!)). بعد از آن فرمود که: بخوابانید طلحه را. پس عرض نمود خدمت آن حضرت، مردی از اصحابش، که: ای امیر المؤمنین(ع) چیست کلام تو از برای [این کشتگان] که نمی شنوند از تو؟! پس آن حضرت فرمود: ((ساکت شو، ای مرد! پس بخدا سوگند که هر آینه بتحقیق که می شنوند کلام مرا، چنان که شنیدند اهل چاه [بدر] کلام رسول خدا را صلی اللَّه علیه و آله!)) …

مرگ و کیفیّت آن برای مؤمن و کافِر و گناهکار (21)

اعتقادات صدوق ره- ترجمه، ص: 60-68

باب (شانزدهم) اعتقاد در مَوت [= مرگ]

بن بابَوَیه رحمة اللَّه علیه گوید که:

خدمت جناب امیر علیه السّلام عرض شد که: صفت مرگ را برای ما بیان فرمائید. آن جناب فرمودند: (([شخص] با خبری را برخوردید؛ مرگ یکی از سه امر است که بر شخص وارد می شود؛ یا بشارت است بعَیش ابدی، یا بشارت است بعذاب ابدی، یا ترسانیدن و هَول دادن و امر مُشتبِهی است که نمیداند از کدام فرقه است. اما دوست ما که مطیع فرمان ما است[یعنی شیعه امامیّه] پس آن [کسی] است که بشارت عیش ابد یافته؛ و اما دشمن ما که مخالف امر ما است [یعنی: آنکه غیر شیعه امامیّه باشد و این مذهب را نپذیرد - شارح] پس آن است که بشارت عذاب ابد شنیده؛ و اما مُشتبِه ُالاَمری که نمیداند حالش چیست، آن مؤمنست که ستم و اسراف بر خود نموده، نمیداند کارش بکجا میرسد و خبر مبهم ترسناک واردش می شود و باز حق تعالی او را هرگز که مساوی دشمنان ما نمی کند و لیکن بیرونش می آورد از آتش به شفاعت ما، پس بدانید و فرمان ببرید و اعتماد مکنید [یعنی: مغرور نشوید به شیعه بودنتان، به امید شفاعت ما و اعتماد بر آن – شارح] و عقوبت الهی را کوچک مدانید که بعضی از اسراف کارانند که شفاعت ما بایشان نمی رسد؛ مگر بعد از عذاب الهی در سیصد هزار سال!)).

و از حضرت امام حسن علیه السّلام سؤال شد که: چیست این مرگ که مردم ندانسته اندش؟! فرمود: ((بزرگتر شادی است که بر مؤمنان وارد می شود وقتی که حرکت داده می شوند از دار تَعَب [= رنج و سختی] بعَیش ابد، و عظیمتر مهلکه ای [است]

که وارد می شود بر کافران چون بُرده میشوند از بهشتشان که دنیا است بسوی آتشی که تمام و فانی نمی گردد!)).

و در آنوقت که شدت نمود کار بر امام حسین علیه السّلام اصحاب نظر بجانب آن جناب نمودند و حال آن امام هُمام را بخلاف احوال خود مشاهده کردند، زیرا که چون امر بر آنها سخت می شد رنگهاشان متغیر می گردید و پشتهاشان [در متن: فرائص، جمع فریصه: گوشت میان پستان و کتف آنها] می درفشید [= می لرزید] و دلهاشان هراسان می گردید و از پا می افتادند. و آن امام علیه السّلام با بعضی از خواصّ که در خدمت با سعادتش می بودند رنگهاشان می درخشید و اعضائشان سبک و چابک می شد و دلهاشان آرام می گرفت، پس اصحاب به یکدیگر می گفتند: به بینیدش که از مرگ باک ندارد!

آن جناب به ایشان فرمود:

((صبری ای بُزرگ زادگان! که نیست مرگ جز پلی که می گذراند شما را از پریشانی و بدحالی به جِنان [= بهشتها، جمع جنّت] وسیع و عَیش [=زندگانی] جاوید. پس کدامیک دلگرانید از اینکه انتقال یابید از زندان بقصر و ایوان؟ و این قوم که دشمنان شمایند مانند کسی هستند که از ایوان به زندان و عذاب روند، بدرستی که پدرم خبر داد مرا باین حکایت از رسول خدا صَلَّی اللَّهُ عَلَیهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّم که: دنیا زندان مؤمن است و بهشتِ کافِر و مرگ جِسر [=پل] مؤمنان است به بهشتهاشان و جِسر کافِران است به جهنمشان. نه دروغ گفته ام و نه دروغ شنیده ام از آن جناب)).

و از حضرت امام زَین العابدین علیه السّلام سؤال شد که مرگ چیست؟

فرمود: ((برای مؤمن چون کندن جامه چرکین شپشین

و غُلهای سنگین و بعِوَض آن پوشیدن فاخرترین لباسها و خوشبوترین جامِها و سواری رَهوارترین مَرکَبها و سُکنای دلنشین ترین منزلها؛ و برای کافِر چون افکندن جامه های فاخر و انتقال از منزلهای دلنشین و بَدَل گرفتن چرکین ترین جامِها و درشت ترین لباسها و مُوحِشترین منزلها و عظیمترین عذابها)).

