غدیر خم؛ طلوع خورشید ولایت در افقی از نور و عبرتها
غدیر خم ؛ طلوع خورشید ولایت در افقی از نور و عبرتها
غدیر خم، نام منطقهای میان مکه و مدینه است که در روز ۱۸ ذیالحجه سال دهم هجری، پیامبر اسلام (ص) در بازگشت از حجةالوداع، فرمان الهی را درباره جانشینی امیرالمؤمنین علی بن ابیطالب (ع) ابلاغ فرمود. این واقعه که در منابع فریقین با اسناد متواتر نقل شده، نقطه عطفی در تاریخ اسلام و یکی از بنیادیترین ارکان امامت و ولایت در مکتب تشیع بهشمار میرود.[۱]
اهمیت این رویداد تا بدانجاست که بسیاری از مورخان و محدثان اهل سنت نیز آن را با تفصیل روایت کردهاند و علامه امینی در کتاب گرانسنگ الغدیر، نام ۱۱۰ صحابه و ۸۴ تابعی را که این حدیث را نقل کردهاند، گرد آورده است.[۲] در روز غدیر، پیامبر (ص) با حضور بیش از صد هزار حاجی، دست علی (ع) را بلند کرد و فرمود: «مَن کُنتُ مَولاهُ فَهذا عَلیٌ مَولاهُ»؛ یعنی هر که من مولای اویم، این علی مولای اوست.[۳]
پیشینه و جایگاه غدیر در تاریخ اسلام
پیش از واقعه غدیر، پیامبر اکرم (ص) در مناسبتهای گوناگون، از جمله در دعوت ذیالعشیره[۴]، حدیث منزلت[۵] و حدیث ثقلین[۶]، بارها بر جایگاه والای علی (ع) تأکید کرده بود. اما ابلاغ رسمی و نهایی ولایت در غدیر خم صورت گرفت؛ زیرا این پیام آخرین حلقه از دین بود و بدون آن، دین ناقص میماند.
غدیر خم نه یک انتصاب شخصی، بلکه اعلام یک خط مشی الهی برای مدیریت جامعه اسلامی پس از رحلت پیامبر (ص) بود. در همان روز بود که آیه معروف آیه اکمال نازل شد: «الْیَوْمَ أَکْمَلْتُ لَکُمْ دِینَکُمْ وَ أَتْمَمْتُ عَلَیْکُمْ نِعْمَتِی وَ رَضِیتُ لَکُمُ الْإِسْلَامَ دِینًا».[۷] مفسران شیعه و بسیاری از مفسران اهل سنت، شأن نزول این آیه را واقعه غدیر دانستهاند.[۸]
بر اساس این آیه، دین اسلام بدون تعیین جانشین و امام پس از پیامبر، ناقص بود و با ولایت امیرالمؤمنین (ع) به کمال رسید.
تحلیل محتوایی خطبه غدیر
خطبه غدیر یکی از طولانیترین و پرمحتواترین سخنرانیهای پیامبر (ص) است که در منابع مختلف با اندک تفاوتهایی نقل شده است. این خطبه افزون بر اعلام ولایت، شامل مطالب مهمی همچون:
- تأکید بر قرآن و عترت به عنوان دو یادگار گرانبها
- هشدار نسبت به فتنههای بعد از پیامبر
- سفارش به نماز، زکات، حج و سایر واجبات
- بیان برائت از دشمنان اهلبیت
- و تکلیف حاضران به ابلاغ پیام به غایبان
متن معروف حدیث غدیر چنین است: «أَ لَسْتُ أَوْلَى بِالْمُؤْمِنِینَ مِنْ أَنْفُسِهِمْ؟ قالوا: بَلَى. قال: «مَنْ کُنْتُ مَوْلَاهُ فَعَلِیٌ مَوْلَاهُ، اللَّهُمَّ وَالِ مَنْ وَالَاهُ وَ عَادِ مَنْ عَادَاهُ».[۹]
برخی از محققان معاصر بر این باورند که واژه «مولی» در این حدیث، به معنای اولی به تصرف و سرپرستی است و پیامبر (ص) با تکیه بر آیه «النَّبِیُّ أَوْلَى بِالْمُؤْمِنِینَ مِنْ أَنْفُسِهِمْ»، ولایت خود را بر مردم اثبات کرد و سپس آن را به علی (ع) منتقل نمود.[۱۰]
روایات غدیر در منابع فریقین
واقعه غدیر از چنان جایگاهی برخوردار است که افزون بر منابع شیعی، در صحاح سته و دیگر جوامع روایی اهل سنت نیز با اسناد متعدد نقل شده است. برخی از مهمترین راویان این حدیث عبارتند از:
- عمر بن خطاب که در روز غدیر به علی (ع) گفت: «بخ بخ لک یا ابن ابیطالب، اصبحت مولای و مولی کل مؤمن و مؤمنه».[۱۱]
- عایشه، ابوهریره، انس بن مالک، زید بن ارقم، جابر بن عبدالله انصاری و بسیاری دیگر از صحابه[۱۲]
نیز از جمله راویان این حدیث هستند. همچنین امام رضا (ع) در حدیثی مشهور، فرمودهاند: «اگر مردم ارزش غدیر را میدانستند، فرشتگان هر روز ده بار با آنان مصافحه میکردند».[۱۳]
کتاب الغدیر و نقش آن در اثبات واقعه
یکی از برجستهترین آثار در زمینه واقعه غدیر، کتاب ارزشمند «الغدیر» نوشته علامه عبدالحسین امینی است. این اثر در ۲۰ جلد به نگارش درآمده و یک دائرةالمعارف جامع در باره اسناد، مدارک، شعرا و راویان غدیر از منابع اهل سنت محسوب میشود.[۱۴]
علامه امینی برای تدوین این کتاب، بیش از ۱۰ هزار جلد کتاب را از ابتدا تا انتها مطالعه کرد و به بیش از ۱۰۰ هزار منبع دیگر نیز مراجعه نمود. وی توانست نام ۱۱۰ صحابه، ۸۴ تابعی و ۳۶۰ راوی از قرن دوم تا چهاردهم را که حدیث غدیر را نقل کردهاند، گردآوری کند.[۱۵]
این کتاب نه تنها یک اثر علمی، بلکه پاسخی محکم به همه شبهات و انکارهای احتمالی در طول تاریخ بوده است. بسیاری از علمای اهل سنت نیز این اثر را ستوده و بر اعتبار آن تأکید کردهاند.[۱۶]
ابعاد سیاسی و اجتماعی غدیر
از نگاه بسیاری از اندیشمندان معاصر، غدیر تنها یک رویداد مذهبی یا فرقهای نیست، بلکه یک بیانیه سیاسی و اجتماعی برای همیشه تاریخ است. در این نگاه، پیامبر (ص) با این اقدام، بر چند نکته اساسی تأکید کرده است:
- استقلال دین از حکومتهای جائر؛ یعنی مسلمانان نباید مدیریت جامعه خود را به هر کسی بسپارند.
- ضرورت عدالت محوری در حاکمیت؛ زیرا علی (ع) نماد عدالت در تاریخ اسلام است.
- مرجعیت علمی و دینی پس از پیامبر؛ چرا که علی (ع) باب علم نبوی بود.
- مسئولیت همگانی در برابر ولی جامعه و نظارت عمومی بر کارگزاران.
آیتالله خامنهای (مدظله العالی) در این باره میفرمایند: «مسأله غدیر و تعیین امیرالمؤمنین (ع) به عنوان ولى امر امت اسلامى از سوى پیامبر، یک حادثه بسیار بزرگ و پر معناست؛ در حقیقت دخالت نبى مکرم در امر مدیریت جامعه است».[۱۷]
همچنین شهید مطهری در تحلیل خود از غدیر مینویسد: «غدیر یعنی اینکه دین، تنها به عبادات و اخلاق فردی خلاصه نمیشود؛ بلکه تدبیر امور جامعه، از مهمترین بخشهای دین است و رهبری جامعه باید در چارچوب دین و به تعیین الهی صورت گیرد».[۱۸]
غدیر در شعر و ادب فارسی و عربی
واقعه غدیر از دیرباز یکی از موضوعات اصلی شعر آیینی و ادب مقاومت و ولایتمداری بوده است. شاعران بزرگی همچون:
- دعبل خزاعی (از شاعران قرن دوم و سوم) که اشعار معروفی در مدح اهلبیت و غدیر دارد.
- فرزدق که در حضور امام سجاد (ع)، قصیده معروف خود را در مدح اهلبیت سرود.
- متنبی که گرچه به ظاهر اشعاری در مدح غدیر ندارد، اما از فضایل علی (ع) بسیار گفته است.