و از حضرت باقر علیه السّلام سؤال شد که مرگ چیست؟ فرمود که: ((همان خوابی است که شما را هر شب می آید مگر آنکه مدّتش طولانی است بیدار نمیشوید از آن خواب تا روز قیامت پس هر که [= هر انسانی یقیناً] در خواب دیده از انواع فرح و شادی چندان که اندازه نداشته باشد و از انواع هَولها آنچه در حساب نگنجد،[پس] ملاحظه نمائید که [همین سان] چگونه است حال کسی که شادمان گردیده در [وقت مردن] یا هراسان. این است مرگ؛ پس مُستعِدّ [=آماده] باشید برایش)).

و از حضرت صادق علیه السّلام سؤال شد که: صفت مرگ را برای ما بفرمائید. فرمود: ((مرگ برای مؤمن مثل خوشتر بوئی است که ببوید و از عِطرش به وَجد آید و بِالمَرَّة [= به کلّی] تعَب و الَم از او منقطع گردد، و برای کافِر مثل گزیدن افعی ها و عقربها و سخت تر از اینها است)).

یکی عرض نمود که: قومی می گویند مرگ سخت تر است از بریدن به ارّه ها و چیدن به مِقراضها [= قیچیها] و سر کوفتن بسنگ ها و گردانیدن میل ِآسیا در دیده ها! آن حضرت فرمود: ((چنین می باشد بر بعضی از کافِران و فاجران. آیا نمی بینید که بعضی از آنها مُعایَنَه [= بالعَیان و بچشم] می بینند این شدّتها را در دم نَزع [=جان کندن] و آنست که

سخت تر است از این، [جز از عذاب آخِرت که آن سخت تر است] از تمام عذابهای دنیا)).

عرض نمودند پس چیست که ملاحظه می نمائیم کافری را که نَزع [= جان دادن] بر او آسان می شود، پس خاموش می گردد در حالی که صحبت می دارد (و دل برده می شود خ ل) و می خندد و تکلم می نماید؛ و در میان مؤمنان [نیز برخی اینگونه اند؛ و باز در میان مؤمنان] و کافران بعضی نزد سَکَرات مَوت [= دشواریهای جان کندن که هوش را از سر انسان می رُباید] این سختی ها را می کشند؟ فرمود: ((هر گونه راحتی که مؤمن را در آن حال باشد ثواب عاجِل [= فوری و دنیوی] او است، و هر شدّتی که باشد جهت خالص ساختن او است از گناهان تا وارد آخرت شود در حالی که پاک و پاکیزه باشد و مُستحِقّ ثواب الهی فارغ از هر مانعی الا همان [مرگ] که گذشته. و هر آسانی که بر کافِر در آن دم باشد برای آنست که مزد هر عمل نیکی که در دنیا کرده باز یافت نماید، تا وارد آخرت شود در حالی که هیچ نداشته باشد الا آنکه موجب عذاب باشد بر او؛ و هر سختی که بر کافر است در آن وقت، اول عقوبت او است نزد آخِر شدن اعمال نیک او، و این به جهت آن است که حق تعالی عادلی است که جور نمی نماید)).

و حضرت امام موسی بن جعفر علیه السّلام وارد شد بر بالین مردی که در سَکَرات غرق بود و جواب نمی داد کسی را که آوازش می نمود، پس حاضرین عرض نمودند که: کاش حال رفیق خود

را می دانستیم و کیفیت مردن را! فرمود: ((مرگ آلت صاف نمودن است خالص می کند مؤمنان را از گناهان، و آخِر اَلَمی [= دردی] می باشد که می رسد به ایشان و کفاره آخِرین وَبالی [= گرفتاری به سبب گناهان] است که می بوده بر ایشان. و خالص می نماید کافران را از حسنات آنها [به سبب لذتهایی که تا دم مرگ از زندگانی دنیا برده اند – شارح] و آخِر لذتی یا نعمتی یا رحمتی یا راحتی که می رسد بآنها، آن آخِر ثواب حسنه ایست که می باشد برای آنها.

و اما این رفیق شما پس بتحقیق که خالی شد از گناهان خالی شدنی و صاف شد از معاصی صاف شدنی و خالص گردید تا پاک شد، چنان که پاک می شود جامه از چرک؛ و قابل معاشرت گردید با ما اهل بیت و در خانه ما خانه ابدی)).

و مردی از اصحاب امام رضا علیه السّلام بیمار شد؛ آن حضرت عِیادتش فرمود و به او فرمود: حال خود را چگونه می یابی؟ عرض نمود مرگ را دیدم بعد از آنکه از خدمت شما مرخص گردیدم! فرمود: چطورش دیدی؟ عرض نمود: عجب دردناک و شدید! فرمود: ((مرگ را ندیده ای و لیکن حالتی را دیده ای که بدان با خبرت می کند و بعضی از حالات آن را بتو می شناساند، این است و غیر از این نیست که مردم دو قسمند: یکی راحت یافته بمرگ؛ و دیگری مرگش سبب راحت [شدن خلق از اذیّت او، یا مؤمنین از کفر او، یا ملائکه از معاصی او] گردیده؛ پس تازه کن ایمان را بخدا و به نُبُوَّت و به ولایتِ ائمَّه هُدَی ع که به استراحت باشی)). آن مرد