- سنایی غزنوی، خاقانی، عطار نیشابوری، مولوی و حافظ شیرازی نیز در اشعار خود، به نکات بلندی در باره ولایت و غدیر اشاره کردهاند.
از شاعران معاصر نیز میتوان به ملکالشعرای بهار، علی معلم، قیصر امینپور و محمدحسین شهریار اشاره کرد که در اشعار خود، غدیر را با زبان هنری و ادبی به تصویر کشیدهاند.[۱۹]
نمونهای از شعر معاصر در وصف غدیر:
ای که در بزم ولایت ساغرت پُرباده باد *** عید غدیرت بر همه خلق جهان خجسته باد
تا ابد خورشید عشق از شرق مهرت میدمد *** خاک پای مرتضی، تاج سرِ هر دلبر است
غدیر از منظر فقه و اعیاد اسلامی
در فقه شیعه، روز ۱۸ ذیالحجه به عنوان یکی از بزرگترین اعیاد اسلامی شناخته میشود و برای آن آداب و اعمالی همچون:
- روزه
- غسل
- زیارت امیرالمؤمنین (ع)
- خواندن دعای ندبه
- و عقد اخوت و دیدار با مؤمنان
توصیه شده است.[۲۰]
در روایات آمده است که این روز، عیدالله الاکبر (بزرگترین عید الهی) است و از عید فطر و قربان نیز برتر شمرده شده است.[۲۱]
امام صادق (ع) میفرمایند: «روز غدیر خم، برترین و والاترین عیدهای امت من است».[۲۲]
همچنین برخی از فقها بر این باورند که احیای این روز، علاوه بر جنبه عبادی، یک اقدام فرهنگی و سیاسی در برابر جریانهای انکارگر و مخالف ولایت است.[۲۳]
پاسخ به شبهات رایج درباره غدیر
در طول تاریخ، مخالفان و منکران ولایت، شبهاتی را درباره واقعه غدیر مطرح کردهاند که مهمترین آنها عبارتند از:
- شبهه اول : واژه «مولی» به معنای دوست است، نه سرپرست و حاکم!
در پاسخ باید گفت که واژه مولی در عربی دارای معانی متعددی است، اما در این حدیث و با توجه به قرائن متصل و منفصل (از جمله آیه اولویت و سخن پیامبر که فرمود: «أَلَسْتُ أَوْلَى بِالْمُؤْمِنِینَ...») قطعاً به معنای «اولی به تصرف» و سرپرستی است.[۲۴]
- شبهه دوم : اگر غدیر چنین اهمیت داشت، چرا در قرآن به صراحت ذکر نشده است؟
پاسخ آن است که بسیاری از احکام و وقایع مهم در قرآن به اجمال اشاره شده و تفصیل آنها به پیامبر (ص) واگذار گردیده است. علاوه بر آن، آیه اکمال و آیه تبلیغ (مائده، ۶۷) به وضوح به این واقعه اشاره دارند.[۲۵]
- شبهه سوم : چرا بسیاری از صحابه از پذیرش ولایت علی (ع) سرباز زدند؟
در پاسخ باید گفت که پذیرش ولایت، یک تکلیف الهی بود و تخلف برخی از صحابه، به معنی نادرستی اصل واقعه نیست؛ چنان که در تاریخ، بسیاری از انبیا نیز با مخالفت قوم خود روبرو بودند. همچنین شمار قابل توجهی از صحابه بزرگ، بیدرنگ ولایت علی (ع) را پذیرفتند و به آن تهنیت گفتند.[۲۶]
نتیجهگیری؛ غدیر، فصل جاودانه ایمان و هویت
واقعه غدیر، نه یک رویداد تاریخی گذرا، بلکه فصلی جاودانه در کتاب ایمان و هویت اسلامی، به ویژه در مکتب تشیع است. این رویداد، پاسخی روشن به نیاز همیشگی بشر به رهبری عادلانه، دانا و معصوم است و نشان میدهد که دین اسلام، برای همه ابعاد زندگی انسان برنامه دارد.
غدیر یعنی تداوم راه پیامبر (ص) در مسیر عدالت، علم، معنویت و مبارزه با ظلم. غدیر یعنی علی (ع)؛ مردی که در محراب عبادت، با خدا سخن میگفت و در میدان نبرد، قامت کفر را خم میکرد. غدیر یعنی تسلیم در برابر فرمان خدا بودن و سرسپردن به ولی الهی.
امروز نیز، زنده نگه داشتن غدیر، اقامه جشنها، تبیین معارف آن، پاسخ به شبهات و انتقال پیام آن به نسلهای آینده، بزرگترین وظیفه فرهنگی و دینی ماست. غدیر، چراغ فروزانی است که هیچ تندبادی نمیتواند آن را خاموش کند.
غدیر، عید ولایت، عید ایمان است *** خداوندا، به حق این عید، ما را از شیعیان راستین علی قرار ده
و توفیق نشر معارف غدیر را به همه ما عنایت فرما *** که این راه، راه نجات و رستگاری است
پیوند به بیرون
- مدخل غدیر خم در ویکیشیعه
- مدخل غدیر خم در ویکیپدیا فارسی
- پایگاه تخصصی غدیر
- بیانات رهبری درباره غدیر
---
کلمات کلیدی غدیر
- عید_غدیر #غدیر_خم #ولایت #امیرالمؤمنین #حضرت_علی #آیه_اکمال #عید_الله_الاکبر #روز_غدیر #امامت #شیعه #حدیث_غدیر #علامه_امینی #کتاب_الغدیر #غدیر_شناسی #اهل_بیت #ولایت_امیرالمومنین #حجةالوداع #مولای_متقیان #فرهنگ_غدیر #عید_سعید_غدیر #ولایت_پذیری #مدیریت_اسلامی #عدالت_علوی #خطبه_غدیر #صحابه_راویان_غدیر #شعر_غدیر #فقه_غدیر #دعای_ندبه #زیارت_امیرالمؤمنین #غدیر_در_قرآن #تبیین_غدیر
منابع
- ↑ ابنکثیر، البدایة والنهایة، ج۵، ص۲۱۲؛ مسند احمد بن حنبل، ج۴، ص۲۸۱.
- ↑ امین، الغدیر، ج۱، ص۱۴-۱۷.
- ↑ مسلم، الصحیح، کتاب الفضائل، باب فضائل علی بن ابیطالب؛ ترمذی، سنن، ج۵، ص۶۳۳.
- ↑ طبری، تاریخ الامم والملوک، ج۲، ص۶۳.
- ↑ بخاری، صحیح، کتاب فضائل الصحابه، باب مناقب علی.
- ↑ مسلم، الصحیح، کتاب فضائل الصحابه، باب ذکر علی.
- ↑ سوره مائده، آیه ۳.
- ↑ طبرسی، مجمع البیان، ج۳، ص۲۵۰؛ فخررازی، تفسیر کبیر، ج۱۱، ص۲۲۴.
- ↑ احمد بن حنبل، مسند، ج۴، ص۲۸۱؛ نسائی، خصائص امیرالمؤمنین، ص۹۳.
- ↑ مطهری، مجموعه آثار، ج۲، ص۲۱۲-۲۱۵.
- ↑ ابنماجه، سنن، کتاب المقدمة، باب فضائل علی.
- ↑ ابنعبدالبر، الاستیعاب، ج۳، ص۱۸۷.
- ↑ عیون اخبار الرضا، ج۱، ص۲۶۰.
- ↑ امین، الغدیر، مقدمه، ص۳-۶.
- ↑ امین، الغدیر، ج۱، ص۱۴-۱۸.
- ↑ شهرستانی، مفاتیح الاسرار، ج۲، ص۲۳۱.
- ↑ بیانات مقام معظم رهبری در تاریخ ۱۳۷۹/۰۸/۲۵.
- ↑ مطهری، مجموعه آثار، ج۲، ص۲۱۸.
- ↑ ر.ک: دیوان شهریار، قصاید؛ دیوان قیصر امینپور، مجموعه اشعار.
- ↑ شیخ عباس قمی، مفاتیح الجنان، اعمال روز عید غدیر.
- ↑ کلینی، الکافی، ج۴، ص۱۴۸.
- ↑ صدوق، عیون اخبار الرضا، ج۱، ص۲۶۰.
- ↑ جوادی آملی، ولایت فقیه، ص۳۴۵.
- ↑ مطهری، مجموعه آثار، ج۲، ص۲۲۰؛ امینی، الغدیر، ج۱، ص۴۵-۵۰.
- ↑ طبرسی، مجمع البیان، ج۳، ص۲۵۰.
- ↑ ابنکثیر، البدایة والنهایة، ج۵، ص۲۱۲.